Anushasanika Parva — The disposition of women
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 39
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्ष्णशः। मोहेन परमाविष्टा देवसृष्टेन पार्थिव॥
2स्त्रियश्च पुरुषेष्वेव प्रत्यक्षं लोकसाक्षिकम्। अत्र मे संशयस्तीवो हृदि सम्परिवर्तते।॥
3कथमासां नराः सङ्गं कुर्वते कुरुनन्दन। स्त्रियो वा केषु रज्यन्ते विरज्यन्ते च ताः पुनः॥
4इति ताः पुरुषव्याघ्र कथं शक्यास्तु रक्षितुम्। प्रमदाः पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
5एता हि रममाणास्तु वञ्चयन्तीह मानवान्। न चासां मुच्यते कश्चित् पुरुषो हस्तमागतः॥
6गावो नवतृणानीव गृह्णन्त्येता नवं नवम्। शम्बरस्य च या माया माया या नमुचेरपि॥
7बलेः कुम्भीनसेश्चैव सर्वास्ता योषितो विदुः। हसन्तं प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्ति च॥
8अप्रियं प्रियवाक्यैश्च गृह्णते कालयोगतः। उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पतिः॥
9स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत नास्तु रक्ष्याः कथं नरैः। अनृतं सत्यमित्याहुः सत्यं चापि तथानृतम्॥
10इति यास्ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैरिह। स्त्रीणां बुद्ध्यर्थनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन्॥
11बृहस्पतिप्रभृतिभिर्मन्ये सद्भिः कृतानि वै। सम्पूज्यमानाः पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृप॥
12अपास्ताश्च तथा राजन् विकुर्वन्ति मनः स्त्रियः। इमाः प्रजा महाबाहो धार्मिक्य इति नः श्रुतम्॥
13सत्कृतासत्कृताश्चापि विकुर्वन्ति मनः सदा। कस्ताः शक्तो रक्षितुं स्यादिति मे संशयो महान्।।१३
14तथा ब्रूहि महाभाग कुरूणां वंशवर्धन। यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदाचन। कर्तुं वा कृतपूर्वं वा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि॥
English
1Yudhishthira said Overcome by the illusion of the divine Being, all men, O king in this world, are seen to attach themselves to women.
2Likewise, women, too, are seen to attach themselves to men. All this is seen taking place everywhere in the world. I have a doubt on this subject.
3Why, O delighter of the Kurus, do men still attach themselves to women? Who, again, are those men with whom are women highly pleased, and who are they with whom they are displeased.
4You should, O chief of men, explain to me how men are capable of protecting women?
5While men take pleasure in women and sport with them, women, it seems, are engaged in imposing upon men. Then, again, if a man once falls into their hands, it is difficult for him to escape from them. Like kine ever liking pastures new, women like new men one after another.
6The women have in them the sum total of that illusion which the Asura Shambara possessed, that illusion which the Asura Namuchi possessed, that illusion which Bali or Kumbhinasi had.
7If man laughs, women laugh. If man weeps, they weep. If the opportunity requires, they receive the man who is disagreeable to them with sweet words.
8That science of policy which the preceptor of the Asuras knew, that science of policy which the preceptor of the celestials, viz., Brihaspati, knew, is not deeper or more subtile than what woman's intelligence. Indeed, how can women, therefore, be restrained by men?
9They make a lie appear as truth, and a truth, appear as a lie. They who can do this I ask, O hero how can they be governed by persons of the opposite sex?
10It appears to me that Brihaspati and othur great thinkers, O destroyer of enemies evolved the science of policy from observation of the understanding of women.
11Whether treated by men, with respect or with hatred, women are seen to turn the heads and agitate the hearts of men.
12Living creatures, O you of mighty arms are virtuous. Even this is what we have heard. Treated with love and respect or otherwise women are seen to deserve censure for their conduct towards men.
13This great doubt fills my mind, viz., when their conduct is such, what man is there that can restrain them within the limits of virtue? Do you explain this to me, O highly blessed scion of Kuru's race.
14You should tell me, O chief of Kuru's race, whether women are truly capable of being governed within the limits prescribed by the scriptures or whether any one before our time did really succeeded in so controlling them.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, दैवी माया से अभिभूत होकर इस संसार के समस्त पुरुष स्त्रियों में आसक्त होते देखे जाते हैं।
2इसी प्रकार स्त्रियाँ भी पुरुषों में आसक्त होती देखी जाती हैं। यह सब संसार में सर्वत्र घटित होता दिखाई देता है। इस विषय में मेरे मन में सन्देह है।
3हे कुरुनन्दन, पुरुष फिर भी स्त्रियों में क्यों आसक्त होते हैं? वे कौन पुरुष हैं जिनसे स्त्रियाँ अत्यन्त प्रसन्न रहती हैं, और वे कौन हैं जिनसे वे अप्रसन्न रहती हैं?
4हे नरश्रेष्ठ, आपको मुझे यह समझाना चाहिए कि पुरुष स्त्रियों की रक्षा किस प्रकार कर सकते हैं।
5जब पुरुष स्त्रियों में सुख पाते और उनके साथ क्रीड़ा करते हैं, तब स्त्रियाँ, ऐसा जान पड़ता है, पुरुषों को ठगने में लगी रहती हैं। और फिर, यदि कोई पुरुष एक बार उनके हाथ पड़ जाए, तो उनसे छूटना उसके लिए कठिन हो जाता है। जैसे गौएँ सदा नए चरागाहों को पसन्द करती हैं, वैसे ही स्त्रियाँ एक के बाद एक नए पुरुषों को पसन्द करती हैं।
6असुर शम्बर के पास जो माया थी, असुर नमुचि के पास जो माया थी, बलि अथवा कुम्भीनसी के पास जो माया थी — उन सबका सार स्त्रियों में विद्यमान है।
7यदि पुरुष हँसे, तो स्त्रियाँ हँसती हैं। यदि पुरुष रोए, तो वे रोती हैं। यदि अवसर की माँग हो, तो वे उस पुरुष का भी मधुर वचनों से स्वागत करती हैं जो उन्हें अप्रिय है।
8असुरों के गुरु जिस नीतिशास्त्र को जानते थे, देवताओं के गुरु बृहस्पति जिस नीतिशास्त्र को जानते थे — वह भी स्त्रियों की बुद्धि से न गहरा है, न सूक्ष्म। तब पुरुषों द्वारा स्त्रियाँ किस प्रकार नियन्त्रित की जा सकती हैं?
9वे असत्य को सत्य-सा प्रतीत कराती हैं, और सत्य को असत्य-सा। हे वीर, मैं पूछता हूँ — जो ऐसा कर सकती हैं, उन्हें विपरीत लिंग के पुरुषों द्वारा किस प्रकार शासित किया जा सकता है?
10हे शत्रुनाशक, मुझे ऐसा प्रतीत होता है कि बृहस्पति तथा अन्य महान् विचारकों ने स्त्रियों की बुद्धि का निरीक्षण करके ही नीतिशास्त्र का विकास किया।
11पुरुषों द्वारा आदरपूर्वक व्यवहार किया जाए अथवा द्वेषपूर्वक, स्त्रियाँ पुरुषों के सिर फेर देती और उनके हृदय विचलित कर देती देखी जाती हैं।
12हे महाबाहु, प्राणी स्वभाव से धर्मशील हैं। यही हमने सुना है। प्रेम और आदर से रखी जाएँ अथवा न रखी जाएँ, स्त्रियाँ पुरुषों के प्रति अपने आचरण के कारण निन्दा के योग्य ही देखी जाती हैं।
13मेरे मन में यह महान् सन्देह भरा है कि जब उनका आचरण ऐसा है, तब कौन पुरुष है जो उन्हें धर्म की मर्यादा में रोक सके? हे परम भाग्यशाली कुरुवंशी, यह मुझे समझाइए।
14हे कुरुकुलश्रेष्ठ, आपको मुझे बताना चाहिए कि क्या स्त्रियाँ सचमुच शास्त्रों द्वारा निर्धारित मर्यादाओं के भीतर शासित की जा सकती हैं, अथवा क्या हमारे समय से पहले किसी ने वास्तव में उन्हें इस प्रकार नियन्त्रित करने में सफलता पाई थी।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, दैवी मायाले अभिभूत भई यस संसारका सम्पूर्ण पुरुष स्त्रीहरूमा आसक्त भएको देखिन्छ।
2यसै गरी स्त्रीहरू पनि पुरुषमा आसक्त भएको देखिन्छ। यो सबै संसारमा सर्वत्र घटित भइरहेको देखिन्छ। यस विषयमा मेरो मनमा सन्देह छ।
3हे कुरुनन्दन, पुरुषहरू तैपनि स्त्रीहरूमा किन आसक्त हुन्छन्? ती कुन पुरुष हुन् जोसँग स्त्रीहरू अत्यन्त प्रसन्न रहन्छन्, र ती को हुन् जोसँग तिनीहरू अप्रसन्न रहन्छन्?
4हे नरश्रेष्ठ, तपाईंले मलाई यो बुझाउनुपर्दछ कि पुरुषहरूले स्त्रीहरूको रक्षा कसरी गर्न सक्दछन्।
5जब पुरुषहरू स्त्रीहरूमा सुख पाउँछन् र तिनीहरूसँग क्रीडा गर्दछन्, तब स्त्रीहरू, यस्तो लाग्दछ, पुरुषहरूलाई ठग्नमा लागिरहन्छन्। र फेरि, यदि कुनै पुरुष एक पटक तिनीहरूको हातमा पर्यो भने, तिनीहरूबाट उम्कनु उसका लागि कठिन हुन्छ। जसरी गाईहरू सधैँ नयाँ चरनलाई मन पराउँछन्, त्यसै गरी स्त्रीहरू एकपछि अर्को नयाँ पुरुषलाई मन पराउँछन्।
6असुर शम्बरसँग जुन माया थियो, असुर नमुचिसँग जुन माया थियो, बलि अथवा कुम्भीनसीसँग जुन माया थियो — ती सबैको सार स्त्रीहरूमा विद्यमान छ।
7यदि पुरुष हाँस्यो भने, स्त्रीहरू हाँस्दछन्। यदि पुरुष रोयो भने, तिनीहरू रुन्छन्। यदि अवसरको माग भयो भने, तिनीहरूले त्यस पुरुषको पनि मधुर वचनले स्वागत गर्दछन् जो तिनीहरूलाई अप्रिय छ।
8असुरहरूका गुरुले जुन नीतिशास्त्र जान्दथे, देवताहरूका गुरु बृहस्पतिले जुन नीतिशास्त्र जान्दथे — त्यो पनि स्त्रीहरूको बुद्धिभन्दा न गहिरो छ, न सूक्ष्म। तब पुरुषहरूद्वारा स्त्रीहरू कसरी नियन्त्रित गर्न सकिन्छन्?
9तिनीहरूले असत्यलाई सत्यजस्तै देखाउँछन्, र सत्यलाई असत्यजस्तै। हे वीर, म सोध्दछु — जसले यस्तो गर्न सक्दछन्, तिनीहरूलाई विपरीत लिङ्गका पुरुषहरूद्वारा कसरी शासित गर्न सकिन्छ?
10हे शत्रुनाशक, मलाई यस्तो प्रतीत हुन्छ कि बृहस्पति तथा अन्य महान् विचारकहरूले स्त्रीहरूको बुद्धिको निरीक्षण गरेरै नीतिशास्त्रको विकास गरे।
11पुरुषहरूद्वारा आदरपूर्वक व्यवहार गरियोस् अथवा द्वेषपूर्वक, स्त्रीहरूले पुरुषहरूको शिर फेरिदिने र तिनीहरूको हृदय विचलित पारिदिने देखिन्छन्।
12हे महाबाहु, प्राणीहरू स्वभावले धर्मशील छन्। यही हामीले सुनेका छौँ। प्रेम र आदरले राखिऊन् अथवा नराखिऊन्, स्त्रीहरू पुरुषप्रति आफ्नो आचरणका कारण निन्दाकै योग्य देखिन्छन्।
13मेरो मनमा यो महान् सन्देह भरिएको छ कि जब तिनीहरूको आचरण यस्तो छ, तब कुन पुरुष छ जसले तिनीहरूलाई धर्मको मर्यादामा रोक्न सकोस्? हे परम भाग्यशाली कुरुवंशी, यो मलाई बुझाउनुहोस्।
14हे कुरुकुलश्रेष्ठ, तपाईंले मलाई बताउनुपर्दछ कि के स्त्रीहरू साँच्चै शास्त्रद्वारा निर्धारित मर्यादाभित्र शासित गर्न सकिन्छन्, अथवा के हाम्रो समयभन्दा पहिले कसैले वास्तवमा तिनीहरूलाई यसरी नियन्त्रित गर्नमा सफलता पाएको थियो।