Anushasanika Parva — The mysteries of the gifts of kine
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 77
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततो युधिष्ठिरो राजा भूयः शान्तनवं नृपम्। गोदानविस्तरं धर्मान् पप्रच्छ विनयान्वितः॥
2राजोवाच गोप्रदानगुणान् सम्यक् पुनर्मे ब्रूहि भारत। न हि तृप्याम्यहं वीर शृण्वानोऽमृतमीदृशम्॥
3वैशम्पायन उवाच इत्युक्तो धर्मराजेन तदा शान्तनवो नृपः। सम्यगाह गुणांस्तस्मै गोप्रदानस्य केवलान्॥
4भीष्म उवाच वत्सलां गुणसम्पन्नां तरुणीं वस्त्रसंयुताम्। दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः प्रमुच्यते॥
5असुर्या नाम ते लोका गां दत्त्वा तान् न गच्छति। पीतोदकां जग्धतृणां नष्टक्षीरां निरिन्द्रियाम्॥
6जरारोगोपसम्पन्नां जीर्णां वापीमिवाजलाम्। दत्त्वा तमः प्रविशति द्विजं क्लेशेन योजयेत्॥
7रुष्टा दुष्टा व्याधिता दुर्बला वा नो दातव्या याश्च मूल्यैरदत्तैः। क्लेशैर्विप्रं योऽफलैः संयुनक्ति तस्यावीर्याश्चाफलाश्चैव लोकाः॥
8बलान्विताः शीलवयोपपन्नाः सर्वे प्रशंसन्ति सुगन्धवत्यः। यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा॥
9युधिष्ठिर उवाच कस्मात् समाने बहुलाप्रदाने सद्धिः प्रशस्तं कपिलाप्रदानाम्। विशेषमिच्छामि महाप्रभावं श्रोतुं समर्थोऽस्मि भवान् प्रवक्तुम्॥
10भीष्म उवाच वृद्धानां ब्रुवतां तात श्रुतं मे यत् पुरातनम्। वक्ष्यामि तदशेषेण रोहिण्यो निर्मिता यथा।॥
11प्रजाः सृजेति चादिष्टः पूर्वं दक्षः स्वयम्भुवा। असृजद् वृत्तिमेवाग्रे प्रजानां हितकाम्यया॥
12यथा ह्यमृतमाश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः। तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति प्रजा विभो॥
13अचरेभ्यश्च भूतेभ्यश्चराः श्रेष्ठाः सदा नराः। ब्राह्मणाश्च ततः श्रेष्ठास्तेषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः॥
14यज्ञैरवाप्यते सोमः स च गोषु प्रतिष्ठितः। ततो देवाः प्रमोदन्ते पूर्वं वृत्तिस्ततः प्रजाः॥
15प्रजातान्येव भूतानि प्राक्रोशन् वृत्तिकाझया। वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत्॥
16इतीदं मनसा गत्वा प्रजासर्गार्थमात्मनः। प्रजापतिस्तु भगवानमृतं प्रापिबत् तदा॥
17स गतस्तस्य तृप्ति तु गन्धं सुरभिमुद्भिरन्। ददर्शोद्वारसंवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम्॥
18सासृजत् सौरभेयीस्तु सुरभिर्लोकमातृकाः। सुवर्णवर्णाः कपिलाः प्रजानां वृत्तिधेनवः॥
19तासाममृतवर्णानां क्षरन्तीनां समन्ततः। बभूवामृतजः फेनः स्रवन्तीनामिवोर्मिजः॥
20स वत्समुखविभ्रष्टो भवस्य भुवि तिष्ठतः। शिरस्यवाप तत् क्रुद्धः स तदैक्षत च प्रभुः॥
21ललाटप्रभवेणाक्ष्वा रोहिणीं प्रदहन्निव। तत्तेजस्तु ततो रौद्रं कपिलास्ता विशाम्पते॥ नानावर्णत्वमनयन्मेघानिव दिवाकरः। यास्तु तस्मादपक्रम्य सोममेषाभिसंश्रिताः॥ यथौत्पन्नाः स्ववर्णास्थास्ता ह्येता नान्यवर्णगाः। अथ क्रुद्धं महादेवं प्रजापतिरभाषत॥ अमृतेनावसिक्तस्तवं नोच्छिष्टं विद्यते गवाम्। यथा ह्यमृतमादाय सोमो विस्यन्दते पुनः॥
22तथा क्षीरं क्षरन्त्येता रोहिण्योऽमृतसम्भवम्। न दुष्यत्यनिलो नाग्निर्न सुवर्णं न चोदधिः॥
23नामृते नामृतं पीतं वत्सपीता न वत्सला। इमाल्लोकान् भरिष्यन्ति हविषा प्रस्रवेण च॥
24आसामैश्चर्यमिच्छन्ति सर्वेऽमृतमयं शुभम्। वृषभं च ददौ तस्मै सह गोभिः प्रजापतिः॥
25प्रसादयामास मनस्तेन रुद्रस्य भारत। प्रीतश्चापि महादेवश्चकार वृषभं तदा॥ ध्वजं च वाहनं चैव तस्मात् स वृषभध्वजः।
26ततो देवैर्महादेवस्तदा पशुपतिः कृतः। ईश्वरः स गवां मध्ये वृषभाङ्कः प्रकीर्तितः॥
27एवमव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम्। प्रदाने प्रथमः कल्पः सर्वासामेव कीर्तितः॥
28लोकज्येष्ठा लोकवृत्तिप्रवृत्ता रुद्रोपेता: सोमविष्यन्दभूताः। सौम्याः पुण्याः कामदाः प्राणदाश्च गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः स्यात्॥
29इदं गवां प्रभवविधानमुत्तमं पठन् सदाशुचिरपि मङ्गलप्रियः। विमुच्यते कलिकलुषेण मानव: श्रियं सुतान् धनपशुमाप्नुयात् सदा॥
30हव्यं कव्यं तर्पणं शान्तिकर्म यानं वासो वृद्धबालस्य तुष्टिः। एतान् सर्वान् गोप्रदाने गुणान् वै दाता राजन्नाप्नुयाद् वै सदैव॥
31वैशम्पायन उवाच पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं राजा सह भ्रातृभिराजमीढः। सुवर्णवर्णानडुहस्तथा गाः पार्थो ददौ ब्राह्मणसत्तमेभ्यः॥
32तथैव तेभ्योऽपि ददौ द्विजेभ्यो गवां सहस्राणि शतानि चैव। यज्ञान् समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे लोकान् विजेतुं परमां च कीर्तिम्॥
English
1Vaishampayana said King Yudhishthira gifted with humility, once again asked the royal son of Shantanu on the subject of gifts of kine in full.
2The king said Do you, O Bharata, once more describe to me in full merits of giving away kine. Indeed, O hero, I have not been satiated with hearing your nectarlike words.
3Vaishampayana said Thus accosted by king Yudhishthira the just, Shantanu's son began to describe to him once again, in full, the merits of the gift of kine.
4Bhishma said By giving to a Brahmana a cow having a calf, gifted with docility and other virtues, young in years and covered round with a piece of cloth, one is purged of all his sins.
5There are many regions which have no sun. One who makes the gift of a cow has not to go there.
6That man, however, who gives to a Brahmana a cow that cannot drink or eat, that has her milk dried up, that has weakened senses and that is diseased and overcome with decrepitude, and that may, therefore, be compared to a tank whose water has been dried upindeed, the man who gives such cow to a Brahmana and thereby inflicts only pain and disappointment upon him, has certainly to enter into dark Hell.
7That cow which is wrathful and vicious, or diseased, or weak, or which has been brought without the price agreed upon having been paid, or which would only afflict the twiceborn recipient with distress and disappointment, should never be given. The regions such a man may acquire would not give him any happiness or energy.
8Only such kine as are strong, gifted with good behaviour, young in years, and possessed of odour, are highly spoken of by all. Indeed, as Ganga is the foremost of all rivers, so is a Kapila cow the foremost of all kine.
9Yudhishthira said Why, O grandfather, do the righteous highly speak of the gift of a Kapila cow when all good kine that are given away should be considered as equal? O you of great power, I wish to hear what the superiority is of a Kapila cow. You are indeed, competent to discourse to me on this subject.
10Bhishma said I have, O son, heard old men recite this history about the circumstances under which the Kapila cow was created. I shall recite that old history to you.
11Formerly the Selfcreate Brahman commanded the Rishi Daksha, saying, Do you create living creatures, For doing good to creatures, Daksha, first of all created food.
12As the deities live upon nectar, so all living creatures, O powerful one, live upon the food assigned by Daksha.
13Among all objects mobile and immobile, the mobile are superior. Among mobile creatures, Brahmanas are superior. The sacrifices are all set upon them.
14It is by sacrifice that Soma is got. Sacrifice has been fixed upon kine. The gods become pleased through sacrifices. The means of livelihood were created first, creatures came next.
15As soon as creatures were born, they began to cry aloud for food. All of them then approached their creator who was to give them food, like children approaching their parents.
16Approved of the desire of all his creatures, the holy lord of all creatures, viz., Daksha, for the sake of his creatures, himself drank a quantity of nectar.
17He became pleased with the nectar, he drank and thereupon an eructation came out, spreading an excellent odour all around. That cruciation, Daksha saw gave birth to a cow which he named Surabhi. This Surabhi was thus a daughter of his, that had come out of his inouth.
18That cow called Surabhi gave birth to a number of daughters who became the mothers of the world. They were goldhued, and were all Kapilas. They were the means of livelihood for all crcatures.
19As those kine, whose complexion resembled that of nectar, began to pour milk, the forth of that inilk arose and began to spread on all sides as when the waves of a running river dashing against one another, sufficient froth is produced that spreads on all sides.
20Some of that froth fell, from the mouths of the calves that were sucking, upon the head of Mahadeva who was then sitting on the Earth. The powerful Mahadeva thereupon, stricken with anger, looked at those kine.
21With that third eye of his which adorns his forehead, he seemed to burn those kine as he espied them. Like the Sun living masses of clouds with various colours, the energy that, came out from the third eye of Mahadeva produced, O king, various complexions in those kine. Those amongst them, however, which succeeded in escaping from the looks of Mahadeva by entering the region of Soma, remained of the same colour with which they were born, for no change was produced in their colour. Seeing that Mahadeva had become highly wroth, Daksha, the lord of all creatures, addressed him, saying, You have, O great deity, been drenched with nectar. The milk or the froth that escapes from the mouths of calves sucking their dams is never considered as impure. The Moon, after drinking the nectar, pours it once more. It is not, therefore, regarded as impure.
22Likewise, the milk that these kine give, being born of nectar, should not be considered as impure. The wind can never become impure. Fire can never become impure. Gold can never become impure. The Ocean can never become impure.
23The Nectar, even when drunk by the gods, can never become impure. Likewise, the milk of a cow, even when her udders are sucked by her calf, can never become impure. These kine will support all these worlds with the milk they will give and the clarified butter that will be inade from it.
24All creatures wish to enjoy the sacred wealth, at one with nectar, that kine possess. Having said these words, the lord of creatures, Daksha, made a present to Mahadeva of a bull with certain kine.
25Daksha pleased Rudra, O Bharata, with that present. Mahadeva, thus pleased, made that bull his career, And it was after the form of that bull that Mahadeva adopted the emblem on the standard floating on his battlecar. Therefore it is that Rudra came to be known as the bullbannered deity.
26It was on that occasion also that the celestials, in a body, made Mahadeva the lord of animals. Indeed, the great Rudra became the Master of kine and is named as the bullemblemed deity.
27Hence, O king, the gift of kine is considered as primarily desirable of Kapila kine which are endued with great energy and possessed of unchanged colour.
28Thus are kine the foremost of all creatures in the world. It is from them that the food of all the worlds has emanated. They have Rudra for their lord. They yield (nectar) in the form of milk. They are auspicious and sacred, and grantors of every wish and givers of life. A person by making a gift of a cow is considered as making a gift of every article that is to be enjoyed by men.
29That who, wishing to acquire prosperity, reads with a pure heart and body these Verses on the origin of kine, becomes purged of all his sins and acquires prosperity and children and wealth and animals.
30man He who makes a gift of a cow. O king, always succeeds in winning the merits of gifts of Havya and Kavya, of the offer of oblations of water to the departed Manes, of religious acts whose performance brings peace and happiness, of the gift of vehicles and cloths, and of cherishing of children and the old.
31Vaishampayana said Hearing these words of his grandfather, Pritha's son, viz., the royal Yudhishthira of Ajamidha's race, uniting with his brothers, began to make gifts of both bulls and kine of different colours to foremost of Brahmanas.
32Indeed, for getting regions of felicity in the next, and acquiring great fame, king Yudhishthira celebrated many sacrifices and, as sacrificial presents, gave away hundreds of thousands of kine to such Brahmanas.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — विनयशील राजा युधिष्ठिर ने एक बार फिर शान्तनु के राजपुत्र से गोदान के विषय में विस्तार से पूछा।
2राजा ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, गोदान के फलों का वर्णन एक बार फिर मुझसे विस्तार से कीजिए। हे वीर, सचमुच आपके अमृत के समान वचनों को सुनकर मैं तृप्त नहीं हुआ हूँ।
3वैशम्पायन ने कहा — धर्मराज युधिष्ठिर के इस प्रकार पूछने पर शान्तनु के पुत्र उनसे एक बार फिर गोदान के फलों का विस्तार से वर्णन करने लगे।
4भीष्म ने कहा — जो ब्राह्मण को ऐसी गौ देता है जो बछड़े वाली हो, विनम्रता आदि गुणों से युक्त हो, आयु में तरुण हो और वस्त्र के टुकड़े से ढँकी हो, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
5ऐसे अनेक लोक हैं जहाँ सूर्य नहीं है। जो गौ का दान करता है, उसे वहाँ नहीं जाना पड़ता।
6किन्तु जो मनुष्य ब्राह्मण को ऐसी गौ देता है जो न पी सकती हो न खा सकती हो, जिसका दूध सूख चुका हो, जिसकी इन्द्रियाँ क्षीण हो चुकी हों, जो रोगग्रस्त और जरा से जर्जर हो — और जिसकी इसलिए उस तालाब से तुलना की जा सकती है जिसका जल सूख गया हो — सचमुच, जो मनुष्य ऐसी गौ ब्राह्मण को देकर उसे केवल कष्ट और निराशा ही देता है, उसे निश्चय ही अन्धकारपूर्ण नरक में प्रवेश करना पड़ता है।
7जो गौ क्रोधी और दुष्ट स्वभाव की हो, अथवा रोगग्रस्त हो, अथवा दुर्बल हो, अथवा जो निश्चित मूल्य चुकाए बिना लाई गई हो, अथवा जो द्विज ग्रहीता को केवल कष्ट और निराशा ही देती हो — ऐसी गौ कभी दान में नहीं देनी चाहिए। ऐसा मनुष्य जिन लोकों को प्राप्त करेगा, वे उसे न कोई सुख देंगे, न कोई तेज।
8केवल ऐसी गौएँ, जो बलवती हों, उत्तम स्वभाव से युक्त हों, आयु में तरुण हों और सुगन्ध से सम्पन्न हों, सबके द्वारा अत्यन्त प्रशंसित हैं। सचमुच, जैसे समस्त नदियों में गंगा श्रेष्ठ है, वैसे ही समस्त गौओं में कपिला गौ श्रेष्ठ है।
9युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, जब दान में दी जाने वाली समस्त उत्तम गौएँ समान ही मानी जानी चाहिए, तब धर्मात्मा जन कपिला गौ के दान की इतनी प्रशंसा क्यों करते हैं? हे महाशक्तिशाली, मैं जानना चाहता हूँ कि कपिला गौ की श्रेष्ठता क्या है। सचमुच, इस विषय पर मुझे उपदेश देने में आप ही समर्थ हैं।
10भीष्म ने कहा — हे पुत्र, मैंने वृद्धजनों से वह इतिहास सुना है जिसमें उन परिस्थितियों का वर्णन है जिनमें कपिला गौ की सृष्टि हुई। वही प्राचीन इतिहास मैं तुम्हें सुनाता हूँ।
11प्राचीन काल में स्वयम्भू ब्रह्मा ने ऋषि दक्ष को आज्ञा दी — तुम प्राणियों की सृष्टि करो। प्राणियों का कल्याण करने के लिए दक्ष ने सबसे पहले अन्न की सृष्टि की।
12हे शक्तिशाली, जैसे देवता अमृत पर जीवित रहते हैं, वैसे ही समस्त प्राणी उस अन्न पर जीवित रहते हैं जिसे दक्ष ने नियत किया।
13चर और अचर समस्त वस्तुओं में चर श्रेष्ठ हैं। चर प्राणियों में ब्राह्मण श्रेष्ठ हैं। समस्त यज्ञ उन्हीं पर आश्रित हैं।
14यज्ञ से ही सोम प्राप्त होता है। यज्ञ गौओं पर प्रतिष्ठित है। यज्ञों से देवता प्रसन्न होते हैं। जीविका के साधन पहले उत्पन्न किए गए, प्राणी उसके पश्चात् आए।
15प्राणी उत्पन्न होते ही अन्न के लिए ऊँचे स्वर में रोने लगे। तब वे सब अपने स्रष्टा के पास गए, जिसे उन्हें अन्न देना था — जैसे बालक अपने माता-पिता के पास जाते हैं।
16अपने समस्त प्राणियों की इच्छा को स्वीकार करके प्रजापतियों के पवित्र अधिपति दक्ष ने अपने प्राणियों के हित के लिए स्वयं कुछ अमृत पिया।
17जो अमृत उन्होंने पिया, उससे वे प्रसन्न हो गए और तत्पश्चात् उन्हें एक डकार आई, जिससे चारों ओर उत्तम सुगन्ध फैल गई। दक्ष ने देखा कि उस डकार से एक गौ का जन्म हुआ, जिसका नाम उन्होंने सुरभि रखा। इस प्रकार यह सुरभि उनकी वह पुत्री थी जो उनके मुख से निकली थी।
18सुरभि नामक उस गौ ने अनेक पुत्रियों को जन्म दिया, जो संसार की माताएँ बनीं। वे सुवर्ण के वर्ण की थीं और सब कपिला थीं। वे समस्त प्राणियों के लिए जीविका का साधन थीं।
19जब अमृत के समान वर्ण वाली वे गौएँ दूध बहाने लगीं, तब उस दूध का फेन उठकर चारों ओर फैलने लगा — जैसे बहती हुई नदी की लहरें परस्पर टकराकर प्रचुर फेन उत्पन्न करती हैं जो चारों ओर फैल जाता है।
20दूध पीते हुए बछड़ों के मुख से गिरा हुआ कुछ फेन उस समय पृथ्वी पर बैठे महादेव के मस्तक पर जा पड़ा। इस पर शक्तिशाली महादेव ने क्रोध से भरकर उन गौओं की ओर देखा।
21अपने ललाट को सुशोभित करने वाले उस तीसरे नेत्र से उन्होंने मानो उन गौओं को देखते ही जला डाला। जैसे सूर्य मेघों की जीवित राशियों को नाना वर्णों से रँग देता है, वैसे ही हे राजन्, महादेव के तीसरे नेत्र से निकले तेज ने उन गौओं में नाना प्रकार के वर्ण उत्पन्न कर दिए। किन्तु उनमें से जो सोम के लोक में प्रवेश करके महादेव की दृष्टि से बच निकलीं, वे उसी वर्ण की बनी रहीं जिसमें वे उत्पन्न हुई थीं, क्योंकि उनके वर्ण में कोई परिवर्तन नहीं हुआ। महादेव को अत्यन्त क्रुद्ध देखकर प्रजापति दक्ष ने उनसे कहा — हे महादेव, आप तो अमृत से ही सिंचित हुए हैं। बछड़े जब अपनी माताओं का दूध पीते हैं, तब उनके मुख से जो दूध अथवा फेन गिरता है, वह कभी अपवित्र नहीं माना जाता। चन्द्रमा अमृत पीकर उसे फिर उँडेल देता है; इसीलिए उसे अपवित्र नहीं माना जाता।
22इसी प्रकार ये गौएँ जो दूध देती हैं, वह अमृत से उत्पन्न होने के कारण अपवित्र नहीं माना जाना चाहिए। वायु कभी अपवित्र नहीं हो सकती। अग्नि कभी अपवित्र नहीं हो सकती। सुवर्ण कभी अपवित्र नहीं हो सकता। समुद्र कभी अपवित्र नहीं हो सकता।
23अमृत, देवताओं के द्वारा पिए जाने पर भी, कभी अपवित्र नहीं हो सकता। इसी प्रकार गौ का दूध, उसके बछड़े के द्वारा उसके थन पिए जाने पर भी, कभी अपवित्र नहीं हो सकता। ये गौएँ अपने दिए हुए दूध से और उससे बनने वाले घृत से इन समस्त लोकों का पालन करेंगी।
24समस्त प्राणी उस पवित्र सम्पत्ति का भोग करना चाहते हैं जो गौओं के पास है और जो अमृत के तुल्य है। ये वचन कहकर प्रजापति दक्ष ने महादेव को कुछ गौओं सहित एक वृषभ भेंट किया।
25हे भरतश्रेष्ठ, उस भेंट से दक्ष ने रुद्र को प्रसन्न कर दिया। इस प्रकार प्रसन्न होकर महादेव ने उस वृषभ को अपना वाहन बना लिया। और उसी वृषभ के रूप के अनुसार महादेव ने अपने रणरथ पर फहराने वाली ध्वजा का चिह्न धारण किया। इसीलिए रुद्र वृषध्वज देवता के नाम से विख्यात हुए।
26उसी अवसर पर समस्त देवताओं ने मिलकर महादेव को पशुओं का अधिपति बनाया। सचमुच, महान् रुद्र गौओं के स्वामी हो गए और वृषभचिह्न वाले देवता कहलाए।
27इसीलिए हे राजन्, गोदान में कपिला गौओं का दान ही सर्वप्रथम वांछनीय माना जाता है, क्योंकि वे महान् तेज से सम्पन्न हैं और उनका वर्ण अपरिवर्तित रहा है।
28इस प्रकार गौएँ संसार के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं। उन्हीं से समस्त लोकों का अन्न उत्पन्न हुआ है। उनके स्वामी रुद्र हैं। वे दूध के रूप में (अमृत) प्रदान करती हैं। वे मंगलमयी और पवित्र हैं, समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाली और जीवन देने वाली हैं। जो मनुष्य गौ का दान करता है, वह मनुष्यों के भोग की समस्त वस्तुओं का दान करने वाला माना जाता है।
29जो समृद्धि प्राप्त करने की इच्छा से शुद्ध हृदय और शुद्ध शरीर के साथ गौओं की उत्पत्ति के इन श्लोकों का पाठ करता है, वह अपने समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है और समृद्धि, सन्तान, धन तथा पशु प्राप्त करता है।
30हे राजन्, जो गौ का दान करता है, वह सदा हव्य और कव्य के दान का, दिवंगत पितरों को जलांजलि देने का, शान्ति और सुख देने वाले धार्मिक कर्मों के अनुष्ठान का, वाहनों और वस्त्रों के दान का तथा बालकों और वृद्धों के पालन-पोषण का पुण्य प्राप्त करता है।
31वैशम्पायन ने कहा — अपने पितामह के ये वचन सुनकर अजमीढ़ के वंश में उत्पन्न पृथापुत्र राजा युधिष्ठिर अपने भाइयों के साथ मिलकर ब्राह्मणश्रेष्ठों को नाना वर्णों के वृषभ और गौएँ — दोनों का दान करने लगे।
32सचमुच, परलोक में सुख के लोक प्राप्त करने और महान् यश अर्जित करने के लिए राजा युधिष्ठिर ने अनेक यज्ञ किए और यज्ञ की दक्षिणा के रूप में ऐसे ब्राह्मणों को लाखों गौएँ दान कीं।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — विनयशील राजा युधिष्ठिरले फेरि एक पटक शान्तनुका राजकुमारसँग गोदानका विषयमा विस्तारपूर्वक सोधे।
2राजाले भने — हे भरतश्रेष्ठ, गोदानका फलको वर्णन फेरि एक पटक मलाई विस्तारपूर्वक गर्नुहोस्। हे वीर, साँच्चै तपाईंका अमृतसमान वचन सुनेर म तृप्त भएको छैनँ।
3वैशम्पायनले भने — धर्मराज युधिष्ठिरले यसरी सोधेपछि शान्तनुका छोराले उनलाई फेरि एक पटक गोदानका फलको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्न थाले।
4भीष्मले भने — जसले ब्राह्मणलाई यस्ती गाई दिन्छ जो बाच्छासहितकी होस्, विनम्रता आदि गुणले युक्त होस्, उमेरमा तन्नेरी होस् र वस्त्रको टुक्राले ढाकिएकी होस्, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
5यस्ता अनेक लोक छन् जहाँ सूर्य छैन। जसले गाईको दान गर्छ, उसलाई त्यहाँ जानुपर्दैन।
6तर जुन मानिसले ब्राह्मणलाई यस्ती गाई दिन्छ जो न पिउन सक्छे न खान सक्छे, जसको दूध सुकिसकेको छ, जसका इन्द्रिय क्षीण भइसकेका छन्, जो रोगी र जराले जर्जर छे — र जसलाई त्यसैले त्यस पोखरीसँग तुलना गर्न सकिन्छ जसको पानी सुकिसकेको छ — साँच्चै, जुन मानिसले यस्ती गाई ब्राह्मणलाई दिएर उसलाई केवल कष्ट र निराशा मात्र दिन्छ, उसले निश्चय नै अन्धकारपूर्ण नरकमा प्रवेश गर्नुपर्छ।
7जुन गाई क्रोधी र दुष्ट स्वभावकी होस्, अथवा रोगी होस्, अथवा दुर्बल होस्, अथवा जो निश्चित मूल्य नतिरी ल्याइएकी होस्, अथवा जसले द्विज ग्रहणकर्तालाई केवल कष्ट र निराशा मात्र दिन्छे — यस्ती गाई कहिल्यै दानमा दिनुहुँदैन। यस्तो मानिसले जुन लोक प्राप्त गर्नेछ, तिनले उसलाई न कुनै सुख दिनेछन्, न कुनै तेज।
8केवल यस्ता गाई, जो बलवती होऊन्, उत्तम स्वभावले युक्त होऊन्, उमेरमा तन्नेरी होऊन् र सुगन्धले सम्पन्न होऊन्, सबैद्वारा अत्यन्त प्रशंसित छन्। साँच्चै, जसरी सम्पूर्ण नदीमा गङ्गा श्रेष्ठ छिन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण गाईमा कपिला गाई श्रेष्ठ छे।
9युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, जब दानमा दिइने सम्पूर्ण उत्तम गाई समान नै मानिनुपर्ने हो, तब धर्मात्माहरूले कपिला गाईको दानको यति प्रशंसा किन गर्छन्? हे महाशक्तिशाली, म जान्न चाहन्छु कि कपिला गाईको श्रेष्ठता के हो। साँच्चै, यस विषयमा मलाई उपदेश दिन तपाईं नै समर्थ हुनुहुन्छ।
10भीष्मले भने — हे छोरा, मैले वृद्धजनहरूबाट त्यो इतिहास सुनेको छु जसमा ती परिस्थितिको वर्णन छ जसमा कपिला गाईको सृष्टि भयो। त्यही प्राचीन इतिहास म तिमीलाई सुनाउँछु।
11प्राचीन कालमा स्वयम्भू ब्रह्माले ऋषि दक्षलाई आज्ञा दिए — तिमी प्राणीहरूको सृष्टि गर। प्राणीहरूको कल्याण गर्नका लागि दक्षले सबभन्दा पहिले अन्नको सृष्टि गरे।
12हे शक्तिशाली, जसरी देवताहरू अमृतमा बाँच्छन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणी त्यस अन्नमा बाँच्छन् जसलाई दक्षले नियत गरे।
13चर र अचर सम्पूर्ण वस्तुमा चर श्रेष्ठ छन्। चर प्राणीहरूमा ब्राह्मण श्रेष्ठ छन्। सम्पूर्ण यज्ञ तिनैमा आश्रित छन्।
14यज्ञबाटै सोम प्राप्त हुन्छ। यज्ञ गाईहरूमा प्रतिष्ठित छ। यज्ञले देवताहरू प्रसन्न हुन्छन्। जीविकाका साधन पहिले उत्पन्न गरिए, प्राणी त्यसपछि आए।
15प्राणीहरू उत्पन्न हुनासाथ अन्नका लागि ठूलो स्वरमा रुन थाले। तब तिनीहरू सबै आफ्ना स्रष्टाकहाँ गए, जसले तिनीहरूलाई अन्न दिनुपर्थ्यो — जसरी बालकहरू आफ्ना आमाबुबाकहाँ जान्छन्।
16आफ्ना सम्पूर्ण प्राणीको इच्छा स्वीकार गरेर प्रजापतिहरूका पवित्र अधिपति दक्षले आफ्ना प्राणीको हितका लागि आफैँ केही अमृत पिए।
17जुन अमृत उनले पिए, त्यसले उनी प्रसन्न भए र त्यसपछि उनलाई एउटा डकार आयो, जसबाट चारैतिर उत्तम सुगन्ध फैलियो। दक्षले देखे कि त्यस डकारबाट एउटी गाईको जन्म भयो, जसको नाम उनले सुरभि राखे। यसरी यी सुरभि उनकी त्यही छोरी थिइन् जो उनको मुखबाट निस्केकी थिइन्।
18सुरभि नामकी त्यस गाईले अनेक छोरीलाई जन्म दिइन्, जो संसारकी आमा बनिन्। तिनी सुनको वर्णकी थिइन् र सबै कपिला थिइन्। तिनी सम्पूर्ण प्राणीका लागि जीविकाको साधन थिइन्।
19जब अमृतजस्तै वर्णकी ती गाईहरूले दूध बगाउन थाले, तब त्यस दूधको फिँज उठेर चारैतिर फैलिन थाल्यो — जसरी बगिरहेकी नदीका छाल आपसमा ठोक्किएर प्रशस्त फिँज उत्पन्न गर्छन् जो चारैतिर फैलिन्छ।
20दूध पिइरहेका बाच्छाहरूको मुखबाट खसेको केही फिँज त्यस बेला भुइँमा बसिरहेका महादेवको शिरमा गएर पर्यो। यसमा शक्तिशाली महादेवले क्रोधले भरिएर ती गाईहरूतिर हेरे।
21आफ्नो निधारलाई सुशोभित पार्ने त्यस तेस्रो नेत्रले उनले मानौँ ती गाईहरूलाई देख्नासाथ जलाइदिए। जसरी सूर्यले मेघका जीवित राशिलाई नाना वर्णले रङ्ग्याइदिन्छ, त्यसै गरी हे राजन्, महादेवको तेस्रो नेत्रबाट निस्केको तेजले ती गाईहरूमा नाना प्रकारका वर्ण उत्पन्न गरिदियो। तर तीमध्ये जो सोमको लोकमा प्रवेश गरेर महादेवको दृष्टिबाट उम्किए, तिनी त्यही वर्णकी रहिन् जुनमा तिनी जन्मेकी थिइन्, किनभने तिनको वर्णमा कुनै परिवर्तन भएन। महादेवलाई अत्यन्त क्रुद्ध देखेर प्रजापति दक्षले उनलाई भने — हे महादेव, तपाईं त अमृतले नै सिञ्चित हुनुभएको छ। बाच्छाहरूले जब आफ्ना आमाको दूध पिउँछन्, तब तिनका मुखबाट जुन दूध अथवा फिँज खस्छ, त्यो कहिल्यै अपवित्र मानिँदैन। चन्द्रमाले अमृत पिएर त्यसलाई फेरि खन्याइदिन्छ; त्यसैले त्यसलाई अपवित्र मानिँदैन।
22यसै गरी यी गाईहरूले जुन दूध दिन्छन्, त्यो अमृतबाट उत्पन्न भएको हुनाले अपवित्र मानिनुहुँदैन। वायु कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। अग्नि कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। सुन कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। समुद्र कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन।
23अमृत, देवताहरूले पिउँदा पनि, कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। यसै गरी गाईको दूध, त्यसको बाच्छाले त्यसका थुन चुस्दा पनि, कहिल्यै अपवित्र हुन सक्दैन। यी गाईहरूले आफूले दिएको दूधले र त्यसबाट बन्ने घिउले यी सम्पूर्ण लोकको पालन गर्नेछन्।
24सम्पूर्ण प्राणीले त्यस पवित्र सम्पत्तिको भोग गर्न चाहन्छन् जो गाईहरूसँग छ र जो अमृततुल्य छ। यी वचन भनेर प्रजापति दक्षले महादेवलाई केही गाईसहित एउटा साँढे भेट गरे।
25हे भरतश्रेष्ठ, त्यस भेटीले दक्षले रुद्रलाई प्रसन्न पारे। यसरी प्रसन्न भई महादेवले त्यस साँढेलाई आफ्नो वाहन बनाए। र त्यसै साँढेको रूपअनुसार महादेवले आफ्नो रणरथमा फहरिने ध्वजाको चिह्न धारण गरे। त्यसैले रुद्र वृषध्वज देवताका नामले विख्यात भए।
26त्यसै अवसरमा सम्पूर्ण देवताहरूले मिलेर महादेवलाई पशुहरूका अधिपति बनाए। साँच्चै, महान् रुद्र गाईहरूका स्वामी भए र वृषभचिह्न भएका देवता कहलाए।
27त्यसैले हे राजन्, गोदानमा कपिला गाईहरूको दान नै सर्वप्रथम वाञ्छनीय मानिन्छ, किनभने तिनी महान् तेजले सम्पन्न छन् र तिनको वर्ण अपरिवर्तित रहेको छ।
28यसरी गाईहरू संसारका सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ छन्। तिनैबाट सम्पूर्ण लोकको अन्न उत्पन्न भएको छ। तिनका स्वामी रुद्र हुन्। तिनले दूधको रूपमा (अमृत) प्रदान गर्छन्। तिनी मङ्गलमयी र पवित्र छन्, सम्पूर्ण कामना पूरा गर्ने र जीवन दिने छन्। जुन मानिसले गाईको दान गर्छ, ऊ मानिसहरूको भोगका सम्पूर्ण वस्तुको दान गर्ने मानिन्छ।
29जसले समृद्धि प्राप्त गर्ने इच्छाले शुद्ध हृदय र शुद्ध शरीरका साथ गाईहरूको उत्पत्तिका यी श्लोकको पाठ गर्छ, ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ र समृद्धि, सन्तान, धन तथा पशु प्राप्त गर्छ।
30हे राजन्, जसले गाईको दान गर्छ, उसले सधैँ हव्य र कव्यको दानको, दिवङ्गत पितृहरूलाई जलाञ्जलि दिनुको, शान्ति र सुख दिने धार्मिक कर्मको अनुष्ठानको, वाहन र वस्त्रको दानको तथा बालक र वृद्धहरूको पालनपोषणको पुण्य प्राप्त गर्छ।
31वैशम्पायनले भने — आफ्ना पितामहका यी वचन सुनेर अजमीढको वंशमा जन्मेका पृथापुत्र राजा युधिष्ठिरले आफ्ना भाइहरूसँग मिलेर ब्राह्मणश्रेष्ठहरूलाई नाना वर्णका साँढे र गाई — दुवैको दान गर्न थाले।
32साँच्चै, परलोकमा सुखका लोक प्राप्त गर्न र महान् यश आर्जन गर्नका लागि राजा युधिष्ठिरले अनेक यज्ञ गरे र यज्ञको दक्षिणाका रूपमा त्यस्ता ब्राह्मणहरूलाई लाखौँ गाई दान गरे।