Anushasanika Parva — The fruits of gifts to Brahmana and others. The replies of Narada
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 63
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच कानि दानानि लोकेऽस्मिन् दातुकामो महीपतिः। गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद् भरतसत्तम॥ केन तुष्यन्ति ते सद्यः किं तुष्टाः प्रदिशन्ति च। शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत्॥
2दत्तं किं फलवद् राजनिह लोके परत्र च। भवत: श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद॥
3भीष्म उवाच इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः। यदुक्तवानसौ वाक्यं तन्मे निगदतः शृणु॥
4नारद उवाच अन्नमेव प्रशंसन्ति देवा ऋषिगणास्तथा। लोकतन्त्रं हि संज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्॥
5अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति। तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः॥
6अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः। अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो॥
7अन्नाद् गृहस्था लोकेऽस्मिन् भिक्षवस्तापसास्तथा। अन्नाद् भवन्ति वै प्राणा: प्रत्यक्षं नात्र संशयः॥
8कुटुम्बिने सीदते च ब्राह्मणाय महात्मने। दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता॥
9ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने। विदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः॥
10श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धपर्हमुपस्थितम्। अर्चयेद् भूतिमन्विच्छन् गृहस्थो गृहमागतम्॥
11क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः। अन्नदः प्राप्नुते राजन् दिवि चेह च यत्सुखम्॥
12नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात् कदाचन। अपि वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति॥
13यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते। आर्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात्॥
14पितॄन् देवानृषीन् विप्नानतिथींश्च जनाधिप। यो नरः प्रीणयत्यन्नस्तस्य पुण्यफलं महत्॥
15कृत्वातिपातकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने। ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन मुह्यते॥
16ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम्। अन्नदानं हि शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते॥
17न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव च। भिक्षितो ब्राह्मणेनेह दद्यादन्नं प्रयाचितः॥
18अन्नदस्यान्नवृक्षाश्च सर्वकामफलप्रदाः। भवन्ति चेह चामुत्र नृपतेर्नात्र संशयः॥
19आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः। अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रे वान्नं प्रदास्यति॥
20ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचति। अकायो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात्॥
21ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक्। विप्रा यदधिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा॥ सत्कृताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते। महाभागे कुले प्रेत्य जन्म चाप्नोति भारत॥
22दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम्। नित्यं मिष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः॥
23अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्। अन्नदः पशुमान् पुत्री धनवान् भोगवानपि॥
24प्रणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप। अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः॥
25अन्नं हि दत्त्वातिथये ब्राह्मणाय यथाविधि। प्रदाता सुखमाप्नोति दैवतैश्चापि पूज्यते॥
26ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रभूतं युधिष्ठिर। उप्यते तत्र तद् बीजं तद्धि पुण्यफलं महत्॥
27प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तुनुर्भवत्युत। सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत॥
28अन्नाद्धि प्रसवं यान्ति रतिरन्नाद्धि भारत। धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथान्नतः॥
29अन्नं ह्यमृतमित्याह पुराकल्पे प्रजापतिः। अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्॥
30अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः। बलं बलवतोऽपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः॥
31आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा। निवर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते॥
32अन्नतः सर्वमेतद्धि यत् किंचित् स्थाणु जङ्गमम्। त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो वुधैः॥
33अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशांसि च। कीर्तिश्च वर्धते शश्वत् त्रिषु लोकेषु पार्थिव॥
34मेघेवूय संनिधत्ते प्राणानां पवनः पतिः। तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत॥
35आदत्ते च रसान् भौमानादित्यः स्वगभस्तिभिः वायुरादित्यतस्तांश्च रसान् देवः प्रवर्षति॥
36तद् यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ। तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत॥
37ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत्। मांसमेदोऽस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः॥
38सम्भवन्ति ततः शुक्रात् प्राणिनः पृथिवीपते। अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं सृजतः पुष्यतश्च ह॥
39एवमन्नाद्धि सूर्यश्च पवनः शुक्रमेव च। एक एव स्मृतो राशिस्ततो भूतानि जज्ञिरे॥
40प्राणान् ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ। गृहमभ्यागतायाऽथ यो दद्यादन्नमर्थिने॥
41भीष्म उवाच नारदेनैवमुक्तोऽहमदामन्नं सदा नृप। अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद् देहि गतज्वरः॥
42दत्त्वान्नं विधिवद् राजन् विप्रेभ्यस्त्वमिति प्रभो। यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि॥
43अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु जनाधिप। भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम्॥
44तारासंस्थानि रूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च। चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किंकिणीजालवन्ति च॥ तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च।
45अनेकशतभौमानि सान्तर्जलचराणि च॥ वैदूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च।
46सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः॥ वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः।
47घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः॥ भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च।
48क्षीरं स्रवन्ति सरितस्तथा चैवानपर्वताः॥ प्रसादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च काञ्चनोज्ज्वला:।
49तान्यन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव॥ एते लोकाः पुण्यकृता अन्नदानां महात्मनाम्। तस्मादनं प्रयत्नेन दातव्यं मानवैर्भुवि॥
English
1Yudhishthira said When a king wishes to make gifts in this world, what, indeed, are those gifts which he should make, O best of the Bharatas, to such Brahmanas as are endued with superior accomplishments? What gift is that by which the Brahmanas become readily pleased? What fruits do they give in return? O you of powerful arms, tell me what is the high reward which can be won through the merit of gifts.
2What gifts, O king; yield rewards both in this world and in the next? I wish to hear all this from you. Do you describe to me all this in detail.
3Bhishma said These very questions were formerly put by me to Narada. Hear me as I recite to you what that celestial sage had told me in reply.
4Narada said The celestials and all the Rishis speak highly of food. The course of the world and the intellectual faculties have all been fixed on food.
5There has never been, nor will be, any gift equal to the gift of food. Hence, men always wish particularly to make gifts of food.
6In this world, food is the root of energy and strength. The vital airs are established on food. It is food that keeps up the wide universe, O powerful one.
7All classes of men, householders and mendicants and ascetics, live upon food. The vital airs depend upon food. There is no doubt in this.
8Afflicting one's relatives, one, if desirous of his own prosperity, should make gifts of food to a great Brahmana or a person of the mendicant order.
9That man who makes a gift of food to an accomplished Brahmana who begs the same, secures for himself in the next world wealth of great value.
10The householder who seeks his own prosperity should receive with respect a deserving old man who is worn out with toil while proceeding on his way far from home, when such a man come to the householder's house.
11That man who, shorn of irrepressible anger and becoming righteous in nature and freed from malice, makes gifts of food, is sure to acquire happiness, O king, both in this world and in the next.
12The householder should never disregard the man who comes to his place, nor should he insult him by sending him away. A gift of food made to even a Chandala or a dog is never lost.
13That man who makes a gift of clean food to a person on the way who is fatigued and unknown to the giver, is sure to win great merit.
14The man who pleases with gifts of food the departed manes, the deities, the Rishis, the Brahmanas, and guests arrived at his house, wins great merit.
15That person who having committed even a heinous crime makes a gift of food to one who solicits, or to a Brahmana in special, is never stupefied by that heinous sin.
16A gift of food made to a Brahmana becoines eternal. One made to a Shudra yields great merit. This is the difference between the merits of the gifts of food made to Brahmanas and Shudras.
17Solicited by a Brahmana, one should not enquire about his family or conduct or Vedic learning. Asked for food, one should give food to him who asks.
18There is no doubt in this, O king, that he who makes gifts of food gets both in this world and in the next many trees giving food and every other object of desire.
19Like cultivators expecting auspicious showers of rain, the departed manes always expect that their sons and grandsons would present food to them.
20The Brahmana is a great being. When he comes into one's house and solicits, saying, Give me!the owner of the house, whether actuated or not by the desire of gaining merit, is sure to win great merit by listening to that prayer.
21The Brahmana is the guest of all creatures in the universe. He is entitled to the first part of every food. That house increases in prosperity to which the Brahmanas go from desire of getting alms and from which they return honoured on account of their desires being satisfied. The owner of such a house is born in his next life in a family, O Bharata, that has all the comforts and luxuries of life.
22A man, by making gifts of food in this world, is sure to acquire an excellent place hereafter. He who makes gifts of sweet meats and all food that is sweet, gains a residence in heaven where he is honoured of all the deities and other denizens. inan
23Food forms the life-breaths of men. Everything rests upon food. He who makes gifts of food gets many animals, many children, profuse riches (in other shape), and all articles of comfort and luxury in profusion.
24The giver of food is said to be the giver of life. Indeed, he is said to be the giver of everything. Hence, O king, such a acquires both strength and personal grace in this world.
25If food be given duly to a Brahmana come to one's house as a guest, the giver acquires great happiness, and is adored by the very celestials.
26The Brahmana, O Yudhishthira, is a great Being. He is also a fertile field. Whatever seed is sown on that field yields an abundant crop of merit.
27A gift of food readily yields the happiness of both the giver and the receiver. All other gifts produce unseen fruits.
28From food originate creatures. From food springs happiness and joy, O Bharata, Know that virtue and wordly profit both spring from food. The cure of disease or health also comes from food.
29In a former Age, the Lord of all creatures said that food is ambrosia or the source of immortality. Food is Earth, Food is Heaven, Food is the Sky. Everything rests on food.
30In the absence of food, the five elements that form the body cease to exist in a state of unison. From want of food the strength of even the strongest man is seen to fail.
31Invitation and marriages and sacrifices all cease for want of food. The very Vedas disappear when there is no food.
32All the mobile and iminobile creatures of the universe depend on food. Virtue and, worldly profit, in the three worlds, depend on food. Hence the wise should make gifts of food.
33The strength, energy, fame and achievements of the man who makes gifts of food, always multiply themselves in the three worlds, O king.
34The deity of wind, places above the clouds (the water drawn by the Sun). The water thus taken to the clouds is caused by Shakra to be poured upon the Earth, O Bharata.
35The Sun, by means of his rays, draws up the moisture of the Earth. The god of wind cause the moisture to fall down from the Sun.
36When the water comes down from the clouds upon the Earth, the goddess Earth become moist, О Bharata.
37Then do people sow various kinds of crops upon whose outturn the universe of creatures depends. It is from the food thus produced that the flesh, fat, bones and vital seed of all beings originate.
38From the vital seed thus made, O king, spring various kinds of living creatures. Agni and Soma, living within the body, create and maintain the vital seed.
39Thus from food, the Sun and the god of wind and the vital seed spring and act. All these are said to form one element or quantity, and it is from these that all creatures originate.
40That man who gives unto one who comes to his house and begs it, is said, O chief of the Bharatas, to contribute both life and energy to living creatures.
41Bhishma said Thus addressed by Narada, O king, I have always made gifts of food. Do you also, therefore, freed from malice and with a cheerful heart, make gifts of food.
42By making gifts of food, O king, worthy Brahinanas with due rites, you may be sure, O powerful one, of attaining to Heaven.
43Hear me, O king, as I tell you what the regions are reserved for those who make gifts of food. The mansions of those great persons shine with resplendence in the regions of Heaven.
44Bright as the stars in the sky, and supported upon many columns, white as the disc of the moon, and adorned with many tinkling bells, and rosy like the newly risen sun, those palaces are either fixed or movable.
45Those mansions are filled with hundreds and hundreds of things and animals that live on land and as many things and animals living in water. Some of them are effulgent like lapis lazuli and some are resplendent like the Sun. Some of them are made of silver and some of gold.
46Within those mansions are many trees capable of satisfying every desire of the inmates. Many tanks and roads and halls and wells and lakes are all there.
47Thousands of vehicles with horses and other animals harnessed thereto and with wheels whose caltter is always loud, are all there. Mountains of food and all enjoyable articles and heaps of cloths and ornaments are also there.
48Numerous rivers that run milk, and hills of rice and other edibles, are also there. Indeed, many palatial residences loO king like white clouds, with many beds of golden splendour, are in those regions.
49All these are won by those men who make gifts of food in this world. Do you, therefore, become a giver of food. Indeed these are the regions reserved for those great and righteous persons who make gifts of food in this world. For these reasons, men should always make gifts of food in this world.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, जब राजा इस लोक में दान करना चाहे, तब उसे श्रेष्ठ गुणों से सम्पन्न ब्राह्मणों को कौन-से दान करने चाहिए? वह कौन-सा दान है जिससे ब्राह्मण सहज ही प्रसन्न हो जाते हैं? वे बदले में कौन-से फल देते हैं? हे महाबाहु, मुझे बताइए कि दान के पुण्य से कौन-सा उच्च फल जीता जा सकता है।
2हे राजन्, कौन-से दान इस लोक और परलोक — दोनों में फल देते हैं? मैं यह सब आपसे सुनना चाहता हूँ। आप मुझे यह सब विस्तार से बताइए।
3भीष्म ने कहा — ये ही प्रश्न मैंने पहले नारद से पूछे थे। सुनो, मैं तुम्हें वही सुनाता हूँ जो उन देवर्षि ने मुझे उत्तर में कहा था।
4नारद ने कहा — देवता और समस्त ऋषि अन्न की महती प्रशंसा करते हैं। संसार की गति और बुद्धि की समस्त शक्तियाँ अन्न पर ही प्रतिष्ठित हैं।
5अन्न के दान के तुल्य न कभी कोई दान हुआ है, न होगा। इसीलिए मनुष्य सदा विशेष रूप से अन्न का दान करना चाहते हैं।
6इस संसार में अन्न ही तेज और बल का मूल है। प्राणवायु अन्न पर ही टिके हैं। हे बलवान्, अन्न ही इस विशाल विश्व को धारण किए हुए है।
7मनुष्यों के समस्त वर्ग — गृहस्थ, भिक्षु और तपस्वी — अन्न पर ही जीते हैं। प्राणवायु अन्न पर निर्भर हैं। इसमें कोई सन्देह नहीं।
8जो अपनी समृद्धि चाहता है, उसे अपने सम्बन्धियों को कष्ट देकर भी किसी महान् ब्राह्मण अथवा भिक्षुक वर्ग के पुरुष को अन्न का दान करना चाहिए।
9जो मनुष्य किसी गुणसम्पन्न ब्राह्मण को, जो अन्न की याचना करता है, अन्न का दान करता है, वह परलोक में अपने लिए महामूल्यवान् धन सुरक्षित कर लेता है।
10जो गृहस्थ अपनी समृद्धि चाहता है, उसे चाहिए कि जब कोई सत्पात्र वृद्ध, जो घर से दूर मार्ग पर चलते-चलते परिश्रम से थक चुका हो, उसके घर आए, तब वह उसका आदरपूर्वक स्वागत करे।
11हे राजन्, जो मनुष्य अदम्य क्रोध से रहित होकर, स्वभाव से धर्मात्मा बनकर और द्वेष से मुक्त होकर अन्न का दान करता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में सुख अवश्य पाता है।
12गृहस्थ को कभी उस पुरुष की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए जो उसके घर आए, और न ही उसे लौटाकर उसका अपमान करना चाहिए। चाण्डाल अथवा कुत्ते को भी दिया गया अन्न का दान कभी व्यर्थ नहीं जाता।
13जो मनुष्य मार्ग में थके हुए और अपने लिए अपरिचित पुरुष को शुद्ध अन्न का दान करता है, वह महान् पुण्य अवश्य पाता है।
14जो मनुष्य अन्न के दान से पितरों, देवताओं, ऋषियों, ब्राह्मणों और अपने घर आए अतिथियों को प्रसन्न करता है, वह महान् पुण्य पाता है।
15जो पुरुष घोर अपराध कर चुकने पर भी किसी याचक को, अथवा विशेषकर किसी ब्राह्मण को अन्न का दान करता है, वह उस घोर पाप से कभी मूढ़ नहीं बनाया जाता।
16ब्राह्मण को दिया गया अन्न का दान अक्षय हो जाता है। शूद्र को दिया गया दान महान् पुण्य देता है। ब्राह्मणों और शूद्रों को किए गए अन्न के दान के पुण्यों में यही अन्तर है।
17ब्राह्मण द्वारा याचना किए जाने पर उसके कुल, आचरण अथवा वेदविद्या के विषय में पूछताछ नहीं करनी चाहिए। अन्न माँगे जाने पर जो माँगे उसे अन्न दे देना चाहिए।
18हे राजन्, इसमें कोई सन्देह नहीं कि जो अन्न का दान करता है, वह इस लोक और परलोक — दोनों में अन्न तथा प्रत्येक अभीष्ट वस्तु देने वाले अनेक वृक्ष पाता है।
19जैसे किसान मंगलमय वर्षा की प्रतीक्षा करते हैं, वैसे ही पितर सदा यह आशा करते हैं कि उनके पुत्र और पौत्र उन्हें अन्न अर्पित करेंगे।
20ब्राह्मण महान् प्राणी है। जब वह किसी के घर आकर याचना करता है — "मुझे दो!" — तब उस घर का स्वामी, चाहे पुण्य पाने की इच्छा से प्रेरित हो अथवा न हो, उस प्रार्थना को सुनकर महान् पुण्य अवश्य पाता है।
21ब्राह्मण विश्व के समस्त प्राणियों का अतिथि है। वह प्रत्येक भोजन के प्रथम भाग का अधिकारी है। हे भारत, जिस घर में ब्राह्मण भिक्षा की इच्छा से जाते हैं और जहाँ से वे अपनी कामनाएँ पूर्ण होने के कारण सम्मानित होकर लौटते हैं, वह घर समृद्धि में बढ़ता जाता है। ऐसे घर का स्वामी अगले जन्म में ऐसे कुल में जन्म लेता है जिसमें जीवन के समस्त सुख और वैभव हों।
22इस संसार में अन्न का दान करके मनुष्य परलोक में उत्तम स्थान अवश्य पाता है। जो मिष्टान्न तथा समस्त मधुर भोजन का दान करता है, वह स्वर्ग में निवास पाता है, जहाँ समस्त देवता और अन्य निवासी उसका सम्मान करते हैं।
23अन्न ही मनुष्यों का प्राणवायु है। सब कुछ अन्न पर ही टिका है। जो अन्न का दान करता है, वह अनेक पशु, अनेक सन्तान, प्रचुर धन (अन्य रूपों में) तथा सुख और वैभव की समस्त वस्तुएँ प्रचुरता से पाता है।
24अन्न के दाता को प्राण का दाता कहा गया है। सचमुच, वह सब कुछ का दाता कहा जाता है। इसलिए हे राजन्, ऐसा पुरुष इस संसार में बल और शारीरिक शोभा — दोनों प्राप्त करता है।
25यदि अपने घर अतिथि रूप में आए ब्राह्मण को विधिपूर्वक अन्न दिया जाए, तो दाता महान् सुख पाता है और स्वयं देवताओं द्वारा पूजित होता है।
26हे युधिष्ठिर, ब्राह्मण महान् प्राणी है। वह उपजाऊ खेत भी है। उस खेत में जो भी बीज बोया जाए, वह पुण्य की प्रचुर फसल देता है।
27अन्न का दान दाता और ग्रहीता — दोनों को तत्काल सुख देता है। अन्य समस्त दान अदृष्ट फल उत्पन्न करते हैं।
28हे भारत, अन्न से ही प्राणी उत्पन्न होते हैं। अन्न से ही सुख और आनन्द उत्पन्न होते हैं। जान लो कि धर्म और अर्थ — दोनों अन्न से ही उत्पन्न होते हैं। रोग का उपचार अथवा आरोग्य भी अन्न से ही आता है।
29पूर्व युग में प्रजापति ने कहा था कि अन्न ही अमृत है अथवा अमरता का स्रोत है। अन्न ही पृथ्वी है, अन्न ही स्वर्ग है, अन्न ही आकाश है। सब कुछ अन्न पर ही टिका है।
30अन्न के अभाव में शरीर बनाने वाले पाँचों तत्त्व एक साथ मिलकर रहना छोड़ देते हैं। अन्न के अभाव में बलवान् से बलवान् मनुष्य का भी बल क्षीण होता देखा जाता है।
31अन्न के अभाव में निमन्त्रण, विवाह और यज्ञ — सब रुक जाते हैं। जब अन्न नहीं रहता, तब स्वयं वेद भी लुप्त हो जाते हैं।
32विश्व के समस्त चर और अचर प्राणी अन्न पर निर्भर हैं। तीनों लोकों में धर्म और अर्थ अन्न पर निर्भर हैं। इसलिए बुद्धिमानों को अन्न का दान करना चाहिए।
33हे राजन्, जो मनुष्य अन्न का दान करता है, उसका बल, तेज, यश और कीर्ति तीनों लोकों में सदा बढ़ते जाते हैं।
34हे भारत, वायुदेव (सूर्य द्वारा खींचे गए जल को) बादलों के ऊपर स्थापित करते हैं। इस प्रकार बादलों तक पहुँचाया गया वह जल शक्र द्वारा पृथ्वी पर बरसाया जाता है।
35सूर्य अपनी किरणों से पृथ्वी का जल खींच लेते हैं। वायुदेव उस जल को सूर्य से नीचे गिराते हैं।
36हे भारत, जब जल बादलों से पृथ्वी पर आ गिरता है, तब पृथ्वी देवी आर्द्र हो जाती हैं।
37तब लोग नाना प्रकार की फसलें बोते हैं, जिनकी उपज पर प्राणियों का यह सारा जगत् निर्भर है। इस प्रकार उत्पन्न अन्न से ही समस्त प्राणियों का मांस, मेद, अस्थि और वीर्य उत्पन्न होते हैं।
38हे राजन्, इस प्रकार बने वीर्य से नाना प्रकार के जीव उत्पन्न होते हैं। शरीर के भीतर निवास करने वाले अग्नि और सोम उस वीर्य की सृष्टि और रक्षा करते हैं।
39इस प्रकार अन्न से सूर्य, वायुदेव और वीर्य उत्पन्न होते और कार्य करते हैं। ये सब मिलकर एक ही तत्त्व अथवा राशि बनाते हैं, और इन्हीं से समस्त प्राणी उत्पन्न होते हैं।
40हे भरतश्रेष्ठ, जो मनुष्य अपने घर आकर याचना करने वाले को अन्न देता है, उसके विषय में कहा जाता है कि वह प्राणियों को प्राण और तेज — दोनों प्रदान करता है।
41भीष्म ने कहा — हे राजन्, नारद के इस प्रकार कहने पर मैंने सदा अन्न का दान किया है। इसलिए तुम भी द्वेष से मुक्त होकर और प्रसन्न हृदय से अन्न का दान करो।
42हे राजन्, हे बलवान्, विधिपूर्वक योग्य ब्राह्मणों को अन्न का दान करके तुम निश्चय ही स्वर्ग प्राप्त करोगे।
43हे राजन्, सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि अन्न का दान करने वालों के लिए कौन-से लोक सुरक्षित हैं। उन महापुरुषों के भवन स्वर्ग के लोकों में तेज से देदीप्यमान रहते हैं।
44आकाश के तारों के समान उज्ज्वल, अनेक स्तम्भों पर टिके, चन्द्रमण्डल के समान श्वेत, अनेक झनकती घण्टियों से सुशोभित, और नवोदित सूर्य के समान अरुण — वे प्रासाद कहीं स्थिर हैं तो कहीं चलायमान।
45वे भवन थल पर रहने वाले सैकड़ों-सैकड़ों प्राणियों और वस्तुओं से तथा उतनी ही जलचर वस्तुओं और प्राणियों से भरे हैं। उनमें से कुछ वैडूर्य के समान चमकते हैं और कुछ सूर्य के समान देदीप्यमान हैं। कुछ चाँदी के बने हैं और कुछ स्वर्ण के।
46उन भवनों के भीतर अनेक ऐसे वृक्ष हैं जो निवासियों की प्रत्येक कामना पूर्ण करने में समर्थ हैं। वहाँ अनेक तालाब, मार्ग, सभागृह, कुएँ और सरोवर भी हैं।
47घोड़ों और अन्य पशुओं से जुते तथा ऐसे पहियों वाले सहस्रों वाहन वहाँ हैं जिनकी घरघराहट सदा गूँजती रहती है। अन्न के पर्वत, भोग की समस्त वस्तुएँ, तथा वस्त्रों और आभूषणों के ढेर भी वहाँ हैं।
48दूध बहाने वाली असंख्य नदियाँ और भात तथा अन्य खाद्य पदार्थों की पहाड़ियाँ भी वहाँ हैं। सचमुच, श्वेत बादलों के समान दिखने वाले अनेक भव्य भवन, जिनमें स्वर्ण की आभा वाली अनेक शय्याएँ हैं, उन लोकों में हैं।
49यह सब उन मनुष्यों को मिलता है जो इस संसार में अन्न का दान करते हैं। इसलिए तुम भी अन्न के दाता बनो। सचमुच, ये वे लोक हैं जो उन महान् और धर्मात्मा पुरुषों के लिए सुरक्षित हैं जो इस संसार में अन्न का दान करते हैं। इन्हीं कारणों से मनुष्यों को इस संसार में सदा अन्न का दान करना चाहिए।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे भरतश्रेष्ठ, जब राजाले यस लोकमा दान गर्न चाहन्छ, तब उसले श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न ब्राह्मणहरूलाई कुन-कुन दान गर्नुपर्छ? त्यो कुन दान हो जसले ब्राह्मणहरू सजिलै प्रसन्न हुन्छन्? तिनले बदलामा कुन फल दिन्छन्? हे महाबाहु, मलाई बताउनुहोस् कि दानको पुण्यले कुन उच्च फल जित्न सकिन्छ।
2हे राजन्, कुन-कुन दानले यस लोक र परलोक — दुवैमा फल दिन्छन्? म यो सबै तपाईंबाट सुन्न चाहन्छु। तपाईंले मलाई यो सबै विस्तारपूर्वक बताउनुहोस्।
3भीष्मले भने — यिनै प्रश्न मैले पहिले नारदलाई सोधेको थिएँ। सुन, म तिमीलाई त्यही सुनाउँछु जो ती देवर्षिले मलाई उत्तरमा भनेका थिए।
4नारदले भने — देवता र सम्पूर्ण ऋषिहरूले अन्नको ठूलो प्रशंसा गर्दछन्। संसारको गति र बुद्धिका सम्पूर्ण शक्ति अन्नमै प्रतिष्ठित छन्।
5अन्नको दानको बराबर न कहिल्यै कुनै दान भएको छ, न हुनेछ। त्यसैले मानिसहरूले सधैँ विशेष गरी अन्नको दान गर्न चाहन्छन्।
6यस संसारमा अन्न नै तेज र बलको मूल हो। प्राणवायु अन्नमै टिकेका छन्। हे बलवान्, अन्नले नै यो विशाल विश्वलाई धारण गरेको छ।
7मानिसका सम्पूर्ण वर्ग — गृहस्थ, भिक्षु र तपस्वी — अन्नमै बाँच्दछन्। प्राणवायु अन्नमा निर्भर छन्। यसमा कुनै सन्देह छैन।
8जसले आफ्नो समृद्धि चाहन्छ, उसले आफ्ना नातेदारलाई कष्ट दिएर भए पनि कुनै महान् ब्राह्मण अथवा भिक्षुक वर्गका पुरुषलाई अन्नको दान गर्नुपर्छ।
9जुन मानिसले कुनै गुणसम्पन्न ब्राह्मणलाई, जसले अन्नको याचना गर्दछ, अन्नको दान गर्दछ, उसले परलोकमा आफ्ना लागि महामूल्यवान् धन सुरक्षित पार्दछ।
10जुन गृहस्थले आफ्नो समृद्धि चाहन्छ, उसले जब कुनै सत्पात्र वृद्ध, जो घरदेखि टाढा बाटोमा हिँड्दाहिँड्दै परिश्रमले थाकिसकेको छ, उसको घरमा आउँछ, तब उसले उसको आदरपूर्वक स्वागत गर्नुपर्छ।
11हे राजन्, जुन मानिसले अदम्य क्रोधविहीन भई, स्वभावले धर्मात्मा बनी र द्वेषबाट मुक्त भई अन्नको दान गर्दछ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा सुख अवश्य पाउँछ।
12गृहस्थले कहिल्यै त्यस पुरुषको उपेक्षा गर्नुहुँदैन जो उसको घरमा आउँछ, न त उसलाई फर्काएर उसको अपमान गर्नुपर्छ। चाण्डाल अथवा कुकुरलाई पनि दिइएको अन्नको दान कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन।
13जुन मानिसले बाटोमा थाकेको र आफ्ना लागि अपरिचित पुरुषलाई शुद्ध अन्नको दान गर्दछ, उसले महान् पुण्य अवश्य पाउँछ।
14जुन मानिसले अन्नको दानले पितृ, देवता, ऋषि, ब्राह्मण र आफ्नो घरमा आएका अतिथिहरूलाई प्रसन्न पार्दछ, उसले महान् पुण्य पाउँछ।
15जुन पुरुषले घोर अपराध गरिसकेपछि पनि कुनै याचकलाई, अथवा विशेषगरी कुनै ब्राह्मणलाई अन्नको दान गर्दछ, ऊ त्यस घोर पापले कहिल्यै मूढ पारिँदैन।
16ब्राह्मणलाई दिइएको अन्नको दान अक्षय हुन्छ। शूद्रलाई दिइएको दानले महान् पुण्य दिन्छ। ब्राह्मण र शूद्रलाई गरिएका अन्नका दानका पुण्यमा यही अन्तर छ।
17ब्राह्मणले याचना गर्दा उसको कुल, आचरण अथवा वेदविद्याका विषयमा सोधपुछ गर्नुहुँदैन। अन्न मागिँदा जसले माग्छ उसलाई अन्न दिइहाल्नुपर्छ।
18हे राजन्, यसमा कुनै सन्देह छैन कि जसले अन्नको दान गर्दछ, उसले यस लोक र परलोक — दुवैमा अन्न तथा प्रत्येक अभीष्ट वस्तु दिने अनेक रूख पाउँछ।
19जसरी किसानहरूले मङ्गलमय वर्षाको प्रतीक्षा गर्दछन्, त्यसै गरी पितृहरूले सधैँ यो आशा गर्दछन् कि तिनका पुत्र र नातिले तिनलाई अन्न अर्पण गर्नेछन्।
20ब्राह्मण महान् प्राणी हो। जब ऊ कसैको घरमा आएर याचना गर्दछ — "मलाई देऊ!" — तब त्यस घरको स्वामीले, पुण्य पाउने इच्छाले प्रेरित होस् वा नहोस्, त्यस प्रार्थना सुनेर महान् पुण्य अवश्य पाउँछ।
21ब्राह्मण विश्वका सम्पूर्ण प्राणीको अतिथि हो। ऊ प्रत्येक भोजनको पहिलो भागको अधिकारी हो। हे भारत, जुन घरमा ब्राह्मणहरू भिक्षाको इच्छाले जान्छन् र जहाँबाट तिनी आफ्ना कामना पूरा भएका कारण सम्मानित भई फर्कन्छन्, त्यो घर समृद्धिमा बढ्दै जान्छ। त्यस्तो घरको स्वामी अर्को जन्ममा यस्तो कुलमा जन्मन्छ जसमा जीवनका सम्पूर्ण सुख र वैभव होऊन्।
22यस संसारमा अन्नको दान गरेर मानिसले परलोकमा उत्तम स्थान अवश्य पाउँछ। जसले मिठाइ तथा सम्पूर्ण मीठो भोजनको दान गर्दछ, उसले स्वर्गमा निवास पाउँछ, जहाँ सम्पूर्ण देवता र अन्य निवासीहरूले उसको सम्मान गर्दछन्।
23अन्न नै मानिसहरूको प्राणवायु हो। सबै कुरा अन्नमै टिकेको छ। जसले अन्नको दान गर्दछ, उसले अनेक पशु, अनेक सन्तान, प्रचुर धन (अन्य रूपमा) तथा सुख र वैभवका सम्पूर्ण वस्तु प्रचुरतापूर्वक पाउँछ।
24अन्नको दातालाई प्राणको दाता भनिएको छ। साँच्चै, ऊ सबै कुराको दाता भनिन्छ। त्यसैले हे राजन्, त्यस्तो पुरुषले यस संसारमा बल र शारीरिक शोभा — दुवै प्राप्त गर्दछ।
25यदि आफ्नो घरमा अतिथिका रूपमा आएका ब्राह्मणलाई विधिपूर्वक अन्न दिइयो भने, दाताले महान् सुख पाउँछ र स्वयं देवताहरूबाट पूजित हुन्छ।
26हे युधिष्ठिर, ब्राह्मण महान् प्राणी हो। ऊ उर्वर खेत पनि हो। त्यस खेतमा जुनसुकै बीउ छरियोस्, त्यसले पुण्यको प्रचुर बाली दिन्छ।
27अन्नको दानले दाता र ग्रहणकर्ता — दुवैलाई तत्कालै सुख दिन्छ। अन्य सम्पूर्ण दानले अदृष्ट फल उत्पन्न गर्दछन्।
28हे भारत, अन्नबाटै प्राणीहरू उत्पन्न हुन्छन्। अन्नबाटै सुख र आनन्द उत्पन्न हुन्छन्। जान कि धर्म र अर्थ — दुवै अन्नबाटै उत्पन्न हुन्छन्। रोगको उपचार अथवा आरोग्य पनि अन्नबाटै आउँछ।
29पूर्व युगमा प्रजापतिले भनेका थिए कि अन्न नै अमृत हो अथवा अमरताको स्रोत हो। अन्न नै पृथ्वी हो, अन्न नै स्वर्ग हो, अन्न नै आकाश हो। सबै कुरा अन्नमै टिकेको छ।
30अन्नको अभावमा शरीर बनाउने पाँचै तत्त्वले एकसाथ मिलेर रहन छोड्दछन्। अन्नको अभावमा बलवान्भन्दा बलवान् मानिसको पनि बल क्षीण भएको देखिन्छ।
31अन्नको अभावमा निम्तो, विवाह र यज्ञ — सबै रोकिन्छन्। जब अन्न रहँदैन, तब स्वयं वेद पनि लोप हुन्छन्।
32विश्वका सम्पूर्ण चर र अचर प्राणी अन्नमा निर्भर छन्। तीनै लोकमा धर्म र अर्थ अन्नमा निर्भर छन्। त्यसैले बुद्धिमान्हरूले अन्नको दान गर्नुपर्छ।
33हे राजन्, जुन मानिसले अन्नको दान गर्दछ, उसको बल, तेज, यश र कीर्ति तीनै लोकमा सधैँ बढ्दै जान्छन्।
34हे भारत, वायुदेवले (सूर्यले तानेको जललाई) बादलमाथि स्थापित गर्दछन्। यसरी बादलसम्म पुर्याइएको त्यो जल शक्रद्वारा पृथ्वीमा बर्साइन्छ।
35सूर्यले आफ्ना किरणले पृथ्वीको जल तान्दछन्। वायुदेवले त्यो जल सूर्यबाट तल खसाल्दछन्।
36हे भारत, जब जल बादलबाट पृथ्वीमा खस्दछ, तब पृथ्वी देवी आर्द्र हुन्छिन्।
37तब मानिसहरूले नाना प्रकारका बाली छर्दछन्, जसको उब्जनीमा प्राणीहरूको यो सारा जगत् निर्भर छ। यसरी उत्पन्न अन्नबाटै सम्पूर्ण प्राणीको मासु, बोसो, हाड र वीर्य उत्पन्न हुन्छन्।
38हे राजन्, यसरी बनेको वीर्यबाट नाना प्रकारका जीव उत्पन्न हुन्छन्। शरीरभित्र निवास गर्ने अग्नि र सोमले त्यस वीर्यको सृष्टि र रक्षा गर्दछन्।
39यसरी अन्नबाट सूर्य, वायुदेव र वीर्य उत्पन्न हुन्छन् र कार्य गर्दछन्। यी सबै मिलेर एउटै तत्त्व अथवा राशि बनाउँछन्, र यिनैबाट सम्पूर्ण प्राणी उत्पन्न हुन्छन्।
40हे भरतश्रेष्ठ, जुन मानिसले आफ्नो घरमा आएर याचना गर्नेलाई अन्न दिन्छ, उसका विषयमा भनिन्छ कि उसले प्राणीहरूलाई प्राण र तेज — दुवै प्रदान गर्दछ।
41भीष्मले भने — हे राजन्, नारदले यसरी भनेपछि मैले सधैँ अन्नको दान गरेको छु। त्यसैले तिमी पनि द्वेषबाट मुक्त भई र प्रसन्न हृदयले अन्नको दान गर।
42हे राजन्, हे बलवान्, विधिपूर्वक योग्य ब्राह्मणहरूलाई अन्नको दान गरेर तिमीले निश्चय नै स्वर्ग प्राप्त गर्नेछौ।
43हे राजन्, सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि अन्नको दान गर्नेहरूका लागि कुन-कुन लोक सुरक्षित छन्। ती महापुरुषका भवन स्वर्गका लोकहरूमा तेजले देदीप्यमान रहन्छन्।
44आकाशका ताराजस्तै उज्ज्वल, अनेक स्तम्भमा अडिएका, चन्द्रमण्डलजस्तै सेता, अनेक झन्कने घण्टीले सुशोभित, र भर्खरै उदाएको सूर्यजस्तै रातो — ती प्रासाद कतै स्थिर छन् त कतै चलायमान।
45ती भवन जमिनमा बस्ने सयौँसयौँ प्राणी र वस्तुले तथा त्यति नै जलचर वस्तु र प्राणीले भरिएका छन्। तीमध्ये केही वैडूर्यजस्तै चम्कन्छन् र केही सूर्यजस्तै देदीप्यमान छन्। केही चाँदीका बनेका छन् र केही सुनका।
46ती भवनभित्र अनेक यस्ता रूख छन् जो निवासीहरूका प्रत्येक कामना पूरा गर्न समर्थ छन्। त्यहाँ अनेक पोखरी, बाटो, सभागृह, इनार र सरोवर पनि छन्।
47घोडा र अन्य पशु जोतिएका तथा यस्ता पाङ्ग्रा भएका हजारौँ वाहन त्यहाँ छन् जसको घर्घराहट सधैँ गुञ्जिरहन्छ। अन्नका पर्वत, भोगका सम्पूर्ण वस्तु, तथा वस्त्र र गहनाका थुप्रा पनि त्यहाँ छन्।
48दूध बगाउने असङ्ख्य नदी र भात तथा अन्य खाद्य पदार्थका पहाड पनि त्यहाँ छन्। साँच्चै, सेता बादलजस्ता देखिने अनेक भव्य भवन, जसमा सुनको आभा भएका अनेक शय्या छन्, ती लोकहरूमा छन्।
49यो सबै ती मानिसहरूले पाउँछन् जसले यस संसारमा अन्नको दान गर्दछन्। त्यसैले तिमी पनि अन्नका दाता बन। साँच्चै, यी ती लोक हुन् जो ती महान् र धर्मात्मा पुरुषका लागि सुरक्षित छन् जसले यस संसारमा अन्नको दान गर्दछन्। यिनै कारणले मानिसहरूले यस संसारमा सधैँ अन्नको दान गर्नुपर्छ।