Anushasanika Parva — The position of sons
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 49
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच ब्रूहि तात कुरुश्रेष्ठ वर्णानां त्वं पृथक् पृथक। कीदृश्यां कीदृशाश्चापि पुत्राः कस्य च के च ते॥
2विप्रवादाः सुबहवः श्रूयन्ते पुत्रकारिताः। अत्र नो मुह्यतां राजन् संशयं छेत्तुमर्हसि॥
3भीष्म उवाच आत्मा पुत्रश्च विज्ञेयस्तस्यानन्तराश्च यः। निरुक्तजश्च विज्ञेयः सुतः प्रसृतजस्तथा॥
4पतितस्य तु भार्याया भर्ना सुसमवेतया। तथा दत्तकृतौ पुत्रावध्यूढच तथापरः॥
5षडपध्वंसजाश्चापि कानीनापसदास्तथा। इत्येते वै समाख्यातास्तान् विजानीहि भारत॥
6युधिष्ठिर उवाच षडपध्वंसजाः के स्युः के वाप्यपसदास्तथा। एतत् सर्वं यथातत्त्वं व्याख्यातुं मे त्वमर्हसि॥
7भीष्म उवाच त्रिषु वर्णेषु ये पुत्रा ब्राह्मणस्य युधिष्ठिर। वर्णयोश्च द्वयोः स्यातां यौ राजन्यस्य भारत।॥ एको विड्वर्ण एवाथ तथात्रैवोपलक्षितः। घडपध्वंसजास्ते हि तथैवासपदाशृणु॥
8चाण्डालो व्रात्यवैद्यौ च ब्राह्मण्यां क्षत्रियासु च। वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्तेऽपसदास्त्रयः॥
9मागधो वामकश्चैव द्वौ वैश्यस्पोलक्षितौ। ब्राह्मण्यां क्षत्रियायां च क्षत्रियस्यैक एव तु॥
10ब्राह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्येतेऽपसदाः स्मृताः। पुत्रा ह्येते न शक्यन्ते मिथ्याकर्तुं नराधिप॥
11युधिष्ठिर उवाच क्षेत्र केचिदेवाहुः सुतं केचित्तु शुक्रजम्। तुल्यावेतौ सुतौ कस्य तन्मे ब्रूहि पितामह॥
12भीष्म उवाच रेतजो वा भवेत् पुत्रस्त्यक्तो वा क्षेत्रजो भवेत्। अध्यूढः समयं भित्त्वेत्येतदेव निबोध मे॥
13युधिष्ठिर उवाच रेतजं विद्य वै पुत्रं क्षेत्रजस्यागमः कथम्। अध्यूढं विद्म वै पुत्रं भित्त्वा तु समयं कथम्॥
14भीष्म उवाच आत्मजं पुत्रमुत्पाद्य यस्त्यजेत् कारणान्तरे। न तत्र कारणं रेतः स क्षेत्रस्वामिनो भवेत्॥
15पुत्रकामो हि पुत्रार्थं यां वृणीते विशाम्पते। क्षेत्रजं तु प्रमाणं स्यान्न वै तत्रात्मजः सुतः॥
16अन्यत्र क्षेत्रजः पुत्रो लक्ष्यते भरतर्षभ। न ह्यात्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तोपगतो ह्यसौ॥
17क्वचिच्च कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते। न तत्र रेतः क्षेत्रं वा यत्र लक्ष्येत भारत॥
18युधिष्ठिर उवाच कीदृशः कृतकः पुत्रः संग्रहादेव लक्ष्यते। शुक्रं क्षेत्रं प्रमाणं वा यत्र लक्ष्यं न भारत॥
19भीष्म उवाच मातापितृभ्यां यस्त्यक्तः पथि यस्तं प्रकल्पयेत्। न चास्य मातापितरौ ज्ञायेतां स हि कृत्रिमः॥
20अस्वामिकस्य स्वामित्वं यस्मिन् सम्प्रति लक्ष्यते। यो वर्ण: पोषयेत् तं च तद्वर्णस्तस्य जायते॥
21युधिष्ठिर उवाच कथमस्य प्रयोक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम्। देया कन्या कथं चेति तन्मे ब्रूहि पितामह॥
22भीष्म उवाच आत्मवत् तस्य कुर्वीत संस्कारं स्वामिवत् तथा। त्यक्तो मातापितृभ्यां यः सवर्ण प्रतिपद्यते॥
23तद्गोत्रबन्धुजं तस्य कुर्यात् संस्कारमच्युत। अथ देया तु कन्या स्यात् तद्वर्णस्य युधिष्ठिर।॥
24संस्कर्तुं वर्गगोत्रं च मातृवर्णविनिश्चये। कानीनाध्यूढजौ वापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ॥
25तावपि स्वाविव सुतौ संस्कार्याविति निश्चयः। श्रेत्रजो वाप्यपसदो येऽध्यूढास्तेषु चाप्युत॥ आत्मवद् वै प्रयुञ्जीरन् संस्कारान् ब्राह्मणादयः। धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयोऽयं प्रदृश्यते॥ एतत् ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
English
1Yudhishthira said Describe to us, O sire, the orders and classes separately, what kind of son is begotten on what women, who is entitled to have whom for sons, and what kinds of sons are there.
2It is known that disputes frequently take place about sons. You should, O king, remove the doubts of our mind. Indeed, we are stupefied about this subject.
3Bhishma said One's own begotten son considered as his own self. The son that is begotten upon one's wife by a person whom he has invited for it, if called Niruktaja. The son that is begotten upon one's wife by somebody without his permission, is Prasritaja.
4The son begotten upon his own wife by a person degraded from his positions is called Patitaja. There are two other, sons, viz., the son given, and the son made. There is another called Adhyuda.
5The son born of a maiden in her father's house is called Kanina. Besides these, there are six kinds of sons called Apadhwansaja and six others that are called Apasadas. These are the several kind of sons mentioned in the scriptures, know, O Bharata. are
6Yudhishthira said Who the six that are called Apadhvansaja? Who also are the Apasadas? You should fully explain all this to me.
7Bhishma said The sons that a Brahmana begets upon wives taken from the three inferior castes, those begotten by a Kshatriya upon wives taken from the two castes inferior to his own, O Bharata, and the sons that a Vaishya begets upon a wife taken from the one caste that is inferior to his,-are all called Apadhvansas. ! They are, as thus explained, of six kinds. Listen now to me as I tell you who the Apasadas are.
8The son that a Shudra begets upon a Brahmani woman is called a Chandala. Begotten upon a Kshatriya woman by a person of the Shudra order, the son is called a Vratye.। He who is born of a Vaishya woman by a Shudra father is called a Vaidya. These three kinds of sons are called Apasada.
9The Vaishya, by knowing a woman of the Brahmana order, begets a son that is called a Magadha, while the son that he begets upon a Kshatriya woman is called a Vamaka, The। Kshatriya can beget but one kind of son of upon a woman of a superior caste.
10Indeed, the son begotten by a Kshatriya upon a Brahmana woman, is called a Suta. These three also are called Apasadas. It cannot be said, O king, that these six kinds of sons are no sons.
11Yudhishthira said Some say that one's son is he, who is born in his soil. Some, on the other hand, say that one's son is he who has been begotten from his seed. Are both these kinds of sons equal? Whose, again, is the son to be? Do you tell me, this, O grandfather.
12Bhishma said His is the son from whose seed he has sprung. If, however, the owner of the seed discards the son born of it, such son then becomes his upon whose wife he has been begotten. The same rule applies to the son called Adhyuda. He belongs to the person from whose seed he has sprung. If, however, the owner of the seed forsakes him, he becomes the son of the husband of his mother. Know this is what the law declares.
13Yudhishthira said We know that the son becomes his from whose seed he has taken birth. Whence does the husband of the woman who gives birth to the son derive his right to the latter? Likewise the son called Adhyuda should be known to be the son of him from whose seed he has sprung. How can they be the sons of others on account of the engagement about owning and rearing them having been broken?
14Bhishma said Fie who, having begotten a son of his own loins: forsakes him for some reason or other, cannot be considered as the father of such son, for vital seed only cannot create sonship. Such son must be held to belong to the person who is the master of the soil.
15When a man, desiring to have a son, marries a girl quick with child, the son born of his wife must belong to him, for it is the fruit of his own soil. The person from whose vital seed the son has sprung, can have no right to such son.
16The son who is born in one's soil but not begotten by the owner, O chief of Bharata's race, bears all the marks of the father that has actually begotten him. The son thus born is incapable of concealing the evidences of physiognomy. He is at He is at once known by eyesight.
17As regards the son made, he is sometimes considered as the child of the person who has made him a son and who brings him up. In his case, neither the vital seed of which he has been born nor the soil in which he has been born, becomes the cause of sonship.
18Yudhishthira said What kind of son is that who is said to be a made son and whose sonship originates from the fact of his being taken and reared, and in whose case neither the vital seed nor the soil of birth, O Bharata, is caused as the cause of sonship.
19Bhishnia said When one takes up and rears a son who has been cast off on the road by his father and mother, and when the person thus taking and rearing him cannot find out his parents after search, he becomes the father of such son and the latter becomes what is called his made son.
20Not having anybody to own him, he becomes his who rcars hiin. Such son, again, comes to be considered as belonging to that castes to which his owner or rearer belongs.
21Yudhishthira said How should the purifactory rites of such a person be performed? In whose case that sort of rites are to be performed? With what girl should he be married? Tell me all this, O grandfather.
22Bhishma said The rites of purification for such a son should be performed according to the usage of the person himself who rears him, for, renounced by his parents, such son gets the caste of the person who takes him and rears him.
23Indeed, O you of unfading glory, the rearer should perform all the purificatory rites for such son according to the practices of his own family and kinsmen. As regards the girl also, O Yudhishthira, that should be bestowed in marriage upon such a son, she should belong to the caste of the rearer himself.
24All this is to be done only when the caste of the son's true mother cannot be learnt. Among sons, he who is born of a maiden and he who is born of a mother who had conceived before her marriage but brought nim forth subsequent to that act, are considered as very disgraceful and degraded.
25Even these two, however, should receive the same rites of purification that sanctioned for the sons begotten by the father in lawful marriage. In respect of the son who becomes his fathers on account of his birth in the father's soil, and of those sons who are called Apsadas, and those conceived by the wife in her maidenhood but brought forth after marriage, Brahmanas and others should apply the same rites of purification that are in vogue in their own castes. These are the conclusions that are seen in the scriptures about the different castes. I have thus told you everything of your questions. What else do you wish to hear?
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, हमें वर्णों तथा वर्गों का पृथक्-पृथक् वर्णन कीजिए — किस प्रकार का पुत्र किन स्त्रियों से उत्पन्न होता है, कौन किसे पुत्र के रूप में पाने का अधिकारी है, और पुत्र कितने प्रकार के होते हैं।
2यह ज्ञात है कि पुत्रों के विषय में बारम्बार विवाद होते हैं। हे राजन्, आपको हमारे मन के सन्देह दूर करने चाहिए। सचमुच हम इस विषय में मोहित हैं।
3भीष्म ने कहा — अपने ही द्वारा उत्पन्न पुत्र अपने आप के समान माना जाता है। जिसे इसके लिए आमन्त्रित किया गया हो, ऐसे पुरुष द्वारा अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र निरुक्तज कहलाता है। बिना अपनी अनुमति के किसी अन्य द्वारा अपनी पत्नी से उत्पन्न पुत्र प्रसृतज है।
4अपनी स्थिति से पतित पुरुष द्वारा अपनी ही पत्नी से उत्पन्न पुत्र पतितज कहलाता है। दो अन्य प्रकार के पुत्र भी हैं, अर्थात् दत्तक पुत्र तथा कृत्रिम पुत्र। एक और है जिसे अध्यूढ़ कहते हैं।
5कुमारी कन्या से उसके पिता के घर में उत्पन्न पुत्र कानीन कहलाता है। इनके अतिरिक्त छह प्रकार के पुत्र हैं जिन्हें अपध्वंसज कहते हैं और छह अन्य जिन्हें अपसद कहते हैं। हे भारत, जान लो, शास्त्रों में इन्हीं अनेक प्रकार के पुत्रों का उल्लेख है।
6युधिष्ठिर ने कहा — वे छह कौन हैं जिन्हें अपध्वंसज कहते हैं? और अपसद कौन हैं? आपको मुझे यह सब पूर्ण रूप से समझाना चाहिए।
7भीष्म ने कहा — हे भारत, ब्राह्मण द्वारा तीनों हीन वर्णों से ली गई पत्नियों से उत्पन्न पुत्र, क्षत्रिय द्वारा अपने से हीन दो वर्णों से ली गई पत्नियों से उत्पन्न पुत्र, तथा वैश्य द्वारा अपने से हीन एक वर्ण से ली गई पत्नी से उत्पन्न पुत्र — ये सब अपध्वंस कहलाते हैं। इस प्रकार समझाए गए वे छह प्रकार के हैं। अब मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि अपसद कौन हैं।
8शूद्र द्वारा ब्राह्मणी स्त्री से उत्पन्न पुत्र चाण्डाल कहलाता है। शूद्र वर्ण के पुरुष द्वारा क्षत्रिय स्त्री से उत्पन्न पुत्र व्रात्य कहलाता है। शूद्र पिता द्वारा वैश्य स्त्री से जो उत्पन्न होता है वह वैद्य कहलाता है। ये तीन प्रकार के पुत्र अपसद कहलाते हैं।
9वैश्य ब्राह्मण वर्ण की स्त्री से संसर्ग करके जो पुत्र उत्पन्न करता है वह मागध कहलाता है, जबकि क्षत्रिय स्त्री से उत्पन्न उसका पुत्र वामक कहलाता है। क्षत्रिय अपने से उच्च वर्ण की स्त्री से केवल एक ही प्रकार का पुत्र उत्पन्न कर सकता है।
10सचमुच क्षत्रिय द्वारा ब्राह्मण स्त्री से उत्पन्न पुत्र सूत कहलाता है। हे राजन्, ये तीन भी अपसद कहलाते हैं। यह नहीं कहा जा सकता कि ये छह प्रकार के पुत्र पुत्र नहीं हैं।
11युधिष्ठिर ने कहा — कुछ कहते हैं कि पुत्र वह है जो उसके क्षेत्र में उत्पन्न हुआ हो। दूसरी ओर कुछ कहते हैं कि पुत्र वह है जो उसके बीज से उत्पन्न हुआ हो। क्या ये दोनों प्रकार के पुत्र समान हैं? और पुत्र किसका होना चाहिए? हे पितामह, यह मुझे बताइए।
12भीष्म ने कहा — पुत्र उसका है जिसके बीज से वह उत्पन्न हुआ है। किन्तु यदि बीज का स्वामी उससे उत्पन्न पुत्र का परित्याग कर दे, तो ऐसा पुत्र उसका हो जाता है जिसकी पत्नी से वह उत्पन्न हुआ है। यही नियम अध्यूढ़ नामक पुत्र पर भी लागू होता है। वह उस पुरुष का है जिसके बीज से वह उत्पन्न हुआ है। किन्तु यदि बीज का स्वामी उसे त्याग दे, तो वह अपनी माता के पति का पुत्र हो जाता है। जान लो, धर्मशास्त्र यही घोषित करता है।
13युधिष्ठिर ने कहा — हम जानते हैं कि पुत्र उसका होता है जिसके बीज से उसने जन्म लिया है। जो स्त्री पुत्र को जन्म देती है उसके पति को उस पुत्र पर अधिकार कहाँ से मिलता है? इसी प्रकार अध्यूढ़ नामक पुत्र भी उसी का जाना जाना चाहिए जिसके बीज से वह उत्पन्न हुआ है। स्वामित्व तथा पालन के विषय में किया गया वचन भंग हो जाने के कारण वे दूसरों के पुत्र कैसे हो सकते हैं?
14भीष्म ने कहा — जो अपने ही अंश से पुत्र उत्पन्न करके किसी कारण से उसका परित्याग कर देता है, वह ऐसे पुत्र का पिता नहीं माना जा सकता, क्योंकि केवल बीज से पुत्रत्व उत्पन्न नहीं होता। ऐसे पुत्र को उस पुरुष का माना जाना चाहिए जो क्षेत्र का स्वामी है।
15जब कोई पुरुष पुत्र की कामना से गर्भवती कन्या से विवाह करता है, तब उसकी पत्नी से उत्पन्न पुत्र उसी का होना चाहिए, क्योंकि वह उसके अपने क्षेत्र का फल है। जिस पुरुष के बीज से वह पुत्र उत्पन्न हुआ है उसका ऐसे पुत्र पर कोई अधिकार नहीं हो सकता।
16हे भरतकुलश्रेष्ठ, जो पुत्र किसी के क्षेत्र में उत्पन्न होता है किन्तु उस क्षेत्र के स्वामी द्वारा उत्पन्न नहीं किया गया, वह उस पिता के समस्त चिह्न धारण करता है जिसने वस्तुतः उसे उत्पन्न किया है। इस प्रकार उत्पन्न पुत्र आकृति के प्रमाणों को छिपाने में असमर्थ होता है। वह देखते ही पहचान लिया जाता है।
17जहाँ तक कृत्रिम पुत्र का प्रश्न है, वह कभी-कभी उस पुरुष की सन्तान माना जाता है जिसने उसे पुत्र बनाया और जो उसका पालन-पोषण करता है। उसके विषय में न तो वह बीज जिससे वह उत्पन्न हुआ, और न वह क्षेत्र जिसमें वह उत्पन्न हुआ — पुत्रत्व का कारण बनता है।
18युधिष्ठिर ने कहा — वह कैसा पुत्र है जिसे कृत्रिम पुत्र कहा जाता है और जिसका पुत्रत्व उसके ग्रहण किए जाने तथा पाले जाने के तथ्य से उत्पन्न होता है, और हे भारत, जिसके विषय में न बीज और न जन्म का क्षेत्र पुत्रत्व का कारण बताया जाता है?
19भीष्म ने कहा — जब कोई ऐसे पुत्र को उठाकर पालता है जिसे उसके माता-पिता ने मार्ग पर छोड़ दिया हो, और जब इस प्रकार उसे उठाकर पालने वाला पुरुष खोजने पर भी उसके माता-पिता का पता न लगा सके, तब वह ऐसे पुत्र का पिता बन जाता है और वह पुत्र उसका कृत्रिम पुत्र कहलाता है।
20उसका स्वामी कोई न होने से वह उसी का हो जाता है जो उसका पालन करता है। ऐसा पुत्र फिर उसी वर्ण का माना जाता है जिस वर्ण का उसका स्वामी अथवा पालक होता है।
21युधिष्ठिर ने कहा — ऐसे पुरुष के शुद्धिकरण के संस्कार किस प्रकार किए जाने चाहिए? किसके अनुसार वैसे संस्कार किए जाने हैं? उसका विवाह किस कन्या से हो? हे पितामह, यह सब मुझे बताइए।
22भीष्म ने कहा — ऐसे पुत्र के शुद्धिकरण के संस्कार उसी पुरुष की प्रथा के अनुसार किए जाने चाहिए जो उसका पालन करता है, क्योंकि अपने माता-पिता द्वारा त्यागा गया ऐसा पुत्र उसी पुरुष का वर्ण पाता है जो उसे लेकर पालता है।
23हे अक्षय कीर्ति वाले, सचमुच पालक को अपने ही कुल तथा कुटुम्बियों की प्रथाओं के अनुसार ऐसे पुत्र के समस्त शुद्धिकरण संस्कार करने चाहिए। हे युधिष्ठिर, जहाँ तक उस कन्या का प्रश्न है जो ऐसे पुत्र को विवाह में दी जाए, वह पालक के ही वर्ण की होनी चाहिए।
24यह सब तभी करना है जब पुत्र की वास्तविक माता का वर्ण ज्ञात न हो सके। पुत्रों में जो कुमारी कन्या से उत्पन्न हुआ हो और जो ऐसी माता से उत्पन्न हुआ हो जिसने विवाह से पूर्व गर्भ धारण किया किन्तु उसे उस कर्म के पश्चात् जन्म दिया — वे अत्यन्त अपमानजनक तथा पतित माने जाते हैं।
25तथापि इन दोनों को भी वही शुद्धिकरण संस्कार मिलने चाहिए जो पिता द्वारा विधिवत् विवाह में उत्पन्न पुत्रों के लिए विहित हैं। जो पुत्र पिता के क्षेत्र में जन्म लेने के कारण उसका होता है, तथा जो पुत्र अपसद कहलाते हैं, और जो पत्नी द्वारा कुमारावस्था में गर्भ में लिए गए किन्तु विवाह के पश्चात् जन्मे — इनके विषय में ब्राह्मणों तथा अन्यों को वही शुद्धिकरण संस्कार करने चाहिए जो उनके अपने वर्णों में प्रचलित हैं। भिन्न-भिन्न वर्णों के विषय में शास्त्रों में यही निष्कर्ष देखे जाते हैं। इस प्रकार मैंने तुम्हारे समस्त प्रश्नों का उत्तर दे दिया। अब और क्या सुनना चाहते हो?
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे तात, हामीलाई वर्ण तथा वर्गको छुट्टाछुट्टै वर्णन गर्नुहोस् — कस्तो प्रकारको पुत्र कुन स्त्रीबाट जन्मन्छ, कसले कसलाई पुत्रका रूपमा पाउने अधिकारी छ, र पुत्र कति प्रकारका हुन्छन्।
2यो ज्ञात छ कि पुत्रका विषयमा बारम्बार विवाद हुन्छन्। हे राजन्, तपाईंले हाम्रो मनका सन्देह हटाउनुपर्दछ। साँच्चै हामी यस विषयमा मोहित छौँ।
3भीष्मले भने — आफैँद्वारा उत्पन्न पुत्र आफैँसमान मानिन्छ। जसलाई यसका लागि आमन्त्रित गरिएको होस्, त्यस्तो पुरुषद्वारा आफ्नी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र निरुक्तज कहलाउँछ। आफ्नो अनुमतिविना अरू कसैद्वारा आफ्नी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र प्रसृतज हो।
4आफ्नो स्थितिबाट पतित पुरुषद्वारा आफ्नै पत्नीबाट जन्मेको पुत्र पतितज कहलाउँछ। दुई अन्य प्रकारका पुत्र पनि छन्, अर्थात् दत्तक पुत्र तथा कृत्रिम पुत्र। अर्को एक छ जसलाई अध्यूढ भनिन्छ।
5कुमारी कन्याबाट उनका पिताको घरमा जन्मेको पुत्र कानीन कहलाउँछ। यीबाहेक छ प्रकारका पुत्र छन् जसलाई अपध्वंसज भनिन्छ र छ अन्य जसलाई अपसद भनिन्छ। हे भारत, जान, शास्त्रमा यिनै अनेक प्रकारका पुत्रको उल्लेख छ।
6युधिष्ठिरले भने — ती छ को हुन् जसलाई अपध्वंसज भनिन्छ? र अपसद को हुन्? तपाईंले मलाई यो सबै पूर्ण रूपमा बुझाउनुपर्दछ।
7भीष्मले भने — हे भारत, ब्राह्मणद्वारा तीनै हीन वर्णबाट लिइएका पत्नीबाट जन्मेका पुत्र, क्षत्रियद्वारा आफूभन्दा हीन दुई वर्णबाट लिइएका पत्नीबाट जन्मेका पुत्र, तथा वैश्यद्वारा आफूभन्दा हीन एक वर्णबाट लिइएकी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र — यी सबै अपध्वंस कहलाउँछन्। यसरी बुझाइएका ती छ प्रकारका छन्। अब मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि अपसद को हुन्।
8शूद्रद्वारा ब्राह्मणी स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र चाण्डाल कहलाउँछ। शूद्र वर्णका पुरुषद्वारा क्षत्रिय स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र व्रात्य कहलाउँछ। शूद्र पिताद्वारा वैश्य स्त्रीबाट जो जन्मन्छ ऊ वैद्य कहलाउँछ। यी तीन प्रकारका पुत्र अपसद कहलाउँछन्।
9वैश्यले ब्राह्मण वर्णकी स्त्रीसँग संसर्ग गरेर जुन पुत्र उत्पन्न गर्दछ ऊ मागध कहलाउँछ, जबकि क्षत्रिय स्त्रीबाट जन्मेको उसको पुत्र वामक कहलाउँछ। क्षत्रियले आफूभन्दा उच्च वर्णकी स्त्रीबाट केवल एउटै प्रकारको पुत्र उत्पन्न गर्न सक्दछ।
10साँच्चै क्षत्रियद्वारा ब्राह्मण स्त्रीबाट जन्मेको पुत्र सूत कहलाउँछ। हे राजन्, यी तीन पनि अपसद कहलाउँछन्। यो भन्न सकिँदैन कि यी छ प्रकारका पुत्र पुत्र होइनन्।
11युधिष्ठिरले भने — कोहीले भन्दछन् कि पुत्र त्यो हो जो उसको क्षेत्रमा जन्मेको होस्। अर्कोतिर कोहीले भन्दछन् कि पुत्र त्यो हो जो उसको बीजबाट जन्मेको होस्। के यी दुवै प्रकारका पुत्र समान छन्? र पुत्र कसको हुनुपर्दछ? हे पितामह, यो मलाई बताउनुहोस्।
12भीष्मले भने — पुत्र उसको हो जसको बीजबाट ऊ जन्मेको छ। तर यदि बीजको स्वामीले त्यसबाट जन्मेको पुत्रको परित्याग गर्यो भने, यस्तो पुत्र उसको हुन्छ जसकी पत्नीबाट ऊ जन्मेको छ। यही नियम अध्यूढ नामक पुत्रमा पनि लागू हुन्छ। ऊ त्यस पुरुषको हो जसको बीजबाट ऊ जन्मेको छ। तर यदि बीजको स्वामीले उसलाई त्याग्यो भने, ऊ आफ्नी माताको पतिको पुत्र हुन्छ। जान, धर्मशास्त्रले यही घोषित गर्दछ।
13युधिष्ठिरले भने — हामी जान्दछौँ कि पुत्र उसको हुन्छ जसको बीजबाट उसले जन्म लिएको छ। जुन स्त्रीले पुत्रलाई जन्म दिन्छिन् उनका पतिलाई त्यस पुत्रमाथि अधिकार कहाँबाट मिल्छ? यसै गरी अध्यूढ नामक पुत्र पनि उसैको जानिनुपर्दछ जसको बीजबाट ऊ जन्मेको छ। स्वामित्व तथा पालनका विषयमा गरिएको वचन भङ्ग भएका कारण तिनीहरू अरूका पुत्र कसरी हुन सक्दछन्?
14भीष्मले भने — जसले आफ्नै अंशबाट पुत्र उत्पन्न गरेर कुनै कारणले त्यसको परित्याग गर्दछ, ऊ यस्तो पुत्रको पिता मानिन सक्दैन, किनभने केवल बीजबाट पुत्रत्व उत्पन्न हुँदैन। यस्तो पुत्रलाई त्यस पुरुषको मानिनुपर्दछ जो क्षेत्रको स्वामी हो।
15जब कुनै पुरुषले पुत्रको कामनाले गर्भवती कन्यासँग विवाह गर्दछ, तब उसकी पत्नीबाट जन्मेको पुत्र उसैको हुनुपर्दछ, किनभने त्यो उसकै क्षेत्रको फल हो। जुन पुरुषको बीजबाट त्यो पुत्र जन्मेको छ उसको यस्तो पुत्रमाथि कुनै अधिकार हुन सक्दैन।
16हे भरतकुलश्रेष्ठ, जुन पुत्र कसैको क्षेत्रमा जन्मन्छ तर त्यस क्षेत्रको स्वामीद्वारा उत्पन्न गरिएको छैन, उसले त्यस पिताका सम्पूर्ण चिह्न धारण गर्दछ जसले वस्तुतः उसलाई उत्पन्न गरेको छ। यसरी जन्मेको पुत्र आकृतिका प्रमाण लुकाउन असमर्थ हुन्छ। ऊ हेर्नासाथ चिनिन्छ।
17जहाँसम्म कृत्रिम पुत्रको प्रश्न छ, ऊ कहिलेकाहीँ त्यस पुरुषको सन्तान मानिन्छ जसले उसलाई पुत्र बनायो र जसले उसको पालनपोषण गर्दछ। उसका विषयमा न त त्यो बीज जसबाट ऊ जन्मेको छ, न त्यो क्षेत्र जसमा ऊ जन्मेको छ — पुत्रत्वको कारण बन्दछ।
18युधिष्ठिरले भने — त्यो कस्तो पुत्र हो जसलाई कृत्रिम पुत्र भनिन्छ र जसको पुत्रत्व उसलाई ग्रहण गरिएको तथा पालिएको तथ्यबाट उत्पन्न हुन्छ, र हे भारत, जसका विषयमा न बीज न जन्मको क्षेत्र पुत्रत्वको कारण बताइन्छ?
19भीष्मले भने — जब कसैले यस्तो पुत्रलाई उठाएर पाल्दछ जसलाई उसका आमाबाबुले बाटोमा छाडिदिएका होऊन्, र जब यसरी उसलाई उठाएर पाल्ने पुरुषले खोज्दा पनि उसका आमाबाबुको पत्तो नपाओस्, तब ऊ यस्तो पुत्रको पिता बन्दछ र त्यो पुत्र उसको कृत्रिम पुत्र कहलाउँछ।
20उसको स्वामी कोही नभएकाले ऊ उसैको हुन्छ जसले उसको पालन गर्दछ। यस्तो पुत्र फेरि त्यही वर्णको मानिन्छ जुन वर्णको उसको स्वामी अथवा पालक हुन्छ।
21युधिष्ठिरले भने — यस्तो पुरुषका शुद्धिकरणका संस्कार कसरी गरिनुपर्दछ? कसका अनुसार त्यस्ता संस्कार गरिनुपर्ने हुन्? उसको विवाह कुन कन्यासँग होस्? हे पितामह, यो सबै मलाई बताउनुहोस्।
22भीष्मले भने — यस्तो पुत्रका शुद्धिकरणका संस्कार त्यसै पुरुषको प्रथाअनुसार गरिनुपर्दछ जसले उसको पालन गर्दछ, किनभने आफ्ना आमाबाबुद्वारा त्यागिएको यस्तो पुत्रले त्यसै पुरुषको वर्ण पाउँछ जसले उसलाई लिएर पाल्दछ।
23हे अक्षय कीर्ति भएका, साँच्चै पालकले आफ्नै कुल तथा कुटुम्बीका प्रथाअनुसार यस्तो पुत्रका सम्पूर्ण शुद्धिकरण संस्कार गर्नुपर्दछ। हे युधिष्ठिर, जहाँसम्म त्यस कन्याको प्रश्न छ जो यस्तो पुत्रलाई विवाहमा दिइयोस्, उनी पालककै वर्णकी हुनुपर्दछ।
24यो सबै तब मात्र गर्नु हो जब पुत्रकी वास्तविक माताको वर्ण थाहा नहोस्। पुत्रहरूमा जो कुमारी कन्याबाट जन्मेको होस् र जो यस्ती माताबाट जन्मेको होस् जसले विवाहभन्दा पहिले गर्भ धारण गरिन् तर उसलाई त्यस कर्मपछि जन्म दिइन् — तिनीहरू अत्यन्त अपमानजनक तथा पतित मानिन्छन्।
25तथापि यी दुवैलाई पनि त्यही शुद्धिकरण संस्कार मिल्नुपर्दछ जो पिताद्वारा विधिवत् विवाहमा जन्मेका पुत्रका लागि विहित छन्। जुन पुत्र पिताको क्षेत्रमा जन्म लिएका कारण उसको हुन्छ, तथा जुन पुत्र अपसद कहलाउँछन्, र जो पत्नीद्वारा कुमारावस्थामा गर्भमा लिइएका तर विवाहपछि जन्मे — यिनका विषयमा ब्राह्मण तथा अरूले त्यही शुद्धिकरण संस्कार गर्नुपर्दछ जो तिनीहरूका आफ्नै वर्णमा प्रचलित छन्। भिन्न-भिन्न वर्णका विषयमा शास्त्रमा यिनै निष्कर्ष देखिन्छन्। यसरी मैले तिम्रा सम्पूर्ण प्रश्नको उत्तर दिइसकेँ। अब अरू के सुन्न चाहन्छौ?