Sarga 43
Kishkindha Kanda · Chapter 43
Sanskrit
1ततस्सन्दिश्य सुग्रीवश्श्वशुरं पश्चिमां दिशम्। वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः।।4.43.1।।
2उवाच राजा धर्मज्ञस्सर्ववानरसत्तमम्। वाक्यमात्म हितं चैव रामस्य च हितं तथा।।4.43.2।।
3वृतश्शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम्। वैवस्वतसुतैस्सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः।।4.43.3।।
4दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम्। सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम्।।4.43.4।।
5अस्मिन्कार्येविनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये। ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः।।4.43.5।।
6कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना। तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत्।।4.43.6।।
7अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत्। तस्य स्यात्सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः।।4.43.7।।
8एतां बुद्धिमवस्थाय दृश्यते जानकी यथा। तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः।।4.43.8।।
9अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः। अस्मासु चागत: प्रीती रामः परपुरञ्जयः।।4.43.9।।
10इमानि वनदुर्गाणि नद्यश्शैलान्तराणि च। भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा।।4.43.10।।
11तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च। प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।4.43.11।। काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि। बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।4.43.12।। चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः। अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।4.43.13।।
12तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च। प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।4.43.11।। काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि। बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।4.43.12।। चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः। अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।4.43.13।।
13तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च। प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।4.43.11।। काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि। बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।4.43.12।। चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः। अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।4.43.13।।
14लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च। रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.43.14।।
15ततस्सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम्। कालं नाम महासानुं पर्वतं तु गमिष्यथ।।4.43.15।।
16महत्सु तस्य शैलस्य निर्दरेषु गुहासु च। विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नींततस्ततः।।4.43.16।।
17तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम्। ततस्सुदर्शनं नाम गन्तुमर्हथ पर्वतम्।।4.43.17।।
18ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः। नानापक्षिगणाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः।।4.43.18।।
19तस्य काननषण्डेषु निर्घरेषु गुहासु च। रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.43.19।।
20तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतश्शतयोजनम्। अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम्।।4.43.20।।
21तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम्। कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ।।4.43.21।।
22तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम्। कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा।।4.43.22।।
23विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला। हंसकारण्डवाकीर्णाप्सरोगणसेविता।।4.43.23।।
24तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः। धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैस्सह यक्षराट्।।4.43.24।।
25तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च। रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।4.43.25।।
26क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम्। अप्रमत्तै: प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम्।।4.43.26।।
27वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः। देवैरप्यर्चिता स्सम्यग्देवरूपा महर्षयः।।4.43.27।।
28क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्या स्सानूनिशिखराणि च। निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्या स्ततस्ततः।।4.43.28।। कौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः।
29अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम्। न गतिस्तत्र भूतानां देवदानव रक्षसाम्।।4.43.29।।
30स च सर्वैर्विचेतव्यस्ससानुप्रस्थभूधरः। क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः।।4.43.30।।
31मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम्।।4.43.31।। मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः। स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु।।4.43.32।।
32मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम्।।4.43.31।। मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः। स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु।।4.43.32।।
33तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम्। सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः।।4.43.33।।
34वन्द्यास्ते तु तपस्सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः। प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः।।4.43.34।।
35हेमपुष्करसञ्छन्नं तस्मिन् वैखानसं सरः। तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः।।4.43.35।।
36औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः। गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः।।4.43.36।।
37तत्सरस्समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम्। अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम्।।4.43.37।।
38गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते। विश्राम्यद्भिस्तपस्सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयंप्रभैः।।4.43.38।।
39तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा। उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः।।4.43.39।। ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च।
40उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः।।4.43.40।। ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः। नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः।।4.43.41।। रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः।
41उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः।।4.43.40।। ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः। नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः।।4.43.41।। रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः।
42तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः।।4.43.42।। महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः। निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः।।4.43.43।। निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः।
43तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः।।4.43.42।। महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः। निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः।।4.43.43।। निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः।
44उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः। सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः।।4.43.44।। जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः।
45नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः।।4.43.45।। दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च। नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.46।।
46नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः।।4.43.45।। दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च। नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.46।।
47मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च। स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च।।4.43.47।। सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः। महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.48।।
48मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च। स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च।।4.43.47।। सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः। महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.48।।
49शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च। मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः।।4.43.49।।
50पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च। स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः।।4.43.50।।
51गन्धर्वाः किन्नरास्सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा। रमन्ते सततं स्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः।।4.43.51।।
52सर्वे सुकृतकर्माण स्सर्वे रतिपरायणाः। सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सहयोषितः।।4.43.52।।
53गीतवादित्रनिर्घोष स्सोत्कृष्टहसितस्वनः। श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः।।4.43.53।।
54तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः। अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः।।4.43.54।।
55समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः। तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान्।।4.43.55।।
56इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये। देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः।।4.43.56।।
57स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते। सूर्यलक्ष्म्याऽभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता।।4.43.57।।
58भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः। ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः।।4.43.58।।
59न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः। अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः।।4.43.59।।
60स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः। तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ।।4.43.60।।
61एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः। अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्।।4.43.61।।
62सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम्। यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः।।4.43.62।।
63ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियं महत्तरं चापि ततो मम प्रियम्। कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमा विदेहजादर्शनजेन कर्मणा।।4.43.63।।
64ततः कृतार्थाः सहितास्सबान्धवाः मयाऽर्चितास्सर्वगुणैर्मनोरमैः। चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रव स्सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः।।4.43.64।।
English
1Sugriva, the bull among monkeys, having sent his fatherinlaw in the western direction, said to Satavali, troop leader of the monkeys:
2'Righteous king Sugriva said to the foremost among the monkeys, Satavali what would help his cause as well as the cause of Rama:
3'Take like you a hundred thousand courageous heroes, your ministers and the sons of Vaivasvata. And begin your expedition.
4'Look all over the northern direction adorned with mighty Himavan as its earring, for the spouse of blameless Rama
5'We should be succeessful in our endeavour when we have completed the task dear to Rama. We will be redeemed of our debt to him.
6'Highsouled Rama has done a great service to us earlier. We will be blessed if we are successful in helping Rama in return.
7'Our life becomes fruitful when we help a person who was not helped us. What to speak of returning the help one has rendered.
8'Keeping this in mind, you, as my wellwishers, should act in a way Janaki can be traced.
9'This Rama who can conquer the capitals of enemies is great. He loves and is loved by all living beings including ourselves.
10'You are rich in wisdom and valour. You should search for Sita everywhere including inaccessible forests and mountain ranges.
11'Search in the countries of Mlechas, Pulindas, Surasenas, Prasthalas, Bharatas, Madrakas, Kurus, Kambojas and even Yavanas, Shakas, Rattakas, Bahlikas, Rishikas, Pauravas, Tankanas, Cheenas, Paramacheenas, Niharas, Daradas and in the Himalaya mountains again and again in order to find her.
12'Search in the countries of Mlechas, Pulindas, Surasenas, Prasthalas, Bharatas, Madrakas, Kurus, Kambojas and even Yavanas, Shakas, Rattakas, Bahlikas, Rishikas, Pauravas, Tankanas, Cheenas, Paramacheenas, Niharas, Daradas and in the Himalaya mountains again and again in order to find her.
13'Search in the countries of Mlechas, Pulindas, Surasenas, Prasthalas, Bharatas, Madrakas, Kurus, Kambojas and even Yavanas, Shakas, Rattakas, Bahlikas, Rishikas, Pauravas, Tankanas, Cheenas, Paramacheenas, Niharas, Daradas and in the Himalaya mountains again and again in order to find her.
14'There you should explore the dwelling of Ravana and Vaidehi, in the thickets of lodhra and lotuses and in the woods of devadaru.
15'Then go and explore the hermitage of Soma inhabited by gods and gandharvas and also the great summits of mount Kala.
16'Look for that great lady, Rama's consort, in the big caves and caverns all over the mountain.
17'Crossing this lord of hills filled with gold, you should reach the great mountain called Sudarsana.
18'Then proceed to mount Devasakha inhabited by a variety of birds adorning the trees.
19'You should search for Ravana as well as Vaidehi everywhere in the thickets of that hill, near the mountain streams and also in caves.
20'Beyond, there is a desolate place of hundred yojanas with no trace of life, no mountains, no trees, no rivers.
21'Crossing that horripilating, desolate place quickly, you will be happy to reach the snowy Kailasa mountain.
22'There is an exquisite mansion of Kubera built by Visvakarma which, embellished with gold, looks like a pale white cloud.
23'There is a large lotus pond with many lotuses and lilies, inhabited by swans and ducks and frequented by groups of apasaras.
24'Kubera, son of Vaisravana, a prosperous king of the yakshas (demigods) worshipped by all beings dwells there with Guhyakas.
25'Look for Vaidehi and Ravana all over the caves and mountains of Kilasa of the colour of the moon.
26'Therefrom proceed to mount krauncha mountain and enter carefully its cave which is reportedly difficult to access.
27'Great ascetics live there. Worshipped even by the gods, these highsouled godlike ascetics shine like the very Sun.
28'Ransack the peaks of Krauncha, its caves, caverns and ridges.
29'There is a mountain region known as Kama, and Manasa where there are no trees. It is a bird sanctuary. Not only living beings, even gods, demons and rakshas have no access to that place.
30'Beyond mount Krauncha you will find Mainaka. All of you should search for Sita in the plain lands and the ridges of the mountain.
31'There on Mainaka a demon, called Maya has built a mansion all by himself. Try to look in the plain lands, ridges and deep caves of Mainaka and in the residences of kinnera women with faces of horses.
32'There on Mainaka a demon, called Maya has built a mansion all by himself. Try to look in the plain lands, ridges and deep caves of Mainaka and in the residences of kinnera women with faces of horses.
33'On passing that place, you will come across a hermitage inhabited by siddhas and ascetics, Vaikhanasas and Valakilyas.
34'They deserve your reverence since they are accomplished ascetics.They are cleansed of sins by their penance.You should be polite when you ask them for information about Sita.
35There, on a lake called Vaikhanasa covered with golden lotuses, move auspicious swans bright as the rising sun.
36Kubera's royal mount, an elephant known as Sarvabhauma, ever roams that region together with the female elephants.
37'If you cross that region, you will find no Sun, no Moon, no stars, no cloud, no sound.
38'That (Sunless) land shines like the radiance of the Sungod with the presence of selfeffulgent ascetics who have attained perfection in penance.
39'Passing that region you will reach a mountain stream called Sailoda. On both the banks of the stream are bamboo groves called Kichakas. They waft the siddhas to and from the river. (Kichakas bend forward forming an arch and thus help sages to cross the river.)
40'Thereafter you will reach the country of UttaraKuru, a resort for those who have done meritorious deeds.There are lotus ponds with golden lotuses with bluish and greenish leaves.There are thousands of rivers adorned with red and night lotuses of gold.
41'Thereafter you will reach the country of UttaraKuru, a resort for those who have done meritorious deeds.There are lotus ponds with golden lotuses with bluish and greenish leaves.There are thousands of rivers adorned with red and night lotuses of gold.
42'There are tanks and lakes filled with lotuses shining like the rising Sun with lotus leaves having the colour of precious emeralds. The lotus filaments look like golden threads. The entire place is full of blue lotus groves, exquisite pearls and other gems.
43'There are tanks and lakes filled with lotuses shining like the rising Sun with lotus leaves having the colour of precious emeralds. The lotus filaments look like golden threads. The entire place is full of blue lotus groves, exquisite pearls and other gems.
44'There the sandy river banks are rich with all kinds of colourful gems resplendent with the brightness of gold. Gold and gems glowing like fire in the best of mountains have entered these rivers.
45'There the trees are filled with flowers and fruits in all seasons. Birds rest on them. By their excellent fragrance, taste and smooth feel the fruits and flowers satisfy the desires of all. Some other excellent trees provide barks of various kinds which are used for cloth.
46'There the trees are filled with flowers and fruits in all seasons. Birds rest on them. By their excellent fragrance, taste and smooth feel the fruits and flowers satisfy the desires of all. Some other excellent trees provide barks of various kinds which are used for cloth.
47'Some other great trees (of the region) provide ornaments suitable for both men and women studded with precious pearls and vaidurya which give pleasure in all seasons. Other trees put forth beautiful and highly valuable ornaments.
48'Some other great trees (of the region) provide ornaments suitable for both men and women studded with precious pearls and vaidurya which give pleasure in all seasons. Other trees put forth beautiful and highly valuable ornaments.
49'The trees of that region deliver beds with colourful spreads. Some trees yield garlands of flowers pleasing to the heart.
50'Some trees bring forth many good quality drinks, eatables and also virtuous women, young and beautiful.
51There gandharvas, kinneras, siddhas, nagas and vidyadharas, radiant like the Sun, are seen sporting with their female companions.
52'By virtue of their meritorious deeds (done in the previous birth) they live a luxurious life of riches and sensual pleasures with their female partners.
53'Pleasing sounds of heavenly musicvocal and instrumental and laughter of celestial beings are ever heard in that region.
54'There nobody is unhappy or inclined towards evil deeds and virtues in people go increasing day by day.
55'Cross it and, you will reach the northern sea. In its midst is the great golden mountain, Somagiri.
56'Only those who have reached the world of Indra and Brahma in heaven can see that king of mountains.
57'That place gets light and heat even though there is no Sun.
58'Even divine beings, the elevenfold Samhbu, the allpervading Visnu and Lord Brahma surrounded by Brahmarshis (divine seers) reside there.
59'You should not go beyond the north of Kuru. No living being can trespass it.
60'It is difficult even for gods to reach Somagiri. You should return immediately after seeing that mountain.
61'O monkey leaders it is not possible for monkeys to go beyond. The Sun does not shine beyond that place and it is not visible. We do not know what lies beyond that (Somagiri).
62'You should keep in mind the places described. You may also think of other places I might have omitted.
63'O heroic monkeys comparable to fire If you are successful in finding Vaidehi you will be carrying out your duty. Rama will be highly pleased by your action. My pleasure will be even greater.
64'O monkeys, when you have accomplished your goal, you will be honoured by me as though you have returned after scoring a victory over the enemy. You will roam this earth with your relatives, rejoicing in the company of your loved ones. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends of fortythird sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.
Hindi
1वानरश्रेष्ठ सुग्रीव ने अपने श्वशुर को पश्चिम दिशा में भेजने के पश्चात् वानरों के दलनायक शतबलि से कहा —
2धर्मात्मा राजा सुग्रीव ने वानरों में अग्रगण्य शतबलि से वह बात कही जो उनके तथा राम के प्रयोजन में सहायक थी —
3'अपने साथ एक लाख साहसी वीर, अपने मन्त्रीगण तथा वैवस्वत के पुत्रों को लो और अपना अभियान आरम्भ करो।
4'विशाल हिमवान् रूपी कुण्डल से सुशोभित समस्त उत्तर दिशा में निष्पाप राम की पत्नी को खोजो।
5'राम का प्रिय कार्य पूरा कर लेने पर ही हमारा उद्यम सफल होगा। तभी हम उनके ऋण से उऋण होंगे।
6'महात्मा राम ने पहले हमारी महान् सेवा की है। यदि हम बदले में राम की सहायता करने में सफल हुए तो हम कृतार्थ होंगे।
7'जिसने हमारी सहायता न की हो, उसकी भी सहायता करने से हमारा जीवन सफल होता है। फिर जिसने उपकार किया हो, उसका प्रत्युपकार करने की तो बात ही क्या।
8'यह ध्यान में रखते हुए तुम्हें मेरे हितैषी के रूप में ऐसा करना चाहिए जिससे जानकी का पता लग सके।
9'शत्रुओं की राजधानियों को जीतने वाले ये राम महान् हैं। वे हम सहित समस्त प्राणियों से प्रेम करते हैं और सबके प्रिय हैं।
10'तुम बुद्धि और पराक्रम से समृद्ध हो। तुम्हें दुर्गम वनों और पर्वतश्रेणियों सहित सर्वत्र सीता की खोज करनी चाहिए।
11'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशों में और हिमालय के पर्वतों में उन्हें ढूँढ़ निकालने के लिए बार-बार खोज करो।
12'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशों में और हिमालय के पर्वतों में उन्हें ढूँढ़ निकालने के लिए बार-बार खोज करो।
13'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशों में और हिमालय के पर्वतों में उन्हें ढूँढ़ निकालने के लिए बार-बार खोज करो।
14'वहाँ लोध्र की झाड़ियों में, कमलवनों में तथा देवदारु के वनों में तुम्हें रावण और वैदेही के निवास की खोज करनी चाहिए।
15'फिर जाकर देवताओं और गन्धर्वों से बसे सोम के आश्रम तथा काल पर्वत के विशाल शिखरों की खोज करो।
16'उस पर्वत की सब ओर की बड़ी गुफाओं और कन्दराओं में उन महान् देवी, राम की पत्नी को खोजो।
17'स्वर्ण से भरे इस पर्वतराज को पार कर तुम्हें सुदर्शन नामक महापर्वत तक पहुँचना चाहिए।
18'फिर वृक्षों को सुशोभित करते नाना प्रकार के पक्षियों से बसे देवसख पर्वत की ओर बढ़ो।
19'उस पर्वत की झाड़ियों में, पर्वतीय झरनों के पास तथा गुफाओं में भी तुम्हें सब ओर रावण तथा वैदेही की खोज करनी चाहिए।
20'इसके आगे सौ योजन का एक निर्जन प्रदेश है, जहाँ जीवन का कोई चिह्न नहीं, न पर्वत, न वृक्ष, न नदियाँ।
21'रोमाञ्चकारी उस निर्जन प्रदेश को शीघ्रता से पार कर तुम प्रसन्नतापूर्वक हिमाच्छादित कैलास पर्वत तक पहुँचोगे।
22'वहाँ विश्वकर्मा द्वारा निर्मित कुबेर का एक उत्कृष्ट भवन है, जो स्वर्ण से मण्डित होकर धवल मेघ के समान दिखाई देता है।
23'वहाँ अनेक कमलों और कुमुदों वाला एक विशाल कमलसरोवर है, जिसमें हंस और कारण्डव निवास करते हैं और जहाँ अप्सराओं के समूह आते-जाते रहते हैं।
24'वहाँ समस्त प्राणियों द्वारा पूजित, यक्षों के ऐश्वर्यशाली राजा वैश्रवण कुबेर गुह्यकों के साथ निवास करते हैं।
25'चन्द्रमा के वर्ण वाले उस कैलास की सब गुफाओं और पर्वतों में वैदेही और रावण को खोजो।
26'वहाँ से क्रौञ्च पर्वत की ओर बढ़ो और उसकी उस गुफा में सावधानीपूर्वक प्रवेश करो जो कहा जाता है कि दुर्गम है।
27'वहाँ महातपस्वी निवास करते हैं। देवताओं द्वारा भी पूजित वे महात्मा देवतुल्य तपस्वी साक्षात् सूर्य के समान दीप्तिमान् हैं।
28'क्रौञ्च के शिखरों, उसकी गुफाओं, कन्दराओं और चोटियों को छान मारो।
29'वहाँ काम नामक एक पर्वतप्रदेश है, और मानस भी, जहाँ कोई वृक्ष नहीं। वह पक्षियों का आश्रय है। वहाँ न केवल प्राणियों, अपितु देवताओं, असुरों और राक्षसों की भी पहुँच नहीं।
30'क्रौञ्च पर्वत के आगे तुम्हें मैनाक मिलेगा। तुम सब को उस पर्वत के समतल भागों और चोटियों पर सीता की खोज करनी चाहिए।
31'उस मैनाक पर मय नामक एक असुर ने अपने ही हाथों एक भवन बनाया है। मैनाक के समतल भागों, चोटियों और गहरी गुफाओं में तथा अश्वमुखी किन्नरियों के निवासों में खोजने का प्रयत्न करो।
32'उस मैनाक पर मय नामक एक असुर ने अपने ही हाथों एक भवन बनाया है। मैनाक के समतल भागों, चोटियों और गहरी गुफाओं में तथा अश्वमुखी किन्नरियों के निवासों में खोजने का प्रयत्न करो।
33'उस स्थान को पार करने पर तुम्हें सिद्धों और तपस्वियों, वैखानसों तथा वालखिल्यों से बसा एक आश्रम मिलेगा।
34'वे तुम्हारे आदर के पात्र हैं, क्योंकि वे सिद्ध तपस्वी हैं। अपनी तपस्या से वे पापरहित हो चुके हैं। सीता के विषय में उनसे जानकारी माँगते समय तुम्हें विनम्र रहना चाहिए।
35वहाँ स्वर्णकमलों से ढँके वैखानस नामक सरोवर पर उदीयमान सूर्य के समान उज्ज्वल मङ्गलमय हंस विचरते हैं।
36कुबेर का राजवाहन सर्वभौम नामक हाथी हथिनियों के साथ सदा उस प्रदेश में विचरता रहता है।
37'यदि तुम उस प्रदेश को पार करोगे तो तुम्हें न सूर्य मिलेंगे, न चन्द्रमा, न तारे, न मेघ, न कोई ध्वनि।
38'तपस्या में सिद्धि प्राप्त स्वयंप्रकाश तपस्वियों की उपस्थिति से वह (सूर्यहीन) भूमि सूर्यदेव की आभा के समान चमकती है।
39'उस प्रदेश को पार कर तुम शैलोदा नामक पर्वतीय नदी तक पहुँचोगे। उस नदी के दोनों तटों पर कीचक नामक बाँसों के वन हैं। वे सिद्धों को नदी के आर-पार पहुँचाते हैं।
40'तदनन्तर तुम उत्तरकुरु देश पहुँचोगे, जो पुण्यकर्म करने वालों का आश्रय है। वहाँ नीले-हरे पत्तों वाले स्वर्णकमलों से भरे कमलसरोवर हैं। वहाँ स्वर्ण के रक्तकमलों और कुमुदों से सुशोभित सहस्रों नदियाँ हैं।
41'तदनन्तर तुम उत्तरकुरु देश पहुँचोगे, जो पुण्यकर्म करने वालों का आश्रय है। वहाँ नीले-हरे पत्तों वाले स्वर्णकमलों से भरे कमलसरोवर हैं। वहाँ स्वर्ण के रक्तकमलों और कुमुदों से सुशोभित सहस्रों नदियाँ हैं।
42'वहाँ ऐसे तालाब और सरोवर हैं जो उदीयमान सूर्य के समान चमकते कमलों से भरे हैं, जिनके पत्ते बहुमूल्य मरकत के वर्ण वाले हैं। कमलों के केसर स्वर्ण के तन्तुओं के समान दिखाई देते हैं। वह समस्त प्रदेश नीलकमलवनों, उत्कृष्ट मोतियों और अन्य रत्नों से भरा है।
43'वहाँ ऐसे तालाब और सरोवर हैं जो उदीयमान सूर्य के समान चमकते कमलों से भरे हैं, जिनके पत्ते बहुमूल्य मरकत के वर्ण वाले हैं। कमलों के केसर स्वर्ण के तन्तुओं के समान दिखाई देते हैं। वह समस्त प्रदेश नीलकमलवनों, उत्कृष्ट मोतियों और अन्य रत्नों से भरा है।
44'वहाँ नदियों के बालूतट स्वर्ण की आभा से देदीप्यमान नाना प्रकार के रंगबिरंगे रत्नों से समृद्ध हैं। श्रेष्ठ पर्वतों में अग्नि के समान चमकते स्वर्ण और रत्न इन नदियों में समा गए हैं।
45'वहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फूलों और फलों से भरे रहते हैं। पक्षी उन पर विश्राम करते हैं। अपनी उत्तम सुगन्ध, स्वाद और कोमल स्पर्श से वे फल और फूल सबकी कामनाएँ पूर्ण करते हैं। कुछ अन्य श्रेष्ठ वृक्ष भाँति-भाँति की छालें देते हैं, जिनसे वस्त्र बनाए जाते हैं।
46'वहाँ वृक्ष सब ऋतुओं में फूलों और फलों से भरे रहते हैं। पक्षी उन पर विश्राम करते हैं। अपनी उत्तम सुगन्ध, स्वाद और कोमल स्पर्श से वे फल और फूल सबकी कामनाएँ पूर्ण करते हैं। कुछ अन्य श्रेष्ठ वृक्ष भाँति-भाँति की छालें देते हैं, जिनसे वस्त्र बनाए जाते हैं।
47'उस प्रदेश के कुछ अन्य महान् वृक्ष बहुमूल्य मोतियों और वैदूर्य से जड़े ऐसे आभूषण देते हैं जो पुरुषों और स्त्रियों दोनों के योग्य हैं और सब ऋतुओं में सुख देते हैं। अन्य वृक्ष सुन्दर और अत्यन्त मूल्यवान् आभूषण प्रकट करते हैं।
48'उस प्रदेश के कुछ अन्य महान् वृक्ष बहुमूल्य मोतियों और वैदूर्य से जड़े ऐसे आभूषण देते हैं जो पुरुषों और स्त्रियों दोनों के योग्य हैं और सब ऋतुओं में सुख देते हैं। अन्य वृक्ष सुन्दर और अत्यन्त मूल्यवान् आभूषण प्रकट करते हैं।
49'उस प्रदेश के वृक्ष रंगबिरंगे बिछौनों सहित शय्याएँ देते हैं। कुछ वृक्ष हृदय को प्रिय लगने वाली पुष्पमालाएँ देते हैं।
50'कुछ वृक्ष उत्तम कोटि के अनेक पेय और भोज्य पदार्थ तथा युवा और सुन्दर सदाचारिणी स्त्रियाँ भी प्रकट करते हैं।
51वहाँ सूर्य के समान दीप्तिमान् गन्धर्व, किन्नर, सिद्ध, नाग और विद्याधर अपनी सहचरियों के साथ क्रीड़ा करते दिखाई देते हैं।
52'अपने (पूर्वजन्म के) पुण्यकर्मों के बल पर वे अपनी सहचरियों के साथ ऐश्वर्य और विषयसुखों से भरा विलासपूर्ण जीवन बिताते हैं।
53'उस प्रदेश में दिव्य गीत-वाद्य के मनोहर स्वर तथा दिव्य प्राणियों की हँसी सदा सुनाई देती रहती है।
54'वहाँ कोई दुःखी नहीं और न कोई दुष्कर्मों की ओर प्रवृत्त होता है, तथा लोगों में सद्गुण दिन-प्रतिदिन बढ़ते जाते हैं।
55'उसे पार कर तुम उत्तर समुद्र तक पहुँचोगे। उसके मध्य में सोमगिरि नामक विशाल स्वर्णपर्वत है।
56'जिन्होंने स्वर्ग में इन्द्रलोक और ब्रह्मलोक प्राप्त कर लिया है, केवल वे ही उस पर्वतराज को देख सकते हैं।
57'यद्यपि वहाँ सूर्य नहीं हैं, तथापि उस स्थान को प्रकाश और ताप मिलता है।
58'वहाँ दिव्य पुरुष, एकादशरूपधारी शम्भु, सर्वव्यापी विष्णु तथा ब्रह्मर्षियों से घिरे ब्रह्मा भी निवास करते हैं।
59'तुम्हें उत्तरकुरु के आगे नहीं जाना चाहिए। कोई प्राणी उसका अतिक्रमण नहीं कर सकता।
60'सोमगिरि तक पहुँचना देवताओं के लिए भी कठिन है। उस पर्वत को देखकर तुम्हें तत्काल लौट आना चाहिए।
61'हे वानरनायको! वानरों के लिए इससे आगे जाना सम्भव नहीं। उस स्थान के आगे सूर्य नहीं चमकते और वे दिखाई नहीं देते। उस (सोमगिरि) के आगे क्या है, यह हम नहीं जानते।
62'तुम्हें वर्णित स्थान ध्यान में रखने चाहिए। जो स्थान मैंने छोड़ दिए हों, उनके विषय में भी तुम विचार कर सकते हो।
63'हे अग्नि के समान तेजस्वी वीर वानरो! यदि तुम वैदेही को खोज निकालने में सफल हुए तो तुम अपना कर्तव्य पूरा करोगे। तुम्हारे इस कार्य से राम अत्यन्त प्रसन्न होंगे। मेरी प्रसन्नता तो और भी अधिक होगी।
64'हे वानरो! अपना लक्ष्य सिद्ध कर लेने पर मैं तुम्हारा वैसा ही सम्मान करूँगा मानो तुम शत्रु पर विजय पाकर लौटे हो। तुम अपने बन्धुओं के साथ, अपने प्रियजनों के सङ्ग आनन्द मनाते हुए इस पृथ्वी पर विचरोगे।' इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के किष्किन्धाकाण्ड का त्रिचत्वारिंश सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1वानरश्रेष्ठ सुग्रीवले आफ्ना ससुरालाई पश्चिम दिशामा पठाएपछि वानरहरूका दलनायक शतबलिसँग भने —
2धर्मात्मा राजा सुग्रीवले वानरहरूमा अग्रगण्य शतबलिसँग त्यो कुरा भने जुन उनको तथा रामको प्रयोजनमा सहायक थियो —
3'आफूसँग एक लाख साहसी वीर, आफ्ना मन्त्रीगण तथा वैवस्वतका छोराहरू लेऊ र आफ्नो अभियान सुरु गर।
4'विशाल हिमवान्रूपी कुण्डलले सुशोभित समस्त उत्तर दिशामा निष्पाप रामकी पत्नीलाई खोज।
5'रामको प्रिय काम पूरा गरेपछि मात्र हाम्रो उद्यम सफल हुनेछ। तब मात्र हामी उहाँको ऋणबाट उऋण हुनेछौँ।
6'महात्मा रामले पहिले हाम्रो महान् सेवा गर्नुभएको छ। यदि हामी बदलामा रामलाई सहायता गर्न सफल भयौँ भने हामी कृतार्थ हुनेछौँ।
7'जसले हाम्रो सहायता नगरेको होस्, उसलाई पनि सहायता गर्दा हाम्रो जीवन सफल हुन्छ। अनि जसले उपकार गरेको छ, उसको प्रत्युपकार गर्ने कुरा त झन् के भन्नु।
8'यो ध्यानमा राख्दै तिमीले मेरो हितैषीका रूपमा त्यस्तो गर्नुपर्छ जसले जानकीको पत्ता लाग्न सकोस्।
9'शत्रुहरूका राजधानी जित्न सक्ने यी राम महान् हुनुहुन्छ। उहाँ हामीसहित समस्त प्राणीलाई माया गर्नुहुन्छ र सबैका प्रिय हुनुहुन्छ।
10'तिमी बुद्धि र पराक्रमले समृद्ध छौ। तिमीले दुर्गम वन र पर्वतशृङ्खलासहित सर्वत्र सीताको खोजी गर्नुपर्छ।
11'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशमा र हिमालयका पर्वतमा उनलाई फेला पार्न बारम्बार खोज गर।
12'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशमा र हिमालयका पर्वतमा उनलाई फेला पार्न बारम्बार खोज गर।
13'म्लेच्छ, पुलिन्द, शूरसेन, प्रस्थल, भरत, मद्रक, कुरु, कम्बोज तथा यवन, शक, रट्टक, बाह्लीक, ऋषिक, पौरव, टङ्कण, चीन, परमचीन, निहार, दरद देशमा र हिमालयका पर्वतमा उनलाई फेला पार्न बारम्बार खोज गर।
14'त्यहाँ लोध्रका झाडीमा, कमलवनमा तथा देवदारुका वनमा तिमीले रावण र वैदेहीको निवासको खोजी गर्नुपर्छ।
15'त्यसपछि गएर देवता र गन्धर्वले भरिएको सोमको आश्रम तथा काल पर्वतका विशाल शिखरको खोजी गर।
16'त्यो पर्वतका सबैतिरका ठूला गुफा र कन्दरामा ती महान् देवी, रामकी पत्नीलाई खोज।
17'सुनले भरिएको यो पर्वतराज पार गरेर तिमीले सुदर्शन नामको महापर्वतसम्म पुग्नुपर्छ।
18'त्यसपछि रूखलाई सुशोभित पार्ने नानाथरी पक्षीले भरिएको देवसख पर्वततिर बढ।
19'त्यो पर्वतका झाडीमा, पहाडी झरनानजिक तथा गुफामा पनि तिमीले सबैतिर रावण र वैदेहीको खोजी गर्नुपर्छ।
20'यसभन्दा पर सय योजनको एउटा निर्जन प्रदेश छ, जहाँ जीवनको कुनै चिह्न छैन, न पर्वत, न रूख, न नदी।
21'रोमाञ्चकारी त्यो निर्जन प्रदेश हतारिँदै पार गरेर तिमी प्रसन्नतापूर्वक हिउँले ढाकिएको कैलास पर्वतसम्म पुग्नेछौ।
22'त्यहाँ विश्वकर्माले निर्माण गरेको कुबेरको एउटा उत्कृष्ट भवन छ, जुन सुनले मढिएर धवल मेघझैँ देखिन्छ।
23'त्यहाँ अनेक कमल र कुमुद भएको एउटा विशाल कमलपोखरी छ, जसमा हाँस र कारण्डव बस्छन् र जहाँ अप्सराका समूह आउजाउ गरिरहन्छन्।
24'त्यहाँ समस्त प्राणीद्वारा पूजित, यक्षहरूका ऐश्वर्यशाली राजा वैश्रवण कुबेर गुह्यकहरूसँग बस्छन्।
25'चन्द्रमाको वर्णको त्यो कैलासका सबै गुफा र पर्वतमा वैदेही र रावणलाई खोज।
26'त्यहाँबाट क्रौञ्च पर्वततिर बढ र त्यसको त्यो गुफामा सावधानीपूर्वक प्रवेश गर जुन दुर्गम भनिन्छ।
27'त्यहाँ महातपस्वीहरू बस्छन्। देवताहरूद्वारा पनि पूजित ती महात्मा देवतुल्य तपस्वी साक्षात् सूर्यझैँ दीप्तिमान् छन्।
28'क्रौञ्चका शिखर, त्यसका गुफा, कन्दरा र चुचुरा छानमार।
29'त्यहाँ काम नामको एउटा पर्वतप्रदेश छ, र मानस पनि, जहाँ कुनै रूख छैन। त्यो पक्षीहरूको आश्रय हो। त्यहाँ प्राणीहरूको मात्र होइन, देवता, असुर र राक्षसहरूको पनि पहुँच छैन।
30'क्रौञ्च पर्वतभन्दा पर तिमीले मैनाक भेट्टाउनेछौ। तिमीहरू सबैले त्यो पर्वतका समतल भाग र चुचुरामा सीताको खोजी गर्नुपर्छ।
31'त्यो मैनाकमा मय नामको एक असुरले आफ्नै हातले एउटा भवन बनाएको छ। मैनाकका समतल भाग, चुचुरा र गहिरा गुफामा तथा अश्वमुखी किन्नरीहरूका निवासमा खोज्ने प्रयत्न गर।
32'त्यो मैनाकमा मय नामको एक असुरले आफ्नै हातले एउटा भवन बनाएको छ। मैनाकका समतल भाग, चुचुरा र गहिरा गुफामा तथा अश्वमुखी किन्नरीहरूका निवासमा खोज्ने प्रयत्न गर।
33'त्यो ठाउँ पार गरेपछि तिमीलाई सिद्ध र तपस्वी, वैखानस तथा वालखिल्यहरूले भरिएको एउटा आश्रम भेटिनेछ।
34'तिनीहरू तिम्रो आदरका पात्र हुन्, किनभने तिनीहरू सिद्ध तपस्वी हुन्। आफ्नो तपस्याले तिनीहरू पापरहित भइसकेका छन्। सीताबारे तिनीहरूसँग जानकारी माग्दा तिमी विनम्र रहनुपर्छ।
35त्यहाँ सुनका कमलले ढाकिएको वैखानस नामको पोखरीमा उदाउँदो सूर्यझैँ उज्ज्वल मङ्गलमय हाँसहरू विचरण गर्छन्।
36कुबेरको राजवाहन सर्वभौम नामको हात्ती हात्तिनीहरूसँग सधैँ त्यो प्रदेशमा विचरण गरिरहन्छ।
37'यदि तिमीले त्यो प्रदेश पार गर्यौ भने तिमीलाई न सूर्य भेटिनेछन्, न चन्द्रमा, न ताराहरू, न मेघ, न कुनै ध्वनि।
38'तपस्यामा सिद्धि प्राप्त गरेका स्वयंप्रकाश तपस्वीहरूको उपस्थितिले त्यो (सूर्यविहीन) भूमि सूर्यदेवको आभाझैँ चम्किन्छ।
39'त्यो प्रदेश पार गरेर तिमी शैलोदा नामको पहाडी नदीसम्म पुग्नेछौ। त्यो नदीका दुवै किनारमा कीचक नामका बाँसका वन छन्। तिनीहरूले सिद्धहरूलाई नदी वारपार पुर्याउँछन्।
40'त्यसपछि तिमी उत्तरकुरु देश पुग्नेछौ, जुन पुण्यकर्म गर्नेहरूको आश्रय हो। त्यहाँ नीलो-हरियो पात भएका सुनका कमलले भरिएका कमलपोखरी छन्। त्यहाँ सुनका रक्तकमल र कुमुदले सुशोभित हजारौँ नदी छन्।
41'त्यसपछि तिमी उत्तरकुरु देश पुग्नेछौ, जुन पुण्यकर्म गर्नेहरूको आश्रय हो। त्यहाँ नीलो-हरियो पात भएका सुनका कमलले भरिएका कमलपोखरी छन्। त्यहाँ सुनका रक्तकमल र कुमुदले सुशोभित हजारौँ नदी छन्।
42'त्यहाँ यस्ता तलाउ र पोखरी छन् जुन उदाउँदो सूर्यझैँ चम्किने कमलले भरिएका छन्, जसका पात बहुमूल्य मरकतको वर्णका छन्। कमलका केसर सुनका तन्तुझैँ देखिन्छन्। त्यो समस्त प्रदेश नीलकमलका वन, उत्कृष्ट मोती र अन्य रत्नले भरिएको छ।
43'त्यहाँ यस्ता तलाउ र पोखरी छन् जुन उदाउँदो सूर्यझैँ चम्किने कमलले भरिएका छन्, जसका पात बहुमूल्य मरकतको वर्णका छन्। कमलका केसर सुनका तन्तुझैँ देखिन्छन्। त्यो समस्त प्रदेश नीलकमलका वन, उत्कृष्ट मोती र अन्य रत्नले भरिएको छ।
44'त्यहाँ नदीका बालुवाका किनारा सुनको आभाले देदीप्यमान नानाथरी रङ्गीचङ्गी रत्नले समृद्ध छन्। श्रेष्ठ पर्वतमा अग्निझैँ चम्किने सुन र रत्न यी नदीमा समाहित भएका छन्।
45'त्यहाँ रूखहरू सबै ऋतुमा फूल र फलले भरिएका रहन्छन्। पक्षीहरू तिनमा विश्राम गर्छन्। आफ्नो उत्तम सुगन्ध, स्वाद र कोमल स्पर्शले ती फल र फूलले सबैका कामना पूरा गर्छन्। केही अन्य श्रेष्ठ रूखले भाँतीभाँतीका बोक्रा दिन्छन्, जसबाट वस्त्र बनाइन्छ।
46'त्यहाँ रूखहरू सबै ऋतुमा फूल र फलले भरिएका रहन्छन्। पक्षीहरू तिनमा विश्राम गर्छन्। आफ्नो उत्तम सुगन्ध, स्वाद र कोमल स्पर्शले ती फल र फूलले सबैका कामना पूरा गर्छन्। केही अन्य श्रेष्ठ रूखले भाँतीभाँतीका बोक्रा दिन्छन्, जसबाट वस्त्र बनाइन्छ।
47'त्यो प्रदेशका केही अन्य महान् रूखले बहुमूल्य मोती र वैदूर्यले जडिएका त्यस्ता गहना दिन्छन् जुन पुरुष र स्त्री दुवैका योग्य छन् र सबै ऋतुमा सुख दिन्छन्। अन्य रूखले सुन्दर र अत्यन्त मूल्यवान् गहना प्रकट गर्छन्।
48'त्यो प्रदेशका केही अन्य महान् रूखले बहुमूल्य मोती र वैदूर्यले जडिएका त्यस्ता गहना दिन्छन् जुन पुरुष र स्त्री दुवैका योग्य छन् र सबै ऋतुमा सुख दिन्छन्। अन्य रूखले सुन्दर र अत्यन्त मूल्यवान् गहना प्रकट गर्छन्।
49'त्यो प्रदेशका रूखले रङ्गीचङ्गी ओछ्यानसहित शय्या दिन्छन्। केही रूखले हृदयलाई प्रिय लाग्ने फूलमाला दिन्छन्।
50'केही रूखले उत्तम कोटिका अनेक पेय र भोज्य पदार्थ तथा युवा र सुन्दर सदाचारिणी स्त्रीहरू पनि प्रकट गर्छन्।
51त्यहाँ सूर्यझैँ दीप्तिमान् गन्धर्व, किन्नर, सिद्ध, नाग र विद्याधरहरू आफ्ना सहचरीसँग क्रीडा गरिरहेका देखिन्छन्।
52'आफ्ना (पूर्वजन्मका) पुण्यकर्मको बलमा तिनीहरू आफ्ना सहचरीसँग ऐश्वर्य र विषयसुखले भरिएको विलासपूर्ण जीवन बिताउँछन्।
53'त्यो प्रदेशमा दिव्य गीतवाद्यका मनोहर स्वर तथा दिव्य प्राणीहरूको हाँसो सधैँ सुनिइरहन्छ।
54'त्यहाँ कोही दुःखी छैन र न कोही दुष्कर्मतिर प्रवृत्त हुन्छ, तथा मानिसहरूमा सद्गुण दिनप्रतिदिन बढ्दै जान्छन्।
55'त्यो पार गरेर तिमी उत्तर समुद्रसम्म पुग्नेछौ। त्यसको बीचमा सोमगिरि नामको विशाल सुनको पर्वत छ।
56'जसले स्वर्गमा इन्द्रलोक र ब्रह्मलोक प्राप्त गरिसकेका छन्, तिनीहरूले मात्र त्यो पर्वतराज देख्न सक्छन्।
57'यद्यपि त्यहाँ सूर्य छैनन्, तापनि त्यो ठाउँले प्रकाश र ताप पाउँछ।
58'त्यहाँ दिव्य पुरुष, एकादशरूपधारी शम्भु, सर्वव्यापी विष्णु तथा ब्रह्मर्षिहरूले घेरिएका ब्रह्मा पनि बस्नुहुन्छ।
59'तिमीले उत्तरकुरुभन्दा पर जानुहुँदैन। कुनै प्राणीले त्यसको अतिक्रमण गर्न सक्दैन।
60'सोमगिरिसम्म पुग्नु देवताहरूका लागि पनि कठिन छ। त्यो पर्वत देखेपछि तिमीले तत्कालै फर्किहाल्नुपर्छ।
61'हे वानरनायकहरू! वानरहरूका लागि यसभन्दा पर जान सम्भव छैन। त्यो ठाउँभन्दा पर सूर्य चम्किँदैनन् र उनी देखिँदैनन्। त्यो (सोमगिरि) भन्दा पर के छ, हामी जान्दैनौँ।
62'तिमीले वर्णन गरिएका ठाउँ ध्यानमा राख्नुपर्छ। मैले छोडेका ठाउँबारे पनि तिमीले विचार गर्न सक्छौ।
63'हे अग्निझैँ तेजस्वी वीर वानरहरू! यदि तिमी वैदेहीलाई खोजी निकाल्न सफल भयौ भने तिमीले आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्नेछौ। तिम्रो यस कामले राम अत्यन्त प्रसन्न हुनुहुनेछ। मेरो प्रसन्नता त झन् बढी हुनेछ।
64'हे वानरहरू! आफ्नो लक्ष्य सिद्ध गरेपछि म तिम्रो त्यस्तै सम्मान गर्नेछु मानौँ तिमी शत्रुमाथि विजय पाएर फर्केका छौ। तिमी आफ्ना बन्धुहरूसँग, आफ्ना प्रियजनको सङ्गमा आनन्द मनाउँदै यस पृथ्वीमा विचरण गर्नेछौ।' यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको किष्किन्धाकाण्डको त्रिचालीसौँ सर्ग समाप्त भयो।