Sarga 3
Bala Kanda · Chapter 3
Sanskrit
1श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् । व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।1.3.1।।
2उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: । प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।1.3.2।।
3रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।
4रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।
5स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने । सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।1.3.5।।
6तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: । पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।1.3.6।।
7तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: । अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् । समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।
8तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: । अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् । समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।
9स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा । रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।1.3.9।।
10जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् । लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।1.3.10।।
11नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे । जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।1.3.11।।
12रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा । तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।1.3.12।।
13विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् । राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।1.3.13।।
14प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् । निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।1.3.14।।
15गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् । भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।1.3.15।।
16वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा । प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।1.3.16।।
17पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् । दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।1.3.17।।
18दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् । अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।1.3.18।।
19अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् । पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।1.3.19।।
20शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा । वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।1.3.20।।
21मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा । राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।1.3.21।।
22कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् । शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।1.3.22।।
23ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् । प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।1.3.23।।
24वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् । ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।1.3.24।।
25कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् । दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।1.3.25।।
26अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् । प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।1.3.26।।
27पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् । समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।1.3.27।।
28सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् । रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।1.3.28।।
29दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् । आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।1.3.29।।
30अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् । अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।1.3.30।।
31राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् । मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।1.3.31।।
32राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् । ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।1.3.32।।
33प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा । राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।1.3.33।।
34सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् । प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।1.3.34।।
35विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् । कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।1.3.35।।
36रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे । विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।1.3.36।।
37अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् । रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्। स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।1.3.37।।
38अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले । तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।1.3.38।।
English
1Hearing the entire story of Rama from the intellecual Narada, the righteous (Valmiki) sought to know clearly more about the history of Rama endowed with wisdom.
2Having performed achamana, Valmiki seated on kusha grass with folded palms, searched for the course of past events in the history of Rama by his power of penance.
3By the power of his penance, the holy sage visualised clearly Rama, Lakshmana and Sita, king Dasaratha, his wives and his kingdom and all that they had observed, experienced, endeavoured during the course of events. He also visualised clearly their laughter and conversation exactly as in real life.
4By the power of his penance, the holy sage visualised clearly Rama, Lakshmana and Sita, king Dasaratha, his wives and his kingdom and all that they had observed, experienced, endeavoured during the course of events. He also visualised clearly their laughter and conversation exactly as in real life.
5All that was acquired by truthful Rama, Lakshmana and wife Sita as the third person when they were moving in the Dandakaranya forest, was visualised.
6With the power of yoga, the righteous (Valmiki) saw clearly, like an amalaka fruit in the palm of the hand the entire course of events that happened in the past relating to Rama.
7Highly resplendent Valmiki, having visualised the story (of Rama), with his power of penance and blending the merits of attainment of worldly prosperity and pleasures together with the detailed description of the merit of righteousness as an end and aim, like an ocean filled with gems, got ready to compose the story of delightful Rama which regales everybody's ears.
8Highly resplendent Valmiki, having visualised the story (of Rama), with his power of penance and blending the merits of attainment of worldly prosperity and pleasures together with the detailed description of the merit of righteousness as an end and aim, like an ocean filled with gems, got ready to compose the story of delightful Rama which regales everybody's ears.
9The divine sage, composed the history of Rama born in the race of Raghu, just as it was related by the illustrious sage Narada in the past.
10(He described) the birth of Rama, his great prowess, benevolence, pleasant disposition, forbearance, handsome looks and his adherence to truth.
11(He described) Rama's association with Viswamitra, a variety of wonderful stories, the breaking of the great bow and his (Rama's) marriage with Janaki.
12(He described) Rama's altercation with Parasurama, his noble qualities, the preparations for his coronation and the wicked nature of Kaikeyi.
13(He described) the obstacles to the coronation of Rama, his departure to the forest, the wailing and death of king Dasaratha with sorrow.
14(He described) the grief of people of Ayodhya and his (Rama's) abandoning them and his (Rama's) conversation with Guha, the ruler of nishadas, the charioteer (Sumantra)'s return (after leaving Rama in the forest).
15(He described) Rama, Lakshmana and Sita ferrying the river Ganges, the visit to holy sage Bharadwaja and the departure to Chitrakuta mountain.
16(He described) the making of, and dwelling in, a hut, the arrival of Bharata, Bharata's persuasion to Rama (to return to the kingdom), and Rama's performance the funeral ablution for his father.
17(He described) the installation of sandals (of Rama as the symbol of authority), Bharata is residing at Nandigrama (and his ruling the kingdom from there), Rama's departure for Dandakaranya, and the killing of Viradha.
18(He described) Rama's meeting with (sage) Sarabhanga and his arrival at Sutikshna's, Sita's companionship with Anasuya and anointing of fragrant unguents to her body.
19(He described) the departure of Rama for Panchavati, the interview with sage Agastya, the meeting with Jatayu and the appearance of Surpanakha.
20(He described) Rama's dialogue with Surpanakha, her disfigurement, the slaughter of Khara and Trisira, and the beginning of efforts by Ravana (to harm Rama).
21(He described) the killing of Maricha, the abduction of Sita, Rama's lamentation (over his separation from Sita), and the death of Jatayu.
22(He described) Rama's encounter with Kabandha, the viewing of river Pampa, the meeting with Sabari and Hanuman.
23(He described) Rama's departure for Rishyamuka mountain, his meeting with Sugriva and the pact of friendship with him, inspiring confidence in him and the combat between Sugriva and Vali.
24(He described) the killing of Vali (by Rama), the installation of Sugriva, the mourning of Tara, the waiting (for the search of Sita as per the pact of friendship with Sugriva), and the sojourn on the mountain during the rainy season.
25(He described) the anger of Rama, the lion in the race of the Raghus (over the delay by Sugriva), the consolidation of the monkey forces, the despatch of envoys to different directions, the report (about the different places) on earth.
26(He described) the delivery of the ring (to Hanuman by Rama), the entry into the cave of the riksha, the preparations for their fast unto death, and the meeting with Sampati.
27(He described) the climbing of Mahendra mountain (by Hanuman), crossing the sea emergence of Mainaka hill at the command of the lord of ocean.
28(He described) the slaughter of (the female demon) Simhika, the viewing of in Lanka from a mountain, the entry into Lanka by night and thereafter, Hanuman's lonely thinking.
29(He described) the view of Ravana and the (aerial chariot), Pushpaka, (by Hanuman), his reaching the hall where liquor is served, sighting of womens' apartments in the royal palace.
30(He described) the entry (of Hanuman) into the Ashoka garden, the finding of Sita, the presentation of the ring (as token of recognition by Hanuman) and the sight of Ravana.
31(He described) threatenings of the demonesses, (the narration of) dream by Trijata, Sita presenting chudamani to Hanuman and also the breaking of trees (in the grove by Hanuman).
32(He described) the flight of the female demons, the killing of the servants (of Ravana), the seizure of Hanuman and the burning of Lanka (by Hanuman) with a ferocious roar.
33(He described) Hanuman crossing the ocean back, forcibly seizing the Madhu forest and enjoying honey, informing Rama about Sita and consoling him and delivering the gem.
34(He described) the meeting with the (lord of the) seas, the construction of bridge by Nala, the crossing of the ocean and the seige of Lanka during night.
35(He described) the association with Vibhisana, disclosure of the means of destruction (of Ravana), the death of Kumbhakarna, and the killing of Meghanada.
36(He described) Ravana's destruction, the reunion with Sita in the enemycity, the coronation of Vibhishana and the sighting of Pushpaka.
37(He described) Rama's return to Ayodhya, the reunion with Bharata, the festive occasion of Rama's coronation disbanding the entire forces, keeping his subjects happy and banishing Sita (in the forest).
38Divine sage Valmiki composed events yet to happen on this earth in the history of Rama in Uttarakanda. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे तृतीयस्सर्ग:।। Thus ends the third sarga of Balakanda of the holy Ramayana in synopsis of the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
1बुद्धिमान नारद से राम की सम्पूर्ण कथा सुनकर धर्मात्मा वाल्मीकि ने ज्ञानसम्पन्न राम के चरित्र को और स्पष्ट रूप से जानना चाहा।
2आचमन करके कुशासन पर बैठे वाल्मीकि ने हाथ जोड़कर अपने तपोबल से राम के जीवन की बीती घटनाओं का अनुसन्धान किया।
3अपने तपोबल से उन पवित्र मुनि ने राम, लक्ष्मण, सीता, राजा दशरथ, उनकी रानियों और उनके राज्य को तथा घटनाओं के क्रम में उनके देखे, भोगे और किए गए सब कुछ को स्पष्ट देखा। उनकी हँसी और वार्तालाप तक को उन्होंने वैसा ही देखा जैसा वह वास्तव में घटा था।
4अपने तपोबल से उन पवित्र मुनि ने राम, लक्ष्मण, सीता, राजा दशरथ, उनकी रानियों और उनके राज्य को तथा घटनाओं के क्रम में उनके देखे, भोगे और किए गए सब कुछ को स्पष्ट देखा। उनकी हँसी और वार्तालाप तक को उन्होंने वैसा ही देखा जैसा वह वास्तव में घटा था।
5सत्यनिष्ठ राम, लक्ष्मण और तीसरी सीता ने दण्डकारण्य में विचरण करते समय जो कुछ प्राप्त किया, वह सब भी उन्होंने देखा।
6योगबल से धर्मात्मा वाल्मीकि ने राम से सम्बन्धित बीती समस्त घटनाओं को हथेली पर रखे आँवले के समान स्पष्ट देखा।
7परम तेजस्वी वाल्मीकि ने तपोबल से उस कथा का दर्शन कर, अर्थ और काम की उपलब्धि के गुणों को धर्म के विस्तृत वर्णन के साथ लक्ष्य रूप में मिलाकर, रत्नों से भरे समुद्र के समान, सबके कानों को सुख देने वाली मनोहर राम-कथा की रचना का संकल्प किया।
8परम तेजस्वी वाल्मीकि ने तपोबल से उस कथा का दर्शन कर, अर्थ और काम की उपलब्धि के गुणों को धर्म के विस्तृत वर्णन के साथ लक्ष्य रूप में मिलाकर, रत्नों से भरे समुद्र के समान, सबके कानों को सुख देने वाली मनोहर राम-कथा की रचना का संकल्प किया।
9उन देवर्षि ने रघुवंश में जन्मे राम का चरित्र वैसा ही रचा जैसा पूर्व में यशस्वी मुनि नारद ने सुनाया था।
10(उन्होंने वर्णन किया) राम का जन्म, उनका महान पराक्रम, उदारता, मनोहर स्वभाव, क्षमाशीलता, सुन्दर रूप और सत्यनिष्ठा।
11(उन्होंने वर्णन किया) राम का विश्वामित्र के साथ जाना, अनेक अद्भुत कथाएँ, महान धनुष का भंग और जानकी के साथ उनका विवाह।
12(उन्होंने वर्णन किया) राम का परशुराम से विवाद, उनके श्रेष्ठ गुण, राज्याभिषेक की तैयारियाँ और कैकेयी का कुटिल स्वभाव।
13(उन्होंने वर्णन किया) राम के राज्याभिषेक में विघ्न, उनका वन-गमन, तथा शोक से राजा दशरथ का विलाप और मृत्यु।
14(उन्होंने वर्णन किया) अयोध्यावासियों का शोक, राम का उन्हें छोड़ना, निषादराज गुह से उनका संवाद और सारथी (सुमन्त्र) का लौटना।
15(उन्होंने वर्णन किया) राम, लक्ष्मण और सीता का गंगा पार करना, पवित्र मुनि भरद्वाज से भेंट और चित्रकूट पर्वत को प्रस्थान।
16(उन्होंने वर्णन किया) कुटी का निर्माण और वहाँ निवास, भरत का आगमन, भरत द्वारा राम को (लौटने के लिए) मनाना और राम द्वारा पिता का जलदान।
17(उन्होंने वर्णन किया) पादुकाओं की स्थापना, भरत का नन्दिग्राम में निवास और वहीं से राज्य-संचालन, राम का दण्डकारण्य-गमन और विराध का वध।
18(उन्होंने वर्णन किया) राम की शरभंग मुनि से भेंट, सुतीक्ष्ण के आश्रम में आगमन, सीता की अनसूया से मैत्री और उनके शरीर पर सुगन्धित अंगराग का लेपन।
19(उन्होंने वर्णन किया) राम का पंचवटी को प्रस्थान, अगस्त्य मुनि से भेंट, जटायु से मिलन और शूर्पणखा का आगमन।
20(उन्होंने वर्णन किया) राम का शूर्पणखा से संवाद, उसका विरूपीकरण, खर और त्रिशिरा का वध, तथा रावण के प्रयासों का आरम्भ।
21(उन्होंने वर्णन किया) मारीच का वध, सीता का हरण, राम का विलाप और जटायु की मृत्यु।
22(उन्होंने वर्णन किया) राम की कबन्ध से भेंट, पम्पा नदी का दर्शन, शबरी और हनुमान से मिलन।
23(उन्होंने वर्णन किया) राम का ऋष्यमूक पर्वत को प्रस्थान, सुग्रीव से भेंट और मैत्री, उसमें विश्वास उत्पन्न करना, तथा सुग्रीव और वाली का द्वन्द्व।
24(उन्होंने वर्णन किया) राम द्वारा वाली का वध, सुग्रीव का राज्याभिषेक, तारा का विलाप, प्रतीक्षा और वर्षाकाल का पर्वत पर व्यतीत होना।
25(उन्होंने वर्णन किया) रघुकुल-सिंह राम का (सुग्रीव के विलम्ब पर) क्रोध, वानर सेनाओं का संगठन, विभिन्न दिशाओं में दूतों का प्रेषण और पृथ्वी का विवरण।
26(उन्होंने वर्णन किया) राम द्वारा हनुमान को मुद्रिका देना, ऋक्षबिल गुफा में प्रवेश, प्रायोपवेश की तैयारी और सम्पाति से भेंट।
27(उन्होंने वर्णन किया) हनुमान का महेन्द्र पर्वत पर आरोहण, समुद्र-लंघन और समुद्र की आज्ञा से मैनाक पर्वत का प्रकट होना।
28(उन्होंने वर्णन किया) सिंहिका का वध, पर्वत से लंका का अवलोकन, रात्रि में लंका-प्रवेश और तत्पश्चात् हनुमान का एकान्त चिन्तन।
29(उन्होंने वर्णन किया) हनुमान द्वारा रावण और पुष्पक विमान का दर्शन, मद्यशाला तक पहुँचना और राजमहल के अन्तःपुर का अवलोकन।
30(उन्होंने वर्णन किया) हनुमान का अशोक वाटिका में प्रवेश, सीता का दर्शन, पहचान-चिह्न रूप में मुद्रिका देना और रावण को देखना।
31(उन्होंने वर्णन किया) राक्षसियों की धमकियाँ, त्रिजटा का स्वप्न-वर्णन, सीता द्वारा हनुमान को चूड़ामणि देना और हनुमान द्वारा वृक्षों का भंग।
32(उन्होंने वर्णन किया) राक्षसियों का पलायन, रावण के सेवकों का वध, हनुमान का बन्दी होना और भीषण गर्जना के साथ लंका-दहन।
33(उन्होंने वर्णन किया) हनुमान का समुद्र पार लौटना, मधुवन का बलपूर्वक उपभोग, राम को सीता का समाचार देकर सान्त्वना देना और चूड़ामणि सौंपना।
34(उन्होंने वर्णन किया) समुद्र से भेंट, नल द्वारा सेतु-निर्माण, समुद्र-पार जाना और रात्रि में लंका का घेराव।
35(उन्होंने वर्णन किया) विभीषण से मैत्री, रावण-वध के उपाय का प्रकटीकरण, कुम्भकर्ण की मृत्यु और मेघनाद का वध।
36(उन्होंने वर्णन किया) रावण का विनाश, शत्रु-नगरी में सीता से पुनर्मिलन, विभीषण का राज्याभिषेक और पुष्पक विमान का दर्शन।
37(उन्होंने वर्णन किया) राम का अयोध्या-आगमन, भरत से पुनर्मिलन, राज्याभिषेक का उत्सव, समस्त सेनाओं का विसर्जन, प्रजा को सुखी रखना और सीता का परित्याग।
38देवर्षि वाल्मीकि ने राम के चरित्र में इस पृथ्वी पर भविष्य में घटित होने वाली घटनाओं की रचना उत्तरकाण्ड में की। इस प्रकार महर्षि वाल्मीकि रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायण के बालकाण्ड का तृतीय सर्ग समाप्त हुआ।
Nepali
1बुद्धिमान नारदबाट रामको सम्पूर्ण कथा सुनेर धर्मात्मा वाल्मीकिले ज्ञानसम्पन्न रामको चरित्र अझ स्पष्ट रूपमा जान्न चाहे।
2आचमन गरेर कुशासनमा बसेका वाल्मीकिले हात जोडी आफ्नो तपोबलले रामको जीवनका बितेका घटनाहरूको अनुसन्धान गरे।
3आफ्नो तपोबलले ती पवित्र मुनिले राम, लक्ष्मण, सीता, राजा दशरथ, उहाँका रानीहरू र उहाँको राज्यलाई तथा घटनाक्रममा उहाँहरूले देखेका, भोगेका र गरेका सबै कुरा स्पष्ट देखे। उहाँहरूको हाँसो र कुराकानीसम्म उनले वास्तवमै घटेजस्तै देखे।
4आफ्नो तपोबलले ती पवित्र मुनिले राम, लक्ष्मण, सीता, राजा दशरथ, उहाँका रानीहरू र उहाँको राज्यलाई तथा घटनाक्रममा उहाँहरूले देखेका, भोगेका र गरेका सबै कुरा स्पष्ट देखे। उहाँहरूको हाँसो र कुराकानीसम्म उनले वास्तवमै घटेजस्तै देखे।
5सत्यनिष्ठ राम, लक्ष्मण र तेस्रो सीताले दण्डकारण्यमा विचरण गर्दा जे-जति प्राप्त गरे, ती सबै पनि उनले देखे।
6योगबलले धर्मात्मा वाल्मीकिले रामसँग सम्बन्धित बितेका सम्पूर्ण घटनालाई हत्केलामा राखेको अमलाजस्तै स्पष्ट देखे।
7परम तेजस्वी वाल्मीकिले तपोबलले त्यस कथाको दर्शन गरी, अर्थ र कामको प्राप्तिका गुणलाई धर्मको विस्तृत वर्णनसँगै लक्ष्यका रूपमा मिलाएर, रत्नले भरिएको समुद्रझैँ, सबैका कानलाई सुख दिने मनोहर राम-कथाको रचनाको संकल्प गरे।
8परम तेजस्वी वाल्मीकिले तपोबलले त्यस कथाको दर्शन गरी, अर्थ र कामको प्राप्तिका गुणलाई धर्मको विस्तृत वर्णनसँगै लक्ष्यका रूपमा मिलाएर, रत्नले भरिएको समुद्रझैँ, सबैका कानलाई सुख दिने मनोहर राम-कथाको रचनाको संकल्प गरे।
9ती देवर्षिले रघुवंशमा जन्मेका रामको चरित्र त्यसरी नै रचे जसरी पहिले यशस्वी मुनि नारदले सुनाएका थिए।
10(उनले वर्णन गरे) रामको जन्म, उहाँको महान पराक्रम, उदारता, मनोहर स्वभाव, क्षमाशीलता, सुन्दर रूप र सत्यनिष्ठा।
11(उनले वर्णन गरे) रामको विश्वामित्रसँगको सङ्गत, अनेक अद्भुत कथा, महान धनुषको भङ्ग र जानकीसँग उहाँको विवाह।
12(उनले वर्णन गरे) रामको परशुरामसँगको विवाद, उहाँका श्रेष्ठ गुण, राज्याभिषेकको तयारी र कैकेयीको कुटिल स्वभाव।
13(उनले वर्णन गरे) रामको राज्याभिषेकमा बाधा, उहाँको वन-गमन, तथा शोकले राजा दशरथको विलाप र मृत्यु।
14(उनले वर्णन गरे) अयोध्यावासीहरूको शोक, रामले तिनलाई छोड्नु, निषादराज गुहसँगको संवाद र सारथि (सुमन्त्र) को फर्काइ।
15(उनले वर्णन गरे) राम, लक्ष्मण र सीताको गंगा तर्नु, पवित्र मुनि भरद्वाजसँगको भेट र चित्रकूट पर्वततर्फको प्रस्थान।
16(उनले वर्णन गरे) कुटीको निर्माण र त्यहाँको निवास, भरतको आगमन, भरतले रामलाई (फर्कन) मनाउनु र रामले पिताको जलदान गर्नु।
17(उनले वर्णन गरे) पादुकाको स्थापना, भरतको नन्दिग्राममा निवास र त्यहीँबाट राज्य-सञ्चालन, रामको दण्डकारण्य-गमन र विराधको वध।
18(उनले वर्णन गरे) रामको शरभङ्ग मुनिसँगको भेट, सुतीक्ष्णको आश्रममा आगमन, सीताको अनसूयासँगको मैत्री र उनको शरीरमा सुगन्धित लेप।
19(उनले वर्णन गरे) रामको पञ्चवटीतर्फ प्रस्थान, अगस्त्य मुनिसँगको भेट, जटायुसँगको मिलन र शूर्पणखाको आगमन।
20(उनले वर्णन गरे) रामको शूर्पणखासँगको संवाद, उनको विरूपीकरण, खर र त्रिशिराको वध, तथा रावणका प्रयासहरूको सुरुवात।
21(उनले वर्णन गरे) मारीचको वध, सीताको हरण, रामको विलाप र जटायुको मृत्यु।
22(उनले वर्णन गरे) रामको कबन्धसँगको भेट, पम्पा नदीको दर्शन, शबरी र हनुमानसँगको मिलन।
23(उनले वर्णन गरे) रामको ऋष्यमूक पर्वततर्फ प्रस्थान, सुग्रीवसँगको भेट र मैत्री, उसमा विश्वास जगाउनु, तथा सुग्रीव र वालीको द्वन्द्व।
24(उनले वर्णन गरे) रामद्वारा वालीको वध, सुग्रीवको राज्याभिषेक, ताराको विलाप, प्रतीक्षा र वर्षायाम पर्वतमा बित्नु।
25(उनले वर्णन गरे) रघुकुल-सिंह रामको (सुग्रीवको ढिलाइप्रति) क्रोध, वानर सेनाहरूको सङ्गठन, विभिन्न दिशामा दूतहरूको प्रेषण र पृथ्वीको विवरण।
26(उनले वर्णन गरे) रामद्वारा हनुमानलाई औँठी दिनु, ऋक्षबिल गुफामा प्रवेश, प्रायोपवेशको तयारी र सम्पातिसँगको भेट।
27(उनले वर्णन गरे) हनुमानको महेन्द्र पर्वतमा आरोहण, समुद्र-लङ्घन र समुद्रको आज्ञाले मैनाक पर्वतको प्रकट हुनु।
28(उनले वर्णन गरे) सिंहिकाको वध, पर्वतबाट लंकाको अवलोकन, रातमा लंका-प्रवेश र त्यसपछि हनुमानको एकान्त चिन्तन।
29(उनले वर्णन गरे) हनुमानद्वारा रावण र पुष्पक विमानको दर्शन, मद्यशालासम्म पुग्नु र राजमहलको अन्तःपुरको अवलोकन।
30(उनले वर्णन गरे) हनुमानको अशोक वाटिकामा प्रवेश, सीताको दर्शन, चिनारीस्वरूप औँठी दिनु र रावणलाई देख्नु।
31(उनले वर्णन गरे) राक्षसीहरूका धम्की, त्रिजटाको स्वप्न-वर्णन, सीताद्वारा हनुमानलाई चूडामणि दिनु र हनुमानद्वारा वृक्षहरूको भङ्ग।
32(उनले वर्णन गरे) राक्षसीहरूको भागाभाग, रावणका सेवकहरूको वध, हनुमानको बन्दी हुनु र भीषण गर्जनासहित लंका-दहन।
33(उनले वर्णन गरे) हनुमानको समुद्र पार फर्काइ, मधुवनको बलपूर्वक उपभोग, रामलाई सीताको समाचार दिई सान्त्वना दिनु र चूडामणि सुम्पनु।
34(उनले वर्णन गरे) समुद्रसँगको भेट, नलद्वारा सेतु-निर्माण, समुद्र पार जानु र रातमा लंकाको घेराबन्दी।
35(उनले वर्णन गरे) विभीषणसँगको मैत्री, रावण-वधको उपायको प्रकटीकरण, कुम्भकर्णको मृत्यु र मेघनादको वध।
36(उनले वर्णन गरे) रावणको विनाश, शत्रु-नगरीमा सीतासँगको पुनर्मिलन, विभीषणको राज्याभिषेक र पुष्पक विमानको दर्शन।
37(उनले वर्णन गरे) रामको अयोध्या-आगमन, भरतसँगको पुनर्मिलन, राज्याभिषेकको उत्सव, सम्पूर्ण सेनाको विसर्जन, प्रजालाई सुखी राख्नु र सीताको परित्याग।
38देवर्षि वाल्मीकिले रामको चरित्रमा यस पृथ्वीमा भविष्यमा घट्ने घटनाहरूको रचना उत्तरकाण्डमा गरे। यसरी महर्षि वाल्मीकिद्वारा रचित आदिकाव्य श्रीमद्रामायणको बालकाण्डको तेस्रो सर्ग समाप्त भयो।