Sarga 9
Sundara Kanda · Chapter 9
Sanskrit
1तस्यालयवरिष्ठस्य मध्ये विपुलमायतं। ददर्श भवनश्रेष्ठं हनुमान्मारुतात्मजः।।5.9.1।।
2अर्धयोजनविस्तीर्णमायतं योजनं हि तत्। भवनं राक्षसेन्द्रस्य बहुप्रासादसङ्कुलम्।।5.9.2।।
3मार्गमाणस्तु वैदेहीं सीतामायतलोचनाम्। सर्वतः परिचक्राम हनूमानरिसूदनः।।5.9.3।।
4उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन्। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।।5.9.4।। चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च। परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः।।5.9.5।।
5उत्तमं राक्षसावासं हनुमानवलोकयन्। आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।।5.9.4।। चतुर्विषाणैर्द्विरदैस्त्रिविषाणैस्तथैव च। परिक्षिप्तमसम्बाधं रक्ष्यमाणमुदायुधैः।।5.9.5।।
6राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम्। आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम्।।5.9.6।। तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिङ्गिलझषाकुलम्। वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम्।।5.9.7।।
7राक्षसीभिश्च पत्नीभी रावणस्य निवेशनम्। आहृताभिश्च विक्रम्य राजकन्याभिरावृतम्।।5.9.6।। तन्नक्रमकराकीर्णं तिमिङ्गिलझषाकुलम्। वायुवेगसमाधूतं पन्नगैरिव सागरम्।।5.9.7।।
8या हि वैश्रवणे लक्ष्मीर्या चेन्द्रे हरिवाहने। सा रावणगृहे सर्वा नित्यमेवानपायिनी।।5.9.8।।
9या च राज्ञः कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च। तादृशी तद्विशिष्टा वा ऋद्धी रक्षोगृहेष्विह।।5.9.9।।
10तस्य हर्म्यस्य मध्यस्थं वेश्म चान्यत्सुनिर्मितं। बहुनिर्यूहसङ्कीर्णं ददर्श पवनात्मजः।।5.9.10।।
11ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा। विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम्।।5.9.11।। परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात्। कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः।।5.9.12।।
12ब्रह्मणोऽर्थे कृतं दिव्यं दिवि यद्विश्वकर्मणा। विमानं पुष्पकं नाम सर्वरत्नविभूषितम्।।5.9.11।। परेण तपसा लेभे यत्कुबेरः पितामहात्। कुबेरमोजसा जित्वा लेभे तद्राक्षसेश्वरः।।5.9.12।।
13ईहामृगसमायुक्त्तै: कार्तस्वरहिरमण्मयैः। सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया।।5.9.13।। मेरुमन्दरसङ्काशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरं। कूटागारैश्शुभाकारैस्सर्वतस्समलङ्कृतम्।।5.9.14।।
14ईहामृगसमायुक्त्तै: कार्तस्वरहिरमण्मयैः। सुकृतैराचितं स्तम्भैः प्रदीप्तमिव च श्रिया।।5.9.13।। मेरुमन्दरसङ्काशैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरं। कूटागारैश्शुभाकारैस्सर्वतस्समलङ्कृतम्।।5.9.14।।
15ज्वलनार्कप्रतीकाशं सुकृतं विश्वकर्मणा। हेमसोपानसंयुक्तं चारुप्रवरवेदिकम्।।5.9.15।।
16जालवातायनैर्युक्तं काञ्चनैः स्स्फाटिकैरपि। इन्द्रनीलमहानीलमणिप्रवरवेदिकम्।।5.9.16।।
17विद्रुमेण विचित्रेण मणिभिश्च महाघनैः। निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिस्तलेनाभिविराजितम्।।5.9.17।।
18चन्दनेन च रक्तेन तपनीयनिभेन च। सुपुण्यगन्धिना युक्तमादित्यतरुणोपमम्।।5.9.18।।
19कूटागारैर्वराकारैर्विविधैस्समलङ्कृतम्। विमानं पुष्पकं दिव्यमारुरोह महाकपिः।।5.9.19।।
20तत्रस्थस्स तदा गन्धं पानभक्ष्यान्नसम्भवम्। दिव्यं सम्मूर्छितं जिघ्रद्रूपवन्तमिवानिलम्।।5.9.20।।
21स गन्धस्तं महासत्त्वं बन्धुर्बन्धुमिवोत्तमम्। इत एहीत्युवाचेन तत्र यत्र स रावणः।।5.9.21।।
22ततस्तां प्रस्थितश्शालां ददर्श महतीं शुभाम्। रावणस्य मनः कान्तां कान्तामिव वरस्त्रियम्।।5.9.22।।
23मणिसोपानविकृतां हेमजालविभूषिताम्। स्फाटिकैरावृततलां दन्तान्तरितरूपिकाम्।।5.9.23।।
24मुक्ताभिश्च प्रवालैश्च रूप्यचामीकरैरपि। विभूषितां मणिस्तम्भैस्सुबहुस्तम्भभूषिताम्।।5.9.24।।
25नम्रैरृजुभिरत्युच्चैस्समन्तात्सुविभूषितैः। स्तम्भै: पक्षैरिवात्युच्चैर्दिवं संप्रस्थितामिव।।5.9.25।।
26महत्या कुथयास्तीर्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया। पृथिवीमिव विस्तीर्णां सराष्ट्रगृहमालिनीम्।।5.9.26।।
27नादितां मत्तविहगैर्दिव्यगन्धाधिवासिताम्। परार्ध्यास्तरणोपेतां रक्षोधिपनिषेविताम्।।5.9.27।।
28धूम्रामगरुधूपेन विमलां हंसपाण्डुराम्। चित्रां पुष्पोपहारेण कल्माषीमिव सुप्रभाम्।।5.9.28।।
29मनस्संह्लादजननीं वर्णस्यापि प्रसादिनीम्। तां शोकनाशिनीं दिव्यां श्रियः सञ्जननीमिव।।5.9.29।।
30इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैस्तु पञ्च पञ्चभिरुत्तमैः। तर्पयामास मातेव तदा रावणपालिता।।5.9.30।।
31स्वर्गोऽयं देवलोकोऽयमिन्द्रस्येयं पुरी भवेत्। सिद्धिर्वेयं परा हि स्यादित्यमन्यत मारुतिः।।5.9.31।।
32प्रध्यायत इवापश्यत्प्रदीपांस्तत्र काञ्चनान्। धूर्तानिव महाधूतैर्देवनेन पराजितान्।।5.9.32।।
33दीपानां च प्रकाशेन तेजसा रावणस्य च। अर्चिर्भिर्भूषणानां च प्रदीप्तेत्यभ्यमन्यत।।5.9.33।।
34ततोऽपश्यत्कुथाऽऽसीनं नानावरायम्बरस्रजम्। सहस्रं वरनारीणां नानावेषविभूषितम्।।5.9.34।।
35परिवृत्तेऽर्धरात्रे तु पाननिद्रावशं गतम्। क्रीडित्वोपरतं रात्रौ सुष्वाप बलवत्तदा।।5.9.35।।
36तत्प्रसुप्तं विरुरुचे निश्शब्दान्तरभूषणम्। निःशब्दहंसभ्रमरं यथा पद्मवनं महत्।।5.9.36।।
37तासां संवृतदन्तानि मीलिताक्षीणि मारुतिः। अपश्यत्पद्मगन्धीनि वदनानि सुयोषिताम्।।5.9.37।।
38प्रबुद्धानीव पद्मानि तासां भूत्वा क्षपाक्षये। पुनस्संवृतपत्राणि रात्राविव बभुस्तदा।।5.9.38।।
39इमानि मुखपद्मानि नियतं मत्तषट्पदाः। अम्बुजानीव फुल्लानि प्रार्थयन्ति पुनः पुनः।।5.9.39।।
40इति चामन्यत श्रीमानुपपत्त्या महाकपिः। मेने हि गुणतस्तानि समानि सलिलोद्भवैः।।5.9.40।।
41सा तस्य शुशुभे शाला ताभिस्त्रीभिर्विराजिता। शारदीव प्रसन्ना द्यौस्ताराभिरभिशोभिता।।5.9.41।।
42स च ताभिः परिवृतश्शुशुभे राक्षसाधिपः। यथा ह्युडुपतिश्शीमांस्ताराभिरभिसंवृतः।।5.9.42।।
43याश्च्यवन्तेऽम्बरात्ताराः पुण्यशेषसमावृताः। इमास्तास्सङ्गताः कृत्स्ना इति मेने हरिस्तदा।।5.9.43।।
44ताराणामिव सुव्यक्तं महतीनां शुभार्चिषाम्। प्रभावर्णप्रसादाश्च विरेजुस्तत्र योषिताम्।।5.9.44।।
45व्यावृत्तगुरुपीनस्रक्प्रकीर्णवरभूषणाः। पानव्यायामकालेषु निद्रापहृतचेतसः।।5.9.45।।
46व्यावृत्ततिलकाः काश्चित्काश्चिदुद्भ्रन्तनूपुराः। पार्श्वे गलितहाराश्च काश्चित्परमयोषितः।।5.9.46।।
47मुक्ताहाराऽवृताश्चान्याः काश्चिद्विस्रस्तवाससः। व्याविद्धरशनादामाः किशोर्य इव वाहिताः।।5.9.47।।
48सुकुण्डलधराश्चान्या विच्छिन्नमृदितस्रजः। गजेन्द्रमृदिताः फुल्ला लता इव महावने।।5.9.48।।
49चन्द्रांशुकिरणाभाश्च हाराः कासांचिदुत्कटाः। हंसा इव बभुस्सुप्ताः स्तनमध्येषु योषिताम्।।5.9.49।।
50अपरासां च वैडूर्याः कादम्बा इव पक्षिणः। हेमसूत्राणि चान्यासां चक्रवाका इवाभवन्।।5.9.50।।
51हंसकारण्डवाकीर्णाश्चक्रवाकोपशोभिताः। आपगा इव ता रेजुर्जघनैः पुलिनैरिव।।5.9.51।।
52किङ्किणीजालसङ्कोशास्ता हैमविपुलाम्बुजाः। भावग्राहा यशस्तीराः सुप्ता नद्य इवाऽऽबभुः।।5.9.52।।
53मृदुष्वङ्गेषु कासाञ्चित्कुचाग्रेषु च संस्थिताः। बभुर्वर्भूषणानीव शुभा भूषणराजयः।।5.9.53।।
54अंशुकान्ताश्च कासाञ्चिन्मुखमारुतकम्पिताः। उपर्युपरि वक्त्राणां व्याधूयन्ते पुनः पुनः।।5.9.54।।
55ताः पताका इवोद्धूताः पत्नीनां रुचिरप्रभाः। नानावर्णसुवर्णानां वक्त्रमूलेषु रेजिरे।।5.9.55।।
56ववल्गुश्चात्र कासांचित्कुण्डलानि शुभार्चिषाम्। मुखमारुतसंसर्गान्मन्दं मन्दं सुयोषिताम्।।5.9.56।।
57शर्कराऽसवगन्धैश्च प्रकृत्या सुरभिः सुखः। तासां वदननिश्वासस्सिषेवे रावणं तदा।।5.9.57।।
58रावणाननशङ्काश्च काश्चिद्रावणयोषितः। मुखानि स्म सपत्नीनामुपाजिघ्रन्पुनः पुनः।।5.9.58।।
59अत्यर्थं सक्तमनसो रावणे ता वरस्त्रियः। अस्वतन्त्राः सपत्नीनां प्रियमेवाऽचरंस्तदा।।5.9.59।।
60बाहूनुपनिधायान्याः पारिहार्यविभूषितान्। अंशुकानि च रम्याणि प्रमदास्तत्र शिश्यिरे।।5.9.60।।
61अन्या वक्षसि चान्यस्यास्तस्याः काचित्पुनर्भुजम्। अपरा त्वङ्कमन्यस्यास्तस्याश्चाप्यपरा भुजौ।।5.9.61।।
62ऊरुपार्श्वकटीपृष्ठमन्योन्यस्य समाश्रिताः। परस्परनिविष्टाङ्ग्यो मदस्नेहवशानुगाः।।5.9.62।।
63अन्योन्यभुजसूत्रेण स्त्रीमाला ग्रथिता हि सा। मालेव ग्रथिता सूत्रे शुशुभे मत्तषट्पदा।।5.9.63।।
64लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात्। अन्योन्य मालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम्।।5.9.64।। व्यतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम्। आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत्।।5.9.65।।
65लतानां माधवे मासि फुल्लानां वायुसेवनात्। अन्योन्य मालाग्रथितं संसक्तकुसुमोच्चयम्।।5.9.64।। व्यतिवेष्टितसुस्कन्धमन्योन्यभ्रमराकुलम्। आसीद्वनमिवोद्धूतं स्त्रीवनं रावणस्य तत्।।5.9.65।।
66उचितेष्वपि सुव्यक्तं न तासां योषितां तदा। विवेकः शक्य आधातुं भूषणाङ्गाम्बरस्रजाम्।।5.9.66।।
67रावणे सुखसंविष्टे तास्त्रियो विविधप्रभाः। ज्वलन्तः काञ्चना दीपाः प्रैक्षन्तानिमिषा इव।।5.9.67।।
68राजर्षिपितृदैत्यानां गन्धर्वाणां च योषितः। राक्षसानां च याः कन्यास्तस्य कामवशं गताः।।5.9.68।।
69युद्धकामेन ताः सर्वा रावणेन हृताः स्त्रियः। समदा मदनेनैव मोहिताः काश्चिदागताः।।5.9.69।।
70न तत्र काचित्प्रमदा प्रसह्य वीर्योपपन्नेन गुणेन लब्धा। न चान्यकामापि न चान्यपूर्वा विना वरार्हां जनकात्मजां ताम्।।5.9.70।।
71न चाकुलीना न च हीनरूपा नादक्षिणा नानुपचारयुक्ता। भार्याभवत्तस्य न हीनसत्त्वा न चापि कान्तस्य न कामनीया।।5.9.71।।
72बभूव बुद्धिस्तु हरीश्वरस्य यदीदृशी राघवधर्मपत्नी। इमा यथा राक्षसराजभार्याः सुजातमस्येति हि साधुबुद्धेः।।5.9.72।।
73पुनश्च सोऽचिन्तयादात्तरूपो ध्रुवं विशिष्टा गुणतो हि सीता। अथायमस्यां कृतवान्महात्मा लङ्केश्वरः कष्टमनार्यकर्म।।5.9.73।।
English
1The son of the Windgod, Hanuman, saw a huge, spacious and excellent of all mansions in the centre of the palace.
2The mansion of the lord of demons was a conglomeration of palaces half a yojana long and half a yojana wide.
3Hanuman, the subduer of enemies, went around in search of the largeeyed Vaidehi.
4Searching the excellent residences of important demons, Hanuman finally reached the palace of the lord of ogres guarded by armed demons with elephants with two or three or four tusks.
5Searching the excellent residences of important demons, Hanuman finally reached the palace of the lord of ogres guarded by armed demons with elephants with two or three or four tusks.
6Hanuman entered the palace of Ravana crowded with shedemons who were the wives of Ravana and the princesses brought by him after winning them in wars. To Hanuman, it looked like an ocean filled with crocodiles, sharks, whales, and a variety of fishes and snakes tossed by the force of the wind.
7Hanuman entered the palace of Ravana crowded with shedemons who were the wives of Ravana and the princesses brought by him after winning them in wars. To Hanuman, it looked like an ocean filled with crocodiles, sharks, whales, and a variety of fishes and snakes tossed by the force of the wind.
8Whatever wealth was possessed by Vaisravana (Kubera, the son of sage Vishrava) and also Indra who rides the Ucchaisrava green horse, was there in the palace of Ravana.
9The wealth stored in Ravana's palace was akin to what lay in the palaces of Kubera, Yama or Varuna, and ever more exquisite.
10Hanuman saw in the centre of that palace a complex of many wellbuilt houses.
11There was a wonderful aerial chariot called Pushpaka embellished with all kinds of gems built by Visvakarma for Brahma. It was the same one that Kubera had won from his grandfather, the creator Brahma, through his supreme penance. The lord of ogres acquired it (as a memento for his victory) by defeating Kubera with his might.
12There was a wonderful aerial chariot called Pushpaka embellished with all kinds of gems built by Visvakarma for Brahma. It was the same one that Kubera had won from his grandfather, the creator Brahma, through his supreme penance. The lord of ogres acquired it (as a memento for his victory) by defeating Kubera with his might.
13It was supported by finely built pillars of two types of gold (Kartaswara and Hiranmaya) with images of wolves carved on them and blazing. It was tall as if scraping the sky and resembled mountains like Meru and Mandara. It was graced with multitudes of auspicious and decorated pleasurehouses everywhere.
14It was supported by finely built pillars of two types of gold (Kartaswara and Hiranmaya) with images of wolves carved on them and blazing. It was tall as if scraping the sky and resembled mountains like Meru and Mandara. It was graced with multitudes of auspicious and decorated pleasurehouses everywhere.
15It was well built by Visvakarma and and had golden stairways, with radiant platforms glowing like fire and Sun.
16It had latticed windows made of gold inlaid with crystals. The platforms were encrusted with saphires called Indraneela and Mahaneela appropriately.
17It was shining bright with colourful corals, precious gems and peerless pearls fixed on its floor.
18It was bright like molten gold, fragrant with red sandal comparable to the rising Sun.
19Hanuman ascended the wonderful Pushpaka, welldecked with many corridors.
20There he smelt the stupefying, unearthly odour of food and drink. He felt as though the fragrance had taken a potentially solid form. (Note: The wind has no form. But when he carried the aroma of food and drink it appeared like the personification of wind which could be smelt. गन्धवती पृथवी fragrance comes from earth पृथवीतत्त्व the poet transmits the same to the wind who has got only स्पर्श sense of touch).
21The fragrance was as if inviting the mighty hero like a relative inviting his kith and kin, saying 'come here' and leading him to a place where Ravana rested.
22Then he proceeded to an auspicious hall, which was Ravana's favourite like his chief queen dear to his heart.
23The stairways of the mansion were inlaid with special gems, windows were latticed with gold, floors were covered with crystals, figures of ivory with silver.
24It was decorated with pillars of silver and gold inlaid with pearls and corals and gems.
25It had highly ornamented pillars all over, some slightly bent and others straight. With lofty columns looking like wings it appeared as if the mansion had started on its journey to heaven.
26The floor was covered with a wide carpet spread from wall to wall with designs of different murals of many places and houses drawn in a row (garland like). The big carpet appeared like the expanse of earth itself.
27The mansion was resounding with the noise of birds singing in heat. It had wonderful fragrance. It was laid with exquisite tapestries and served as a dwelling place for the king of demons.
28It was smoky with fumes of agaru incence though spotless like a swan. It was colourful and radiant like Kamadhenu, the wishfulfilling cow, because of the offering of flowers.
29(The mansion) was so full of effulgence and soul ravishing that it served as an adornment even to splendour. It looked as though it banished all sorrow and was a source of prosperity.
30The chamber of Ravana, like a mother, gratified all the five senses of Hanuman with proper objects of the senses.
31'This may be heaven or world of gods. It may be Amaravati, the abode of Indra or else it may be the supreme achievment (of the Creator), thought Maruti৷৷
32Seeing the golden lamps that stood burning steadily, Hanuman thought they looked like gamblers in deep thought defeated by expert gamblers in a game of dice.
33Hanuman fancied that the entire place was set ablaze with the glow of lamps, the lustre of Ravana and the brilliant glow of Ravana's ornaments (everything was shining).
34He found thousands of beautiful women seated on carpets wearing different clothes and garlands and dressed in various attires.
35Drinking and sporting until midnight, they had dropped off to sleeptired.
36Fast asleep, sounds of their ornaments silenced, the young women looked like a large bed of lotuses with swans and bees sitting calm without their usual noise.
37Hanuman looked at the faces of the wellbred young women with closed eyes and concealed teeth, fragrant like lotuses.
38The faces of the women looked like blooming lotuses at daybreak, their petals closed up again at night.
39The intoxicated bees would again and again long to enjoy these beautiful faces which were like blooming lotuses.
40The illustrious Hanuman felt it to be correct to compare those faces with lotuses for their fragrance.
41Brightened by (the beauty of) the maidens, the mansion shone like the autumnal sky endearing and pleasing with stars.
42The lord of demons surrounded by women shone like the beautiful Moon encircled by stars.
43Seeing those women lying together Hanuman imagined them to be numerous meteors dropped from heaven after enjoying their merits, enjoyed and exhausted.
44It was clear that the grace and lustre of those women looked brilliant like the lustre and grace of brilliant stars releasing an auspicious glow.
45Garlands displaced and jewels scattered, they were drowsy due to drink and sexual exercise.
46A few young women had their circular vermilion mark (on the forehead) smudged, some had their anklets loosened and a few had their necklaces.
47Some had their strings of pearl broken, others had their clothes slipped off, and some had their waist belts snapped. They were like young mares fallen to rest after carrying heavy loads.
48With their good eartops broken and flower garlands crushed some looked like blooming creepers in a dense forest crushed by mighty elephants.
49The pearl chains, large and shining like rays of the Moon in the space between the breasts looked like sleeping swans.
50The vaidurya worn by women (on the breasts) looked like Kadamba birds while the golden chains put on by some others appeared like ruddy geese.
51Their hips were like river banks crowded with swans, karandava and Chakravaka birds shining like rivers.
52With their tiny bells round their girdle looking like buds, the bold golden ornaments like lotuses, their gestures of love like crocodiles and their radiant beauty like silver banks, the women looked like smoky rivers.
53The beautiful imprints made by the (heavy) ornaments on the tender limbs, breasts and nipples of some women appeared like many ornaments.
54Shaken by the breath released from their mouths the fringes of the garments of some women were drawn towards their faces again and againfluttering.
55The fringes of their garments glowing beautifully close to the faces of the wives (of Ravana) with different beautiful hues, shone splendid like flags.
56The eartops of some women endowed with auspicious charm were swinging softly generating a gentle sound by the touch of their breath.
57The sweet smell of wine emitted from their mouth and the natural fragrance of their breath was refreshing to Ravana as if it was serving him at that time.
58Some women of Ravana (overcome by blind passion) smelt again and again the mouths of their cowives next to them assuming it to be Ravana's.
59Even though the beautiful wives (should have been angry with their cowives for smelling their mouths) they behaved pleasingly, having no freedom to act with Ravana
60Some women slept pillowed on their arms, laying aside their adornments and others had their garment under the head as pillows and lay in sleep.
61Some women lay placing their arms on the breasts of the other while their own arms were used as pillow by another. One woman placed her head on the lap of the other and slept.
62Given to intoxication and sex, the women slept touching one another's thighs, sides, hips, back and lap of the other, with their limbs intertwined.
63Knit with the shoulders of one another like a garland of flowers intertwined with the tipsy bees resting the women shone.
64The women of Ravana appeared like a garden in spring. They were as if a cluster of creepers blossomed in spring due to the caresses of the breeze. They were knit together as one string forming a garland, flowers of one creeper striking the other. The joints of these creepers had grown strong when tangled together. Shaken by the breeze, the bees resting on one creeper would go to the other.
65The women of Ravana appeared like a garden in spring. They were as if a cluster of creepers blossomed in spring due to the caresses of the breeze. They were knit together as one string forming a garland, flowers of one creeper striking the other. The joints of these creepers had grown strong when tangled together. Shaken by the breeze, the bees resting on one creeper would go to the other.
66It was not possible to distinguish clearly between their jewels, limbs, garments and garlands and to place them in the right spots.
67When Ravana was happily asleep, the gods of light burning on the gold lampposts gazed without winking as it were, at the women, whom they dare not gaze for fear of waking Ravana.
68The women halled from the families of royal sages, ancestral deities, daityas and demons who were infatuated with him.
69Many were brought by Ravana as captives of war and some came on their own deluded by lust.
70Except Sita no other woman among them had been taken there by force. They were won only on account of his valour and virtues. None loved any one earlier and none was married to others.
71None among them was born of a lowly family, nor lacked beauty, kindness, skill, strength or brightness. No one was not lovable to Ravana.
72'If the lawful wife of Rama born of a good family can be allowed to remain with Rama in the same way as the consorts of the lord of demons, how fortunate it would be, thought the wise lord of monkeys'.
73Hanuman once again assuming his true form said to himself, 'Sita is surely a virtuous lady superior to and more distinguished than them all. Alas, this lord of Lanka committed an ignoble, act (by abducting her). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे नवमस्सर्गः। Thus ends the ninth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1वायुपुत्र हनुमान् ने उस भवन के मध्य में सब अट्टालिकाओं में विशाल, विस्तृत और सर्वश्रेष्ठ एक भवन देखा।
2राक्षसराज का वह भवन आधा योजन लम्बे और आधा योजन चौड़े प्रासादों का समूह था।
3शत्रुदमन हनुमान् विशाल नेत्रों वाली वैदेही की खोज में चारों ओर घूमे।
4प्रमुख राक्षसों के उत्तम निवासों में खोज करते हुए हनुमान् अन्ततः राक्षसराज के उस भवन तक पहुँचे, जिसकी रक्षा दो, तीन अथवा चार दाँतों वाले हाथियों सहित सशस्त्र राक्षस कर रहे थे।
5प्रमुख राक्षसों के उत्तम निवासों में खोज करते हुए हनुमान् अन्ततः राक्षसराज के उस भवन तक पहुँचे, जिसकी रक्षा दो, तीन अथवा चार दाँतों वाले हाथियों सहित सशस्त्र राक्षस कर रहे थे।
6हनुमान् ने रावण के उस भवन में प्रवेश किया, जो उन राक्षसियों से भरा था जो रावण की पत्नियाँ थीं तथा उन राजकुमारियों से भरा था जिन्हें वह युद्धों में जीतकर लाया था। हनुमान् को वह ग्राहों, शार्कों, तिमिङ्गिलों तथा नाना प्रकार के मत्स्यों और सर्पों से भरे उस समुद्र के समान लगा जो वायु के वेग से क्षुब्ध हो।
7हनुमान् ने रावण के उस भवन में प्रवेश किया, जो उन राक्षसियों से भरा था जो रावण की पत्नियाँ थीं तथा उन राजकुमारियों से भरा था जिन्हें वह युद्धों में जीतकर लाया था। हनुमान् को वह ग्राहों, शार्कों, तिमिङ्गिलों तथा नाना प्रकार के मत्स्यों और सर्पों से भरे उस समुद्र के समान लगा जो वायु के वेग से क्षुब्ध हो।
8वैश्रवण (मुनि विश्रवा के पुत्र कुबेर) के पास तथा उच्चैःश्रवा नामक हरे अश्व पर चढ़ने वाले इन्द्र के पास जो भी सम्पत्ति थी, वह सब रावण के भवन में थी।
9रावण के भवन में संचित सम्पत्ति वैसी ही थी जैसी कुबेर, यम अथवा वरुण के भवनों में थी — अपितु उससे भी अधिक उत्कृष्ट।
10हनुमान् ने उस भवन के मध्य में अनेक सुनिर्मित गृहों का समूह देखा।
11वहाँ पुष्पक नामक एक अद्भुत विमान था, जो सब प्रकार के रत्नों से अलंकृत था और विश्वकर्मा ने ब्रह्मा के लिए बनाया था। वह वही विमान था जिसे कुबेर ने अपने परम तप से अपने पितामह सृष्टिकर्ता ब्रह्मा से प्राप्त किया था। राक्षसराज ने अपने बल से कुबेर को पराजित कर उसे (अपनी विजय के स्मृतिचिह्न के रूप में) प्राप्त किया था।
12वहाँ पुष्पक नामक एक अद्भुत विमान था, जो सब प्रकार के रत्नों से अलंकृत था और विश्वकर्मा ने ब्रह्मा के लिए बनाया था। वह वही विमान था जिसे कुबेर ने अपने परम तप से अपने पितामह सृष्टिकर्ता ब्रह्मा से प्राप्त किया था। राक्षसराज ने अपने बल से कुबेर को पराजित कर उसे (अपनी विजय के स्मृतिचिह्न के रूप में) प्राप्त किया था।
13वह दो प्रकार के स्वर्ण (कार्तस्वर और हिरण्मय) के सुगढ़ स्तम्भों पर टिका था, जिन पर वृकों की आकृतियाँ उकेरी थीं और जो देदीप्यमान थे। वह इतना ऊँचा था मानो आकाश को खरोंच रहा हो और मेरु तथा मन्दर जैसे पर्वतों के समान लगता था। वह सर्वत्र मङ्गलमय और सुसज्जित विहारगृहों के समूहों से शोभित था।
14वह दो प्रकार के स्वर्ण (कार्तस्वर और हिरण्मय) के सुगढ़ स्तम्भों पर टिका था, जिन पर वृकों की आकृतियाँ उकेरी थीं और जो देदीप्यमान थे। वह इतना ऊँचा था मानो आकाश को खरोंच रहा हो और मेरु तथा मन्दर जैसे पर्वतों के समान लगता था। वह सर्वत्र मङ्गलमय और सुसज्जित विहारगृहों के समूहों से शोभित था।
15वह विश्वकर्मा द्वारा भलीभाँति बनाया गया था और उसकी सीढ़ियाँ स्वर्ण की थीं तथा उसके चबूतरे अग्नि और सूर्य के समान देदीप्यमान थे।
16उसकी जालीदार खिड़कियाँ स्वर्ण की बनी थीं और उनमें स्फटिक जड़े थे। चबूतरों में इन्द्रनील और महानील नामक नीलम यथोचित रूप से जड़े थे।
17उसकी भूमि में जड़े रङ्गीन प्रवाल, बहुमूल्य रत्न और अनुपम मोती उसे उज्ज्वल शोभा दे रहे थे।
18वह गलाए हुए स्वर्ण के समान चमकीला था और उदीयमान सूर्य के समान रक्तचन्दन से सुगन्धित था।
19हनुमान् अनेक वीथियों से भलीभाँति सजे उस अद्भुत पुष्पक पर चढ़े।
20वहाँ उन्होंने अन्न और पेय की मादक, अलौकिक सुगन्ध सूँघी। उन्हें ऐसा लगा मानो वह सुगन्ध ही ठोस रूप धारण कर चुकी हो। (टिप्पणी — वायु निराकार है। किन्तु जब वह अन्न और पेय की सुगन्ध ले जाती है, तब वह वायु के उस मूर्त रूप के समान लगती है जिसे सूँघा जा सके। 'गन्धवती पृथिवी' — सुगन्ध पृथिवीतत्त्व से आती है; कवि उसी को वायु में आरोपित करता है, जिसमें केवल स्पर्श गुण है।)
21वह सुगन्ध मानो उन महान् वीर को उसी प्रकार बुला रही थी जैसे कोई स्वजन अपने बन्धु को 'यहाँ आओ' कहकर बुलाता है, और वह उन्हें उस स्थान तक ले चली जहाँ रावण विश्राम कर रहा था।
22तब वे एक मङ्गलमय कक्ष की ओर बढ़े, जो रावण को अपनी पटरानी के समान हृदय से प्रिय था।
23उस भवन की सीढ़ियाँ विशेष रत्नों से जड़ी थीं, खिड़कियों में स्वर्ण की जालियाँ थीं, फर्श स्फटिक से ढके थे और हाथीदाँत की आकृतियाँ रजत से युक्त थीं।
24वह मोती, प्रवाल और रत्नों से जड़े रजत तथा स्वर्ण के स्तम्भों से सजा था।
25उसमें सर्वत्र अत्यन्त अलंकृत स्तम्भ थे — कुछ किञ्चित् झुके हुए और कुछ सीधे। पंखों के समान दिखते ऊँचे स्तम्भों के कारण ऐसा लगता था मानो वह भवन स्वर्ग की यात्रा पर निकल पड़ा हो।
26फर्श एक भित्ति से दूसरी भित्ति तक फैले विस्तृत कालीन से ढका था, जिस पर अनेक स्थानों और भवनों के भाँति-भाँति के चित्र पंक्ति (माला) के रूप में बने थे। वह विशाल कालीन स्वयं पृथ्वी के विस्तार के समान लगता था।
27वह भवन मदमत्त पक्षियों के कूजन से गूँज रहा था। उसमें अद्भुत सुगन्ध थी। वह उत्तम वस्त्रावरणों से सज्जित था और राक्षसराज के निवास के रूप में सेवा कर रहा था।
28वह अगरु की धूप के धुएँ से धूमिल था, फिर भी हंस के समान निर्मल था। पुष्पों के अर्पण के कारण वह कामधेनु के समान रङ्गीन और देदीप्यमान था।
29(वह भवन) इतना तेजस्वी और मनोहारी था कि वह स्वयं शोभा का ही आभूषण बन गया था। वह ऐसा लगता था मानो समस्त शोक का नाश कर देता हो और समृद्धि का स्रोत हो।
30रावण का वह कक्ष माता के समान हनुमान् की पाँचों इन्द्रियों को उनके उचित विषयों से तृप्त कर रहा था।
31'यह स्वर्ग हो सकता है अथवा देवलोक। यह इन्द्र का निवास अमरावती हो सकती है, अथवा यह (सृष्टिकर्ता की) परम सिद्धि हो सकती है' — ऐसा मारुति ने सोचा।
32स्थिर जलते स्वर्णमय दीपों को देखकर हनुमान् ने सोचा कि वे उन जुआरियों के समान लगते हैं जो द्यूतक्रीड़ा में निपुण जुआरियों से हारकर गहरे विचार में डूबे हों।
33हनुमान् को लगा कि समूचा स्थान दीपों की आभा, रावण के तेज और रावण के आभूषणों की उज्ज्वल दीप्ति से जगमगा उठा है (सब कुछ चमक रहा था)।
34उन्होंने सहस्रों सुन्दर स्त्रियों को कालीनों पर बैठे देखा, जो भिन्न-भिन्न वस्त्र और मालाएँ पहने तथा नाना प्रकार से सजी थीं।
35अर्धरात्रि तक पान और क्रीड़ा करती हुई वे थककर सो गई थीं।
36गहरी निद्रा में मग्न, अपने आभूषणों की ध्वनि शान्त किए वे तरुणियाँ हंसों और भ्रमरों से युक्त उस विशाल कमलवन के समान लगती थीं जो अपनी सामान्य ध्वनि के बिना शान्त हो।
37हनुमान् ने उन कुलीन तरुणियों के मुख देखे, जिनके नेत्र मुँदे थे, दाँत ढके थे और जो कमल के समान सुगन्धित थे।
38उन स्त्रियों के मुख प्रातःकाल खिले उन कमलों के समान लगते थे जिनकी पंखुड़ियाँ रात्रि में फिर बन्द हो गई हों।
39खिले कमलों के समान इन सुन्दर मुखों का उपभोग करने की मदमत्त भ्रमर बार-बार लालसा करते।
40यशस्वी हनुमान् को यह उचित लगा कि सुगन्ध के कारण उन मुखों की तुलना कमलों से की जाए।
41उन तरुणियों की (शोभा से) उज्ज्वल वह भवन तारों से मनोहर और प्रिय शरद् के आकाश के समान शोभा पा रहा था।
42स्त्रियों से घिरा वह राक्षसराज तारों से घिरे सुन्दर चन्द्रमा के समान शोभित था।
43उन स्त्रियों को साथ-साथ लेटी देखकर हनुमान् ने कल्पना की कि वे अपने पुण्य भोग चुकने पर स्वर्ग से गिरी असंख्य उल्काएँ हैं, जिनका भोग समाप्त हो चुका है।
44यह स्पष्ट था कि उन स्त्रियों की कान्ति और आभा मङ्गलमय प्रकाश बिखेरते देदीप्यमान तारों की आभा और कान्ति के समान उज्ज्वल थी।
45मालाएँ खिसकी हुईं और रत्न बिखरे हुए, वे मदिरा और रतिक्रीड़ा से निद्रालु हो रही थीं।
46कुछ तरुणियों का (ललाट का) गोल सिन्दूरतिलक मिट गया था, किसी के नूपुर खुल गए थे और किसी के हार।
47किसी की मोतियों की लड़ियाँ टूट गई थीं, किसी के वस्त्र खिसक गए थे और किसी की करधनी टूट गई थी। वे भारी बोझ ढोकर विश्राम के लिए बैठी युवा घोड़ियों के समान लगती थीं।
48अपने सुन्दर कर्णफूल टूटे और पुष्पमालाएँ मसली हुई, कुछ स्त्रियाँ बलशाली हाथियों द्वारा कुचली गई घने वन की खिली लताओं के समान लगती थीं।
49स्तनों के बीच के भाग में चन्द्रमा की किरणों के समान विशाल और चमकीली मोतियों की मालाएँ सोए हुए हंसों के समान लगती थीं।
50स्त्रियों द्वारा (वक्ष पर) धारण किए वैदूर्य कदम्ब पक्षियों के समान लगते थे, जबकि कुछ अन्य द्वारा पहनी स्वर्णमालाएँ चक्रवाकों के समान प्रतीत होती थीं।
51उनके नितम्ब हंसों, कारण्डवों और चक्रवाक पक्षियों से भरे नदीतटों के समान थे और वे स्वयं नदियों के समान शोभा पा रही थीं।
52करधनी में लगी उनकी नन्ही घण्टियाँ कलियों के समान, स्वर्ण के प्रबल आभूषण कमलों के समान, उनकी प्रणयचेष्टाएँ ग्राहों के समान और उनकी देदीप्यमान शोभा रजतमय तटों के समान लगती थी — इस प्रकार वे स्त्रियाँ धूमिल नदियों के समान लगती थीं।
53कुछ स्त्रियों के कोमल अङ्गों, स्तनों और चूचुकों पर (भारी) आभूषणों से पड़े सुन्दर चिह्न स्वयं अनेक आभूषणों के समान लगते थे।
54कुछ स्त्रियों के मुख से निकली श्वास से हिलकर उनके वस्त्रों के आँचल बार-बार उनके मुख की ओर फड़फड़ाते हुए खिंच आते थे।
55(रावण की) उन पत्नियों के मुखों के निकट भिन्न-भिन्न सुन्दर वर्णों से सुशोभित उनके वस्त्रों के आँचल ध्वजाओं के समान शोभा पा रहे थे।
56मङ्गलमय सौन्दर्य से सम्पन्न कुछ स्त्रियों के कर्णफूल उनकी श्वास के स्पर्श से मन्द ध्वनि करते हुए धीरे-धीरे झूल रहे थे।
57उनके मुख से निकलती मदिरा की मधुर गन्ध और उनकी श्वास की स्वाभाविक सुगन्ध रावण को ताज़गी दे रही थी, मानो उस समय वह उसकी सेवा कर रही हो।
58रावण की कुछ स्त्रियाँ (अन्धे अनुराग से अभिभूत होकर) अपने पास सोई सपत्नियों के मुख को रावण का मुख समझकर बार-बार सूँघतीं।
59यद्यपि वे सुन्दरी पत्नियाँ (अपनी सपत्नियों द्वारा मुख सूँघे जाने पर रुष्ट होतीं), तथापि वे प्रसन्नता से ही व्यवहार करती थीं, क्योंकि रावण के साथ स्वच्छन्द आचरण की उन्हें स्वतन्त्रता न थी।
60कुछ स्त्रियाँ अपने आभूषण उतारकर अपनी भुजाओं का तकिया बनाकर सोई थीं और कुछ अपने वस्त्र सिर के नीचे तकिए के रूप में रखकर निद्रा में थीं।
61कुछ स्त्रियाँ अपनी भुजाएँ दूसरी के वक्ष पर रखकर लेटी थीं, जबकि उनकी अपनी भुजाओं को किसी अन्य ने तकिया बना रखा था। कोई स्त्री दूसरी की गोद में सिर रखकर सो रही थी।
62मदिरा और रति में लिप्त वे स्त्रियाँ एक-दूसरे की जङ्घाओं, पार्श्वों, नितम्बों, पीठ और गोद का स्पर्श करती हुई अपने अङ्ग परस्पर गुँथे हुए सो रही थीं।
63एक-दूसरे के कन्धों से इस प्रकार गुँथी हुई कि मानो फूलों की माला हो जिसमें मदमत्त भ्रमर बैठे हों — वे स्त्रियाँ शोभा पा रही थीं।
64रावण की वे स्त्रियाँ वसन्त के उपवन के समान लगती थीं। वे मानो वायु के स्पर्श से वसन्त में खिली लताओं का समूह थीं। वे एक ही सूत्र में गुँथी माला के समान परस्पर बँधी थीं, जिसमें एक लता के फूल दूसरी से टकराते थे। परस्पर उलझ जाने पर इन लताओं की गाँठें दृढ़ हो गई थीं। वायु से हिलने पर एक लता पर बैठे भ्रमर दूसरी पर चले जाते।
65रावण की वे स्त्रियाँ वसन्त के उपवन के समान लगती थीं। वे मानो वायु के स्पर्श से वसन्त में खिली लताओं का समूह थीं। वे एक ही सूत्र में गुँथी माला के समान परस्पर बँधी थीं, जिसमें एक लता के फूल दूसरी से टकराते थे। परस्पर उलझ जाने पर इन लताओं की गाँठें दृढ़ हो गई थीं। वायु से हिलने पर एक लता पर बैठे भ्रमर दूसरी पर चले जाते।
66उनके आभूषणों, अङ्गों, वस्त्रों और मालाओं में स्पष्ट भेद करना और उन्हें उनके ठीक स्थानों पर रखना सम्भव न था।
67जब रावण सुखपूर्वक सो रहा था, तब स्वर्णमय दीपस्तम्भों पर जलते ज्योतिर्देव मानो उन स्त्रियों को अपलक निहार रहे थे, जिन्हें रावण के जाग जाने के भय से देखने का साहस वे न कर पाते।
68वे स्त्रियाँ राजर्षियों, पितृदेवों, दैत्यों और राक्षसों के कुलों से आई थीं, जो उस पर मोहित थीं।
69अनेक को रावण युद्ध की बन्दिनी बनाकर लाया था और कुछ काम से मोहित होकर स्वयं आई थीं।
70सीता के अतिरिक्त उनमें से कोई भी स्त्री वहाँ बलपूर्वक नहीं लाई गई थी। वे केवल उसके पराक्रम और गुणों से ही जीती गई थीं। उनमें से किसी ने पहले किसी अन्य से प्रेम न किया था और न कोई अन्य से ब्याही थी।
71उनमें से कोई भी नीच कुल में उत्पन्न न थी, न कोई सौन्दर्य, दया, कौशल, बल अथवा तेज से हीन थी। कोई भी ऐसी न थी जो रावण को प्रिय न हो।
72'यदि उत्तम कुल में उत्पन्न राम की धर्मपत्नी को भी वैसे ही राम के साथ रहने दिया जाता जैसे राक्षसराज की पत्नियाँ उसके साथ रहती हैं, तो कितना अच्छा होता' — ऐसा उन बुद्धिमान् वानरनायक ने सोचा।
73अपना वास्तविक रूप पुनः धारण कर हनुमान् ने मन ही मन कहा — 'सीता निस्सन्देह इन सबसे श्रेष्ठ और विशिष्ट पतिव्रता देवी हैं। हाय! इस लङ्कापति ने (उनका अपहरण कर) कितना नीच कर्म किया है।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के सुन्दरकाण्ड का नवम सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1वायुपुत्र हनुमान्ले त्यस भवनको बीचमा सबै अट्टालिकामा विशाल, विस्तृत र सर्वश्रेष्ठ एउटा भवन देखे।
2राक्षसराजको त्यो भवन आधा योजन लामो र आधा योजन चौडा प्रासादहरूको समूह थियो।
3शत्रुदमन हनुमान् ठूला आँखा भएकी वैदेहीको खोजीमा चारैतिर घुमे।
4प्रमुख राक्षसहरूका उत्तम निवासमा खोजी गर्दै हनुमान् अन्ततः राक्षसराजको त्यस भवनसम्म पुगे, जसको रक्षा दुई, तीन अथवा चार दाँत भएका हात्तीसहित सशस्त्र राक्षसहरूले गरिरहेका थिए।
5प्रमुख राक्षसहरूका उत्तम निवासमा खोजी गर्दै हनुमान् अन्ततः राक्षसराजको त्यस भवनसम्म पुगे, जसको रक्षा दुई, तीन अथवा चार दाँत भएका हात्तीसहित सशस्त्र राक्षसहरूले गरिरहेका थिए।
6हनुमान्ले रावणको त्यस भवनमा प्रवेश गरे, जुन ती राक्षसीहरूले भरिएको थियो जो रावणकी पत्नी थिइन् तथा ती राजकुमारीहरूले भरिएको थियो जसलाई ऊ युद्धमा जितेर ल्याएको थियो। हनुमान्लाई त्यो गोही, शार्क, तिमिङ्गिल तथा नाना प्रकारका माछा र सर्पले भरिएको त्यस समुद्रझैँ लाग्यो जुन वायुको वेगले क्षुब्ध होस्।
7हनुमान्ले रावणको त्यस भवनमा प्रवेश गरे, जुन ती राक्षसीहरूले भरिएको थियो जो रावणकी पत्नी थिइन् तथा ती राजकुमारीहरूले भरिएको थियो जसलाई ऊ युद्धमा जितेर ल्याएको थियो। हनुमान्लाई त्यो गोही, शार्क, तिमिङ्गिल तथा नाना प्रकारका माछा र सर्पले भरिएको त्यस समुद्रझैँ लाग्यो जुन वायुको वेगले क्षुब्ध होस्।
8वैश्रवण (मुनि विश्रवाका छोरा कुबेर) सँग तथा उच्चैःश्रवा नामक हरियो घोडामा चढ्ने इन्द्रसँग जुनसुकै सम्पत्ति थियो, ती सबै रावणको भवनमा थिए।
9रावणको भवनमा सञ्चित सम्पत्ति त्यस्तै थियो जस्तो कुबेर, यम अथवा वरुणका भवनमा थियो — अपितु त्योभन्दा पनि उत्कृष्ट।
10हनुमान्ले त्यस भवनको बीचमा अनेक सुनिर्मित गृहहरूको समूह देखे।
11त्यहाँ पुष्पक नामक एउटा अद्भुत विमान थियो, जुन सबै प्रकारका रत्नले अलङ्कृत थियो र विश्वकर्माले ब्रह्माका लागि बनाएका थिए। त्यो त्यही विमान थियो जुन कुबेरले आफ्नो परम तपले आफ्ना पितामह सृष्टिकर्ता ब्रह्माबाट प्राप्त गरेका थिए। राक्षसराजले आफ्नो बलले कुबेरलाई पराजित गरी त्यो (आफ्नो विजयको स्मृतिचिह्नका रूपमा) प्राप्त गरेको थियो।
12त्यहाँ पुष्पक नामक एउटा अद्भुत विमान थियो, जुन सबै प्रकारका रत्नले अलङ्कृत थियो र विश्वकर्माले ब्रह्माका लागि बनाएका थिए। त्यो त्यही विमान थियो जुन कुबेरले आफ्नो परम तपले आफ्ना पितामह सृष्टिकर्ता ब्रह्माबाट प्राप्त गरेका थिए। राक्षसराजले आफ्नो बलले कुबेरलाई पराजित गरी त्यो (आफ्नो विजयको स्मृतिचिह्नका रूपमा) प्राप्त गरेको थियो।
13त्यो दुई प्रकारका सुन (कार्तस्वर र हिरण्मय) का सुगढ स्तम्भमा अडेको थियो, जसमा ब्वाँसाका आकृति कुँदिएका थिए र जुन देदीप्यमान थिए। त्यो यति अग्लो थियो मानौँ आकाश कोतरिरहेको छ र मेरु तथा मन्दरजस्ता पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। त्यो सर्वत्र मङ्गलमय र सुसज्जित विहारगृहका समूहले शोभित थियो।
14त्यो दुई प्रकारका सुन (कार्तस्वर र हिरण्मय) का सुगढ स्तम्भमा अडेको थियो, जसमा ब्वाँसाका आकृति कुँदिएका थिए र जुन देदीप्यमान थिए। त्यो यति अग्लो थियो मानौँ आकाश कोतरिरहेको छ र मेरु तथा मन्दरजस्ता पर्वतझैँ देखिन्थ्यो। त्यो सर्वत्र मङ्गलमय र सुसज्जित विहारगृहका समूहले शोभित थियो।
15त्यो विश्वकर्माले राम्ररी बनाएका थिए र त्यसका भर्याङ सुनका थिए तथा त्यसका चौतारा आगो र सूर्यझैँ देदीप्यमान थिए।
16त्यसका जालीदार झ्याल सुनका बनेका थिए र तिनमा स्फटिक जडिएका थिए। चौतारामा इन्द्रनील र महानील नामक नीलम यथोचित रूपमा जडिएका थिए।
17त्यसको भुइँमा जडिएका रङ्गीन प्रवाल, बहुमूल्य रत्न र अनुपम मोतीले त्यसलाई उज्ज्वल शोभा दिइरहेका थिए।
18त्यो पगालिएको सुनझैँ चम्किलो थियो र उदाउँदो सूर्यझैँ रक्तचन्दनले सुगन्धित थियो।
19हनुमान् अनेक वीथीले राम्ररी सजिएको त्यस अद्भुत पुष्पकमा चढे।
20त्यहाँ उनले अन्न र पेयको मादक, अलौकिक सुगन्ध सुँघे। उनलाई यस्तो लाग्यो मानौँ त्यो सुगन्धले नै ठोस रूप धारण गरिसकेको छ। (टिप्पणी — वायु निराकार छ। तर जब त्यसले अन्न र पेयको सुगन्ध बोक्दछ, तब त्यो वायुको त्यस मूर्त रूपझैँ लाग्दछ जसलाई सुँघ्न सकियोस्। 'गन्धवती पृथिवी' — सुगन्ध पृथिवीतत्त्वबाट आउँछ; कविले त्यसैलाई वायुमा आरोपित गर्दछन्, जसमा केवल स्पर्श गुण छ।)
21त्यो सुगन्धले मानौँ ती महान् वीरलाई त्यसै गरी बोलाइरहेको थियो जसरी कुनै स्वजनले आफ्ना बन्धुलाई 'यहाँ आऊ' भनेर बोलाउँछ, र त्यसले उनलाई त्यस स्थानसम्म लग्यो जहाँ रावण विश्राम गरिरहेको थियो।
22तब उनी एउटा मङ्गलमय कक्षतिर बढे, जुन रावणलाई आफ्नी पटरानीझैँ हृदयदेखि प्रिय थियो।
23त्यस भवनका भर्याङ विशेष रत्नले जडिएका थिए, झ्यालमा सुनका जाली थिए, भुइँ स्फटिकले ढाकिएका थिए र हस्तिदन्तका आकृति चाँदीले युक्त थिए।
24त्यो मोती, प्रवाल र रत्नले जडिएका चाँदी तथा सुनका स्तम्भले सजिएको थियो।
25त्यसमा सर्वत्र अत्यन्त अलङ्कृत स्तम्भ थिए — कोही अलिकति निहुरिएका र कोही सीधा। पखेटाझैँ देखिने अग्ला स्तम्भका कारण यस्तो लाग्थ्यो मानौँ त्यो भवन स्वर्गको यात्रामा निस्किसकेको छ।
26भुइँ एउटा भित्ताबाट अर्को भित्तासम्म फैलिएको विस्तृत गलैँचाले ढाकिएको थियो, जसमा अनेक स्थान र भवनका भाँतिभाँतिका चित्र पङ्क्ति (माला) का रूपमा बनेका थिए। त्यो विशाल गलैँचा स्वयं पृथ्वीको विस्तारझैँ देखिन्थ्यो।
27त्यो भवन मदमत्त पक्षीको कूजनले गुञ्जिरहेको थियो। त्यसमा अद्भुत सुगन्ध थियो। त्यो उत्तम वस्त्रावरणले सज्जित थियो र राक्षसराजको निवासका रूपमा सेवा गरिरहेको थियो।
28त्यो अगरुको धूपको धुवाँले धुमिल थियो, तैपनि हंसझैँ निर्मल थियो। पुष्पको अर्पणका कारण त्यो कामधेनुझैँ रङ्गीन र देदीप्यमान थियो।
29(त्यो भवन) यति तेजस्वी र मनोहारी थियो कि त्यो स्वयं शोभाकै आभूषण बनेको थियो। त्यो यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ सम्पूर्ण शोकको नाश गरिदिन्छ र समृद्धिको स्रोत हो।
30रावणको त्यो कक्ष आमाझैँ हनुमान्का पाँचै इन्द्रियलाई तिनका उचित विषयले तृप्त पारिरहेको थियो।
31'यो स्वर्ग हुन सक्छ अथवा देवलोक। यो इन्द्रको निवास अमरावती हुन सक्छ, अथवा यो (सृष्टिकर्ताको) परम सिद्धि हुन सक्छ' — यस्तो मारुतिले सोचे।
32स्थिर बलिरहेका स्वर्णमय दीप देखेर हनुमान्ले सोचे कि ती त्यस्ता जुवाडेजस्ता देखिन्छन् जो द्यूतक्रीडामा निपुण जुवाडेसँग हारेर गहिरो विचारमा डुबेका हुन्।
33हनुमान्लाई लाग्यो कि सम्पूर्ण ठाउँ दीपको आभा, रावणको तेज र रावणका आभूषणको उज्ज्वल दीप्तिले टलक्क बलेको छ (सबै कुरा चम्किरहेको थियो)।
34उनले हजारौँ सुन्दर स्त्रीलाई गलैँचामा बसेको देखे, जो भिन्नभिन्न वस्त्र र माला लगाएका तथा नाना प्रकारले सजिएका थिए।
35मध्यरातसम्म पान र क्रीडा गर्दै तिनी थाकेर सुतिसकेका थिए।
36गहिरो निद्रामा मग्न, आफ्ना आभूषणको ध्वनि शान्त पारेका ती तरुणी हंस र भमराले युक्त त्यस विशाल कमलवनझैँ देखिन्थे जुन आफ्नो सामान्य ध्वनिविना शान्त होस्।
37हनुमान्ले ती कुलीन तरुणीका मुख देखे, जसका आँखा चिम्लिएका थिए, दाँत ढाकिएका थिए र जो कमलझैँ सुगन्धित थिए।
38ती स्त्रीका मुख बिहान फुलेका ती कमलझैँ देखिन्थे जसका पत्र रातमा फेरि बन्द भएका होऊन्।
39फुलेका कमलझैँ यी सुन्दर मुखको उपभोग गर्न मदमत्त भमराहरू बारम्बार लालसा गर्थे।
40यशस्वी हनुमान्लाई यो उचित लाग्यो कि सुगन्धका कारण ती मुखको तुलना कमलसँग गरियोस्।
41ती तरुणीको (शोभाले) उज्ज्वल त्यो भवन ताराले मनोहर र प्रिय शरद्को आकाशझैँ शोभा पाइरहेको थियो।
42स्त्रीहरूले घेरिएको त्यो राक्षसराज ताराले घेरिएको सुन्दर चन्द्रमाझैँ शोभित थियो।
43ती स्त्रीलाई सँगसँगै पल्टिएको देखेर हनुमान्ले कल्पना गरे कि तिनी आफ्नो पुण्य भोगिसकेपछि स्वर्गबाट खसेका असङ्ख्य उल्का हुन्, जसको भोग समाप्त भइसकेको छ।
44यो स्पष्ट थियो कि ती स्त्रीका कान्ति र आभा मङ्गलमय प्रकाश छर्ने देदीप्यमान ताराका आभा र कान्तिझैँ उज्ज्वल थिए।
45माला चिप्लिएका र रत्न छरिएका, तिनी मदिरा र रतिक्रीडाले निद्रालु भइरहेका थिए।
46केही तरुणीको (निधारको) गोलो सिन्दूरटीका मेटिएको थियो, कसैका नुपुर खुकुला भएका थिए र कसैका हार।
47कसैका मोतीका लहर चुँडिएका थिए, कसैका वस्त्र चिप्लिएका थिए र कसैका करधनी टुटेका थिए। तिनी भारी बोझ बोकेर विश्रामका लागि बसेका जवान घोडीझैँ देखिन्थे।
48आफ्ना सुन्दर कर्णफूल टुटेका र पुष्पमाला मिचिएका, केही स्त्री बलशाली हात्तीले कुल्चिएका घना वनका फुलेका लहराझैँ देखिन्थे।
49स्तनहरूको बीचको भागमा चन्द्रमाका किरणझैँ विशाल र चम्किला मोतीका माला सुतेका हंसझैँ देखिन्थे।
50स्त्रीहरूले (वक्षमा) धारण गरेका वैदूर्य कदम्ब पक्षीझैँ देखिन्थे, जबकि केही अरूले लगाएका स्वर्णमाला चक्रवाकझैँ देखिन्थे।
51तिनका नितम्ब हंस, कारण्डव र चक्रवाक पक्षीले भरिएका नदीतटझैँ थिए र तिनी आफैँ नदीझैँ शोभा पाइरहेका थिए।
52करधनीमा लागेका तिनका साना घण्टी कोपिलाझैँ, सुनका प्रबल आभूषण कमलझैँ, तिनका प्रणयचेष्टा गोहीझैँ र तिनको देदीप्यमान शोभा चाँदीका तटझैँ देखिन्थे — यसरी ती स्त्री धुमिल नदीझैँ देखिन्थे।
53केही स्त्रीका कोमल अङ्ग, स्तन र चुचुरामा (गह्रौँ) आभूषणले परेका सुन्दर चिह्न स्वयं अनेक आभूषणझैँ देखिन्थे।
54केही स्त्रीको मुखबाट निस्केको सासले हल्लिएर तिनका वस्त्रका फेर बारम्बार तिनकै मुखतिर फरफराउँदै तानिन्थे।
55(रावणकी) ती पत्नीका मुखको नजिक भिन्नभिन्न सुन्दर वर्णले सुशोभित तिनका वस्त्रका फेर ध्वजाझैँ शोभा पाइरहेका थिए।
56मङ्गलमय सौन्दर्यले सम्पन्न केही स्त्रीका कर्णफूल तिनकै सासको स्पर्शले मन्द ध्वनि गर्दै बिस्तारै झुलिरहेका थिए।
57तिनका मुखबाट निस्कने मदिराको मीठो गन्ध र तिनको सासको स्वाभाविक सुगन्धले रावणलाई ताजगी दिइरहेको थियो, मानौँ त्यस बेला त्यसले उसको सेवा गरिरहेको होस्।
58रावणका केही स्त्री (अन्धो अनुरागले अभिभूत भई) आफ्नो छेउमा सुतेका सौताका मुखलाई रावणको मुख ठानी बारम्बार सुँघ्थे।
59यद्यपि ती सुन्दरी पत्नी (आफ्ना सौताले मुख सुँघ्दा रिसाउनुपर्थ्यो), तथापि तिनी प्रसन्नतापूर्वक नै व्यवहार गर्थे, किनकि रावणसँग स्वच्छन्द आचरण गर्ने स्वतन्त्रता तिनलाई थिएन।
60केही स्त्री आफ्ना आभूषण फुकालेर आफ्ना पाखुराको सिरानी बनाएर सुतेका थिए र केही आफ्ना वस्त्र टाउकोमुनि सिरानीका रूपमा राखेर निद्रामा थिए।
61केही स्त्री आफ्ना पाखुरा अर्कीको वक्षमा राखेर पल्टिएका थिए, जबकि तिनकै पाखुरालाई अर्को कसैले सिरानी बनाएकी थिइन्। कुनै स्त्रीले अर्कीको काखमा टाउको राखेर सुतिरहेकी थिइन्।
62मदिरा र रतिमा लिप्त ती स्त्री एकअर्काका तिघ्रा, कोख, नितम्ब, ढाड र काखको स्पर्श गर्दै आफ्ना अङ्ग परस्पर गाँसिएका अवस्थामा सुतिरहेका थिए।
63एकअर्काका काँधसँग यसरी गाँसिएका कि मानौँ फूलको माला होस् जसमा मदमत्त भमरा बसेका होऊन् — ती स्त्री शोभा पाइरहेका थिए।
64रावणका ती स्त्री वसन्तको उपवनझैँ देखिन्थे। तिनी मानौँ वायुको स्पर्शले वसन्तमा फुलेका लहराको समूह थिए। तिनी एउटै सूत्रमा गाँसिएको मालाझैँ परस्पर बाँधिएका थिए, जसमा एउटा लहराका फूल अर्कोसँग ठोक्किन्थे। परस्पर अल्झिएपछि यी लहराका गाँठा दृढ भइसकेका थिए। वायुले हल्लाउँदा एउटा लहरामा बसेका भमरा अर्कोमा जान्थे।
65रावणका ती स्त्री वसन्तको उपवनझैँ देखिन्थे। तिनी मानौँ वायुको स्पर्शले वसन्तमा फुलेका लहराको समूह थिए। तिनी एउटै सूत्रमा गाँसिएको मालाझैँ परस्पर बाँधिएका थिए, जसमा एउटा लहराका फूल अर्कोसँग ठोक्किन्थे। परस्पर अल्झिएपछि यी लहराका गाँठा दृढ भइसकेका थिए। वायुले हल्लाउँदा एउटा लहरामा बसेका भमरा अर्कोमा जान्थे।
66तिनका आभूषण, अङ्ग, वस्त्र र मालामा स्पष्ट भेद गर्नु र तिनलाई तिनकै ठीक ठाउँमा राख्नु सम्भव थिएन।
67जब रावण सुखपूर्वक सुतिरहेको थियो, तब स्वर्णमय दीपस्तम्भमा बल्ने ज्योतिर्देवहरू मानौँ ती स्त्रीलाई अपलक हेरिरहेका थिए, जसलाई रावण ब्युँझने भयले हेर्ने साहस तिनले गर्न सक्दैनथे।
68ती स्त्री राजर्षि, पितृदेव, दैत्य र राक्षसका कुलबाट आएका थिए, जो उसमाथि मोहित थिए।
69अनेकलाई रावण युद्धको बन्दिनी बनाएर ल्याएको थियो र केही कामले मोहित भई आफैँ आएका थिए।
70सीताबाहेक तीमध्ये कुनै पनि स्त्री त्यहाँ बलपूर्वक ल्याइएकी थिइनन्। तिनी केवल उसको पराक्रम र गुणले नै जितिएका थिए। तीमध्ये कसैले पहिले अरू कसैलाई प्रेम गरेकी थिइनन् र न कोही अर्कोसँग विवाहित थिइन्।
71तीमध्ये कोही पनि नीच कुलमा जन्मेकी थिइनन्, न कोही सौन्दर्य, दया, कौशल, बल अथवा तेजबाट हीन थिइन्। कोही पनि यस्ती थिइनन् जो रावणलाई प्रिय नहोऊन्।
72'यदि उत्तम कुलमा जन्मेकी रामकी धर्मपत्नीलाई पनि त्यसै गरी रामसँग बस्न दिइएको भए जसरी राक्षसराजकी पत्नीहरू उसँग बस्दछन्, कति राम्रो हुन्थ्यो' — यस्तो ती बुद्धिमान् वानरनायकले सोचे।
73आफ्नो वास्तविक रूप फेरि धारण गरी हनुमान्ले मनमनै भने — 'सीता निस्सन्देह यी सबैभन्दा श्रेष्ठ र विशिष्ट पतिव्रता देवी हुन्। हाय! यस लङ्कापतिले (उनको अपहरण गरी) कति नीच कर्म गरेको छ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको सुन्दरकाण्डको नवौँ सर्ग समाप्त भयो।