Anushasanika Parva — Exertion and destinywhich is more powerful. Conversation between Brahman and Vasishtha
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 6
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। दैवे पुरुषकारे च किंस्विच्छ्रेष्ठतरं भवेत्॥
2भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। वसिष्ठस्य च संवादं ब्रह्मणश्च युधिष्ठिर॥
3दैवमानुषयोः किंस्वित् कर्मणोः श्रेष्ठमित्युत। पुरा वसिष्ठो भगवान् पितामहमपृच्छत॥
4ततः पद्मोद्भवो राजन् देवदेवः पितामहः। उवाच मधुरं वाक्यमर्थवद्धेतुभूषितम्॥
5ब्रह्मोवाच नाबीजं जायते किंचिन्न बीजेन विना फलम्। बीजाद् बीजं प्रभवति बीजादेव फलं स्मृतम्॥
6यादृशं वपते बीजं क्षेत्रमासाद्य कर्षकः। सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम्॥
7यथा बीजं विना क्षेत्रमुप्तं भवति निष्फलम्। तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति॥
8क्षेत्रं पुरुषकारस्तु दैवं बीजमुदाहृतम्। क्षेत्रबीजसमायोगात् ततः सस्यं समृद्ध्यते॥
9कर्मणः फलनिर्वृत्तिं स्वयमश्नाति कारकः। प्रत्यक्षं दृश्यते लोके कृतस्यापकृतस्य च॥ शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा। कृतं फलति सर्वत्र नाकृतं भुज्यते क्वचित्॥
10कृती सर्वत्र लभते प्रतिष्ठां भाग्यसंयुताम्। अकृती लभते भ्रष्टः क्षते क्षारावसेचनम्॥
11तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च। प्राप्यते कर्मणा सर्वे न दैवादकृतात्मना॥
12तथा स्वर्गश्च भोगश्च निष्ठा या च मनीषिता। सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहोपलभ्यते॥
13ज्योतींषि त्रिदशा नागा यक्षाश्चन्द्राकमारुताः। सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद् देवतां गताः॥
14अर्थो वा मित्रवर्गा वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम्। श्रीश्चापि दुर्लभा भोक्तुं तथैवाकृतकर्मभिः॥
15शौचेन लभते विप्रः क्षत्रियो विक्रमेण तु। वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया श्रियम्॥
16नादातारं भजन्त्यर्था न क्लीबं नापि निष्क्रियम्। नाकर्मशीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम्॥
17येन लोकास्त्रयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश्च देवताः। स एष भगवान् विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः॥
18स्वं चेत् कर्मफलं न स्यात् सर्वमेवाफलं भवेत्। लोको दैवं समालक्ष्य उदासीनो भवेन्ननु॥
19अकृत्वा मानुषं कर्म यो दैवमनुवर्तते। वृथा श्राम्यति सम्प्राप्य पतिं क्लीबमिवाङ्गना॥
20न तथा मानुषे लोके भयमस्ति शुभाशुभे। तथा त्रिदशलोके हि भयमन्येन जायते॥
21कृतः पुरुषकारस्तु दैवमेवानुवर्तते। न दैवमकृते किंचित् कस्यचिद् दातुमर्हति॥
22यथा स्थानान्यनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्वपि। कथं कर्म विना दैवं स्थास्यति स्थापयिष्यतः॥
23न दैवतानि लोकेऽस्मिन् व्यापार यान्ति कस्यचित्। व्यासङ्गं जनयन्त्युग्रमात्माभिभवशङ्कया।॥
24ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः। कस्य वाचा ह्यदैवं स्याद्यतो दैवं प्रवर्तते॥
25कथं तस्य समुत्पत्तिर्यतो दैवं प्रवर्तते। एवं त्रिदशलोकेऽपि प्राप्यन्ते बहवो गुणाः॥
26आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः। आत्मैव ह्यात्मन: साक्षी कृतस्याप्यकृतस्य च।॥
27कृतं चाप्यकृतं किंचित् कृते कर्मणि सिद्ध्यति। सुकृतं दुष्कृतं कर्म न यथार्थे प्रपद्यते॥
28देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैरवाप्यते। पुण्यशीलं नरं प्राप्य किं दैवं प्रकरिष्यति॥
29पुरा ययातिर्विभ्रष्टश्च्यावितः पतितः क्षितौ। पुनरारोपितः स्वर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः॥
30पुरूरवाश्च राजर्षिर्द्विजैरभिहितः पुरा। ऐल इत्यभिविख्यातः स्वर्गं प्राप्तो महीपतिः॥
31अश्वमेधादिभिर्यज्ञैः सत्कृत: कोसलाधिपः। महर्षिशापात् सौदासः पुरुषादत्वमागतः॥
32अश्वत्थामा च रामश्च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ। न गच्छतः स्वर्गलोकं सुकृतेनेह कर्मणा॥
33वसुर्यज्ञशतैरिष्ट्वा द्वितीय इव वासवः। मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः॥
34बलिवैरोचनिर्बद्धो धर्मपाशेन दैवतैः। विष्णोः पुरुषकारेण पातालसदनः कृतः॥
35शक्रस्योद्रम्य चरणं प्रस्थितो जनमेजयः। द्विजस्त्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः॥
36अज्ञानाद् ब्राह्यणं हत्वा स्पृष्टो बालवधेन च। वैशम्पायनविप्रर्षिः किं दैवेन न वारितः॥
37गोप्रदानेन मिथ्या च ब्राह्मणेभ्यो महामखे। पुरा नृगश्च राजर्षिः कृकलासत्वमागतः॥
38धुन्धुमारश्च राजर्षिः सत्रेष्वेव जरां गतः। प्रीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे॥
39पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर्महाबलैः। पुनः प्रत्याहृतं चैव न दैवाद् भुजसंश्रयात्॥
40तपोनियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः। किं त दैवबलाच्छापमुत्सृजन्ते न कर्मणा॥
41पापमुत्सृजते लोके सर्वं प्राप्य सुदुर्लभम्। लोभमोहसमापन्नं न दैवं चायते नरम्॥
42यथाग्निः पवनोद्भूतः सुसूक्ष्मोऽपि महान् भवेत्। तथा कर्मसमायुक्तं दैवं साधु विवर्धते॥
43यथा तैलक्षयाद् दीपः प्रह्रासमुपगच्छति। तथा कर्मक्षयाद् दैवं प्रहासमुपगच्छति॥
44विपुलमपि धनौघं प्राप्य भोगान् स्त्रियो वा पुरुष इह न शक्तः कर्महीनो हि भोक्तम्। सुनिहितमपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं पुरुष इह महात्मा प्राप्नुते नित्ययुक्तः॥
45व्ययगुणमपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते भवति मनुजलोकाद् देवलोको विशिष्टः। बहुतरसुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि। पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणाम्॥
46न च फलति विकर्मा जीवलोक न दैवं व्यपनयति विमार्गं नास्ति दैवे प्रभुत्वम्। गुरुमिव कृतमय्यं कर्म संयाति दैवं नयति पुरुषकारः संचितस्तत्र तत्र॥
47एतत् ते सर्वमाख्यातं मया वै मुनिसत्तम। फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः॥
48अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा। विधिना कर्मणा चैव स्वर्गमार्गमवाप्नुयात्॥
English
1Yudhishthira said Of Exertion and Destiny, tell me O learned sire who are versed in all the scriptures, which is the more potent?
2Bhishma said This ancient story of the conversation of Vasishtha and Brahman. O Yudhishthira, explain this matter.
3In days of yore the worshipful Vasishta enquired of Brahman as to which among these two, viz., the Karma of a creature acquired in this life, or that acquired in pristine lives (and called Destiny), is the more powerful in shaping his life.
4Then, O king, the great god Brahman, who had originated from the primeval lotus. answered him in these sweet and wellreasoned pregnant words.
5Brahmana said Nothing springs into existence without seed. Without seed, fruits do not grow. From seeds originate other seeds. Hence are fruits known to be sprung from seeds.
6According to the good or bad seed that the husbandman sows in his field, he reaps good or bad fruits.
7As, unsown with seed, the soil, through tilled, becomes fruitless, so, without personal Exertion, Destiny is of no use.
8One's own deeds are like the soil, and Destiny is compared to the seed. The harvest grows from the union of the soil and seed.
9It is seen every day in the world that the doer reaps the fruit of his good and evil acts; that happiness results from goods deeds, and pain is the outcome of evil ones; that acts, when done, always fructify; and that, if not done, no fruit arises.
10A man of (good) act gains merits with good fortune, while and idler loses his estate, and reaps evil like the infusion of alkaline matter injected into a wound.
11By firm application, one acquires beauty, fortune, and all sorts of riches. Everything can be obtained by Exertion: but nothing can be gained through Destiny only, by a man who lacks personal Exertion.
12One attains to heaven, and all the object of enjoyment, as also the fulfilment of his heart's desires, by wellapplied personal Exertion.
13All the luminaries in the sky, all the gods, the Nagas, and the Rakshasas, as also the Sun and the Moon and the Winds, have acquired their high status by evolution from man's status, by dint of their own action.
14Riches, friends, prosperity coming down from generatica to generation, as also the sweets of life, are difficult of attainment by those who want Exertion.
15The Brahmana acquires prosperity by holy living, the Kshatriya by prowess, the Vaishya by manly exertion, and the Shudra by service.
16The stingy, the impotent, or the idler do not acquire riches and other objects of enjoyment. Nor are these ever acquired by the man who is not active or inanly or devoted to the exercise of religious austerities.
17Even he, the worshipful Vishnu, who created the three worlds with the Daityas and all the gods, even He is engaged in austere penances in the heart of the deep.
18If one's Karma bore no fruit, then all actions would become fruitless and depending on desting men should become idlers.
19He who, without following the human modes of action follows Destiny only, acts in vain, like the woman who has an impotent husband.
20The apprehension of good or evil in this world is not Destiny be unfavourable as his apprehension of the same in the other world if Exertion be wanting while here. SO great if
21Man's powers, if properly applied only follow his Destiny, but Destiny alone cannot produce any good where Exertion is wanting.
22When it is seen that even in the celestial regions, the position of the gods themselves is unstable, how would the gods maintain their own position or that of other of others without proper Karma.
23The gods do not always approve of the good actions of others in this world, for, fearing their own defeat, they try to thwart the acts of others.
24There is a constant rivalry between the gods and the Rishis, and if they all have to go through their Karma, still it can never be said that there is no such thing as Destiny, for it is the latter that introduces all Karma.
25How does Karma originate, if Destiny is the principal motive power of human action? By this means, many virtues are accumulated in the celesiial regions.
26One's own self is his friend and his enemy too, as also the witness of one's good and evil deeds.
27Good and evil appear through Karma. Good and evil acts do not produce sufficient results.
28Virtue is the refuge of the gods, and by virtue everything is acquired. Destiny thwarts not the man who has acquired virtue and righteousness.
29In days of yore, Yayati, falling from his high position in heaven, descended on the Earth but was again restored to the celestial regions by the good deeds of his pious grandsons.
30The royal sage Pururavas, well known as the descendant of lla, attained to heaven through the intercession of the Brahmanas.
31Saudasa, the king of Koshala, though dignified by the performance of Ashvamedha and other sacrifices, came by the status of a maneating Rakshasa, through the course of a great Rishi.
32Ashvatthaman and Rama, though both warriors and Sons of Ascetics, failed to acquired heaven by virtue of their own actions in this world.
33Vasu, though he celebrated a hundred sacrifices, like a second Vasava, was sent to the nethermost regions, for making a single false statement.
34Bali, the son of Virochana, virtuous bound by his promise, was sent to the regions under the Earth, by the prowess of Vishnu.
35Was not Janamejaya, who followed the footprints of Shakra, for slaying a Brahmana woman, checked and put down by the gods?.
36Was not the twiceborn Rishi Vaishampayana too, who killed a Brahmana in ignorance, and was polluted by the slaughter of a child, put down by the gods?
37In days of yore the royal sage Nriga became changed into a lizard. He had made gifts of kine into the Brahmanas at his great sacrifice, but this did not help him.
38The royal sage Dhundhumara was possessed by decrepitude even while engaged in celebrating his sacrifices, and foregoing all the merits thereof the merits thereof he fell asleep at Girivraja.
39The Pandavas too regained their lost kingdom, of which they had been deprived by the powerful sons of Dhritarashtra, not through the influence of the Fates, but by recourse of their own heroism.
40Do the ascetics of rigid vows, and given to the practice of austere penances, denounce their curses by the help of any supernatural power or only in the exercise of their own power attained by individual acts?
41If possessed by the wicked, all the good which is gained with difficulty in this world, is soon lost to them. Destiny does not help the man that is full of spiritual ignorance and avarice.
42Even as small fire, when fanned by the wind, becomes highly powerful, so does Destiny, when helped by individual Exertion, becomes greatly potent.
43As by the diminution of oil in the lamp its light is put out, so does the influence of Destiny, by the abatement of one's acts.
44Having obtained riches, and woman and all the enjoyments of this world, the, man who is not hardworking is unable to enjoy them long, but the great man, diligent in Exertion, can find riches buried deep in the Earth and watched over by the Fates.
45The good man who is prodigal is sought by the gods for his good conduct, the celestial world being better than the world of men, but the house of miser though full of riches is looked upon by the gods as the house of the dead.
46The inan who does not cxert himself is never contented in this world, nor can Destiny change the course of a man who has gone wrong. There is no power inherent in Destiny. As the pupil follows the preceptor, so does one's action, guided by Destiny, follows his own personal exertion. Where one's own exertion is displayed, there only Destiny, shows its hand.
47best of ascetics, I have thus described all the merits of personal Exertion, having always known in their true significance.
48By the influence of Destiny, and by showing personal Exertion, do men attain to heaven. The combined help of Destiny and Exertion, becomes fruitful.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे समस्त शास्त्रों के ज्ञाता विद्वान् पितामह, मुझे बताइए कि पुरुषार्थ और दैव — इन दोनों में कौन अधिक बलवान् है?
2भीष्म ने कहा — इस विषय में वसिष्ठ और ब्रह्मा के संवाद का यह प्राचीन इतिहास कहा जाता है। हे युधिष्ठिर, वही इस विषय को स्पष्ट करता है।
3प्राचीन काल में पूजनीय वसिष्ठ ने ब्रह्मा से पूछा कि इन दोनों में — प्राणी के इस जन्म में अर्जित कर्म, अथवा पूर्वजन्मों में अर्जित कर्म (जिसे दैव कहा जाता है) — उसका जीवन गढ़ने में कौन अधिक बलवान् है।
4तब हे राजन्, आदिकालीन कमल से उत्पन्न हुए महादेव ब्रह्मा ने उन्हें इन मधुर, सुतर्कयुक्त और अर्थगर्भित वचनों में उत्तर दिया।
5ब्रह्मा ने कहा — बीज के बिना कुछ भी उत्पन्न नहीं होता। बीज के बिना फल नहीं उगते। बीजों से ही अन्य बीज उत्पन्न होते हैं। इसीलिए फल बीजों से उत्पन्न हुए जाने जाते हैं।
6कृषक अपने खेत में जैसा अच्छा या बुरा बीज बोता है, वैसा ही अच्छा या बुरा फल काटता है।
7जैसे बीज न बोई गई भूमि जोती जाने पर भी निष्फल रहती है, वैसे ही पुरुषार्थ के बिना दैव किसी काम का नहीं।
8मनुष्य के अपने कर्म भूमि के समान हैं और दैव की उपमा बीज से दी जाती है। भूमि और बीज के संयोग से ही फसल उगती है।
9संसार में प्रतिदिन यह देखा जाता है कि कर्ता अपने शुभ और अशुभ कर्मों का फल भोगता है; कि सुख सत्कर्मों से उत्पन्न होता है और दुःख दुष्कर्मों का परिणाम है; कि किए हुए कर्म सदा फल देते हैं; और यदि वे न किए जाएँ तो कोई फल उत्पन्न नहीं होता।
10सत्कर्म करने वाला पुरुष सौभाग्य के साथ पुण्य प्राप्त करता है, जबकि आलसी अपनी सम्पत्ति खो देता है और घाव पर क्षार डाले जाने के समान अनिष्ट भोगता है।
11दृढ़ प्रयत्न से मनुष्य सौन्दर्य, सौभाग्य और सब प्रकार का धन प्राप्त करता है। पुरुषार्थ से सब कुछ प्राप्त हो सकता है; किन्तु जिस पुरुष में पुरुषार्थ नहीं, वह केवल दैव से कुछ नहीं पा सकता।
12भलीभाँति किए गए पुरुषार्थ से मनुष्य स्वर्ग, समस्त भोग्य पदार्थ तथा अपने हृदय की कामनाओं की पूर्ति प्राप्त करता है।
13आकाश के समस्त ज्योतिर्मय पिण्ड, समस्त देवता, नाग और राक्षस, तथा सूर्य, चन्द्रमा और वायु — इन सबने अपने ही कर्मों के बल से मनुष्य की स्थिति से उन्नत होकर अपना उच्च पद प्राप्त किया है।
14धन, मित्र, पीढ़ी-दर-पीढ़ी चली आने वाली समृद्धि, तथा जीवन के सुख — ये सब उनके लिए दुर्लभ हैं जिनमें पुरुषार्थ का अभाव है।
15ब्राह्मण पवित्र आचरण से, क्षत्रिय पराक्रम से, वैश्य पुरुषोचित उद्यम से और शूद्र सेवा से समृद्धि प्राप्त करता है।
16कृपण, नपुंसक अथवा आलसी धन और अन्य भोग्य पदार्थ प्राप्त नहीं करते। न ही वह पुरुष इन्हें कभी प्राप्त करता है जो उद्यमी, पुरुषार्थी अथवा तपश्चर्या में निरत नहीं है।
17वे पूजनीय विष्णु भी, जिन्होंने दैत्यों तथा समस्त देवताओं सहित तीनों लोकों की सृष्टि की, वे भी गहरे समुद्र के मध्य में कठोर तपस्या में लगे हुए हैं।
18यदि मनुष्य का कर्म फल न देता, तो समस्त कार्य निष्फल हो जाते और दैव के भरोसे मनुष्य आलसी हो जाते।
19जो मनुष्योचित कर्म का आश्रय न लेकर केवल दैव का अनुसरण करता है, उसका प्रयत्न व्यर्थ जाता है — उस स्त्री के समान जिसका पति नपुंसक हो।
20इस लोक में शुभ या अशुभ की आशंका, यदि दैव प्रतिकूल हो, उतनी बड़ी नहीं है, जितनी परलोक में उसी की आशंका होती है — यदि यहाँ रहते हुए पुरुषार्थ का अभाव रहा हो; इतना महान् है (पुरुषार्थ का फल)।
21मनुष्य की शक्तियाँ, यदि भलीभाँति प्रयुक्त हों, तो ही उसके दैव का अनुसरण करती हैं; किन्तु जहाँ पुरुषार्थ का अभाव है, वहाँ केवल दैव कोई कल्याण उत्पन्न नहीं कर सकता।
22जब यह देखा जाता है कि स्वर्गलोक में भी स्वयं देवताओं का पद अस्थिर है, तब देवता उचित कर्म के बिना अपना अथवा दूसरों का पद कैसे बनाए रख सकेंगे?
23देवता इस लोक में दूसरों के सत्कर्मों का सदा अनुमोदन नहीं करते, क्योंकि अपनी पराजय के भय से वे दूसरों के कर्मों में विघ्न डालने का प्रयत्न करते हैं।
24देवताओं और ऋषियों के बीच निरन्तर स्पर्धा रहती है, और यदि उन सबको अपने कर्म भोगने ही पड़ते हैं, तब भी यह कभी नहीं कहा जा सकता कि दैव नाम की कोई वस्तु नहीं है; क्योंकि वही समस्त कर्मों का प्रवर्तक है।
25यदि दैव ही मनुष्य के कर्म की प्रधान प्रेरक शक्ति है, तो कर्म का आरम्भ कैसे होता है? इसी प्रकार स्वर्गलोक में अनेक पुण्य संचित होते हैं।
26मनुष्य का अपना आत्मा ही उसका मित्र है और शत्रु भी, तथा उसके शुभ और अशुभ कर्मों का साक्षी भी वही है।
27शुभ और अशुभ कर्म के द्वारा ही प्रकट होते हैं। शुभ और अशुभ कर्म स्वयं ही पर्याप्त फल उत्पन्न नहीं करते।
28धर्म देवताओं का आश्रय है, और धर्म से ही सब कुछ प्राप्त होता है। जिस पुरुष ने धर्म और सदाचार अर्जित कर लिया, उसे दैव विफल नहीं करता।
29प्राचीन काल में ययाति स्वर्ग के अपने उच्च पद से गिरकर पृथ्वी पर उतरे, किन्तु अपने धर्मात्मा दौहित्रों के सत्कर्मों से पुनः स्वर्गलोक में प्रतिष्ठित हुए।
30इला के वंशज के रूप में विख्यात राजर्षि पुरूरवा ब्राह्मणों की कृपा से स्वर्ग को प्राप्त हुए।
31कोशल के राजा सौदास, यद्यपि अश्वमेध आदि यज्ञों के अनुष्ठान से गौरवान्वित थे, तथापि एक महान् ऋषि के शाप से नरभक्षी राक्षस की दशा को प्राप्त हुए।
32अश्वत्थामा और राम (परशुराम), यद्यपि दोनों योद्धा और तपस्वियों के पुत्र थे, तथापि इस लोक में अपने ही कर्मों के कारण स्वर्ग प्राप्त न कर सके।
33वसु ने, यद्यपि दूसरे वासव (इन्द्र) के समान सौ यज्ञ किए थे, तथापि एक ही असत्य वचन कहने के कारण अधोलोक में भेज दिए गए।
34विरोचन के पुत्र बलि, जो धर्मात्मा थे और अपने वचन से बँधे हुए थे, विष्णु के पराक्रम से पृथ्वी के नीचे के लोकों में भेज दिए गए।
35क्या शक्र (इन्द्र) के पदचिह्नों पर चलने वाले जनमेजय एक ब्राह्मणी का वध करने के कारण देवताओं द्वारा रोके और नीचे नहीं गिराए गए?
36क्या द्विजश्रेष्ठ ऋषि वैशम्पायन भी, जिन्होंने अज्ञानवश एक ब्राह्मण का वध किया और बालहत्या से कलुषित हुए, देवताओं द्वारा नीचे नहीं गिराए गए?
37प्राचीन काल में राजर्षि नृग गिरगिट बना दिए गए। उन्होंने अपने महान् यज्ञ में ब्राह्मणों को गोदान किया था, किन्तु इससे उन्हें कोई सहायता न मिली।
38राजर्षि धुन्धुमार अपने यज्ञों के अनुष्ठान में लगे रहते हुए ही जरा से ग्रस्त हो गए, और उनका समस्त पुण्य छोड़कर वे गिरिव्रज में सो गए।
39पाण्डवों ने भी अपना खोया हुआ राज्य, जिससे धृतराष्ट्र के बलवान् पुत्रों ने उन्हें वंचित किया था, दैव के प्रभाव से नहीं, अपितु अपने ही पराक्रम का आश्रय लेकर पुनः प्राप्त किया।
40क्या कठोर व्रतधारी और उग्र तपस्या में निरत तपस्वी अपने शाप किसी अलौकिक शक्ति की सहायता से देते हैं, अथवा केवल अपने ही कर्मों से अर्जित अपनी शक्ति के प्रयोग से?
41यदि दुष्टों के अधिकार में हो, तो इस लोक में कठिनाई से अर्जित समस्त शुभ शीघ्र ही उनके हाथ से निकल जाता है। जो अज्ञान और लोभ से भरा है, दैव उसकी सहायता नहीं करता।
42जैसे छोटी-सी अग्नि वायु से प्रज्वलित होकर अत्यन्त प्रबल हो जाती है, वैसे ही दैव भी पुरुषार्थ की सहायता पाकर अत्यन्त बलवान् हो जाता है।
43जैसे दीपक में तेल के घटने से उसका प्रकाश बुझ जाता है, वैसे ही कर्म के क्षीण होने से दैव का प्रभाव भी बुझ जाता है।
44धन, स्त्री और इस लोक के समस्त भोग पा लेने पर भी जो पुरुष उद्यमी नहीं है, वह उन्हें अधिक काल तक भोग नहीं सकता; किन्तु पुरुषार्थ में तत्पर महापुरुष पृथ्वी में गहरा गड़ा और दैव द्वारा रक्षित धन भी खोज निकालता है।
45जो सज्जन उदारतापूर्वक व्यय करता है, उसे देवता उसके सदाचरण के कारण चाहते हैं — क्योंकि देवलोक मनुष्यलोक से श्रेष्ठ है; किन्तु कृपण का घर, धन से भरा होने पर भी, देवताओं की दृष्टि में मृतक के घर के समान है।
46जो पुरुष प्रयत्न नहीं करता, वह इस लोक में कभी सन्तुष्ट नहीं होता; और जो कुमार्ग पर चला गया, उसकी गति दैव भी नहीं बदल सकता। दैव में स्वतः कोई शक्ति नहीं है। जैसे शिष्य गुरु का अनुसरण करता है, वैसे ही दैव से प्रेरित मनुष्य का कर्म उसके अपने पुरुषार्थ का अनुसरण करता है। जहाँ अपना पुरुषार्थ प्रकट होता है, वहीं दैव अपना हाथ दिखाता है।
47हे तपस्वियों में श्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने पुरुषार्थ के समस्त गुण, जिन्हें मैं सदा उनके यथार्थ अर्थ में जानता आया हूँ, तुम्हें बताए।
48दैव के प्रभाव से और पुरुषार्थ के प्रकट होने से मनुष्य स्वर्ग को प्राप्त करते हैं। दैव और पुरुषार्थ की संयुक्त सहायता ही फलदायी होती है।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता विद्वान् पितामह, मलाई बताउनुहोस् कि पुरुषार्थ र दैव — यी दुईमध्ये कुन बढी बलवान् छ?
2भीष्मले भने — यस विषयमा वसिष्ठ र ब्रह्माको संवादको यो प्राचीन इतिहास भनिन्छ। हे युधिष्ठिर, त्यसैले यस विषयलाई स्पष्ट पार्दछ।
3प्राचीन कालमा पूजनीय वसिष्ठले ब्रह्मासँग सोधे कि यी दुईमध्ये — प्राणीले यस जन्ममा आर्जन गरेको कर्म, अथवा पूर्वजन्महरूमा आर्जन गरेको कर्म (जसलाई दैव भनिन्छ) — उसको जीवन गढ्नमा कुन बढी बलवान् छ।
4तब हे राजन्, आदिकालीन कमलबाट उत्पन्न भएका महादेव ब्रह्माले उनलाई यी मधुर, सुतर्कयुक्त र अर्थगर्भित वचनमा उत्तर दिए।
5ब्रह्माले भने — बीजविना केही पनि उत्पन्न हुँदैन। बीजविना फल फल्दैनन्। बीजबाटै अरू बीज उत्पन्न हुन्छन्। त्यसैले फलहरू बीजबाट उत्पन्न भएका मानिन्छन्।
6कृषकले आफ्नो खेतमा जस्तो असल वा खराब बीउ छर्दछ, त्यस्तै असल वा खराब फल काट्दछ।
7जसरी बीउ नछरिएको भूमि जोतिए पनि निष्फल रहन्छ, त्यसरी नै पुरुषार्थविना दैव कुनै कामको हुँदैन।
8मानिसका आफ्ना कर्म भूमिसमान हुन् र दैवको उपमा बीउसँग दिइन्छ। भूमि र बीउको संयोगबाटै बाली उम्रन्छ।
9संसारमा प्रतिदिन यो देखिन्छ कि कर्ताले आफ्ना शुभ र अशुभ कर्मको फल भोग्दछ; कि सुख सत्कर्मबाट उत्पन्न हुन्छ र दुःख दुष्कर्मको परिणाम हो; कि गरिएका कर्मले सधैँ फल दिन्छन्; र यदि ती नगरिए भने कुनै फल उत्पन्न हुँदैन।
10सत्कर्म गर्ने पुरुषले सौभाग्यसँगै पुण्य प्राप्त गर्दछ, जबकि अल्छीले आफ्नो सम्पत्ति गुमाउँछ र घाउमा खार हालिएझैँ अनिष्ट भोग्दछ।
11दृढ प्रयत्नले मानिसले सौन्दर्य, सौभाग्य र सबै प्रकारको धन प्राप्त गर्दछ। पुरुषार्थले सबै कुरा प्राप्त हुन सक्छ; तर जुन पुरुषमा पुरुषार्थ छैन, उसले केवल दैवबाट केही पाउन सक्दैन।
12राम्ररी गरिएको पुरुषार्थले मानिसले स्वर्ग, सम्पूर्ण भोग्य पदार्थ तथा आफ्नो हृदयका कामनाहरूको पूर्ति प्राप्त गर्दछ।
13आकाशका सम्पूर्ण ज्योतिर्मय पिण्ड, सम्पूर्ण देवता, नाग र राक्षस, तथा सूर्य, चन्द्रमा र वायु — यी सबैले आफ्नै कर्मको बलले मानिसको स्थितिबाट उन्नत भएर आफ्नो उच्च पद प्राप्त गरेका हुन्।
14धन, मित्र, पुस्तादेखि पुस्तासम्म चलिआएको समृद्धि, तथा जीवनका सुख — यी सबै तिनका लागि दुर्लभ छन् जसमा पुरुषार्थको अभाव छ।
15ब्राह्मणले पवित्र आचरणले, क्षत्रियले पराक्रमले, वैश्यले पुरुषोचित उद्यमले र शूद्रले सेवाले समृद्धि प्राप्त गर्दछ।
16कृपण, नपुंसक अथवा अल्छीले धन र अन्य भोग्य पदार्थ प्राप्त गर्दैनन्। न त त्यो पुरुषले नै यी कहिल्यै प्राप्त गर्दछ जो उद्यमी, पुरुषार्थी अथवा तपश्चर्यामा निरत छैन।
17ती पूजनीय विष्णु पनि, जसले दैत्य तथा सम्पूर्ण देवतासहित तीनै लोकको सृष्टि गरे, उनी पनि गहिरो समुद्रको बीचमा कठोर तपस्यामा लागिरहेका छन्।
18यदि मानिसको कर्मले फल दिँदैनथ्यो भने, सम्पूर्ण कार्य निष्फल हुन्थे र दैवको भरमा मानिसहरू अल्छी हुन्थे।
19जसले मनुष्योचित कर्मको आश्रय नलिई केवल दैवको अनुसरण गर्दछ, उसको प्रयत्न व्यर्थ जान्छ — त्यस स्त्रीसमान जसको पति नपुंसक छ।
20यस लोकमा शुभ वा अशुभको आशङ्का, यदि दैव प्रतिकूल भयो भने, त्यति ठूलो हुँदैन, जति परलोकमा त्यसैको आशङ्का हुन्छ — यदि यहाँ रहँदा पुरुषार्थको अभाव रह्यो भने; यति महान् छ (पुरुषार्थको फल)।
21मानिसका शक्तिहरू, यदि राम्ररी प्रयोग गरिए भने मात्र उसको दैवको अनुसरण गर्दछन्; तर जहाँ पुरुषार्थको अभाव छ, त्यहाँ केवल दैवले कुनै कल्याण उत्पन्न गर्न सक्दैन।
22जब यो देखिन्छ कि स्वर्गलोकमा पनि स्वयं देवताहरूको पद अस्थिर छ, तब देवताहरूले उचित कर्मविना आफ्नो अथवा अरूको पद कसरी कायम राख्न सक्लान्?
23देवताहरूले यस लोकमा अरूका सत्कर्मको सधैँ अनुमोदन गर्दैनन्, किनभने आफ्नो पराजयको भयले तिनीहरू अरूका कर्ममा विघ्न हाल्ने प्रयत्न गर्दछन्।
24देवता र ऋषिहरूबीच निरन्तर स्पर्धा रहन्छ, र यदि तिनीहरू सबैले आफ्ना कर्म भोग्नैपर्छ भने पनि, यो कहिल्यै भन्न सकिँदैन कि दैव नामको कुनै वस्तु छैन; किनभने त्यही नै सम्पूर्ण कर्मको प्रवर्तक हो।
25यदि दैव नै मानिसको कर्मको प्रधान प्रेरक शक्ति हो भने, कर्मको आरम्भ कसरी हुन्छ? यसै प्रकारले स्वर्गलोकमा अनेक पुण्य सञ्चित हुन्छन्।
26मानिसको आफ्नै आत्मा नै उसको मित्र हो र शत्रु पनि, तथा उसका शुभ र अशुभ कर्मको साक्षी पनि त्यही हो।
27शुभ र अशुभ कर्मद्वारा नै प्रकट हुन्छन्। शुभ र अशुभ कर्मले आफैँ पर्याप्त फल उत्पन्न गर्दैनन्।
28धर्म देवताहरूको आश्रय हो, र धर्मबाटै सबै कुरा प्राप्त हुन्छ। जुन पुरुषले धर्म र सदाचार आर्जन गरिसक्यो, उसलाई दैवले विफल पार्दैन।
29प्राचीन कालमा ययाति स्वर्गको आफ्नो उच्च पदबाट खसेर पृथ्वीमा ओर्ले, तर आफ्ना धर्मात्मा नातिहरूका सत्कर्मले पुनः स्वर्गलोकमा प्रतिष्ठित भए।
30इलाका वंशजका रूपमा विख्यात राजर्षि पुरूरवा ब्राह्मणहरूको कृपाले स्वर्ग प्राप्त गरे।
31कोशलका राजा सौदास, यद्यपि अश्वमेध आदि यज्ञका अनुष्ठानले गौरवान्वित थिए, तथापि एक महान् ऋषिको श्रापले नरभक्षी राक्षसको दशा प्राप्त गरे।
32अश्वत्थामा र राम (परशुराम), यद्यपि दुवै योद्धा र तपस्वीका पुत्र थिए, तथापि यस लोकमा आफ्नै कर्मका कारण स्वर्ग प्राप्त गर्न सकेनन्।
33वसुले, यद्यपि दोस्रो वासव (इन्द्र)समान सय यज्ञ गरेका थिए, तथापि एउटै असत्य वचन बोलेका कारण अधोलोकमा पठाइए।
34विरोचनका पुत्र बलि, जो धर्मात्मा थिए र आफ्नो वचनले बाँधिएका थिए, विष्णुको पराक्रमले पृथ्वीमुनिका लोकहरूमा पठाइए।
35के शक्र (इन्द्र)का पदचिह्नमा हिँड्ने जनमेजय एक ब्राह्मणीको वध गरेका कारण देवताहरूद्वारा रोकिएर तल पारिएनन्?
36के द्विजश्रेष्ठ ऋषि वैशम्पायन पनि, जसले अज्ञानवश एक ब्राह्मणको वध गरे र बालहत्याले कलुषित भए, देवताहरूद्वारा तल पारिएनन्?
37प्राचीन कालमा राजर्षि नृग छेपारो बनाइए। उनले आफ्नो महान् यज्ञमा ब्राह्मणहरूलाई गोदान गरेका थिए, तर यसबाट उनलाई कुनै सहायता मिलेन।
38राजर्षि धुन्धुमार आफ्ना यज्ञका अनुष्ठानमा लागिरहेकै अवस्थामा जराले ग्रस्त भए, र तिनका सम्पूर्ण पुण्य त्यागेर उनी गिरिव्रजमा निदाए।
39पाण्डवहरूले पनि आफ्नो गुमेको राज्य, जसबाट धृतराष्ट्रका बलवान् पुत्रहरूले तिनीहरूलाई वञ्चित गरेका थिए, दैवको प्रभावले होइन, अपितु आफ्नै पराक्रमको आश्रय लिएर पुनः प्राप्त गरे।
40के कठोर व्रतधारी र उग्र तपस्यामा निरत तपस्वीहरूले आफ्ना श्राप कुनै अलौकिक शक्तिको सहायताले दिन्छन्, अथवा केवल आफ्नै कर्मबाट आर्जित आफ्नो शक्तिको प्रयोगले?
41यदि दुष्टहरूको अधिकारमा भयो भने, यस लोकमा कठिनाइले आर्जित सम्पूर्ण शुभ चाँडै तिनीहरूको हातबाट फुत्किन्छ। जो अज्ञान र लोभले भरिएको छ, दैवले उसको सहायता गर्दैन।
42जसरी सानो आगो वायुले प्रज्वलित भएर अत्यन्त प्रबल हुन्छ, त्यसरी नै दैव पनि पुरुषार्थको सहायता पाएर अत्यन्त बलवान् हुन्छ।
43जसरी दियोमा तेल घट्दा त्यसको उज्यालो निभ्छ, त्यसरी नै कर्म क्षीण हुँदा दैवको प्रभाव पनि निभ्छ।
44धन, स्त्री र यस लोकका सम्पूर्ण भोग पाइसक्दा पनि जुन पुरुष उद्यमी छैन, उसले ती धेरै समयसम्म भोग गर्न सक्दैन; तर पुरुषार्थमा तत्पर महापुरुषले पृथ्वीमा गहिरो गाडिएको र दैवद्वारा रक्षित धन पनि खोजी निकाल्दछ।
45जुन सज्जनले उदारतापूर्वक खर्च गर्दछ, उसलाई देवताहरूले उसको सदाचरणका कारण खोज्दछन् — किनभने देवलोक मनुष्यलोकभन्दा श्रेष्ठ छ; तर कृपणको घर, धनले भरिएको भए पनि, देवताहरूको दृष्टिमा मृतकको घरसमान छ।
46जुन पुरुषले प्रयत्न गर्दैन, ऊ यस लोकमा कहिल्यै सन्तुष्ट हुँदैन; र जो कुमार्गमा लाग्यो, उसको गति दैवले पनि बदल्न सक्दैन। दैवमा आफैँ कुनै शक्ति छैन। जसरी शिष्यले गुरुको अनुसरण गर्दछ, त्यसरी नै दैवबाट प्रेरित मानिसको कर्मले उसकै पुरुषार्थको अनुसरण गर्दछ। जहाँ आफ्नो पुरुषार्थ प्रकट हुन्छ, त्यहीँ दैवले आफ्नो हात देखाउँछ।
47हे तपस्वीहरूमा श्रेष्ठ, यसरी मैले पुरुषार्थका सम्पूर्ण गुण, जसलाई म सधैँ तिनको यथार्थ अर्थमा जान्दै आएको छु, तिमीलाई बताएँ।
48दैवको प्रभावले र पुरुषार्थ प्रकट भएर मानिसहरूले स्वर्ग प्राप्त गर्दछन्। दैव र पुरुषार्थको संयुक्त सहायता नै फलदायी हुन्छ।