-Yudhishthira's solicitude for his brothers and kinsmen and the Princess of Panchala
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 312
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम्। भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ॥ जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः। राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे॥
2क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः। तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित् पुरुषसत्तमैः॥
3यदि लोकानिमान् प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः। स्थितं वित्त हि मां देवा: सहितं तैर्महात्मभिः॥
4कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः। न तैरहं विना रंस्ये भ्रातृभिर्जातिभिस्तथा॥
5मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि। कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै॥
6इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराः। यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितात्मनः॥ दृष्ट्वैव तौ नानुगतः कर्णं परबलार्दनम्। न ह्यस्मान् कर्णसहितान् जयेच्छक्रोऽपि संयुगे॥
7तमहं यत्र तत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम्। अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना॥
8भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम। अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ॥ द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम्। न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि वः॥
9किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः। यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम॥
10देवा ऊचुः यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र मा चिरम्। प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्॥
11वैशम्पायन इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन्। युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप॥ ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः। सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः॥
12अग्रतो देवदूतश्च ययौ राजा च पृष्ठतः। पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः॥
13तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम्। युक्तं पापकृतां गन्धैर्मीसशोणितकर्दमम्॥ दंशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम्। इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात् परिवारितम्॥
14अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम्। ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात् परिवेष्टितम्॥
15अयोमुखैश्च काकाद्यैर्गुधैश्च समभिद्रुतम्। सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विथ्यशैलोपमैर्वृतम्॥
16मेदोरुधिरयुक्तैश्च च्छिन्नबाहूरुपाणिभिः। निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः॥
17स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं लोमहर्षणम्। जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्॥
18ददर्शोष्णोदकैः पूर्णा नदीं चापि सुदुर्गमाम्। असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम्॥
19करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक्। लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः॥
20कूटशाल्मलिकं चापि दुःस्पर्श तीक्ष्णकण्टकम्। ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम्॥
21स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह। कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम्॥
22क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि। देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्॥
23स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम्। देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद् गमनं तव॥
24निवर्तितव्यो हि मया तथासम्युक्तो दिवौकसैः। यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि॥
25युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्च्छितः। निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत॥
26स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहतः। शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः॥
27भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव। अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्॥
28आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः। तव गन्धानुगस्तात येनास्मान् सुखमागमत्॥
29ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ। सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम॥
30संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत। त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान् न बाधते॥
31एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम्। तस्मिन् देशे स शुश्राव समन्ताद् वदतां नृप॥
32तेषां तु वचनं श्रुत्वा दयावान् दीनभाषिणाम्। अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः॥
33स ता गिरः पुरस्ताद् वै श्रुतपूर्वा पुनः पुनः। ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः॥
34अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ॥
35इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे। कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो॥
36नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत। द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः॥
37ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप। ततो विममृशे राजा किं त्विदं दैवकारितम्॥
38किं तु तत् कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः। कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया॥ य इमे पापगन्धेऽस्मिन् देशे सन्ति सुदारुणे। नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्॥
39किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः। तथा श्रिया युतः पापैः सह सर्वैः पदानुगैः॥
40महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः। कस्येदानी विकारोऽयं य इमे नरकं गताः॥
41सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः। क्षत्रधर्मरताः सन्तो यज्वानो भूरिदक्षिणाः॥
42किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये। अहोचित्तविकारोऽयं स्याद् वा मे चित्तविभ्रमः॥
43एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः। दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः॥
44क्रोधमाहारयच्चैव तीव्र धर्मसुतो नृपः। देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः॥
45स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह। गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्॥
46न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम्। मत्संश्रयादिमे दूताः सुखिनो भ्रातरो हि मे॥
47इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता। जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः॥
48निवेदयामास च तद् धर्मराजचिकीर्षितम्। यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप॥
English
1Yudhishthira said “You deities, I do not see here Radha's son of incomparable prowess, as also my largehearted brothers, and and Yudhamanyu and Uttamaujas, those great car-warriors who poured their bodies (as libations on the fire of battle, those kings and princess who met with death for my sake in battle.
2Where are those great car-warriors who possessed of the prowess of tigers? Have those foremost of men gained this region?
3If thosc great car-warriors have obtained these regions, than only do you know, O good, that I shall live here with those greet ones.
4If this auspicious and eternal region has not becn gained by those kings, then, know, O gods, that without those brothers and kinsmen of mine, I shall not live here.
5At the time of celebrating the water rites (after the battle), I heard my mother say, Do you offer oblations of water to Karna! I am burning with grief.
6I grieve also continually at this, O gods that when I marked the resemblance between the feet of my mother and those of Karna of high soul, I did not immediately place myself under the orders of that destroyer of hostile ranks! Ourselves joined with Karna, Shakra himself would have been unable to defeat in battle.
7Wherever may that child of the sum be, I wish to see him. Alas, not knowing his relationship with us, I caused him to be killed by Arjuna.
8Bhima also of dreadful prowess and dearer to me than my life. Arjuna too, resembling Indra himself, the twins also who resembled the Destroyer the Destroyer himself in prowess, I wish to see ! I wish to see the princess of Panchala, of good conduct, I wish not to stay here. I tell you the truth.
9O foremost of the deities, what is Heaven to me if I am separated from my brothers? That is Heaven where those brothers of mine are. This in my opinion, is not Heaven.
10The Deities said If you wish to be there, go them, O son, forthwith, At the command of the king of the celestials, we are ready to do what you like.
11Having said so, the celestials then ordered the celestial messenger, o destroyer of enemies, saying, 'Do you show to Yudhishthira his friends and kinsmen, Then the royal son of Kunti and the celestial messenger went together, O fore-most of kings to that place where those chiefs of men were.
12The celestial messenger went first, followed by the king. The path was difficult and trodden by men of sinful deeds.
13It was covered with thick darkness, and covered with hair and moss forming its grassy vesture. Polluted with the blood, it was filled with gad-flies and stinging bees and gnats and was endangered by the inroads of grisly bars. Rotting corpses lay here and there.
14Overspread with bones and hair, it was noisesome with worms and insects. It was bounded all along with a burning fire.
15It was infested by crows and other birds and vultures, tall having beaks of iron, as also by evil spirits with long mouths pointed like needles. And it was filled with inaccessible fastness like the Vindhya mountains,
16Human corpses were scattered over it, smeared with fat and blood, with arms and thighs out off, or with entrails torn out and legs severed.
17Along that path so disagreeable with the stench of corpses and awful with other incidents, the righteous-souled king went filled with various thoughts.
18He saw a river full of boiling water and therefore difficult to cross as also a forest of trees whose leaves were sharp swords and razors.
19There were plains full of fine white sand highly heated, and rocks and stones made of iron. There were many jars of iron all around, with boiling oil in them.
20Many a Kuta-shalmalika was there with sharp thorns, and therefore, greatly painful to the touch. The son of Kunti saw also the tortures inflicted upon sinful men.
21Seeing that inauspicious region full of every sort of fouiness, Yudhishthira asked the celestial messenger, saying, How far shall we go along a path like this?
22You should tell me where those brothers, of mine are. I wish also to know what region is this of the celestials.
23Hearing these words of king Yudhishthira, the just, the celestial messenger stopped in his course and replied, saying, Thus far is your way.
24The dwellers of the celestial region ordered me that having come thus far, I am to stop! If you are tired, O king of kings, you may return with me. was sorrow
25Yudhishthira, however sorely disconsolate and stupefied by the foul stench. Resolved to return, O Bharata, he retraced his steps.
26Stricken with and grief, the righteous-souled king turned back. Directly then he heard piteous cries all around.
27O son Dharma, O royal sage, O you of holy birth, o son of Pandu, do you say a moment of favouring us.
28At your approach, O invincible one, a delightful breeze has begun to blow, bearing the sweet smell of your body. We have been greatly relieved at this.
29O foremost of king seeing you, O first of men, we have been highly pleased O son of Pritha, let that happiness last longer through your stay here for a few moments more.
30Do you remain here, O Bharata, for even a short time! As long as you are here O you of Kuru's race, tortures cease to afflict us.
31This king, heard there these and many similar words, uttered piteously by persons in distress, reaching his ears from all sides.
32Hearing those words of beings in distress, Yudhishthira of compassionate heart exclaimed aloud, Alas, how pain-full! and the king stood still.
33The words of those woe-begone and afflicted persons seemed to the son of Pandu to be uttered in voices that he had heard before although he could not, then recognise thein.
34Unable to recognise the voice, Dharma's son, Yudhishthira, enquired, saying, who are you? Why also do you stay here?
35Thus addressed, they answered him from all sides, saying, I am Karna! I am Bhimasena! I am Arjuna!
36I am Nakula, I am Sahadeva! I am Dhrishtadyumna! I am Draupadi! We are the sons of Draupadi! thus O king did those voice speak.
37Hearing those cries, O king, uttered in voice of pain suitable to that place, the royal Yudhishthira asked himself, What perverse destiny is this?
38What are those sinful deeds which were committed by those grcat beings, viz., Karna and the sons of Draupadi and the slenderwaisted princess of Panchala, so that they have been compelled to live in this region of fetid smell and great distress. I am not aware of any sin that can be attributed to these persons of auspicious deeds.
39What is that deed by doing which Dhritarashtra's son king Suyodhana with all his sinful followers, has acquired such prosperity?
40Gifted with prosperity like that of the great Indra himself, he is reverently worshipped. What is that deed for which these (high-souled ones) have fallen into Hell?
41All of them knew duty, were heroes, were devoted to truth and the Vedas; were observant of Kshatriya practices, were righteous in their decds; were performers of sacrifices; and givers of large presents to Brahmanas.
42Am I asleep or awake? Am I conscious or unconscious? Or, is all this an aberration of the intellect?
43Overwhelmed by sorrow and grief, and with his senses ruffled by anxiety, king Yudhishthira indulged in such thoughts for a long time.
44The royal son of Dharma was them filled with righteous indigatio. Indeed, Yudhishthira then censured the celestials as also Dharma himself.
45Afflicted by the very foul smell, he addressed the celestial messenger, saying, Return to the presence of those whose messenger you are.
46Tell them that I shall not return to where they are, but shall stay even here, since, on account of my companionship, these afflicted brothers of mine have become comforted.
47Thus addressed by the intelligent son of Pandu, the celestial messenger returned to the place where the king of the celestials was, viz., he of a hundred sacrifices.
48He represented to hiin the of Yudhishthira. Indeed, O king, he informed Indra of all that Dharma's son had said. acts
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे देवताओ, मैं यहाँ अतुल पराक्रम वाले राधापुत्र (कर्ण) को नहीं देखता, न अपने उदारहृदय भाइयों को, न युधामन्यु और उत्तमौजा को — उन महारथियों को जिन्होंने युद्ध की अग्नि में अपने शरीरों की आहुति दे दी, तथा उन राजाओं और राजकुमारों को जो मेरे लिए युद्ध में मृत्यु को प्राप्त हुए।
2व्याघ्र के समान पराक्रम वाले वे महारथी कहाँ हैं? क्या उन नरश्रेष्ठों ने यह लोक प्राप्त किया है?
3हे साधुश्रेष्ठ, यदि उन महारथियों ने ये लोक प्राप्त किए हैं, तभी जानिए कि मैं उन महात्माओं के साथ यहाँ निवास करूँगा।
4हे देवताओ, यदि इस मंगलमय और सनातन लोक को उन राजाओं ने प्राप्त नहीं किया है, तो जान लीजिए कि अपने उन भाइयों और स्वजनों के बिना मैं यहाँ नहीं रहूँगा।
5(युद्ध के पश्चात्) जलक्रिया के समय मैंने अपनी माता को यह कहते सुना था — 'कर्ण को भी जलांजलि दो!' उसी से मैं शोक में जल रहा हूँ।
6हे देवताओ, मैं निरन्तर इस बात से भी शोक करता हूँ कि जब मैंने अपनी माता के और उन महात्मा कर्ण के चरणों में समानता देखी थी, तब मैं तत्काल उस शत्रुसेनाविनाशक की आज्ञा में क्यों न आ गया! कर्ण के साथ मिलकर हम ऐसे होते कि स्वयं शक्र भी युद्ध में हमें परास्त न कर पाते।
7सूर्य का वह पुत्र जहाँ कहीं भी हो, मैं उसे देखना चाहता हूँ। हाय, हमारे साथ उसका सम्बन्ध न जानकर मैंने अर्जुन के हाथों उसका वध करवा दिया!
8भयंकर पराक्रम वाले तथा मुझे अपने प्राणों से भी प्रिय भीम को, साक्षात् इन्द्र के समान अर्जुन को, तथा पराक्रम में साक्षात् यमराज के समान उन दोनों जुड़वाँ भाइयों को भी मैं देखना चाहता हूँ! सदाचारिणी पाञ्चालराजकुमारी को मैं देखना चाहता हूँ। मैं यहाँ रहना नहीं चाहता। मैं तुमसे सत्य कहता हूँ।
9हे देवश्रेष्ठ, यदि मैं अपने भाइयों से पृथक् हूँ तो मेरे लिए स्वर्ग क्या है? स्वर्ग वहीं है जहाँ मेरे वे भाई हैं। मेरे मत में यह स्वर्ग नहीं है।
10देवताओं ने कहा — हे पुत्र, यदि तुम वहाँ रहना चाहते हो तो तत्काल वहीं चले जाओ। देवराज की आज्ञा से हम तुम्हारी इच्छा पूरी करने को तत्पर हैं।
11हे शत्रुनाशन, ऐसा कहकर देवताओं ने तब देवदूत को आज्ञा दी — 'तुम युधिष्ठिर को उनके मित्रों और स्वजनों के दर्शन कराओ।' तब हे राजश्रेष्ठ, कुन्तीपुत्र राजा और वह देवदूत एक साथ उस स्थान की ओर गए जहाँ वे नरश्रेष्ठ थे।
12देवदूत आगे-आगे चला और राजा उसके पीछे चले। वह मार्ग दुर्गम था और पापकर्मा मनुष्यों के द्वारा चला हुआ था।
13वह घोर अन्धकार से आच्छादित था, और बालों तथा काई से ढका हुआ था, जो उसका घासरूपी आवरण था। रक्त से लिथड़ा हुआ वह डाँस, डंक मारने वाली मक्खियों और मच्छरों से भरा था, तथा भयानक भालुओं के आक्रमण से संकटपूर्ण था। जहाँ-तहाँ सड़ती हुई लाशें पड़ी थीं।
14हड्डियों और बालों से बिखरा हुआ वह मार्ग कीड़ों और कीटों से घिनौना हो रहा था। वह चारों ओर से जलती हुई अग्नि से घिरा हुआ था।
15वह कौओं तथा अन्य पक्षियों और गीधों से भरा था, जिनकी चोंचें लोहे की थीं, तथा सूई के समान नुकीले लम्बे मुख वाले प्रेतों से भी। और वह विन्ध्य पर्वत के समान दुर्गम गहन स्थलों से भरा हुआ था।
16उस पर मनुष्यों की लाशें बिखरी हुई थीं, जो चरबी और रक्त से सनी थीं, जिनकी भुजाएँ और जाँघें कट चुकी थीं, अथवा जिनकी आँतें बाहर निकल आई थीं और पैर काट डाले गए थे।
17लाशों की दुर्गन्ध से अत्यन्त अप्रिय और अन्य घटनाओं से भयावह उस मार्ग पर वे धर्मात्मा राजा नाना प्रकार के विचारों से भरे हुए चलते रहे।
18उन्होंने खौलते हुए जल से भरी और इसीलिए दुस्तर एक नदी देखी, तथा एक ऐसा वन देखा जिसके वृक्षों के पत्ते तीखी तलवारें और उस्तरे थे।
19वहाँ अत्यन्त तप्त महीन श्वेत बालू से भरे मैदान थे, तथा लोहे की बनी शिलाएँ और पत्थर थे। चारों ओर लोहे के अनेक घड़े थे, जिनमें खौलता हुआ तेल भरा था।
20वहाँ तीखे काँटों वाले अनेक कूटशाल्मलि वृक्ष थे, जो इसलिए स्पर्श मात्र से अत्यन्त पीड़ादायी थे। कुन्तीपुत्र ने पापी मनुष्यों को दी जाने वाली यातनाएँ भी देखीं।
21सब प्रकार की मलिनता से भरे उस अमंगल प्रदेश को देखकर युधिष्ठिर ने देवदूत से पूछा — ऐसे मार्ग पर हम और कितनी दूर चलेंगे?
22तुम्हें मुझे बताना चाहिए कि मेरे वे भाई कहाँ हैं। मैं यह भी जानना चाहता हूँ कि देवताओं का यह कौन-सा लोक है।
23धर्मराज युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर देवदूत अपनी गति रोककर खड़ा हो गया और बोला — यहीं तक आपका मार्ग है।
24स्वर्गलोक के निवासियों ने मुझे आज्ञा दी थी कि यहाँ तक आकर मुझे रुक जाना है! हे राजाधिराज, यदि आप थक गए हैं तो मेरे साथ लौट सकते हैं।
25किन्तु युधिष्ठिर अत्यन्त खिन्न थे और उस दुर्गन्ध से मूर्च्छित-से हो रहे थे। हे भरत, लौटने का निश्चय करके उन्होंने अपने पग पीछे मोड़े।
26शोक और सन्ताप से पीड़ित वे धर्मात्मा राजा जब लौट पड़े, तभी उन्होंने चारों ओर से करुण क्रन्दन सुने।
27हे धर्मपुत्र, हे राजर्षि, हे पवित्र कुल में जन्मे, हे पाण्डुपुत्र, हम पर कृपा करके एक क्षण ठहर जाइए।
28हे अजेय, आपके आने पर एक सुखद वायु बहने लगी है, जो आपके शरीर की मधुर सुगन्ध लिए हुए है। इससे हमें बड़ी शान्ति मिली है।
29हे राजश्रेष्ठ, हे नरश्रेष्ठ, आपको देखकर हम अत्यन्त प्रसन्न हुए हैं। हे पृथापुत्र, कुछ क्षण और यहाँ ठहरकर वह सुख हमारे लिए लम्बा कीजिए।
30हे भरत, थोड़ी देर के लिए ही सही, यहाँ ठहरिए! हे कुरुनन्दन, जब तक आप यहाँ हैं, तब तक यातनाएँ हमें पीड़ा देना बन्द कर देती हैं।
31उन राजा ने वहाँ ये तथा इसी प्रकार के अनेक वचन सुने, जो दुःखी प्राणियों द्वारा करुण स्वर में कहे जा रहे थे और चारों ओर से उनके कानों तक पहुँच रहे थे।
32दुःखी प्राणियों के वे वचन सुनकर करुणाहृदय युधिष्ठिर ऊँचे स्वर में बोल उठे — हाय, कितनी वेदना है! — और वे राजा वहीं स्थिर खड़े रह गए।
33उन शोकग्रस्त और पीड़ित प्राणियों के वचन पाण्डुपुत्र को ऐसे स्वरों में कहे हुए प्रतीत हुए जिन्हें उन्होंने पहले सुना था, यद्यपि उस समय वे उन्हें पहचान नहीं सके।
34स्वर को पहचान न पाने पर धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने पूछा — तुम कौन हो? और तुम यहाँ क्यों रहते हो?
35इस प्रकार पूछे जाने पर उन्होंने चारों ओर से उत्तर दिया — मैं कर्ण हूँ! मैं भीमसेन हूँ! मैं अर्जुन हूँ!
36मैं नकुल हूँ, मैं सहदेव हूँ! मैं धृष्टद्युम्न हूँ! मैं द्रौपदी हूँ! हम द्रौपदी के पुत्र हैं! — हे राजन्, उन स्वरों ने इस प्रकार कहा।
37हे राजन्, उस स्थान के अनुरूप वेदनापूर्ण स्वर में कहे गए वे क्रन्दन सुनकर राजा युधिष्ठिर ने स्वयं से पूछा — यह कैसी विपरीत नियति है?
38वे कौन-से पापकर्म हैं जो उन महान् प्राणियों ने, अर्थात् कर्ण ने, द्रौपदी के पुत्रों ने और पाञ्चाल की उस कृशोदरी राजकुमारी ने किए, जिससे उन्हें दुर्गन्ध और महान् क्लेश से भरे इस प्रदेश में रहने को विवश होना पड़ा? इन पुण्यकर्मा जनों में मुझे किसी पाप का ज्ञान नहीं है।
39वह कौन-सा कर्म है जिसे करके धृतराष्ट्रपुत्र राजा सुयोधन ने अपने समस्त पापी अनुयायियों सहित ऐसी समृद्धि प्राप्त कर ली है?
40साक्षात् महेन्द्र के समान समृद्धि से सम्पन्न वह श्रद्धापूर्वक पूजा जा रहा है। वह कौन-सा कर्म है जिसके कारण ये (महात्मा) नरक में गिरे हैं?
41वे सब धर्म के ज्ञाता थे, वीर थे, सत्य और वेदों में निष्ठावान् थे; क्षत्रिय-धर्म का पालन करने वाले थे, कर्मों में धर्मपरायण थे; यज्ञ करने वाले थे; और ब्राह्मणों को महान् दक्षिणा देने वाले थे।
42क्या मैं सो रहा हूँ अथवा जाग रहा हूँ? क्या मैं सचेत हूँ अथवा अचेत? अथवा यह सब बुद्धि का भ्रम मात्र है?
43शोक और सन्ताप से अभिभूत तथा चिन्ता से इन्द्रियों के व्याकुल हो जाने पर राजा युधिष्ठिर बहुत देर तक ऐसे ही विचारों में डूबे रहे।
44तब धर्मपुत्र राजा धर्मपूर्ण क्रोध से भर उठे। सचमुच युधिष्ठिर ने तब देवताओं की और स्वयं धर्म की भी निन्दा की।
45उस अत्यन्त दुर्गन्ध से पीड़ित होकर उन्होंने देवदूत से कहा — तुम जिनके दूत हो, उनके पास लौट जाओ।
46उनसे कह देना कि मैं उनके पास नहीं लौटूँगा, अपितु यहीं रहूँगा, क्योंकि मेरे साथ रहने से मेरे इन पीड़ित भाइयों को शान्ति मिली है।
47बुद्धिमान् पाण्डुपुत्र के इस प्रकार कहने पर वह देवदूत उस स्थान पर लौट गया जहाँ सौ यज्ञ करने वाले देवराज विराजमान थे।
48उसने युधिष्ठिर के कर्मों का वृत्तान्त उनसे निवेदन किया। हे राजन्, सचमुच उसने धर्मपुत्र ने जो कुछ कहा था, वह सब इन्द्र को बता दिया।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे देवताहरू, म यहाँ अतुल पराक्रम भएका राधापुत्र (कर्ण)लाई देख्दिनँ, न आफ्ना उदारहृदय भाइहरूलाई, न युधामन्यु र उत्तमौजालाई — ती महारथीहरूलाई जसले युद्धको अग्निमा आफ्ना शरीरको आहुति दिए, तथा ती राजा र राजकुमारहरूलाई जो मेरा लागि युद्धमा मृत्युलाई प्राप्त भए।
2बाघसमान पराक्रम भएका ती महारथीहरू कहाँ छन्? के ती नरश्रेष्ठहरूले यो लोक प्राप्त गरेका छन्?
3हे साधुश्रेष्ठ, यदि ती महारथीहरूले यी लोक प्राप्त गरेका छन् भने मात्र जान्नुहोस् कि म ती महात्माहरूसँग यहाँ निवास गर्नेछु।
4हे देवताहरू, यदि यो मङ्गलमय र सनातन लोक ती राजाहरूले प्राप्त गरेका छैनन् भने, जान्नुहोस् कि आफ्ना ती भाइ र आफन्तविना म यहाँ बस्नेछैनँ।
5(युद्धपछि) जलक्रियाको समयमा मैले आफ्नी माताले यसो भनेको सुनेको थिएँ — 'कर्णलाई पनि जलाञ्जली देऊ!' त्यसैले म शोकमा जलिरहेको छु।
6हे देवताहरू, म निरन्तर यस कुराले पनि शोक गर्छु कि जब मैले आफ्नी माताका र ती महात्मा कर्णका चरणमा समानता देखेको थिएँ, तब म तत्कालै त्यस शत्रुसेनाविनाशकको आज्ञामा किन आइनँ! कर्णसँग मिलेर हामी यस्ता हुन्थ्यौँ कि स्वयं शक्रले पनि युद्धमा हामीलाई परास्त गर्न सक्दैनथे।
7सूर्यका ती छोरा जहाँ कतै भए पनि, म उनलाई हेर्न चाहन्छु। हाय, हामीसँग उनको सम्बन्ध नजानेर मैले अर्जुनका हातबाट उनको वध गराइदिएँ!
8भयङ्कर पराक्रम भएका तथा मलाई आफ्नो प्राणभन्दा पनि प्रिय भीमलाई, साक्षात् इन्द्रसमान अर्जुनलाई, तथा पराक्रममा साक्षात् यमराजसमान ती दुवै जुम्ल्याहा भाइलाई पनि म हेर्न चाहन्छु! सदाचारिणी पाञ्चालराजकुमारीलाई म हेर्न चाहन्छु। म यहाँ बस्न चाहन्नँ। म तिमीहरूलाई सत्य भन्दछु।
9हे देवश्रेष्ठ, यदि म आफ्ना भाइहरूबाट अलग छु भने मेरा लागि स्वर्ग के हो? स्वर्ग त्यहीँ छ जहाँ मेरा ती भाइहरू छन्। मेरो मतमा यो स्वर्ग होइन।
10देवताहरूले भने — हे पुत्र, यदि तिमी त्यहाँ बस्न चाहन्छौ भने तत्कालै त्यहीँ जाऊ। देवराजको आज्ञाले हामी तिम्रो इच्छा पूरा गर्न तत्पर छौँ।
11हे शत्रुनाशन, यसो भनेर देवताहरूले तब देवदूतलाई आज्ञा दिए — 'तिमी युधिष्ठिरलाई उनका मित्र र आफन्तको दर्शन गराऊ।' तब हे राजश्रेष्ठ, कुन्तीपुत्र राजा र त्यो देवदूत सँगै त्यस स्थानतिर गए जहाँ ती नरश्रेष्ठहरू थिए।
12देवदूत अगाडि-अगाडि हिँड्यो र राजा उसको पछाडि लागे। त्यो मार्ग दुर्गम थियो र पापकर्मी मानिसहरूले हिँडेको थियो।
13त्यो घोर अन्धकारले आच्छादित थियो, र कपाल तथा लेउले ढाकिएको थियो, जुन त्यसको घाँसरूपी आवरण थियो। रगतले लतपतिएको त्यो झिँगा, डस्ने माहुरी र लामखुट्टेले भरिएको थियो, तथा भयानक भालुका आक्रमणले सङ्कटपूर्ण थियो। यताउता कुहिँदै गरेका लासहरू पडेका थिए।
14हाड र कपालले छरिएको त्यो मार्ग किरा र कीटले घिनलाग्दो भइरहेको थियो। त्यो चारैतिरबाट बलिरहेको अग्निले घेरिएको थियो।
15त्यो काग तथा अन्य पक्षी र गिद्धहरूले भरिएको थियो, जसका चुच्चा फलामका थिए, तथा सियोसमान धारिला लामा मुख भएका प्रेतहरूले पनि। अनि त्यो विन्ध्य पर्वतसमान दुर्गम गहन स्थलहरूले भरिएको थियो।
16त्यसमाथि मानिसका लासहरू छरिएका थिए, जो बोसो र रगतले लतपतिएका थिए, जसका पाखुरा र तिघ्रा काटिइसकेका थिए, अथवा जसका आन्द्रा बाहिर निस्किएका थिए र खुट्टा काटिएका थिए।
17लासहरूको दुर्गन्धले अत्यन्तै अप्रिय र अन्य घटनाहरूले भयावह त्यस मार्गमा ती धर्मात्मा राजा नाना प्रकारका विचारले भरिएर हिँडिरहे।
18उनले उम्लिरहेको पानीले भरिएको र त्यसैले दुस्तर एउटा नदी देखे, तथा एउटा यस्तो वन देखे जसका रूखका पात धारिला तरबार र चक्कु थिए।
19त्यहाँ अत्यन्तै तातेको मसिनो सेतो बालुवाले भरिएका मैदान थिए, तथा फलामका बनेका शिला र ढुङ्गा थिए। चारैतिर फलामका अनेक घैँटा थिए, जसमा उम्लिरहेको तेल भरिएको थियो।
20त्यहाँ धारिला काँडा भएका अनेक कूटशाल्मलि रूख थिए, जो त्यसैले छुँदैमा अत्यन्तै पीडादायी थिए। कुन्तीपुत्रले पापी मानिसहरूलाई दिइने यातनाहरू पनि देखे।
21सबै प्रकारको मलिनताले भरिएको त्यस अमङ्गल प्रदेशलाई देखेर युधिष्ठिरले देवदूतलाई सोधे — यस्तो मार्गमा हामी अझ कति टाढा हिँड्नेछौँ?
22तिमीले मलाई भन्नुपर्छ कि मेरा ती भाइहरू कहाँ छन्। म यो पनि जान्न चाहन्छु कि देवताहरूको यो कुन लोक हो।
23धर्मराज युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर देवदूत आफ्नो गति रोकेर उभियो र भन्यो — यहीँसम्म मात्र तपाईंको मार्ग हो।
24स्वर्गलोकका निवासीहरूले मलाई आज्ञा दिएका थिए कि यहाँसम्म आएर म रोकिनुपर्छ! हे राजाधिराज, यदि तपाईं थाक्नुभयो भने मसँगै फर्कन सक्नुहुन्छ।
25तर युधिष्ठिर अत्यन्तै खिन्न थिए र त्यस दुर्गन्धले मूर्छित-जस्तै भइरहेका थिए। हे भरत, फर्कने निश्चय गरेर उनले आफ्ना पाइला पछाडि फर्काए।
26शोक र सन्तापले पीडित ती धर्मात्मा राजा जब फर्किए, तब नै उनले चारैतिरबाट करुण क्रन्दन सुने।
27हे धर्मपुत्र, हे राजर्षि, हे पवित्र कुलमा जन्मेका, हे पाण्डुपुत्र, हामीमाथि कृपा गरेर एक क्षण पर्खनुहोस्।
28हे अजेय, तपाईं आउनुभएपछि एउटा सुखद वायु बहन थालेको छ, जसले तपाईंको शरीरको मधुर सुगन्ध बोकेको छ। यसबाट हामीले ठूलो शान्ति पायौँ।
29हे राजश्रेष्ठ, हे नरश्रेष्ठ, तपाईंलाई देखेर हामी अत्यन्तै प्रसन्न भएका छौँ। हे पृथापुत्र, केही क्षण अझै यहाँ बसेर त्यो सुख हाम्रा लागि लामो पारिदिनुहोस्।
30हे भरत, थोरै बेरका लागि भए पनि यहाँ बस्नुहोस्! हे कुरुनन्दन, जबसम्म तपाईं यहाँ हुनुहुन्छ, तबसम्म यातनाहरूले हामीलाई पीडा दिन छोड्छन्।
31ती राजाले त्यहाँ यी तथा यस्तै प्रकारका अनेक वचन सुने, जो दुःखी प्राणीहरूद्वारा करुण स्वरमा भनिँदै थिए र चारैतिरबाट उनका कानसम्म पुगिरहेका थिए।
32दुःखी प्राणीहरूका ती वचन सुनेर करुणाहृदय युधिष्ठिर उच्च स्वरमा बोलिहाले — हाय, कति वेदना छ! — र ती राजा त्यहीँ स्थिर उभिइरहे।
33ती शोकग्रस्त र पीडित प्राणीहरूका वचन पाण्डुपुत्रलाई त्यस्ता स्वरमा भनिएका जस्ता लागे जुन उनले पहिले सुनेका थिए, यद्यपि त्यस बेला उनले तिनलाई चिन्न सकेनन्।
34स्वर चिन्न नसकेपछि धर्मपुत्र युधिष्ठिरले सोधे — तिमीहरू को हौ? र तिमीहरू यहाँ किन बस्छौ?
35यसरी सोधिएपछि तिनीहरूले चारैतिरबाट उत्तर दिए — म कर्ण हुँ! म भीमसेन हुँ! म अर्जुन हुँ!
36म नकुल हुँ, म सहदेव हुँ! म धृष्टद्युम्न हुँ! म द्रौपदी हुँ! हामी द्रौपदीका छोरा हौँ! — हे राजन्, ती स्वरहरूले यसरी भने।
37हे राजन्, त्यस स्थानअनुरूप वेदनापूर्ण स्वरमा भनिएका ती क्रन्दन सुनेर राजा युधिष्ठिरले आफैँलाई सोधे — यो कस्तो विपरीत नियति हो?
38ती कुन-कुन पापकर्म हुन् जुन ती महान् प्राणीहरूले, अर्थात् कर्णले, द्रौपदीका छोराहरूले र पाञ्चालकी ती कृशोदरी राजकुमारीले गरे, जसले गर्दा तिनीहरू दुर्गन्ध र महान् क्लेशले भरिएको यस प्रदेशमा बस्न विवश हुनुपर्यो? यी पुण्यकर्मी जनहरूमा मलाई कुनै पापको ज्ञान छैन।
39त्यो कुन कर्म हो जुन गरेर धृतराष्ट्रपुत्र राजा सुयोधनले आफ्ना सम्पूर्ण पापी अनुयायीसहित यस्तो समृद्धि प्राप्त गरेको छ?
40साक्षात् महेन्द्रसमान समृद्धिले सम्पन्न ऊ श्रद्धापूर्वक पूजिइरहेको छ। त्यो कुन कर्म हो जसका कारण यी (महात्माहरू) नरकमा परेका छन्?
41तिनीहरू सबै धर्मका ज्ञाता थिए, वीर थिए, सत्य र वेदमा निष्ठावान् थिए; क्षत्रिय-धर्मको पालन गर्ने थिए, कर्ममा धर्मपरायण थिए; यज्ञ गर्ने थिए; र ब्राह्मणहरूलाई महान् दक्षिणा दिने थिए।
42के म सुतिरहेको छु अथवा जागिरहेको छु? के म सचेत छु अथवा अचेत? अथवा यो सब बुद्धिको भ्रम मात्र हो?
43शोक र सन्तापले अभिभूत तथा चिन्ताले इन्द्रियहरू व्याकुल भएपछि राजा युधिष्ठिर धेरै बेरसम्म यस्तै विचारमा डुबिरहे।
44तब धर्मपुत्र राजा धर्मपूर्ण क्रोधले भरिए। साँच्चै युधिष्ठिरले तब देवताहरूको र स्वयं धर्मको पनि निन्दा गरे।
45त्यस अत्यन्त दुर्गन्धले पीडित भई उनले देवदूतलाई भने — तिमी जसका दूत हौ, तिनीहरूकहाँ फर्केर जाऊ।
46तिनीहरूलाई भनिदेऊ कि म तिनीहरूकहाँ फर्कनेछैनँ, बरु यहीँ बस्नेछु, किनभने मेरो सङ्गतले मेरा यी पीडित भाइहरूलाई शान्ति मिलेको छ।
47बुद्धिमान् पाण्डुपुत्रले यसरी भनेपछि त्यो देवदूत त्यस स्थानमा फर्कियो जहाँ सय यज्ञ गर्ने देवराज विराजमान थिए।
48उसले युधिष्ठिरका कर्मको वृत्तान्त उनलाई निवेदन गर्यो। हे राजन्, साँच्चै उसले धर्मपुत्रले जे-जति भनेका थिए, ती सबै इन्द्रलाई बताइदियो।