Sarga 91
Ayodhya Kanda · Chapter 91
Sanskrit
1कृतबुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा। भरतं कैकयीपुत्रमातिथ्येनन्यमन्त्रयत्।।2.91.1।।
2अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम्। पाद्यमर्घ्यं तथाऽतिथ्यं वने यदुपपद्यते।।2.91.2।।
3अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव। जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुष्येस्त्वं येन केनचित्।।2.91.3।।
4सेनायास्तु तवैतस्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम्। मम प्रीतिर्यथारूपा तथार्हो मनुजर्षभ।।2.91.4।।
5किमर्थं चापि निक्षिप्य दूरे बलमिहागतः। कस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभः।।2.91.5।।
6भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम्। ससैन्यो नोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात्।।2.91.6।।
7राज्ञा च भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा सदा। यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः।।2.91.7।।
8वाजिमुख्या मनुष्याश्च मत्ताश्च वरवारणाः। प्रच्छाद्य भगवन्भूमिं महतीमनुयान्ति माम्।।2.91.8।।
9ते वृक्षानुदकं भूमिमाश्रमेषूटजां स्तथा। न हिंस्युरिति तेनाऽहमेक एव समागतः।।2.91.9।।
10आनीयतामितस्सेनेत्याज्ञप्तः परमर्षिणा। ततस्तु चक्रे भरतस्सेनायास्समुपागमम्।।2.91.10।।
11अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वाऽपः परिमृज्य च। आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमाह्वयत्।।2.91.11।।
12आह्वये विश्वकर्माणमहं त्वष्टारमेव च। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।2.91.12।।
13आह्वये लोकपालांस्त्रीन् देवान् शक्रमुखांस्तथा। आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम्।।2.91.13।।
14प्राक्स्रोतसश्च या नद्यः प्रत्यक्स्रोतस एव च। पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः।।2.91.14।।
15अन्या स्रवन्तु मैरेयं सुरामन्यास्सुविष्ठिताम्। अपरा श्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम्।।2.91.15।।
16आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाहुहून्। तथैवाप्सरसो देवीर्गन्धर्वीश्चापि सर्वशः।।2.91.16।।
17घृताचीमथ विश्वाचीं मिश्रकेशीमलंबुसाम्। नागदन्तां च हेमां च हिमामद्रिकृतस्थलाम्।।2.91.17।।
18शक्रं याश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च योषितः। सर्वास्तुम्बुरुणा सार्धमाह्वये सपरिच्छदाः।।2.91.18।।
19वनं कुरुषु यद्दिव्यं वासोभूषणपत्रवत्। दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहैतु च।।2.91.19।।
20इह मे भगवान् सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम्। भक्ष्यंभोज्यं च चोष्यं च लेह्यं च विविधं बहु।।2.91.20।।
21विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च। सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च।।2.91.21।।
22एवं समाधिना युक्तस्तेजसाऽप्रतिमेन च। शीक्षास्वरसमायुक्तं तपसा चाब्रवीन्मुनिः।।2.91.22।।
23मनसा ध्यायतस्तस्य प्राङ्मुखस्य कृताञ्जलेः। आजग्मुस्तानि सर्वाणि दैवतानि पृथक्पृथक्।।2.91.23।।
24मलयं दर्दुरं चैव ततस्स्वेदनुदोऽनिलः। उपस्पृश्य ववौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुखश्शिवः।।2.91.24।।
25ततोऽभ्यवर्षन्त घना दिव्याः कुसुमवृष्टयः। दिव्यदुन्दुभिघोषश्च दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे।।2.91.25।।
26प्रववुश्चोत्तमा वाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः। जगुश्च देवगन्धर्वा वीणाः प्रमुमुचुस्स्वरान्।।2.91.26।।
27स शब्दो द्यां च भूमिं च प्राणिनां श्रवणानि च। विवेशोच्चरितश्श्लक्ष्णस्समो लयसमन्वितः।।2.91.27।।
28तस्मिन्नुपरते शब्दे दिव्ये श्रोत्र सुखे नृणाम्। ददर्श भारतं सैन्यं विधानं विश्वकर्मणः।।2.91.28।।
29बभूव हि समा भूमिस्समन्तात्पञ्चयोजना। शाद्वलैर्भहुभिश्चन्ना नीलवैढूर्यसन्निभैः।।2.91.29।।
30तस्मिन्बिल्वाः कपित्थाश्च पनसा बीजपूरकाः। आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषणाः।।2.91.30।।
31उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत्। आजगाम नदी दिव्या तीरजैर्भहुभिर्वृता।।2.91.31।।
32चतुश्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम्। हर्म्यप्रासादसम्बाधास्तोरणानि शुभानि च।।2.91.32।।
33सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।। चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्। दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।। उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
34सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।। चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्। दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।। उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
35सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम्। दिव्यमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्।।2.91.33।। चतुरश्रमसंबाधं शयनासनयानवत्। दिव्यैस्सर्वरसैर्युक्तं दिव्यभोजनवस्त्रवत्।।2.91.34।। उपकल्पितसर्वान्नं धौतनिर्मलभाजनम्। क्लुप्तसर्वासनं श्रीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्।।2.91.35।।
36प्रविवेश महाबाहुरनुज्ञातो महर्षिणा। वेश्म तद्रत्नसम्पूर्णं भरतः कैकयीसुतः।।2.91.36।।
37अनुजग्मुश्च तं सर्वे मन्त्रिणस्सपुरोहिताः। बभूवुश्च मुदा युक्ता दृष्ट्वा तं वेश्मसंविधिम्।।2.91.37।।
38तत्र राजासनं दिव्यं व्यजनं छत्रमेव च। भरतो मन्त्रिभिस्सार्धमभ्यवर्तत राजवत्।।2.91.38।।
39आसनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च। वालव्यजनमादाय न्यषीदत्सचिवासने।।2.91.39।।
40आनुपूर्व्यान्निषेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः। ततस्सेनापतिः पश्चात्प्रशास्ताच निषेदतुः।।2.91.40।।
41तत स्तत्र मुहूर्तेन नद्यः पायसकर्दमाः। उपातिष्ठन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।2.91.41।।
42तासामुभयतः कूलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः। रम्याश्चावसधा दिव्या ब्रह्मणस्तु प्रसादजा:।।2.91.42।।
43तेनैव च मूहूर्तेन दिव्याऽभरणभूषिताः। आगुर्विंशतिसाहस्राः ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः।।2.91.43।।
44सुवर्णमणिमुक्तेन प्रवालेन च शोभिताः। आगुर्विंशतिसाहास्राः कुबेरप्रहिताः स्त्रियः।।2.91.44।।
45याभिर्गृहीतः पुरुषस्सोन्माद इव लक्ष्यते। आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः।।2.91.45।।
46नारदस्तुम्भुरुर्गोपः प्रवरास्सूर्यवर्चसः। एते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः।।2.91.46।।
47अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाऽथ वामना। उपानृत्यंस्तु भरतं भरद्वाजस्य शासनात्।।2.91.47।।
48यानि माल्यानि देवेषु यानि चैत्ररथे वने। प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य शासनात्।।2.91.48।।
49बिल्वा मार्दङ्गिका आसन् शम्याग्राहा विभीतकाः। अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य शासनात्।।2.91.49।।
50ततस्सरलतालाश्च तिलका नक्तमालकाः। प्रहृष्टास्तत्र सम्पेतुः कुब्जा भूत्वाऽथ वामनाः।।2.91.50।।
51शिंशुपामलकीजम्ब्वो याश्चान्याः काननेषु ताः मालती मल्लिका जातिर्याश्चान्याः कानने लताः। प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवदन्।।2.91.51।।
52सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।। मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
53सुरास्सुरापाः पिबत पायसं च बुभुक्षिताः।।2.91.52।। मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यावदिच्छथ।।2.91.53।।
54उच्छाद्य स्नापयन्ति स्म नदीतीरेष वल्गुषु। अप्येकमेकं पुरषं प्रमदास्सप्त चाष्ट च।।2.91.54।।
55संवाहन्त्यस्समापेतुर्नार्यो रुचिरलोचनाः। परिमृज्य तथाऽन्योन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः।।2.91.55।।
56हयान् गजान् खारानुष्ट्रान्तथैव सुरभेस्सुतान्। अभोजयन्वाहनपास्तेषां भोज्यं यथाविधि।।2.91.56।।
57इक्षूंश्च मधुलाजांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान्। इक्ष्वाकुवरयोधानां चोदयन्तो महाबला:।।2.91.57।।
58नाश्वबन्धोऽश्वमाजानान्नगजं कुञ्जरग्रहः। मत्तप्रमत्तमुदिता चमूः सा तत्र संबभौ।।2.91.58।।
59तर्पितास्सर्वकामैस्ते रक्तचन्दनरूषिताः। अप्सरोगणसंयुक्तास्सैन्या वाचमुदैरयन्।।2.91.59।।
60नैवायोध्यां गमिष्यामो नगमिष्याम दण्डकान्। कुशलं भरतस्यास्तु रामस्यास्तु तथा सुखम्।।2.91.60।।
61इति पादातयोधाश्च हस्त्यश्वारोहबन्धकाः। अनाथास्तं विधिं लब्ध्वा वाचमेतामुदीरयन्।।2.91.61।।
62संम्प्रहृष्टा विनेदुस्ते नरास्तत्र सहस्रशः। भरतस्यानुयातारस्स्वर्गोऽयमिति चाब्रुवन्।।2.91.62।।
63नृत्यन्ति स्म हसन्ति स्म गायन्ति स्म च सैनिकाः समन्तात्परिधावन्ति माल्योपेतास्सहस्रशः।।2.91.63।।
64ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम्। दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यां स्तानभवद्भक्षणे मतिः।।2.91.64।।
65प्रेष्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्च सहस्रशः। बभूवुस्ते भृशं दृप्तास्सर्वे चाहतवाससः।।2.91.65।।
66कुञ्जराश्च खरोष्ट्राश्च गोऽश्वाश्च मृगपक्षिणः। बभूवुस्सुभृतास्तत्र नान्यो ह्यन्यमकल्पयत्।।2.91.66।।
67नाऽशुक्लवासा स्तत्राऽसीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा। रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिददृश्यत।।2.91.67।।
68आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः। फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।। पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः। ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
69आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरस़ञ्चयैः। फलनिर्यूह संसिद्दैस्सूपैर्गन्ध रसान्वितैः।।2.91.68।। पुष्पध्वजवतीः पूर्णाश्शुक्लस्यान्नस्य चाभितः। ददृशुर्विस्मितास्तत्रनरा लौहीस्सहस्रशः।।2.91.69।।
70बभूवुर्वनपार्श्वेषु कूपाः पायसकर्दमाः। ताश्चकामदुघा गावो द्रुमाश्चासन्मधुश्च्युतः।।2.91.70।।
71वाप्यो मैरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः। प्रतप्तपिठरैश्चापि मार्गमायूरकौक्कुटैः।।2.91.71।।
72पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।। स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः। यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।। ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे। बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
73पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।। स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः। यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।। ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे। बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
74पात्रीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च। न्यर्बुधानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च।।2.91.72।। स्थाल्यः कुम्भ्य करम्भ्य श्च दधिपूर्णास्सुसंस्कृताः। यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिनः।।2.91.73।। ह्रदाः पूर्णा रसालस्य दध्नश्श्वेतस्य चापरे। बभूवुः पायसस्यान्ये शर्करायावसञ्चयाः।।2.91.74।।
75कल्कान्चूर्णकषायांश्च स्नानानि विविधानि च। ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थेषु सरतां नराः।।2.91.75।।
76शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।। दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्। पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।। आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च। मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।। प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्। अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।। आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्। नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्। निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
77शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।। दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्। पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।। आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च। मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।। प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्। अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।। आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्। नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्। निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
78शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।। दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्। पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।। आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च। मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।। प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्। अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।। आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्। नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्। निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
79शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।। दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्। पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।। आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च। मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।। प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्। अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।। आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्। नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्। निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
80शुक्लानंशुमतश्चापि दन्तधावनसञ्चयान्। शुक्लांश्चन्दनकल्कांश्च समुद्गेष्ववतिष्ठतः।।2.91.76।। दर्पणापरिमृष्टांश्च वाससां चापि सञ्चयान्। पादुकोपानहां चैव युग्मानिच सहस्रशः।।2.91.77।। आञ्जनीः कङ्कतान्कूर्चान् शस्त्राणि च धनूंषि च। मर्मत्राणानि चित्राणि शयनान्यासनानि च।।2.91.78।। प्रतिपानह्रदान्पूर्णन्खरोष्ट्रगजवाजिनाम्। अवगाह्यसुतीर्थांश्चह्रदान् सोत्पलपुष्करान्।2.91.79।। आकाश वर्णप्रतिमान् स्वच्छतोयान्सुखप्लवान्। नीपवैडूर्यवर्णांश्च मृदून्यवससञ्चयान्। निर्वापार्थान् पशूनां ते ददृशुस्तत्र सर्वशः।।2.91.80।।
81व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदद्भुतम्। दृष्ट्वाऽतिथ्यं कृतं तादृग्भरतस्य महर्षिणा।।2.91.81।।
82इत्येवं रममाणानां देवानामिव नन्दने। भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत।।2.91.82।।
83प्रतिजग्मुश्च ता नद्यो गन्धर्वाश्च यथागतम्। भरद्वाजमनुज्ञाप्य ताश्च सर्वा वराङ्गनाः।।2.91.83।।
English
1With the decision of Bharata, son of Kaikeyi, to stay there for the night, sage Bharadwaja extended to him all hospitality.
2Bharata said to Bharadwaja, You have already extended the hospitality in offering water for washing the feet with and of arghya befitting a guest as available in the forest.
3Bharadwaja then said to Bharata with a gentle smile, I know you are full of love and content with whatever is offered you.
4O Bharata, the best of men, I want to treat your army with food. This will please me and I hope you will act accordingly.
5Why did you, O Bharata, the best of men, station your army at a distance before coming here? Could you not approach me along with your army?
6With folded palms (in reverence), Bharata said to sage Bharadwaja whose penance was his wealth: I did not approach you with the army for fear of you, O venerable one.
7O venerable one a king or a prince ought to intentionally avoid those places occupied by ascetics.
8O venerable sage spirited horses, men and mighty rutting elephants follow me covering a wide expanse of land.
9Lest the army should damage the huts, trees, land, and defile the water in the ashram, I came here alone.
10Thus commanded the great ascetic, 'Let the army be brought here'. Accordingly, Bharata ordered the army to come.
11Then Bharadwaja entered the fire sanctuary, sipped water and washed his hands with water and invoked Visvakarma to provide hospitality.
12I intend to provide hospitality for which I am invoking Visvakarma and Tvastara who builds houses. Let adequate arrangements be made.
13I invoke the three deities, guardians of the four quarters headed by Indra to extend hospitality (to Bharata). Let them make adequate arrangements in this regard.
14Let the rivers flowing towards the east, and the west, flowing on the earth and in the sky, flowing everywhere reach here and now.
15Let some rivers flow with liquor made of datepalms, some with wellprepared wine and some with cool water which tastes like sugarcane juice.
16I invoke the gandharvas, Visvavasu, Ha Ha and Hu Hu, and also goddesses like gandharvas (heavenly musicians) and apsaras (nymphs) from all regions.
17I summon also Grutachi, Visvachi, Misrakesi, Alambusa, Nagadantha, Hema and Hima whose abode is on the mountain.
18I invoke all the women who attend on Indra and Bramha along with tumbur with all their (musical) instruments.
19Let Kubera's divine forest situated in the land of Kurus, where leaves serve as raiment and ornaments and celestial women as its fruits come here.
20Let the blessed Moon furnish me with excellent food of every kind -- solid, liquid, soft and those which are to be sucked and licked in great variety and quantity.
21Let her furnish me with manycoloured garlands of fresh flowers from trees, wines and other drinks and meat of different kinds.
22The valiant ascetic of incomparable lustre and power of penance in profound meditation said this in an accent in conformity with Vedic instruction.
23As Bharadwaja with folded palms was thus meditating with his face turned eastward, all the deities appeared there one by one.
24Meanwhile, soft auspicious and pleasant breeze passing over Malaya and Dardura mountains, comforting and cooling the sweat, began to blow.
25Then divine clouds rolled in and showered celestial flowers. The sounds of heavenly gongs could be heard in every direction.
26Gentle breeze began to blow. Troops of apsaras danced. Gandharvas and gods sang and the lyres rang.
27That soft, melodious, rhythmic and wellmodulated sound entered the heaven and earth as well as the ears of all living beings.
28When the celestial sounds pleasing to the ears of men had subsided, the army of Bharata beheld the wonderful creations of Visvakarma.
29The ground was levelled on every side for five yojanas and covered with several grass lawns resembling lapis lazuli (blue sapphire) and cat's eye.
30There the best of fruitbearing trees like bilva trees, woodapple trees, citrons, emblic myrobalan trees and mango trees laden with fruits sprang up.
31From the forests of the northern Kuru kingdom, with all delights of heaven, a divine river with innumerable trees that grow on river banks came into existence.
32Bright quadrangles, stables for elephants and horses, auspicious arch ways for palaces and mansions sprang up.
33An auspicious royal palace with splendid archs resembling white clouds sprang up. It was sprinkled with celestial perfumes and adorned with beautiful garlands. That royal palace forming a quadrangle was furnished with couches, seats and carriages and furnished with celestial drinks of every kind, delicious food and splendid garments. It was stocked with food of every variety in clean and spotless vessels. Seats for every one and magnificent couches covered with excellent bedstead were arranged.
34An auspicious royal palace with splendid archs resembling white clouds sprang up. It was sprinkled with celestial perfumes and adorned with beautiful garlands. That royal palace forming a quadrangle was furnished with couches, seats and carriages and furnished with celestial drinks of every kind, delicious food and splendid garments. It was stocked with food of every variety in clean and spotless vessels. Seats for every one and magnificent couches covered with excellent bedstead were arranged.
35An auspicious royal palace with splendid archs resembling white clouds sprang up. It was sprinkled with celestial perfumes and adorned with beautiful garlands. That royal palace forming a quadrangle was furnished with couches, seats and carriages and furnished with celestial drinks of every kind, delicious food and splendid garments. It was stocked with food of every variety in clean and spotless vessels. Seats for every one and magnificent couches covered with excellent bedstead were arranged.
36Longarmed Bharata, son of Kaikeyi entered that palace full of jewels with the permission of the great sage.
37All the ministers, priests followed him and were glad to see the arrangement in that mansion.
38There where stood an exquisite throne, a fan and a parasol Bharata stayed in the company of ministers.
39He bowed in reverence and worshipped the throne (as though Rama were seated there). Taking hold of a fan made of yak's tail he sat in a minister's seat.
40First the ministers and priests took their respective seats in accordance with their rank, and then the army chief and finally the supervisor of the camp.
41Rivers filled with payasam (rice cooked in milk and sugar) in the shape of mud flowed towards Bharata at the command of Bharadwaja.
42On both the banks of those rivers, charming, celestial houses plastered with white clay appeared by the grace of Brahma.
43At that very moment twenty thousand women adorned with beautiful ornaments sent by Brahma presented themselves.
44Twenty thousand women adorned with gold, gems and corals sent by Kubera came.
45Troops of twenty thousand apsaras by whom any man when taken hold of in their arms could be intoxicated with intense passion, came from Nandana gardens.
46There along with Narada, Tumburu and Gopa, distinguished kings of the gandharvas, looking bright like the Sun, began to sing in the presence of Bharata.
47Thereafter, the apsaras, Alambusa, Misrakesi, Pundarika and Vamana danced near Bharata at the command of Bharadwaja.
48The garlands of the gods available in Chitraratha's (Kubera's) garden could not match those obtained under the orders of Bharadwaja.
49At the command of Bharadwaja, bilva trees acted as drummers, vibhitaka trees as cymbalists and the pipal trees as dancers.
50Thereafter pine, palmyra, tilaka, and naktamala trees were transformed into hunchbacks and dwarfs and moved about in great delight.
51Asohka, emblic myrobalan and all other trees found in the forest malati, mallika and jati creepers assumed the form of women, came over to the hermitage of Bharadwaja and said:
52'O wine drinkers, drink as much as you can those who are hungry partake payasam and sacred meat'.
53'O wine drinkers, drink as much as you can those who are hungry partake payasam and sacred meat'.
54Every single warrior was attended by seven or eight women who applied oil and massaged his body and bathed him on the lovely banks of the river.
55Some women with beautiful eyes quickly approached them for massaging. The best of ladies wiped their bodies dry and gave each other wine to drink.
56The attendants of draughtanimals fed the horses, elephants, donkeys, camels and oxen their appropriate food.
57The draughtaimals of the illustrious warriors of Ikshvaku kings were urged by the highly energetic attendants to eat more and more of parched grain mixed with sugarcane and honey.
58The horserider no longer recognised the horse or the mahout the elephant and the whole army was inebriated with drinking and pleasure.
59All the armymen with their desires gratified and anointing their bodies with red sandal paste surrounded by apsaras exclaimed.
60We will neither return to Ayodhya, nor enter Dandaka (forest). May Bharata and Rama be happy.
61Having enjoyed the hospitality of Bharadwaja the foot soldiers, horse and elephant riders made utterances ignoring their leaders.
62The exceedingly delighted soldiers of Bharata's retinue in their thousands cried out with excitement This is the very heaven.
63Those thousands of soldiers wearing flower garlands ran about dancing, singing, and laughing.
64Glancing at the ambrosial food, a desire arose in the minds of those soldiers to eat once again although they had already partaken it.
65Messengers, maidservants, female attendants, and soldiers -- all of them in their thousands dressed in fresh garments felt exceedingly proud of themselves.
66There the elephants, donkeys and camels, cows and horses and also beasts and birds were wellnourished. No one troubled the other.
67In that army there was none who could be seen without wearing garments of sparkling white, who was hungry or dirty or with decayed hair.
68There the soldiers beheld in amazement thousands of iron containers decked with flags and flowers and filled with white rice, mutton, pork, choicest condiments, fruit juice, fragrant and tasty soup.
69There the soldiers beheld in amazement thousands of iron containers decked with flags and flowers and filled with white rice, mutton, pork, choicest condiments, fruit juice, fragrant and tasty soup.
70Along the edge of the forest, wells were filled with thick payasam. There were wishfulfilling cows and honeydripping trees.
71The wells were found filled with datepalm liquor and surrounded by pots of well cooked meat of peacocks, chicken and other animals.
72There were thousands of pots, lakhs of plates, crores of vessels -- all made of gold and filled with wellgarnished food. Curd was kept in earthern pots like jugs and jars and pots with a wide mouth. Tanks were formed, some filled with white curd of good flavour and of the colour of woodapple, some with white curd blended with spices and some with payasam and heaps of barely powder mixed with sugar.
73There were thousands of pots, lakhs of plates, crores of vessels -- all made of gold and filled with wellgarnished food. Curd was kept in earthern pots like jugs and jars and pots with a wide mouth. Tanks were formed, some filled with white curd of good flavour and of the colour of woodapple, some with white curd blended with spices and some with payasam and heaps of barely powder mixed with sugar.
74There were thousands of pots, lakhs of plates, crores of vessels -- all made of gold and filled with wellgarnished food. Curd was kept in earthern pots like jugs and jars and pots with a wide mouth. Tanks were formed, some filled with white curd of good flavour and of the colour of woodapple, some with white curd blended with spices and some with payasam and heaps of barely powder mixed with sugar.
75The soldiers saw on the river banks at landing places levigated powder, fragrant powder and extracts and other bathing requisites of different kinds stored in receptacles.
76There the soldiers beheld on every side stacks of toothbrushing sticks, white and bristled, white lumps of sandal paste placed in dishes made of leaves, well cleaned mirrors, collection of clothes, several pairs of footwear, collyrium boxes, combs, brushes for cleaning moustaches, weapons, parasoles, bows and shining armour, different kinds of couches, and seats. There were pools of drinking water for donkeys, camels, elephants and horses and excellent landing places filled with flowering lotuses and water lilies. The lakes were of transparent waters resembling the hue of the sky easy and comfortable for swimming. There they saw heaps of soft grass as green as sapphire and kadamva trees for animals to refresh themselves under.
77There the soldiers beheld on every side stacks of toothbrushing sticks, white and bristled, white lumps of sandal paste placed in dishes made of leaves, well cleaned mirrors, collection of clothes, several pairs of footwear, collyrium boxes, combs, brushes for cleaning moustaches, weapons, parasoles, bows and shining armour, different kinds of couches, and seats. There were pools of drinking water for donkeys, camels, elephants and horses and excellent landing places filled with flowering lotuses and water lilies. The lakes were of transparent waters resembling the hue of the sky easy and comfortable for swimming. There they saw heaps of soft grass as green as sapphire and kadamva trees for animals to refresh themselves under.
78There the soldiers beheld on every side stacks of toothbrushing sticks, white and bristled, white lumps of sandal paste placed in dishes made of leaves, well cleaned mirrors, collection of clothes, several pairs of footwear, collyrium boxes, combs, brushes for cleaning moustaches, weapons, parasoles, bows and shining armour, different kinds of couches, and seats. There were pools of drinking water for donkeys, camels, elephants and horses and excellent landing places filled with flowering lotuses and water lilies. The lakes were of transparent waters resembling the hue of the sky easy and comfortable for swimming. There they saw heaps of soft grass as green as sapphire and kadamva trees for animals to refresh themselves under.
79There the soldiers beheld on every side stacks of toothbrushing sticks, white and bristled, white lumps of sandal paste placed in dishes made of leaves, well cleaned mirrors, collection of clothes, several pairs of footwear, collyrium boxes, combs, brushes for cleaning moustaches, weapons, parasoles, bows and shining armour, different kinds of couches, and seats. There were pools of drinking water for donkeys, camels, elephants and horses and excellent landing places filled with flowering lotuses and water lilies. The lakes were of transparent waters resembling the hue of the sky easy and comfortable for swimming. There they saw heaps of soft grass as green as sapphire and kadamva trees for animals to refresh themselves under.
80There the soldiers beheld on every side stacks of toothbrushing sticks, white and bristled, white lumps of sandal paste placed in dishes made of leaves, well cleaned mirrors, collection of clothes, several pairs of footwear, collyrium boxes, combs, brushes for cleaning moustaches, weapons, parasoles, bows and shining armour, different kinds of couches, and seats. There were pools of drinking water for donkeys, camels, elephants and horses and excellent landing places filled with flowering lotuses and water lilies. The lakes were of transparent waters resembling the hue of the sky easy and comfortable for swimming. There they saw heaps of soft grass as green as sapphire and kadamva trees for animals to refresh themselves under.
81The men were amazed when they beheld the wonderful hospitality extended by maharshi Bharadwaja to Bharata, as if all this happened in a dream world.
82As they were enjoying themselves in Bharadwaja's hermitage like the gods in the garden of Indra the night wore off.
83Those rivers, the gandharvas and all those lovely women took leave of sage Bharadwaja and returned to where they had come from.
Hindi
1कैकेयीनन्दन भरत के वहाँ रात बिताने के निश्चय पर मुनि भरद्वाज ने उनका पूर्ण आतिथ्य किया।
2भरत ने भरद्वाज से कहा—आपने वन में उपलब्ध सामग्री से अतिथि के योग्य पाद्य और अर्घ्य अर्पित कर पहले ही आतिथ्य कर दिया है।
3तब भरद्वाज ने कोमल मुस्कान के साथ भरत से कहा—मैं जानता हूँ कि तुम स्नेह से भरे हो और जो कुछ अर्पित किया जाए उसी से सन्तुष्ट हो।
4हे नरश्रेष्ठ भरत! मैं तुम्हारी सेना को भोजन कराना चाहता हूँ। इससे मुझे प्रसन्नता होगी और मुझे आशा है कि तुम तदनुसार आचरण करोगे।
5हे नरश्रेष्ठ भरत! तुमने यहाँ आने से पहले अपनी सेना दूर क्यों ठहरा दी? क्या तुम अपनी सेना सहित मेरे पास नहीं आ सकते थे?
6हाथ जोड़कर (श्रद्धापूर्वक) भरत ने तपस्या ही जिनका धन है उन मुनि भरद्वाज से कहा—हे पूज्य! आपके भय से मैं सेना सहित आपके पास नहीं आया।
7हे पूज्य! राजा अथवा राजकुमार को उन स्थानों से जान-बूझकर बचना चाहिए जहाँ तपस्वी निवास करते हैं।
8हे पूज्य मुनि! तेजस्वी अश्व, पुरुष और मदमत्त विशालकाय हाथी विस्तृत भूभाग घेरकर मेरे पीछे चलते हैं।
9कहीं ऐसा न हो कि सेना कुटियों, वृक्षों और भूमि को हानि पहुँचाए तथा आश्रम का जल दूषित कर दे—इसलिए मैं यहाँ अकेला आया।
10तब महातपस्वी ने आज्ञा दी—'सेना को यहाँ बुला लो।' तदनुसार भरत ने सेना को आने की आज्ञा दी।
11तब भरद्वाज अग्निशाला में प्रविष्ट हुए, आचमन किया, जल से हाथ धोए और आतिथ्य के लिए विश्वकर्मा का आवाहन किया।
12मैं आतिथ्य करने का अभिप्राय रखता हूँ, इसीलिए मैं विश्वकर्मा और भवननिर्माता त्वष्टा का आवाहन करता हूँ। पर्याप्त व्यवस्था की जाए।
13मैं (भरत का) आतिथ्य करने के लिए इन्द्र के नेतृत्व में चारों दिशाओं के रक्षक तीनों देवताओं का आवाहन करता हूँ। वे इस विषय में पर्याप्त व्यवस्था करें।
14पूर्व और पश्चिम की ओर बहने वाली, पृथ्वी पर और आकाश में बहने वाली, सर्वत्र बहने वाली नदियाँ अभी यहाँ पहुँचें।
15कुछ नदियाँ खजूर की मदिरा से बहें, कुछ भली-भाँति बनी सुरा से और कुछ शीतल जल से जिसका स्वाद इक्षुरस के समान हो।
16मैं गन्धर्वों—विश्वावसु, हाहा और हूहू—का तथा गन्धर्वियों (स्वर्गीय गायिकाओं) और अप्सराओं का सब लोकों से आवाहन करता हूँ।
17मैं घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा और हिमा को भी बुलाता हूँ, जिनका निवास पर्वत पर है।
18मैं इन्द्र और ब्रह्मा की सेवा में रहने वाली सब स्त्रियों का तुम्बुरु सहित उनके समस्त (वाद्य) यन्त्रों के साथ आवाहन करता हूँ।
19कुरुदेश में स्थित कुबेर का वह दिव्य वन, जहाँ पत्ते वस्त्र और आभूषण का काम करते हैं तथा दिव्य स्त्रियाँ उसके फल हैं, यहाँ आ जाए।
20कल्याणी चन्द्रमा मुझे सब प्रकार का उत्तम भोजन प्रदान करें—खाद्य, पेय, चोष्य और लेह्य—अत्यन्त विविधता और मात्रा में।
21वे मुझे वृक्षों के ताजे पुष्पों की बहुरंगी मालाएँ, सुरा तथा अन्य पेय और नाना प्रकार का माँस प्रदान करें।
22अनुपम तेज और तपोबल वाले उन पराक्रमी तपस्वी ने गहन ध्यान में स्थित होकर वेदविधि के अनुरूप स्वर में यह कहा।
23जब भरद्वाज हाथ जोड़े पूर्व की ओर मुख किए इस प्रकार ध्यान कर रहे थे, तब सब देवता एक-एक कर वहाँ प्रकट हुए।
24इसी बीच मलय और दर्दुर पर्वतों से होकर आती कोमल, मंगलमय और सुखद वायु, जो स्वेद को शान्त और शीतल करने वाली थी, बहने लगी।
25तब दिव्य मेघ उमड़ आए और दिव्य पुष्पों की वर्षा की। सब दिशाओं में स्वर्गीय दुन्दुभियों के शब्द सुनाई देने लगे।
26मन्द वायु बहने लगी। अप्सराओं के दल नृत्य करने लगे। गन्धर्व और देवता गाने लगे और वीणाएँ बज उठीं।
27वह कोमल, मधुर, लयबद्ध और सुसंयत नाद स्वर्ग और पृथ्वी में तथा समस्त प्राणियों के कानों में व्याप्त हो गया।
28जब मनुष्यों के कानों को प्रिय वे दिव्य नाद शान्त हुए, तब भरत की सेना ने विश्वकर्मा की अद्भुत रचनाएँ देखीं।
29चारों ओर पाँच योजन तक भूमि समतल कर दी गई और वैदूर्य तथा लहसुनिया के समान अनेक घास के मैदानों से आच्छादित हो गई।
30वहाँ बिल्व, कैथ, बिजौरा, आँवला और आम जैसे उत्तम फलदार वृक्ष फलों से लदे हुए उग आए।
31स्वर्ग के समस्त सुखों से युक्त उत्तर कुरु राज्य के वनों से नदीतटों पर उगने वाले असंख्य वृक्षों सहित एक दिव्य नदी प्रकट हुई।
32उज्ज्वल चौक, हाथियों और अश्वों के लिए शालाएँ, प्रासादों और भवनों के मंगल तोरणद्वार प्रकट हो गए।
33श्वेत मेघों के समान भव्य तोरणों वाला एक मंगलमय राजप्रासाद प्रकट हुआ। वह दिव्य सुगन्धों से छिड़का और सुन्दर मालाओं से अलंकृत था। चतुष्कोण बनाता वह राजप्रासाद शय्याओं, आसनों और वाहनों से युक्त था तथा सब प्रकार के दिव्य पेयों, स्वादिष्ट भोजन और भव्य वस्त्रों से सम्पन्न था। वह स्वच्छ और निर्मल पात्रों में सब प्रकार के भोजन से भरा था। सबके लिए आसन और उत्तम बिछौनों से ढकी भव्य शय्याएँ व्यवस्थित थीं।
34श्वेत मेघों के समान भव्य तोरणों वाला एक मंगलमय राजप्रासाद प्रकट हुआ। वह दिव्य सुगन्धों से छिड़का और सुन्दर मालाओं से अलंकृत था। चतुष्कोण बनाता वह राजप्रासाद शय्याओं, आसनों और वाहनों से युक्त था तथा सब प्रकार के दिव्य पेयों, स्वादिष्ट भोजन और भव्य वस्त्रों से सम्पन्न था। वह स्वच्छ और निर्मल पात्रों में सब प्रकार के भोजन से भरा था। सबके लिए आसन और उत्तम बिछौनों से ढकी भव्य शय्याएँ व्यवस्थित थीं।
35श्वेत मेघों के समान भव्य तोरणों वाला एक मंगलमय राजप्रासाद प्रकट हुआ। वह दिव्य सुगन्धों से छिड़का और सुन्दर मालाओं से अलंकृत था। चतुष्कोण बनाता वह राजप्रासाद शय्याओं, आसनों और वाहनों से युक्त था तथा सब प्रकार के दिव्य पेयों, स्वादिष्ट भोजन और भव्य वस्त्रों से सम्पन्न था। वह स्वच्छ और निर्मल पात्रों में सब प्रकार के भोजन से भरा था। सबके लिए आसन और उत्तम बिछौनों से ढकी भव्य शय्याएँ व्यवस्थित थीं।
36महाबाहु कैकेयीनन्दन भरत महामुनि की अनुमति से रत्नों से भरे उस प्रासाद में प्रविष्ट हुए।
37सब मन्त्री और पुरोहित उनके पीछे चले और उस भवन की व्यवस्था देखकर प्रसन्न हुए।
38जहाँ एक उत्कृष्ट सिंहासन, चँवर और छत्र रखे थे, वहीं भरत मन्त्रियों के सान्निध्य में रहे।
39उन्होंने श्रद्धापूर्वक प्रणाम कर सिंहासन की उपासना की (मानो राम वहाँ विराजमान हों)। चमर हाथ में लेकर वे मन्त्री के आसन पर बैठ गए।
40पहले मन्त्रियों और पुरोहितों ने अपनी-अपनी मर्यादा के अनुसार आसन ग्रहण किए, तत्पश्चात् सेनापति ने और अन्त में शिविर के अधीक्षक ने।
41भरद्वाज की आज्ञा से मिट्टी के रूप में पायस से भरी नदियाँ भरत की ओर बह चलीं।
42उन नदियों के दोनों तटों पर ब्रह्मा की कृपा से श्वेत मृत्तिका से लिपे मनोहर, दिव्य भवन प्रकट हो गए।
43उसी क्षण ब्रह्मा द्वारा भेजी गई सुन्दर आभूषणों से अलंकृत बीस सहस्र स्त्रियाँ उपस्थित हो गईं।
44कुबेर द्वारा भेजी गई स्वर्ण, मणि और प्रवाल से अलंकृत बीस सहस्र स्त्रियाँ आईं।
45नन्दन उद्यान से बीस सहस्र अप्सराओं के दल आए, जिनकी भुजाओं में आ जाने पर कोई भी पुरुष तीव्र अनुराग से मत्त हो सकता था।
46वहाँ नारद, तुम्बुरु और गोप—गन्धर्वों के विशिष्ट राजा, जो सूर्य के समान तेजस्वी थे—भरत के समक्ष गाने लगे।
47तत्पश्चात् अलम्बुसा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका और वामना नामक अप्सराओं ने भरद्वाज की आज्ञा से भरत के समीप नृत्य किया।
48चित्ररथ (कुबेर) के उद्यान में उपलब्ध देवताओं की मालाएँ भी उन मालाओं की समता नहीं कर सकीं जो भरद्वाज की आज्ञा से प्राप्त हुई थीं।
49भरद्वाज की आज्ञा से बिल्व वृक्ष मृदंगवादक बने, विभीतक वृक्ष झाँझ बजाने वाले और पीपल के वृक्ष नर्तक।
50तत्पश्चात् सरल, ताल, तिलक और नक्तमाल वृक्ष कुबड़ों और बौनों के रूप में बदल गए और महान् हर्ष से इधर-उधर घूमने लगे।
51अशोक, आँवला और वन में पाए जाने वाले अन्य सब वृक्ष तथा मालती, मल्लिका और जाति की लताएँ स्त्रियों का रूप धारण कर भरद्वाज के आश्रम में आईं और बोलीं:
52'हे मदिरापायियो! जितना पी सको पियो; जो भूखे हैं वे पायस और पवित्र माँस ग्रहण करें।'
53'हे मदिरापायियो! जितना पी सको पियो; जो भूखे हैं वे पायस और पवित्र माँस ग्रहण करें।'
54प्रत्येक योद्धा की सेवा में सात-आठ स्त्रियाँ लगीं, जिन्होंने उसके शरीर पर तेल लगाया, मालिश की और नदी के मनोहर तटों पर उसे स्नान कराया।
55सुन्दर नेत्रों वाली कुछ स्त्रियाँ मालिश करने के लिए शीघ्र उनके पास पहुँचीं। श्रेष्ठ स्त्रियों ने उनके शरीर पोंछकर सुखाए और एक-दूसरे को मदिरा पिलाई।
56भारवाही पशुओं के परिचारकों ने अश्वों, हाथियों, गधों, ऊँटों और बैलों को उनके योग्य आहार खिलाया।
57इक्ष्वाकु राजाओं के यशस्वी योद्धाओं के भारवाही पशुओं को परम ऊर्जावान् परिचारकों ने इक्षु और मधु मिश्रित भुने अन्न को अधिकाधिक खाने के लिए प्रेरित किया।
58अश्वारोही अपने अश्व को और महावत अपने हाथी को पहचान नहीं पा रहा था, और सारी सेना मदिरा और सुख से मत्त थी।
59अपनी कामनाएँ तृप्त कर और अपने शरीरों पर रक्तचन्दन लेपकर अप्सराओं से घिरे सब सैनिक बोल उठे।
60हम न अयोध्या लौटेंगे, न दण्डक (वन) में प्रवेश करेंगे। भरत और राम सुखी रहें।
61भरद्वाज का आतिथ्य भोगकर पैदल सैनिक, अश्वारोही और गजारोही अपने नायकों की उपेक्षा करते हुए ऐसे वचन कहने लगे।
62भरत के दल के अत्यन्त हर्षित सहस्रों सैनिक उत्तेजना से चिल्ला उठे—यही तो स्वर्ग है।
63पुष्पमालाएँ पहने वे सहस्रों सैनिक नाचते, गाते और हँसते हुए इधर-उधर दौड़ने लगे।
64अमृततुल्य भोजन पर दृष्टि पड़ते ही उन सैनिकों के मन में उसे फिर खाने की इच्छा उठ आई, यद्यपि वे उसे खा चुके थे।
65दूत, दासियाँ, परिचारिकाएँ और सैनिक—सहस्रों की संख्या में वे सब नए वस्त्र पहने स्वयं पर अत्यन्त गर्व अनुभव करने लगे।
66वहाँ हाथी, गधे और ऊँट, गौएँ और अश्व तथा पशु और पक्षी सब सुपोषित थे। किसी ने किसी को कष्ट नहीं दिया।
67उस सेना में कोई ऐसा न दिखा जो देदीप्यमान श्वेत वस्त्र न पहने हो, जो भूखा हो, मलिन हो अथवा जिसके केश उलझे हों।
68वहाँ सैनिकों ने विस्मय से पताकाओं और पुष्पों से सजे तथा श्वेत भात, मेषमाँस, वराहमाँस, उत्तम मसालों, फलरस और सुगन्धित तथा स्वादिष्ट यूष से भरे सहस्रों लौहपात्र देखे।
69वहाँ सैनिकों ने विस्मय से पताकाओं और पुष्पों से सजे तथा श्वेत भात, मेषमाँस, वराहमाँस, उत्तम मसालों, फलरस और सुगन्धित तथा स्वादिष्ट यूष से भरे सहस्रों लौहपात्र देखे।
70वन के किनारे-किनारे कुएँ गाढ़े पायस से भरे थे। वहाँ कामधेनुएँ थीं और मधु टपकाते वृक्ष।
71कुएँ खजूर की मदिरा से भरे मिले और उनके चारों ओर मयूर, कुक्कुट तथा अन्य पशुओं के भली-भाँति पके माँस के पात्र रखे थे।
72वहाँ सहस्रों घट, लाखों थालियाँ, करोड़ों पात्र थे—सब स्वर्ण के बने और सुसज्जित भोजन से भरे। दधि मिट्टी के घड़ों, कलशों और चौड़े मुँह वाले पात्रों में रखा था। कुण्ड बने थे, कुछ उत्तम स्वाद वाले और कैथ के वर्ण के श्वेत दधि से भरे, कुछ मसालों से मिश्रित श्वेत दधि से और कुछ पायस तथा शर्करामिश्रित सत्तू के ढेरों से।
73वहाँ सहस्रों घट, लाखों थालियाँ, करोड़ों पात्र थे—सब स्वर्ण के बने और सुसज्जित भोजन से भरे। दधि मिट्टी के घड़ों, कलशों और चौड़े मुँह वाले पात्रों में रखा था। कुण्ड बने थे, कुछ उत्तम स्वाद वाले और कैथ के वर्ण के श्वेत दधि से भरे, कुछ मसालों से मिश्रित श्वेत दधि से और कुछ पायस तथा शर्करामिश्रित सत्तू के ढेरों से।
74वहाँ सहस्रों घट, लाखों थालियाँ, करोड़ों पात्र थे—सब स्वर्ण के बने और सुसज्जित भोजन से भरे। दधि मिट्टी के घड़ों, कलशों और चौड़े मुँह वाले पात्रों में रखा था। कुण्ड बने थे, कुछ उत्तम स्वाद वाले और कैथ के वर्ण के श्वेत दधि से भरे, कुछ मसालों से मिश्रित श्वेत दधि से और कुछ पायस तथा शर्करामिश्रित सत्तू के ढेरों से।
75सैनिकों ने नदी के तटों पर घाटों में पिष्ट चूर्ण, सुगन्धित चूर्ण और सार तथा नाना प्रकार की अन्य स्नान-सामग्री पात्रों में रखी देखी।
76वहाँ सैनिकों ने चारों ओर देखा—श्वेत और रोएँदार दन्तधावन की सींकों के ढेर, पत्तों के दोनों में रखे श्वेत चन्दन के पिण्ड, भली-भाँति स्वच्छ किए दर्पण, वस्त्रों के समूह, अनेक जोड़ी पादुकाएँ, अंजनपात्र, कंघियाँ, श्मश्रु साफ करने की कूँचियाँ, अस्त्र, छत्र, धनुष और चमकते कवच, नाना प्रकार की शय्याएँ और आसन। गधों, ऊँटों, हाथियों और अश्वों के लिए पेयजल के कुण्ड थे तथा खिले हुए कमलों और कुमुदिनियों से भरे उत्तम घाट थे। वे सरोवर आकाश के वर्ण के समान निर्मल जल वाले, तैरने के लिए सरल और सुखद थे। वहाँ उन्होंने पशुओं के विश्राम के लिए नीलम के समान हरी कोमल घास के ढेर और कदम्ब वृक्ष देखे।
77वहाँ सैनिकों ने चारों ओर देखा—श्वेत और रोएँदार दन्तधावन की सींकों के ढेर, पत्तों के दोनों में रखे श्वेत चन्दन के पिण्ड, भली-भाँति स्वच्छ किए दर्पण, वस्त्रों के समूह, अनेक जोड़ी पादुकाएँ, अंजनपात्र, कंघियाँ, श्मश्रु साफ करने की कूँचियाँ, अस्त्र, छत्र, धनुष और चमकते कवच, नाना प्रकार की शय्याएँ और आसन। गधों, ऊँटों, हाथियों और अश्वों के लिए पेयजल के कुण्ड थे तथा खिले हुए कमलों और कुमुदिनियों से भरे उत्तम घाट थे। वे सरोवर आकाश के वर्ण के समान निर्मल जल वाले, तैरने के लिए सरल और सुखद थे। वहाँ उन्होंने पशुओं के विश्राम के लिए नीलम के समान हरी कोमल घास के ढेर और कदम्ब वृक्ष देखे।
78वहाँ सैनिकों ने चारों ओर देखा—श्वेत और रोएँदार दन्तधावन की सींकों के ढेर, पत्तों के दोनों में रखे श्वेत चन्दन के पिण्ड, भली-भाँति स्वच्छ किए दर्पण, वस्त्रों के समूह, अनेक जोड़ी पादुकाएँ, अंजनपात्र, कंघियाँ, श्मश्रु साफ करने की कूँचियाँ, अस्त्र, छत्र, धनुष और चमकते कवच, नाना प्रकार की शय्याएँ और आसन। गधों, ऊँटों, हाथियों और अश्वों के लिए पेयजल के कुण्ड थे तथा खिले हुए कमलों और कुमुदिनियों से भरे उत्तम घाट थे। वे सरोवर आकाश के वर्ण के समान निर्मल जल वाले, तैरने के लिए सरल और सुखद थे। वहाँ उन्होंने पशुओं के विश्राम के लिए नीलम के समान हरी कोमल घास के ढेर और कदम्ब वृक्ष देखे।
79वहाँ सैनिकों ने चारों ओर देखा—श्वेत और रोएँदार दन्तधावन की सींकों के ढेर, पत्तों के दोनों में रखे श्वेत चन्दन के पिण्ड, भली-भाँति स्वच्छ किए दर्पण, वस्त्रों के समूह, अनेक जोड़ी पादुकाएँ, अंजनपात्र, कंघियाँ, श्मश्रु साफ करने की कूँचियाँ, अस्त्र, छत्र, धनुष और चमकते कवच, नाना प्रकार की शय्याएँ और आसन। गधों, ऊँटों, हाथियों और अश्वों के लिए पेयजल के कुण्ड थे तथा खिले हुए कमलों और कुमुदिनियों से भरे उत्तम घाट थे। वे सरोवर आकाश के वर्ण के समान निर्मल जल वाले, तैरने के लिए सरल और सुखद थे। वहाँ उन्होंने पशुओं के विश्राम के लिए नीलम के समान हरी कोमल घास के ढेर और कदम्ब वृक्ष देखे।
80वहाँ सैनिकों ने चारों ओर देखा—श्वेत और रोएँदार दन्तधावन की सींकों के ढेर, पत्तों के दोनों में रखे श्वेत चन्दन के पिण्ड, भली-भाँति स्वच्छ किए दर्पण, वस्त्रों के समूह, अनेक जोड़ी पादुकाएँ, अंजनपात्र, कंघियाँ, श्मश्रु साफ करने की कूँचियाँ, अस्त्र, छत्र, धनुष और चमकते कवच, नाना प्रकार की शय्याएँ और आसन। गधों, ऊँटों, हाथियों और अश्वों के लिए पेयजल के कुण्ड थे तथा खिले हुए कमलों और कुमुदिनियों से भरे उत्तम घाट थे। वे सरोवर आकाश के वर्ण के समान निर्मल जल वाले, तैरने के लिए सरल और सुखद थे। वहाँ उन्होंने पशुओं के विश्राम के लिए नीलम के समान हरी कोमल घास के ढेर और कदम्ब वृक्ष देखे।
81महर्षि भरद्वाज द्वारा भरत का किया गया वह अद्भुत आतिथ्य देखकर लोग विस्मित हुए, मानो यह सब किसी स्वप्नलोक में घटित हो रहा हो।
82जब वे भरद्वाज के आश्रम में इन्द्र के उद्यान में देवताओं के समान आनन्द ले रहे थे, तब रात बीत गई।
83वे नदियाँ, गन्धर्व और वे सब सुन्दरियाँ मुनि भरद्वाज से विदा लेकर वहीं लौट गईं जहाँ से वे आई थीं।
Nepali
1कैकेयीनन्दन भरतले त्यहाँ रात बिताउने निश्चय गरेपछि मुनि भरद्वाजले उनको पूर्ण आतिथ्य गरे।
2भरतले भरद्वाजलाई भने—तपाईंले वनमा उपलब्ध सामग्रीबाट अतिथियोग्य पाद्य र अर्घ्य अर्पण गरी पहिल्यै आतिथ्य गरिसक्नुभएको छ।
3तब भरद्वाजले कोमल मुस्कानका साथ भरतलाई भने—म जान्दछु कि तिमी स्नेहले भरिएका छौ र जे अर्पण गरियोस् त्यसैमा सन्तुष्ट हुन्छौ।
4हे नरश्रेष्ठ भरत! म तिम्रो सेनालाई भोजन गराउन चाहन्छु। यसले मलाई प्रसन्न पार्नेछ र मलाई आशा छ कि तिमी तदनुसार आचरण गर्नेछौ।
5हे नरश्रेष्ठ भरत! तिमीले यहाँ आउनुअघि आफ्नो सेना टाढा किन रोकिदियौ? के तिमी आफ्नो सेनासहित मकहाँ आउन सक्दैनथ्यौ?
6हात जोडेर (श्रद्धापूर्वक) भरतले तपस्या नै जसको धन हो ती मुनि भरद्वाजलाई भने—हे पूज्य! तपाईंको भयले म सेनासहित तपाईंकहाँ आइनँ।
7हे पूज्य! राजा वा राजकुमारले ती ठाउँबाट जानीजानी जोगिनुपर्छ जहाँ तपस्वीहरू बस्छन्।
8हे पूज्य मुनि! तेजस्वी घोडा, पुरुष र मदमत्त विशालकाय हात्तीहरू विस्तृत भूभाग ओगटेर मेरो पछि हिँड्छन्।
9कतै सेनाले कुटी, रूख र भूमिलाई हानि नपुर्याओस् तथा आश्रमको पानी दूषित नपारोस्—त्यसैले म यहाँ एक्लै आएँ।
10तब महातपस्वीले आज्ञा दिए—'सेनालाई यहाँ बोलाऊ।' तदनुसार भरतले सेनालाई आउने आज्ञा दिए।
11तब भरद्वाज अग्निशालामा प्रवेश गरे, आचमन गरे, पानीले हात धोए र आतिथ्यका लागि विश्वकर्माको आवाहन गरे।
12म आतिथ्य गर्ने अभिप्राय राख्छु, त्यसैले म विश्वकर्मा र भवननिर्माता त्वष्टाको आवाहन गर्छु। पर्याप्त व्यवस्था गरियोस्।
13म (भरतको) आतिथ्य गर्न इन्द्रको नेतृत्वमा चारै दिशाका रक्षक तीन देवताको आवाहन गर्छु। तिनले यस विषयमा पर्याप्त व्यवस्था गरून्।
14पूर्व र पश्चिमतर्फ बग्ने, पृथ्वीमा र आकाशमा बग्ने, सर्वत्र बग्ने नदीहरू अहिल्यै यहाँ आइपुगून्।
15केही नदी खजूरको मदिराले बगून्, केही राम्ररी बनेको सुराले र केही शीतल पानीले जसको स्वाद उखुको रससमान होस्।
16म गन्धर्वहरू—विश्वावसु, हाहा र हूहू—को तथा गन्धर्वी (स्वर्गीय गायिका) र अप्सराहरूको सबै लोकबाट आवाहन गर्छु।
17म घृताची, विश्वाची, मिश्रकेशी, अलम्बुसा, नागदन्ता, हेमा र हिमालाई पनि बोलाउँछु, जसको निवास पर्वतमा छ।
18म इन्द्र र ब्रह्माको सेवामा रहने सबै स्त्रीको तुम्बुरुसहित तिनका समस्त (वाद्य) यन्त्रका साथ आवाहन गर्छु।
19कुरुदेशमा रहेको कुबेरको त्यो दिव्य वन, जहाँ पात वस्त्र र गहनाको काम गर्छन् तथा दिव्य स्त्रीहरू त्यसका फल हुन्, यहाँ आइपुगोस्।
20कल्याणी चन्द्रमाले मलाई सबै प्रकारका उत्तम भोजन प्रदान गरून्—खाद्य, पेय, चोष्य र लेह्य—अत्यन्तै विविधता र मात्रामा।
21उनले मलाई रूखका ताजा फूलका बहुरङ्गी माला, सुरा तथा अन्य पेय र नाना प्रकारको मासु प्रदान गरून्।
22अनुपम तेज र तपोबल भएका ती पराक्रमी तपस्वीले गहन ध्यानमा रही वेदविधिअनुरूप स्वरमा यो भने।
23जब भरद्वाज हात जोडेर पूर्वतर्फ मुख गरी यसरी ध्यान गर्दै थिए, तब सबै देवता एकएक गरी त्यहाँ प्रकट भए।
24यसै बीच मलय र दर्दुर पर्वतबाट हुँदै आउने कोमल, मंगलमय र सुखद वायु, जसले पसिना शान्त र शीतल पार्थ्यो, बहन थाल्यो।
25तब दिव्य बादल उर्लिए र दिव्य फूलको वर्षा गरे। सबै दिशामा स्वर्गीय दुन्दुभिका आवाज सुनिन थाले।
26मन्द वायु बहन थाल्यो। अप्सराका दलले नृत्य गरे। गन्धर्व र देवताहरू गाउन थाले र वीणा बजे।
27त्यो कोमल, मीठो, लयबद्ध र सुसंयत नाद स्वर्ग र पृथ्वीमा तथा समस्त प्राणीका कानमा व्याप्त भयो।
28जब मानिसका कानलाई प्रिय ती दिव्य नाद शान्त भए, तब भरतको सेनाले विश्वकर्माका अद्भुत रचना देखे।
29चारैतिर पाँच योजनसम्म भूमि समतल पारियो र वैदूर्य तथा लसुनियासमान अनेक घाँसका मैदानले ढाकियो।
30त्यहाँ बेल, कवेल, बिमिरो, अमला र आँपजस्ता उत्तम फलदार रूख फलले लटरम्म उम्रिए।
31स्वर्गका समस्त सुखले युक्त उत्तर कुरु राज्यका वनबाट नदीतटमा उम्रने असङ्ख्य रूखसहित एउटी दिव्य नदी प्रकट भइन्।
32उज्ज्वल चोक, हात्ती र घोडाका लागि शाला, प्रासाद र भवनका मंगल तोरणद्वार प्रकट भए।
33सेता बादलसमान भव्य तोरण भएको एउटा मंगलमय राजप्रासाद प्रकट भयो। त्यो दिव्य सुगन्धले छर्किएको र सुन्दर मालाले अलङ्कृत थियो। चतुष्कोण बनाउने त्यो राजप्रासाद शय्या, आसन र वाहनले युक्त थियो तथा सबै प्रकारका दिव्य पेय, स्वादिष्ट भोजन र भव्य वस्त्रले सम्पन्न थियो। त्यो स्वच्छ र निर्मल भाँडामा सबै प्रकारका भोजनले भरिएको थियो। सबैका लागि आसन र उत्तम ओछ्यानले ढाकिएका भव्य शय्या व्यवस्थित थिए।
34सेता बादलसमान भव्य तोरण भएको एउटा मंगलमय राजप्रासाद प्रकट भयो। त्यो दिव्य सुगन्धले छर्किएको र सुन्दर मालाले अलङ्कृत थियो। चतुष्कोण बनाउने त्यो राजप्रासाद शय्या, आसन र वाहनले युक्त थियो तथा सबै प्रकारका दिव्य पेय, स्वादिष्ट भोजन र भव्य वस्त्रले सम्पन्न थियो। त्यो स्वच्छ र निर्मल भाँडामा सबै प्रकारका भोजनले भरिएको थियो। सबैका लागि आसन र उत्तम ओछ्यानले ढाकिएका भव्य शय्या व्यवस्थित थिए।
35सेता बादलसमान भव्य तोरण भएको एउटा मंगलमय राजप्रासाद प्रकट भयो। त्यो दिव्य सुगन्धले छर्किएको र सुन्दर मालाले अलङ्कृत थियो। चतुष्कोण बनाउने त्यो राजप्रासाद शय्या, आसन र वाहनले युक्त थियो तथा सबै प्रकारका दिव्य पेय, स्वादिष्ट भोजन र भव्य वस्त्रले सम्पन्न थियो। त्यो स्वच्छ र निर्मल भाँडामा सबै प्रकारका भोजनले भरिएको थियो। सबैका लागि आसन र उत्तम ओछ्यानले ढाकिएका भव्य शय्या व्यवस्थित थिए।
36महाबाहु कैकेयीनन्दन भरत महामुनिको अनुमतिले रत्नले भरिएको त्यस प्रासादमा प्रवेश गरे।
37सबै मन्त्री र पुरोहित उनको पछि लागे र त्यस भवनको व्यवस्था देखेर प्रसन्न भए।
38जहाँ एउटा उत्कृष्ट सिंहासन, चँवर र छत्र राखिएका थिए, त्यहीँ भरत मन्त्रीहरूको सान्निध्यमा बसे।
39उनले श्रद्धापूर्वक प्रणाम गरी सिंहासनको उपासना गरे (मानौँ राम त्यहाँ विराजमान छन्)। चँवर हातमा लिएर उनी मन्त्रीको आसनमा बसे।
40पहिले मन्त्री र पुरोहितहरूले आ-आफ्नो मर्यादाअनुसार आसन ग्रहण गरे, त्यसपछि सेनापतिले र अन्त्यमा शिविरका अधीक्षकले।
41भरद्वाजको आज्ञाले माटोको रूपमा पायसले भरिएका नदीहरू भरततर्फ बगे।
42ती नदीका दुवै तटमा ब्रह्माको कृपाले सेतो माटोले लिपिएका मनोहर, दिव्य भवन प्रकट भए।
43त्यही क्षण ब्रह्माले पठाएका सुन्दर गहनाले अलङ्कृत बीस हजार स्त्री उपस्थित भए।
44कुबेरले पठाएका सुन, मणि र प्रवालले अलङ्कृत बीस हजार स्त्री आए।
45नन्दन बगैँचाबाट बीस हजार अप्सराका दल आए, जसका पाखुरामा परेपछि कुनै पनि पुरुष तीव्र अनुरागले मत्त हुन सक्थ्यो।
46त्यहाँ नारद, तुम्बुरु र गोप—गन्धर्वहरूका विशिष्ट राजा, जो सूर्यसमान तेजस्वी थिए—भरतको सामु गाउन थाले।
47त्यसपछि अलम्बुसा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका र वामना नामका अप्सराहरूले भरद्वाजको आज्ञाले भरतको छेउमा नृत्य गरे।
48चित्ररथ (कुबेर) को बगैँचामा उपलब्ध देवताका मालाले पनि ती मालाको समता गर्न सकेनन् जो भरद्वाजको आज्ञाले प्राप्त भएका थिए।
49भरद्वाजको आज्ञाले बेलका रूख मृदङ्गवादक बने, बयरका रूख झ्याली बजाउने र पीपलका रूख नर्तक।
50त्यसपछि सल्ला, ताल, तिलक र नक्तमाल रूख कुप्रा र पुड्काका रूपमा बदलिए र महान् हर्षले यताउता घुम्न थाले।
51अशोक, अमला र वनमा पाइने अन्य सबै रूख तथा मालती, मल्लिका र जातिका लताले स्त्रीको रूप धारण गरी भरद्वाजको आश्रममा आए र भने:
52'हे मदिरापायीहरू! जति पिउन सक्छौ पिओ; जो भोका छन् तिनले पायस र पवित्र मासु ग्रहण गरून्।'
53'हे मदिरापायीहरू! जति पिउन सक्छौ पिओ; जो भोका छन् तिनले पायस र पवित्र मासु ग्रहण गरून्।'
54प्रत्येक योद्धाको सेवामा सात-आठ स्त्री लागे, जसले उसको शरीरमा तेल लगाए, मालिस गरे र नदीका मनोहर तटमा उसलाई नुहाइदिए।
55सुन्दर आँखा भएका केही स्त्री मालिस गर्न छिट्टै तिनको छेउमा पुगे। श्रेष्ठ स्त्रीहरूले तिनका शरीर पुछेर सुकाए र एकअर्कालाई मदिरा पियाए।
56भारवाहक पशुका परिचारकहरूले घोडा, हात्ती, गधा, ऊँट र गोरुलाई तिनका योग्य आहार खुवाए।
57इक्ष्वाकु राजाहरूका यशस्वी योद्धाहरूका भारवाहक पशुहरूलाई परम ऊर्जावान् परिचारकहरूले उखु र महमिश्रित भुटेको अन्न झन्झन् धेरै खान प्रेरित गरे।
58घोडचढीले आफ्नो घोडा र महुतेले आफ्नो हात्ती चिन्न सकिरहेका थिएनन्, र सारा सेना मदिरा र सुखले मत्त थियो।
59आफ्ना कामना तृप्त पारी र आफ्ना शरीरमा रक्तचन्दन लगाएर अप्सराहरूले घेरिएका सबै सैनिक बोलिउठे।
60हामी न अयोध्या फर्कनेछौँ, न दण्डक (वन) मा प्रवेश गर्नेछौँ। भरत र राम सुखी रहून्।
61भरद्वाजको आतिथ्य भोगेर पैदल सैनिक, घोडचढी र हात्तीसवारहरू आफ्ना नायकको उपेक्षा गर्दै यस्ता वचन भन्न थाले।
62भरतको दलका अत्यन्तै हर्षित हजारौँ सैनिक उत्तेजनाले चिच्याए—यही त स्वर्ग हो।
63फूलका माला लगाएका ती हजारौँ सैनिक नाच्दै, गाउँदै र हाँस्दै यताउता दौडे।
64अमृततुल्य भोजनमा दृष्टि पर्नासाथ ती सैनिकहरूका मनमा त्यो फेरि खाने इच्छा उठ्यो, यद्यपि तिनीहरूले त्यो खाइसकेका थिए।
65दूत, दासी, परिचारिका र सैनिक—हजारौँको सङ्ख्यामा ती सबै नयाँ वस्त्र लगाएर आफूमाथि अत्यन्तै गर्व अनुभव गर्न थाले।
66त्यहाँ हात्ती, गधा र ऊँट, गाई र घोडा तथा पशु र पक्षी सबै सुपोषित थिए। कसैले कसैलाई कष्ट दिएन।
67त्यस सेनामा कोही यस्तो देखिएन जसले देदीप्यमान सेतो वस्त्र नलगाएको होस्, जो भोको होस्, मलिन होस् वा जसका कपाल जुँगिएका होऊन्।
68त्यहाँ सैनिकहरूले विस्मयका साथ पताका र फूलले सजिएका तथा सेतो भात, भेडाको मासु, बँदेलको मासु, उत्तम मसला, फलरस र सुगन्धित तथा स्वादिष्ट झोलले भरिएका हजारौँ फलामका भाँडा देखे।
69त्यहाँ सैनिकहरूले विस्मयका साथ पताका र फूलले सजिएका तथा सेतो भात, भेडाको मासु, बँदेलको मासु, उत्तम मसला, फलरस र सुगन्धित तथा स्वादिष्ट झोलले भरिएका हजारौँ फलामका भाँडा देखे।
70वनको किनारै-किनार इनारहरू बाक्लो पायसले भरिएका थिए। त्यहाँ कामधेनुहरू थिए र मह चुहाउने रूखहरू।
71इनारहरू खजूरको मदिराले भरिएका भेटिए र तिनको वरिपरि मयूर, कुखुरा तथा अन्य पशुका राम्ररी पाकेका मासुका भाँडा राखिएका थिए।
72त्यहाँ हजारौँ घडा, लाखौँ थाल, करोडौँ भाँडा थिए—सबै सुनका बनेका र सुसज्जित भोजनले भरिएका। दही माटाका घडा, कलश र चौडा मुख भएका भाँडामा राखिएको थियो। कुण्डहरू बनेका थिए, केही उत्तम स्वाद भएको र कवेलको वर्णको सेतो दहीले भरिएका, केही मसला मिसिएको सेतो दहीले र केही पायस तथा चिनीमिश्रित सातुका थुप्राले।
73त्यहाँ हजारौँ घडा, लाखौँ थाल, करोडौँ भाँडा थिए—सबै सुनका बनेका र सुसज्जित भोजनले भरिएका। दही माटाका घडा, कलश र चौडा मुख भएका भाँडामा राखिएको थियो। कुण्डहरू बनेका थिए, केही उत्तम स्वाद भएको र कवेलको वर्णको सेतो दहीले भरिएका, केही मसला मिसिएको सेतो दहीले र केही पायस तथा चिनीमिश्रित सातुका थुप्राले।
74त्यहाँ हजारौँ घडा, लाखौँ थाल, करोडौँ भाँडा थिए—सबै सुनका बनेका र सुसज्जित भोजनले भरिएका। दही माटाका घडा, कलश र चौडा मुख भएका भाँडामा राखिएको थियो। कुण्डहरू बनेका थिए, केही उत्तम स्वाद भएको र कवेलको वर्णको सेतो दहीले भरिएका, केही मसला मिसिएको सेतो दहीले र केही पायस तथा चिनीमिश्रित सातुका थुप्राले।
75सैनिकहरूले नदीका तटमा घाटहरूमा पिठोको चूर्ण, सुगन्धित चूर्ण र सार तथा नाना प्रकारका अन्य स्नानसामग्री भाँडामा राखिएका देखे।
76त्यहाँ सैनिकहरूले चारैतिर देखे—सेता र रौँदार दन्तधावनका सिन्काका थुप्रा, पातका दुनामा राखिएका सेता चन्दनका डल्ला, राम्ररी सफा गरिएका ऐना, वस्त्रका थुप्रा, अनेक जोर जुत्ता, अञ्जनपात्र, काइँयो, जुँगा सफा गर्ने ब्रस, अस्त्र, छाता, धनुष र चम्किला कवच, नाना प्रकारका शय्या र आसन। गधा, ऊँट, हात्ती र घोडाका लागि पिउने पानीका कुण्ड थिए तथा फुलेका कमल र कुमुदिनीले भरिएका उत्तम घाट थिए। ती ताल आकाशको वर्णसमान निर्मल पानी भएका, पौडन सजिलो र सुखद थिए। त्यहाँ तिनीहरूले पशुहरूको विश्रामका लागि नीलमसमान हरियो कोमल घाँसका थुप्रा र कदम्ब रूख देखे।
77त्यहाँ सैनिकहरूले चारैतिर देखे—सेता र रौँदार दन्तधावनका सिन्काका थुप्रा, पातका दुनामा राखिएका सेता चन्दनका डल्ला, राम्ररी सफा गरिएका ऐना, वस्त्रका थुप्रा, अनेक जोर जुत्ता, अञ्जनपात्र, काइँयो, जुँगा सफा गर्ने ब्रस, अस्त्र, छाता, धनुष र चम्किला कवच, नाना प्रकारका शय्या र आसन। गधा, ऊँट, हात्ती र घोडाका लागि पिउने पानीका कुण्ड थिए तथा फुलेका कमल र कुमुदिनीले भरिएका उत्तम घाट थिए। ती ताल आकाशको वर्णसमान निर्मल पानी भएका, पौडन सजिलो र सुखद थिए। त्यहाँ तिनीहरूले पशुहरूको विश्रामका लागि नीलमसमान हरियो कोमल घाँसका थुप्रा र कदम्ब रूख देखे।
78त्यहाँ सैनिकहरूले चारैतिर देखे—सेता र रौँदार दन्तधावनका सिन्काका थुप्रा, पातका दुनामा राखिएका सेता चन्दनका डल्ला, राम्ररी सफा गरिएका ऐना, वस्त्रका थुप्रा, अनेक जोर जुत्ता, अञ्जनपात्र, काइँयो, जुँगा सफा गर्ने ब्रस, अस्त्र, छाता, धनुष र चम्किला कवच, नाना प्रकारका शय्या र आसन। गधा, ऊँट, हात्ती र घोडाका लागि पिउने पानीका कुण्ड थिए तथा फुलेका कमल र कुमुदिनीले भरिएका उत्तम घाट थिए। ती ताल आकाशको वर्णसमान निर्मल पानी भएका, पौडन सजिलो र सुखद थिए। त्यहाँ तिनीहरूले पशुहरूको विश्रामका लागि नीलमसमान हरियो कोमल घाँसका थुप्रा र कदम्ब रूख देखे।
79त्यहाँ सैनिकहरूले चारैतिर देखे—सेता र रौँदार दन्तधावनका सिन्काका थुप्रा, पातका दुनामा राखिएका सेता चन्दनका डल्ला, राम्ररी सफा गरिएका ऐना, वस्त्रका थुप्रा, अनेक जोर जुत्ता, अञ्जनपात्र, काइँयो, जुँगा सफा गर्ने ब्रस, अस्त्र, छाता, धनुष र चम्किला कवच, नाना प्रकारका शय्या र आसन। गधा, ऊँट, हात्ती र घोडाका लागि पिउने पानीका कुण्ड थिए तथा फुलेका कमल र कुमुदिनीले भरिएका उत्तम घाट थिए। ती ताल आकाशको वर्णसमान निर्मल पानी भएका, पौडन सजिलो र सुखद थिए। त्यहाँ तिनीहरूले पशुहरूको विश्रामका लागि नीलमसमान हरियो कोमल घाँसका थुप्रा र कदम्ब रूख देखे।
80त्यहाँ सैनिकहरूले चारैतिर देखे—सेता र रौँदार दन्तधावनका सिन्काका थुप्रा, पातका दुनामा राखिएका सेता चन्दनका डल्ला, राम्ररी सफा गरिएका ऐना, वस्त्रका थुप्रा, अनेक जोर जुत्ता, अञ्जनपात्र, काइँयो, जुँगा सफा गर्ने ब्रस, अस्त्र, छाता, धनुष र चम्किला कवच, नाना प्रकारका शय्या र आसन। गधा, ऊँट, हात्ती र घोडाका लागि पिउने पानीका कुण्ड थिए तथा फुलेका कमल र कुमुदिनीले भरिएका उत्तम घाट थिए। ती ताल आकाशको वर्णसमान निर्मल पानी भएका, पौडन सजिलो र सुखद थिए। त्यहाँ तिनीहरूले पशुहरूको विश्रामका लागि नीलमसमान हरियो कोमल घाँसका थुप्रा र कदम्ब रूख देखे।
81महर्षि भरद्वाजले भरतको गरेको त्यो अद्भुत आतिथ्य देखेर मानिसहरू विस्मित भए, मानौँ यो सबै कुनै स्वप्नलोकमा घटिरहेको छ।
82जब तिनीहरू भरद्वाजको आश्रममा इन्द्रको बगैँचामा देवताहरूसमान आनन्द लिइरहेका थिए, तब रात बित्यो।
83ती नदीहरू, गन्धर्वहरू र ती सबै सुन्दरीहरू मुनि भरद्वाजसँग बिदा लिएर त्यहीँ फर्के जहाँबाट तिनीहरू आएका थिए।