Chapter 51

Sarga 51

Show:
View:
hanuman
Verse 1
Sanskrit

इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम्। अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्।।4.51.1।।

English

On meeting the distinguished, righteous ascetic woman robed in deer skin, Hanuman said:

Hindi

मृगचर्म धारण किए उस श्रेष्ठ, धर्मपरायण तपस्विनी से मिलकर हनुमान् ने कहा —

Nepali

मृगछाला धारण गरेकी ती श्रेष्ठ, धर्मपरायण तपस्विनीलाई भेटेर हनुमान्ले भने —

Verse 2
Sanskrit

इदं प्रविष्टास्सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्। क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः।।4.51.2।।

English

'We are exhausted with thirst and hunger. We are fatigued. (Hence) we entered this dark cave all at once(without waiting for permission).

Hindi

'हम प्यास और भूख से व्याकुल हैं। हम थके हुए हैं। इसीलिए हम सब (अनुमति की प्रतीक्षा किए बिना) एक साथ इस अन्धकारपूर्ण गुफा में प्रविष्ट हुए।

Nepali

'हामी तिर्खा र भोकले व्याकुल छौँ। हामी थाकेका छौँ। त्यसैले हामी सबै (अनुमतिको प्रतीक्षा नगरी) एकैचोटि यस अन्धकारपूर्ण गुफामा प्रविष्ट भयौँ।

Verse 3
Sanskrit

महद्धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः। इमां स्त्वेवंविधान्भावान्विविधानद्भुतोपमान्।।4.51.3।। दृष्ट्वा वयं प्रव्यथितास्सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः।

English

'Thirst drove us into this cave on earth. We are amazed at the kind of many wonderful objects here and have nearly lost our senses. We are tormented with pain.

Hindi

'प्यास ने हमें पृथ्वी की इस गुफा में पहुँचाया। यहाँ के अनेक अद्भुत पदार्थों को देखकर हम विस्मित हैं और लगभग सुध-बुध खो बैठे हैं। हम पीड़ा से सन्तप्त हैं।

Nepali

'तिर्खाले हामीलाई पृथ्वीको यस गुफामा पुर्‍यायो। यहाँका अनेक अद्भुत पदार्थ देखेर हामी विस्मित छौँ र लगभग सुधबुध गुमाइसकेका छौँ। हामी पीडाले सन्तप्त छौँ।

Verse 4
Sanskrit

कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसन्निभाः।।4.51.4।। शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च। काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च।।4.51.5।। तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च।

English

'To whom do these golden trees resembling the rising Sun belong? For whom are these tasty roots and fruits? Whose are these manystoreyed golden houses with glittering windows adorned with silver lattices encrusted with gems?

Hindi

'उदीयमान सूर्य के समान ये स्वर्णवृक्ष किसके हैं? ये स्वादिष्ट कन्द-मूल और फल किसके लिए हैं? रत्नों से जड़ी रजतजालियों से सुशोभित चमकती खिड़कियों वाले ये बहुमंजिले स्वर्णभवन किसके हैं?

Nepali

'उदाउँदो सूर्यझैँ यी सुनका रूख कसका हुन्? यी स्वादिष्ट कन्दमूल र फल कसका लागि हुन्? रत्नले जडिएका चाँदीका जालीले सुशोभित चम्किला झ्याल भएका यी बहुतले सुनका भवन कसका हुन्?

Verse 5
Sanskrit

कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसन्निभाः।।4.51.4।। शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च। काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च।।4.51.5।। तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च।

English

'To whom do these golden trees resembling the rising Sun belong? For whom are these tasty roots and fruits? Whose are these manystoreyed golden houses with glittering windows adorned with silver lattices encrusted with gems?

Hindi

'उदीयमान सूर्य के समान ये स्वर्णवृक्ष किसके हैं? ये स्वादिष्ट कन्द-मूल और फल किसके लिए हैं? रत्नों से जड़ी रजतजालियों से सुशोभित चमकती खिड़कियों वाले ये बहुमंजिले स्वर्णभवन किसके हैं?

Nepali

'उदाउँदो सूर्यझैँ यी सुनका रूख कसका हुन्? यी स्वादिष्ट कन्दमूल र फल कसका लागि हुन्? रत्नले जडिएका चाँदीका जालीले सुशोभित चम्किला झ्याल भएका यी बहुतले सुनका भवन कसका हुन्?

Verse 6
Sanskrit

पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।। इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा। काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।। कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः। आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।। अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।

English

'By whose prowess are these golden trees yielding sacred fragrant flowers and fruits? How are these golden lotuses created in the clear water? How is it that here are golden fishes and tortoises? Whose fruit of penance is this? Is it by your power? We do not know. You should tell all of us everything'.

Hindi

'किसके प्रभाव से ये स्वर्णवृक्ष पवित्र सुगन्धित पुष्प और फल देते हैं? इस निर्मल जल में ये स्वर्णकमल कैसे उत्पन्न हुए? यहाँ स्वर्णमत्स्य और कच्छप कैसे हैं? यह किसकी तपस्या का फल है? क्या यह आपकी शक्ति से है? हम नहीं जानते। आपको हम सबको सब कुछ बताना चाहिए।'

Nepali

'कसको प्रभावले यी सुनका रूखले पवित्र सुगन्धित फूल र फल दिन्छन्? यस निर्मल पानीमा यी सुनका कमल कसरी उत्पन्न भए? यहाँ सुनका माछा र कछुवा कसरी छन्? यो कसको तपस्याको फल हो? के यो तपाईंकै शक्तिले हो? हामी जान्दैनौँ। तपाईंले हामी सबैलाई सबै कुरा बताउनुपर्छ।'

Verse 7
Sanskrit

पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।। इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा। काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।। कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः। आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।। अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।

English

'By whose prowess are these golden trees yielding sacred fragrant flowers and fruits? How are these golden lotuses created in the clear water? How is it that here are golden fishes and tortoises? Whose fruit of penance is this? Is it by your power? We do not know. You should tell all of us everything'.

Hindi

'किसके प्रभाव से ये स्वर्णवृक्ष पवित्र सुगन्धित पुष्प और फल देते हैं? इस निर्मल जल में ये स्वर्णकमल कैसे उत्पन्न हुए? यहाँ स्वर्णमत्स्य और कच्छप कैसे हैं? यह किसकी तपस्या का फल है? क्या यह आपकी शक्ति से है? हम नहीं जानते। आपको हम सबको सब कुछ बताना चाहिए।'

Nepali

'कसको प्रभावले यी सुनका रूखले पवित्र सुगन्धित फूल र फल दिन्छन्? यस निर्मल पानीमा यी सुनका कमल कसरी उत्पन्न भए? यहाँ सुनका माछा र कछुवा कसरी छन्? यो कसको तपस्याको फल हो? के यो तपाईंकै शक्तिले हो? हामी जान्दैनौँ। तपाईंले हामी सबैलाई सबै कुरा बताउनुपर्छ।'

Verse 8
Sanskrit

पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।। इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा। काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।। कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः। आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।। अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।

English

'By whose prowess are these golden trees yielding sacred fragrant flowers and fruits? How are these golden lotuses created in the clear water? How is it that here are golden fishes and tortoises? Whose fruit of penance is this? Is it by your power? We do not know. You should tell all of us everything'.

Hindi

'किसके प्रभाव से ये स्वर्णवृक्ष पवित्र सुगन्धित पुष्प और फल देते हैं? इस निर्मल जल में ये स्वर्णकमल कैसे उत्पन्न हुए? यहाँ स्वर्णमत्स्य और कच्छप कैसे हैं? यह किसकी तपस्या का फल है? क्या यह आपकी शक्ति से है? हम नहीं जानते। आपको हम सबको सब कुछ बताना चाहिए।'

Nepali

'कसको प्रभावले यी सुनका रूखले पवित्र सुगन्धित फूल र फल दिन्छन्? यस निर्मल पानीमा यी सुनका कमल कसरी उत्पन्न भए? यहाँ सुनका माछा र कछुवा कसरी छन्? यो कसको तपस्याको फल हो? के यो तपाईंकै शक्तिले हो? हामी जान्दैनौँ। तपाईंले हामी सबैलाई सबै कुरा बताउनुपर्छ।'

hanuman
Verse 9
Sanskrit

एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी।।4.51.9।। प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता।

English

The noble ascetic committed to the welfare of all beings replied to Hanuman's enquiry:

Hindi

समस्त प्राणियों के हित में तत्पर उस महान् तपस्विनी ने हनुमान् के प्रश्न का उत्तर दिया —

Nepali

समस्त प्राणीको हितमा तत्पर ती महान् तपस्विनीले हनुमान्को प्रश्नको जवाफ दिइन् —

Verse 10
Sanskrit

मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभः।।4.51.10।। तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम्।

English

'O bull among monkeys this golden forest was created by the magical power of a deceitful demon called Maya.

Hindi

'हे वानरश्रेष्ठ! यह स्वर्णवन मय नामक कपटी असुर की माया से रचा गया था।

Nepali

'हे वानरश्रेष्ठ! यो सुनको वन मय नामका कपटी असुरको मायाले रचिएको थियो।

Verse 11
Sanskrit

पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह।।4.51.11।। येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम्।

English

This best of wonderful mansions has been constructed earlier by Visvakarma, the chief (architect) of the demons.

Hindi

अद्भुत भवनों में यह श्रेष्ठ भवन प्राचीन काल में असुरों के प्रधान (शिल्पी) विश्वकर्मा ने बनाया था।

Nepali

अद्भुत भवनहरूमा यो श्रेष्ठ भवन प्राचीन कालमा असुरहरूका प्रधान (शिल्पी) विश्वकर्माले बनाएका थिए।

Verse 12
Sanskrit

स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने।।4.51.12।। पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम्।

English

'He (Maya) performed rigorous penance in the dense forest for thousands of years seeking the favour of Brahma, the creator and obtained a boon that he should inherit all the wealth of Usanas (Shukra).

Hindi

'उस (मय) ने घने वन में सहस्रों वर्ष तक कठोर तपस्या कर सृष्टिकर्ता ब्रह्मा को प्रसन्न किया और यह वरदान पाया कि उसे उशना (शुक्र) का समस्त ऐश्वर्य प्राप्त हो।

Nepali

'त्यस (मय) ले बाक्लो वनमा हजारौँ वर्षसम्म कठोर तपस्या गरी सृष्टिकर्ता ब्रह्मालाई प्रसन्न पारे र यो वरदान पाए कि उसलाई उशना (शुक्र) को समस्त ऐश्वर्य प्राप्त होस्।

Verse 13
Sanskrit

वनं विधाय बलवान्सर्वकामेश्वरस्तदा।।4.51.13।। उवास सुखितः कालं कञ्चिदस्मिन्महावने।

English

Then the mighty Maya who received the power of (executing) desires created this mansion and lived here happily for some time in this dense forest.

Hindi

तब इच्छा (पूर्ण करने) की शक्ति पाकर बलवान् मय ने यह भवन रचा और कुछ समय तक इस घने वन में सुखपूर्वक रहा।

Nepali

त्यसपछि इच्छा (पूरा गर्ने) शक्ति पाएर बलवान् मयले यो भवन रचे र केही समय यस बाक्लो वनमा सुखपूर्वक बसे।

Verse 14
Sanskrit

तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्।।4.51.14।। विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेत्रः पुरन्दरः।

English

'Seeing this great demon in love with a heavenly apsara (nymph) called Hema, Lord Indra with all his might attacked him with his thunderbolt.

Hindi

'इस महान् असुर को हेमा नामक एक दिव्य अप्सरा के प्रेम में देखकर देवराज इन्द्र ने अपने पूर्ण बल से उस पर वज्र से प्रहार किया।

Nepali

'यी महान् असुरलाई हेमा नामकी एक दिव्य अप्सराको प्रेममा देखेर देवराज इन्द्रले आफ्नो पूर्ण बलले उनीमाथि वज्रले प्रहार गरे।

Verse 15
Sanskrit

इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम्।।4.51.15।। शाश्वता: कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम्।

English

'Thus this wonderful forest and the golden house with all luxury were given away permanently to Hema by the creator Brahma.

Hindi

'इस प्रकार यह अद्भुत वन और समस्त वैभव सहित यह स्वर्णभवन सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने सदा के लिए हेमा को दे दिया।

Nepali

'यसरी यो अद्भुत वन र समस्त वैभवसहित यो सुनको भवन सृष्टिकर्ता ब्रह्माले सधैँका लागि हेमालाई दिइदिए।

Verse 16
Sanskrit

दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्यास्स्वयंप्रभा।।4.51.16।। इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम।

English

'O best of monkeys daughter of Meru Sauvarni, I am Svayamprabha (selfilluminator), caretaker of this house of Hema. (Meru Sauvarni is the eleventh Manu).

Hindi

'हे वानरश्रेष्ठ! मेरुसावर्णि की पुत्री, मैं स्वयंप्रभा हूँ, हेमा के इस भवन की रक्षिका।

Nepali

'हे वानरश्रेष्ठ! मेरुसावर्णिकी छोरी, म स्वयंप्रभा हुँ, हेमाको यस भवनकी रक्षिका।

Verse 17
Sanskrit

मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा।।4.51.17।। तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम्।

English

'Hema, wellversed in dance and music is a fast friend to me. She granted a boon (that none can resist me) and gave this house of which I am the caretaker.

Hindi

'नृत्य और संगीत में निपुण हेमा मेरी घनिष्ठ सखी है। उसने मुझे वरदान दिया (कि कोई मेरा प्रतिरोध न कर सके) और यह भवन दिया, जिसकी मैं रक्षिका हूँ।

Nepali

'नृत्य र सङ्गीतमा निपुण हेमा मेरी घनिष्ठ सखी हुन्। उनले मलाई वरदान दिइन् (कि कसैले मेरो प्रतिरोध गर्न नसकोस्) र यो भवन दिइन्, जसकी म रक्षिका हुँ।

Verse 18
Sanskrit

किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपश्यथ।।4.51.18।। कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम्।

English

'What is your mission? For what purpose have you come to this inaccessible forest? What are you looking for?How did you find this?

Hindi

'तुम्हारा प्रयोजन क्या है? किस उद्देश्य से तुम इस दुर्गम वन में आए हो? तुम क्या खोज रहे हो? तुमने इसे कैसे पाया?

Nepali

'तिम्रो प्रयोजन के हो? कुन उद्देश्यले तिमी यस दुर्गम वनमा आएका छौ? तिमी के खोज्दै छौ? तिमीले यो कसरी भेट्टायौ?

valmiki
Verse 19
Sanskrit

इमान्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।।4.51.19।। भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हथ।

English

'Eat these wonderful roots and fruits and have these drinks and then tell me all about you. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकपञ्चशस्सर्गः।। Thus ends of the fiftyfirst sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

'ये अद्भुत कन्द-मूल और फल खाओ, ये पेय पियो और तब मुझे अपने विषय में सब कुछ बताओ।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का एकपञ्चाश सर्ग समाप्त हुआ।

Nepali

'यी अद्भुत कन्दमूल र फल खाऊ, यी पेय पिऊ र त्यसपछि मलाई आफ्नो विषयमा सबै कुरा बताऊ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको एकाउन्नौँ सर्ग समाप्त भयो।