English
1Janamejaya said If, O illustrious one, celestial region is the fruit of riches acquired by fair means, do you fully describe it to me. You are wellconversant with the subject and, it is, therefore, proper for you to explain it.
2O twice-born one, you have said to me what the high fruit was that accrued to that Brahmana, who lived according to the Unchcha mode, through his gift of powdered barley. Forsooth, all you have said is true.
3In what way, however, was the attainment held certain of the highest end in all sacrifices? O foremost of twice-born persons, you should fully expound all this to me.
4Vaishampayana said Regarding it is cited this old narrative, O chastiser of enemies, of what took place formerly in the great sacrifice of Agastya.
5Formerly, O king, Agastya of great energy, devoted to the well-being of all creatures, entered into a Diksha extending for twelve years.
6In that sacrifice of the great Rishi many Hotris were engaged who resembled blazing fires in the splendour of their bodies. Among them were men who lived upon roots or fruits, or who used two pieces of stone only for husking their corn, or who were supported by only the rays (of the moon).
7Among them were also men who never took any food unless it was placed before them by others desirous of feeding them, and those who never ate anything without having first served the celestials, the departed Manes, and guests, and those who never washed the food which they took. There were also Yatis and Vikshus among them, O king.
8All of them were men who had obtained a sight of the deity of virtue in his embodied form. They had subjugated anger and acquired a complete mastery over all their senses. Living in the observance of self-control, they were freed from pride and the desire of injuring others.
9They were always observant of a pure conduct and were never obstructed by their senses. Those great, Rishis attended that sacrifice and performed its various rites.
10The illustrious Rishi (Agastya) acquired the food which was collected in that sacrifice and that came up to the required quantity, by lawful means according to the best of his power.
11Numerous other ascetics at that times celebrated large sacrifices. As Agastya, however, was engaged in that sacrifice of his, the thousand-eyed Indra, O best of the Bharatas, ceased to pour rain (on the Earth. At the intervals, O king, of the sacrificial rites, this talk took place among those Rishis of purified souls about the great Agastya, viz., 'This Agastya, engaged in sacrifice, is making gifts of food with heart purged of pride and vanity.
12The deity of the clouds, however, has ceased to pour rain. How, indeed will food grow? This sacrifices of the Rishi, you Brahmanas, is great and extends for twelve years.
13The deity will to pour rain for these twelve years. Thinking on this, you should do some favour to this Rishi of great intelligence, viz., Agastya of severe penances. When these words were said, Agastya of great prowess, pleasing all those ascetics by bending his head, said, 'If Vasava does not pour rain for these twelve years, I shall then perform the mental sacrifice. This is the eternal ordinance. If Vasava does not pour rain for these twelve years. I shall then perform the Touch-Sacrifice, This is the eternal sacrifice. If Vasava does not। pour rain for these twelve years, I shall, then, putting forth, all my exertions, make arrangements for other sacrifices characterised by the observance of the most difficult and serve vows. This present sacrifice of mine, with seeds, has been arranged for by me with labour of many years.
14I shall, with seeds, do much good. No obstacle will arise. This my sacrifice is incapable of being baffled.
15It matters little whether the deity pours rain or no downpours come. Indeed, if Indra does not, of his own will, show any regard for me, I shall, in that case, change myself into Indra and keep all creatures alive. Every creature, on whatever food he has been nourished, will continue to be nourished on it as before.
16I can even repeatedly create a different order of things. Let gold and whatever else of riches there is, come to this place today.
17Let all the wealth which is in the three worlds come here today of its own accord! Let all the tribes of celestial Apsaras, all the Gandharvas along with the Kinnarvas, and Vishvavasu, and others there are (of that order) approach this sacrifice of mine! Let all the wealth which exists among the Northern Kurus, come of their own accord to these sacrifices. Let Heaven, and all those who have Heaven for their home, and Dharma himself, come here.
18After the ascetic had uttered these words, everything took place as he desired, by virtue of his penances, for Agastya was gifted with a mind which resembled a burning fire and was possessed of extraordinary energy.
19The Rishis who were there saw the power of penances with rejoicing hearts. Filled with wonder they then said these words of grave significance.
20The Rishis said We have been highly pleased with words you have uttered. We do not, however, wish penances should diminution. Those sacrifices are approved by us which are performed by fair means. Indeed, we wish duly those sacrifices which rest on lawful means.
21Acquiring our food by lawful incans and observant of our respective duties, we shall seek to go through sacrificial initiations and the pouring of libations on the sacred fire and the other religious rites.
22We should worship the celestials, practicing Brahmacharya by lawful mean. Completing the period of Brahmacharya we have come out of our house, observing lawful methods. That that your suffer any understanding, which is freed from the desire of inflicting any kind of injury on others is approved by us.
23You should always, O powerful one, commend such abstention from injury in all sacrifices. We shall then be highly pleased, O foremost of twice-born ones. After the completion of your sacrifice, when dismissed by you, we shall then, leaving this place, go away.
24As they were saving these words, Purandara, the king of the deities, gifted with great energy, seeing the power of Agastya's penances, poured rain.
25Indeed, O Janamejaya, till the completion of the sacrifice of the Rishi of great prowess, the deity of rain poured rain which met the wishes of men both about quantity and time.
26Placing Brihaspati be one him, the king of the deities came there, O royal sage, and pleased the Rishi Agastya.
27On the termination of that sacrifice, Agastya, filled with joy, adored all those great Rishis duly and then sent them all away.
28Janamejaya said Who was that mungoose with a golden head, which said all those words in a human voice? Asked by me, do you tell me this.
29You did not ask me before and, therefore, I did not tell you, Hear as I tell you who that mungoose was and why he could assume a human voice.
30Formerly, the Rishi Jamadagni desired to perform a Shraddha. His Homa-Cow came to him and the Rishi milked her himself.
31He then placed the milk in a vessel which was new, durable, and pure. The deity Dharma, assuming the form of anger, entered that vessel of milk.
32Indeed, Dharma desirous of determining what that foremost of Rishis would do when seeing some injury done to him. Having thought thus, Dharma spoiled that milk.
33Knowing that the spoiler of his milk was Anger, the ascetic was not at all enraged with him. Anger, then, assuming the form of a Brahmana lady, showed him self to the Rishi.
34Indeed, Anger, finding that he had been vanquished by that foremost one of Bhrigu's race, addressed him, saying, 'O chief of Bhrigu's race, I have been conquered by you. There is a saying among men that the Bhrigus are very wrathful. I now find that that saying is false, since I have been subdued by you. was
35You are endued with a powerful soul. You are endued with forgiveness. I stand here today, acknowledging your sway. I fear your penances, O righteous one! Do you, O powerful Rishi, show me favour.
36I have seen you, O Anger, in your embodied form. Go you wherever you like, without any anxiety. You have not done me any injury today. I have no grudge against you.
37Those for whom I had kept this milk are the highly blessed Pitris. Present yourself before them and ascertain their intentions.
38Thus addressed, stricken with fear, Anger vanished from the sight of the Rishi. Through the curse of the Pitris he became a mungoose.
39He then began to please the Pitris in order to bring about an end of his curse. By them he was told these words ;-By speaking disrespectfully of Dharma you shall attain to the end of your curse.'
40Thus addressed by them, he wandered over places where sacrifices were performed and over other sacred placed, employed in censuring great sacrifices. It was he who came to the great sacrifice of king Yudhishthira.
41Dispraising the son of Dharma by a reference to the prastha of powdered barley, Anger became freed from his curse, for Yudhishthira (as Dharma's son) was Dharma's self.
42This is what took place in the sacrifice of that great king. The mungoose disappeared there in out very presence.
Hindi
1जनमेजय ने कहा — हे यशस्वी, यदि उचित उपायों से अर्जित धन का फल स्वर्गलोक है, तो आप उसका मुझे पूर्ण वर्णन कीजिए। आप इस विषय में निपुण हैं और इसीलिए इसकी व्याख्या करना आपके ही योग्य है।
2हे द्विज, आपने मुझे बताया कि उञ्छ वृत्ति से जीवन बिताने वाले उन ब्राह्मण को सत्तू के दान से कैसा उच्च फल प्राप्त हुआ। निःसन्देह, आपने जो कुछ कहा वह सब सत्य है।
3किन्तु समस्त यज्ञों में सर्वोच्च गति की प्राप्ति किस प्रकार निश्चित मानी गई? हे द्विजश्रेष्ठ, आप यह सब मुझे पूर्ण रूप से समझाइए।
4वैशम्पायन ने कहा — हे शत्रुदमन, इस विषय में यह प्राचीन आख्यान उद्धृत किया जाता है कि प्राचीन काल में अगस्त्य के महान् यज्ञ में क्या हुआ था।
5हे राजन्, प्राचीन काल में समस्त प्राणियों के कल्याण में लगे महातेजस्वी अगस्त्य ने बारह वर्ष तक चलने वाली एक दीक्षा ली।
6उन महर्षि के उस यज्ञ में अनेक होता नियुक्त थे, जो अपने शरीरों की कान्ति में प्रज्वलित अग्नियों के समान थे। उनमें ऐसे पुरुष थे जो कन्दमूल अथवा फलों पर जीवन बिताते थे, अथवा जो अपने अन्न को छाँटने के लिए केवल दो पत्थरों का उपयोग करते थे, अथवा जो केवल (चन्द्रमा की) किरणों से पोषित होते थे।
7उनमें ऐसे पुरुष भी थे जो तब तक कुछ भी भोजन नहीं करते थे जब तक उन्हें खिलाने की इच्छा रखने वाले दूसरे लोग उनके सामने न रख दें, और ऐसे जो देवताओं, दिवंगत पितरों तथा अतिथियों को पहले अर्पित किए बिना कभी कुछ नहीं खाते थे, और ऐसे जो अपने लिए हुए भोजन को कभी नहीं धोते थे। हे राजन्, उनमें यति और भिक्षु भी थे।
8वे सब ऐसे पुरुष थे जिन्होंने धर्मदेवता को उनके देहधारी रूप में देखा था। उन्होंने क्रोध को वश में कर लिया था और अपनी समस्त इन्द्रियों पर पूर्ण अधिकार प्राप्त कर लिया था। आत्मसंयम का पालन करते हुए जीते रहने के कारण वे अभिमान और दूसरों को हानि पहुँचाने की इच्छा से मुक्त थे।
9वे सदा पवित्र आचरण का पालन करते थे और अपनी इन्द्रियों से कभी बाधित नहीं होते थे। उन महर्षियों ने उस यज्ञ में उपस्थित होकर उसके विविध कर्म सम्पन्न किए।
10उन यशस्वी ऋषि (अगस्त्य) ने उस यज्ञ के लिए एकत्र किया गया वह अन्न, जो आवश्यक मात्रा तक पहुँचा, अपनी सामर्थ्य भर धर्मसंगत उपायों से अर्जित किया था।
11उस समय अनेक अन्य तपस्वी भी बड़े-बड़े यज्ञ कर रहे थे। किन्तु हे भरतश्रेष्ठ, जब अगस्त्य अपने उस यज्ञ में लगे थे, तब सहस्राक्ष इन्द्र ने (पृथ्वी पर) वर्षा करना बन्द कर दिया। हे राजन्, यज्ञकर्मों के अन्तरालों में शुद्धात्मा उन ऋषियों के बीच महान् अगस्त्य के विषय में यह चर्चा हुई — "ये अगस्त्य यज्ञ में लगे हुए अभिमान और दर्प से रहित हृदय से अन्न का दान कर रहे हैं।
12किन्तु मेघों के देवता ने वर्षा करना बन्द कर दिया है। तब सचमुच अन्न कैसे उगेगा? हे ब्राह्मणो, ऋषि का यह यज्ञ महान् है और बारह वर्ष तक चलेगा।
13देवता इन बारह वर्षों तक वर्षा नहीं करेंगे। यह सोचकर आपको इन महाबुद्धिमान् ऋषि, अर्थात् कठोर तपस्या वाले अगस्त्य पर कुछ कृपा करनी चाहिए।" जब ये वचन कहे गए, तब महापराक्रमी अगस्त्य ने सिर झुकाकर उन समस्त तपस्वियों को प्रसन्न करते हुए कहा — "यदि वासव इन बारह वर्षों तक वर्षा न करें, तो मैं मानस यज्ञ करूँगा। यही सनातन विधान है। यदि वासव इन बारह वर्षों तक वर्षा न करें, तो मैं स्पर्श-यज्ञ करूँगा। यही सनातन यज्ञ है। यदि वासव इन बारह वर्षों तक वर्षा न करें, तो मैं अपना समस्त प्रयत्न लगाकर अन्य ऐसे यज्ञों की व्यवस्था करूँगा जो अत्यन्त कठिन और कठोर व्रतों के पालन से युक्त होंगे। बीजों से किया जाने वाला मेरा यह वर्तमान यज्ञ मैंने अनेक वर्षों के परिश्रम से आयोजित किया है।
14मैं बीजों से ही बहुत कल्याण करूँगा। कोई विघ्न उत्पन्न नहीं होगा। मेरा यह यज्ञ विफल किए जाने योग्य नहीं है।
15इससे कुछ अन्तर नहीं पड़ता कि देवता वर्षा करते हैं या कोई वर्षा नहीं होती। सचमुच, यदि इन्द्र अपनी इच्छा से मेरे प्रति कोई आदर न दिखाएँ, तो मैं स्वयं को इन्द्र में बदल लूँगा और समस्त प्राणियों को जीवित रखूँगा। प्रत्येक प्राणी जिस भी आहार से पोषित होता आया है, उसी से पहले की भाँति पोषित होता रहेगा।
16मैं बार-बार एक भिन्न सृष्टि-क्रम की रचना भी कर सकता हूँ। स्वर्ण और जो कुछ भी अन्य धन है, वह सब आज इस स्थान पर आ जाए।
17तीनों लोकों में जो भी धन है वह सब आज स्वयं यहाँ आ जाए! दिव्य अप्सराओं के समस्त वृन्द, किन्नरों सहित समस्त गन्धर्व, तथा विश्वावसु और (उस श्रेणी के) जो अन्य हैं, वे सब मेरे इस यज्ञ में आएँ! उत्तर कुरुओं में जो धन है वह सब स्वयं इन यज्ञों में आ जाए। स्वर्ग, और वे सब जिनका निवास स्वर्ग है, तथा स्वयं धर्म भी यहाँ आएँ।"
18उन तपस्वी के ये वचन कहने के पश्चात् उनकी तपस्या के प्रभाव से सब कुछ वैसा ही हुआ जैसा उन्होंने चाहा था, क्योंकि अगस्त्य ऐसे मन से सम्पन्न थे जो प्रज्वलित अग्नि के समान था, और वे असाधारण तेज से युक्त थे।
19वहाँ उपस्थित ऋषियों ने प्रसन्न हृदय से तपस्या की शक्ति देखी। तब विस्मय से भरकर उन्होंने ये गम्भीर अर्थ वाले वचन कहे।
20ऋषियों ने कहा — आपके कहे हुए वचनों से हम अत्यन्त प्रसन्न हुए हैं। किन्तु हम यह नहीं चाहते कि आपकी तपस्या क्षीण हो। हमें वे ही यज्ञ स्वीकार्य हैं जो उचित उपायों से किए जाते हैं। सचमुच, हम उन्हीं यज्ञों की कामना करते हैं जो धर्मसंगत साधनों पर आधारित हों।
21धर्मसंगत उपायों से अपना आहार अर्जित करते हुए और अपने-अपने कर्तव्यों का पालन करते हुए हम यज्ञदीक्षाओं, पवित्र अग्नि में आहुति देने तथा अन्य धर्मकर्मों से गुजरने का प्रयत्न करेंगे।
22हम धर्मसंगत उपायों से ब्रह्मचर्य का पालन करते हुए देवताओं की उपासना करें। ब्रह्मचर्य का काल पूर्ण करके हम धर्मसंगत विधियों का पालन करते हुए अपने घर से निकले हैं। आपकी वह बुद्धि, जो दूसरों को किसी प्रकार की हानि पहुँचाने की इच्छा से मुक्त है, हमें स्वीकार्य है।
23हे बलशाली, आपको सदा समस्त यज्ञों में ऐसी अहिंसा की प्रशंसा करनी चाहिए। हे द्विजश्रेष्ठ, तब हम अत्यन्त प्रसन्न होंगे। आपके यज्ञ की समाप्ति पर, जब आप हमें विदा करेंगे, तब हम यह स्थान छोड़कर चले जाएँगे।
24वे ये वचन कह ही रहे थे कि महातेजस्वी देवराज पुरन्दर ने अगस्त्य की तपस्या की शक्ति देखकर वर्षा कर दी।
25हे जनमेजय, सचमुच महापराक्रमी उन ऋषि के यज्ञ की समाप्ति तक वर्षा के देवता ने ऐसी वर्षा की जो मात्रा और समय — दोनों दृष्टियों से मनुष्यों की इच्छाओं के अनुकूल थी।
26हे राजर्षि, बृहस्पति को आगे करके देवराज वहाँ आए और उन्होंने ऋषि अगस्त्य को प्रसन्न किया।
27उस यज्ञ की समाप्ति पर आनन्द से भरे अगस्त्य ने उन समस्त महर्षियों का विधिपूर्वक सत्कार किया और तत्पश्चात् उन सबको विदा किया।
28जनमेजय ने कहा — वह स्वर्णमय सिर वाला नेवला कौन था, जिसने मनुष्य की वाणी में वे सब वचन कहे? मेरे पूछने पर आप मुझे यह बताइए।
29आपने पहले मुझसे नहीं पूछा था और इसीलिए मैंने आपको नहीं बताया। मैं जब बताता हूँ कि वह नेवला कौन था और वह मनुष्य की वाणी क्यों धारण कर सका, तब सुनिए।
30प्राचीन काल में ऋषि जमदग्नि ने एक श्राद्ध करने की इच्छा की। उनकी होमधेनु उनके पास आई और ऋषि ने स्वयं उसका दोहन किया।
31तत्पश्चात् उन्होंने वह दूध एक ऐसे पात्र में रखा जो नया, दृढ़ और शुद्ध था। धर्मदेवता ने क्रोध का रूप धारण करके उस दूध के पात्र में प्रवेश किया।
32सचमुच, धर्म यह निश्चय करना चाहते थे कि अपनी हानि होते देखकर वे ऋषिश्रेष्ठ क्या करेंगे। ऐसा सोचकर धर्म ने वह दूध बिगाड़ दिया।
33यह जानकर कि उनके दूध को बिगाड़ने वाला क्रोध था, वे तपस्वी उस पर बिल्कुल क्रुद्ध न हुए। तब क्रोध ने एक ब्राह्मणी का रूप धारण करके स्वयं को ऋषि के समक्ष प्रकट किया।
34सचमुच, क्रोध ने यह जानकर कि वह भृगुवंशश्रेष्ठ द्वारा पराजित हो चुका है, उन्हें सम्बोधित करके कहा — "हे भृगुकुलश्रेष्ठ, मैं आपसे पराजित हो चुका हूँ। मनुष्यों में यह कहावत है कि भृगुवंशी अत्यन्त क्रोधी होते हैं। अब मैं जानता हूँ कि वह कहावत मिथ्या है, क्योंकि मैं आपसे वश में किया जा चुका हूँ।
35आप बलशाली आत्मा से सम्पन्न हैं। आप क्षमा से सम्पन्न हैं। मैं आज यहाँ आपका आधिपत्य स्वीकार करके खड़ा हूँ। हे धर्मात्मा, मैं आपकी तपस्या से डरता हूँ! हे बलशाली ऋषि, आप मुझ पर कृपा कीजिए।"
36हे क्रोध, मैंने तुम्हें तुम्हारे देहधारी रूप में देख लिया है। तुम बिना किसी चिन्ता के जहाँ चाहो वहाँ जाओ। तुमने आज मेरी कोई हानि नहीं की है। मुझे तुमसे कोई द्वेष नहीं है।
37जिनके लिए मैंने यह दूध रखा था वे परम भाग्यशाली पितर हैं। तुम उनके समक्ष उपस्थित होकर उनका अभिप्राय जान लो।
38इस प्रकार कहे जाने पर भय से व्याकुल होकर क्रोध ऋषि की दृष्टि से ओझल हो गया। पितरों के शाप से वह नेवला बन गया।
39तत्पश्चात् वह अपने शाप का अन्त लाने के लिए पितरों को प्रसन्न करने में लग गया। उन्होंने उससे ये वचन कहे — "धर्म के विषय में अनादरपूर्वक बोलकर तुम अपने शाप के अन्त को प्राप्त करोगे।"
40उनके द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर वह उन स्थानों में जहाँ यज्ञ होते थे तथा अन्य पवित्र स्थानों में भटकता रहा, और महान् यज्ञों की निन्दा करने में लगा रहा। वही राजा युधिष्ठिर के महान् यज्ञ में आया था।
41एक प्रस्थ सत्तू का उल्लेख करके धर्मपुत्र की निन्दा करने से क्रोध अपने शाप से मुक्त हो गया, क्योंकि युधिष्ठिर (धर्म के पुत्र होने के नाते) साक्षात् धर्म ही थे।
42उन महान् राजा के यज्ञ में यही हुआ था। वह नेवला वहाँ हमारे सामने ही अन्तर्धान हो गया था।
Nepali
1जनमेजयले भने — हे यशस्वी, यदि उचित उपायले आर्जन गरिएको धनको फल स्वर्गलोक हो भने, तपाईंले त्यसको मलाई पूर्ण वर्णन गर्नुहोस्। तपाईं यस विषयमा निपुण हुनुहुन्छ र त्यसैले यसको व्याख्या गर्नु तपाईंकै योग्य छ।
2हे द्विज, तपाईंले मलाई बताउनुभयो कि उञ्छ वृत्तिले जीवन बिताउने ती ब्राह्मणलाई सातुको दानबाट कस्तो उच्च फल प्राप्त भयो। निःसन्देह, तपाईंले जे भन्नुभयो त्यो सबै सत्य हो।
3तर सम्पूर्ण यज्ञमा सर्वोच्च गतिको प्राप्ति कसरी निश्चित मानियो? हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईंले यो सबै मलाई पूर्ण रूपले बुझाउनुहोस्।
4वैशम्पायनले भने — हे शत्रुदमन, यस विषयमा यो प्राचीन आख्यान उद्धृत गरिन्छ कि प्राचीन कालमा अगस्त्यको महान् यज्ञमा के भएको थियो।
5हे राजन्, प्राचीन कालमा सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणमा लागेका महातेजस्वी अगस्त्यले बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा दीक्षा लिए।
6ती महर्षिको त्यस यज्ञमा अनेक होता नियुक्त थिए, जो आफ्ना शरीरको कान्तिमा प्रज्वलित अग्निजस्तै थिए। तिनीहरूमा यस्ता पुरुष थिए जो कन्दमूल अथवा फलमा जीवन बिताउँथे, अथवा जसले आफ्नो अन्न छाँट्न केवल दुई ढुङ्गाको उपयोग गर्थे, अथवा जो केवल (चन्द्रमाका) किरणले पोषित हुन्थे।
7तिनीहरूमा यस्ता पुरुष पनि थिए जो तबसम्म केही पनि भोजन गर्दैनथे जबसम्म उनलाई खुवाउने इच्छा राख्ने अरूले उनको सामु राखिदिँदैनथे, र यस्ता जो देवता, दिवङ्गत पितृ तथा अतिथिलाई पहिले अर्पण नगरी कहिल्यै केही खाँदैनथे, र यस्ता जसले आफूले लिएको भोजन कहिल्यै धुँदैनथे। हे राजन्, तिनीहरूमा यति र भिक्षु पनि थिए।
8तिनीहरू सबै यस्ता पुरुष थिए जसले धर्मदेवतालाई उनको देहधारी रूपमा देखेका थिए। तिनीहरूले क्रोधलाई वशमा पारिसकेका थिए र आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियमाथि पूर्ण अधिकार प्राप्त गरिसकेका थिए। आत्मसंयमको पालन गर्दै बाँचेकाले तिनीहरू अभिमान र अरूलाई हानि पुर्याउने इच्छाबाट मुक्त थिए।
9तिनीहरू सधैँ पवित्र आचरणको पालन गर्थे र आफ्ना इन्द्रियबाट कहिल्यै बाधित हुँदैनथे। ती महर्षिहरूले त्यस यज्ञमा उपस्थित भई त्यसका विविध कर्म सम्पन्न गरे।
10ती यशस्वी ऋषि (अगस्त्य)ले त्यस यज्ञका लागि जम्मा गरिएको त्यो अन्न, जो आवश्यक मात्रासम्म पुग्यो, आफ्नो सामर्थ्यभर धर्मसङ्गत उपायले आर्जन गरेका थिए।
11त्यस बेला अनेक अन्य तपस्वीहरू पनि ठूला-ठूला यज्ञ गरिरहेका थिए। तर हे भरतश्रेष्ठ, जब अगस्त्य आफ्नो त्यस यज्ञमा लागेका थिए, तब सहस्राक्ष इन्द्रले (पृथ्वीमा) वर्षा गर्न बन्द गरिदिए। हे राजन्, यज्ञकर्मका अन्तरालमा शुद्धात्मा ती ऋषिहरूका बीच महान् अगस्त्यका विषयमा यो चर्चा भयो — "यी अगस्त्य यज्ञमा लागेर अभिमान र दर्पबाट रहित हृदयले अन्नको दान गरिरहेका छन्।
12तर मेघका देवताले वर्षा गर्न बन्द गरिदिएका छन्। तब साँच्चै अन्न कसरी उम्रनेछ? हे ब्राह्मणहरू, ऋषिको यो यज्ञ महान् छ र बाह्र वर्षसम्म चल्नेछ।
13देवताले यी बाह्र वर्षसम्म वर्षा गर्नेछैनन्। यो सोचेर तपाईंहरूले यी महाबुद्धिमान् ऋषि, अर्थात् कठोर तपस्या भएका अगस्त्यमाथि केही कृपा गर्नुपर्छ।" जब यी वचन भनिए, तब महापराक्रमी अगस्त्यले शिर निहुराएर ती सम्पूर्ण तपस्वीलाई प्रसन्न पार्दै भने — "यदि वासवले यी बाह्र वर्षसम्म वर्षा नगरून् भने, म मानस यज्ञ गर्नेछु। यही नै सनातन विधान हो। यदि वासवले यी बाह्र वर्षसम्म वर्षा नगरून् भने, म स्पर्श-यज्ञ गर्नेछु। यही नै सनातन यज्ञ हो। यदि वासवले यी बाह्र वर्षसम्म वर्षा नगरून् भने, म आफ्नो सम्पूर्ण प्रयत्न लगाएर अन्य यस्ता यज्ञको व्यवस्था गर्नेछु जो अत्यन्त कठिन र कठोर व्रतको पालनले युक्त हुनेछन्। बीजबाट गरिने मेरो यो वर्तमान यज्ञ मैले अनेक वर्षको परिश्रमले आयोजना गरेको हुँ।
14म बीजबाटै धेरै कल्याण गर्नेछु। कुनै विघ्न उत्पन्न हुनेछैन। मेरो यो यज्ञ विफल पारिन योग्य छैन।
15यसले कुनै फरक पार्दैन कि देवताले वर्षा गर्छन् वा कुनै वर्षा हुँदैन। साँच्चै, यदि इन्द्रले आफ्नो इच्छाले मप्रति कुनै आदर नदेखाऊन् भने, म आफूलाई इन्द्रमा बदल्नेछु र सम्पूर्ण प्राणीलाई जीवित राख्नेछु। प्रत्येक प्राणी जुन आहारले पोषित हुँदै आएको छ, त्यसैले पहिलेझैँ पोषित भइरहनेछ।
16म बारम्बार एउटा भिन्न सृष्टिक्रमको रचना पनि गर्न सक्छु। सुन र जे-जति अन्य धन छ, त्यो सबै आज यस स्थानमा आओस्।
17तीनै लोकमा जे-जति धन छ त्यो सबै आज स्वयं यहाँ आओस्! दिव्य अप्सराहरूका सम्पूर्ण समूह, किन्नरसहित सम्पूर्ण गन्धर्व, तथा विश्वावसु र (त्यस श्रेणीका) जो अरू छन्, ती सबै मेरो यस यज्ञमा आऊन्! उत्तर कुरुहरूमा जुन धन छ त्यो सबै स्वयं यी यज्ञमा आओस्। स्वर्ग, र ती सबै जसको निवास स्वर्ग हो, तथा स्वयं धर्म पनि यहाँ आऊन्।"
18ती तपस्वीले यी वचन भनेपछि उनको तपस्याको प्रभावले सबै कुरा त्यस्तै भयो जस्तो उनले चाहेका थिए, किनभने अगस्त्य यस्तो मनले सम्पन्न थिए जो प्रज्वलित अग्निजस्तै थियो, र उनी असाधारण तेजले युक्त थिए।
19त्यहाँ उपस्थित ऋषिहरूले प्रसन्न हृदयले तपस्याको शक्ति देखे। तब विस्मयले भरिएर उनीहरूले यी गम्भीर अर्थ भएका वचन भने।
20ऋषिहरूले भने — तपाईंले भन्नुभएका वचनबाट हामी अत्यन्त प्रसन्न भएका छौँ। तर हामी यो चाहँदैनौँ कि तपाईंको तपस्या क्षीण होस्। हामीलाई ती नै यज्ञ स्वीकार्य छन् जो उचित उपायले गरिन्छन्। साँच्चै, हामी ती नै यज्ञको कामना गर्छौं जो धर्मसङ्गत साधनमा आधारित हुन्।
21धर्मसङ्गत उपायले आफ्नो आहार आर्जन गर्दै र आ-आफ्ना कर्तव्यको पालन गर्दै हामी यज्ञदीक्षा, पवित्र अग्निमा आहुति दिने तथा अन्य धर्मकर्मबाट गुज्रने प्रयत्न गर्नेछौँ।
22हामी धर्मसङ्गत उपायले ब्रह्मचर्यको पालन गर्दै देवताहरूको उपासना गरौँ। ब्रह्मचर्यको काल पूरा गरेर हामी धर्मसङ्गत विधिको पालन गर्दै आफ्नो घरबाट निस्केका हौँ। तपाईंको त्यो बुद्धि, जो अरूलाई कुनै प्रकारको हानि पुर्याउने इच्छाबाट मुक्त छ, हामीलाई स्वीकार्य छ।
23हे बलशाली, तपाईंले सधैँ सम्पूर्ण यज्ञमा यस्तै अहिंसाको प्रशंसा गर्नुपर्छ। हे द्विजश्रेष्ठ, तब हामी अत्यन्त प्रसन्न हुनेछौँ। तपाईंको यज्ञको समाप्तिमा, जब तपाईंले हामीलाई विदा गर्नुहुनेछ, तब हामी यो स्थान छोडेर जानेछौँ।
24उनीहरूले यी वचन भन्दै गर्दा नै महातेजस्वी देवराज पुरन्दरले अगस्त्यको तपस्याको शक्ति देखेर वर्षा गरिदिए।
25हे जनमेजय, साँच्चै महापराक्रमी ती ऋषिको यज्ञको समाप्तिसम्म वर्षाका देवताले यस्तो वर्षा गरे जो मात्रा र समय — दुवै दृष्टिले मानिसहरूको इच्छाअनुकूल थियो।
26हे राजर्षि, बृहस्पतिलाई अगाडि राखेर देवराज त्यहाँ आए र उनले ऋषि अगस्त्यलाई प्रसन्न पारे।
27त्यस यज्ञको समाप्तिमा आनन्दले भरिएका अगस्त्यले ती सम्पूर्ण महर्षिको विधिपूर्वक सत्कार गरे र त्यसपछि ती सबैलाई विदा गरे।
28जनमेजयले भने — त्यो सुनको टाउको भएको न्याउरीमुसो को थियो, जसले मानिसकै वाणीमा ती सबै वचन भन्यो? मैले सोधेपछि तपाईंले मलाई यो बताउनुहोस्।
29तपाईंले पहिले मलाई सोध्नुभएको थिएन र त्यसैले मैले तपाईंलाई बताइनँ। म जब बताउँछु कि त्यो न्याउरीमुसो को थियो र त्यसले मानिसकै वाणी किन धारण गर्न सक्यो, तब सुन्नुहोस्।
30प्राचीन कालमा ऋषि जमदग्निले एउटा श्राद्ध गर्ने इच्छा गरे। उनकी होमधेनु उनीकहाँ आइन् र ऋषिले आफैँ त्यसको दुहुनो गरे।
31त्यसपछि उनले त्यो दूध यस्तो एउटा पात्रमा राखे जो नयाँ, दृढ र शुद्ध थियो। धर्मदेवताले क्रोधको रूप धारण गरेर त्यस दूधको पात्रमा प्रवेश गरे।
32साँच्चै, धर्मले यो निश्चय गर्न चाहन्थे कि आफ्नो हानि भएको देखेर ती ऋषिश्रेष्ठले के गर्नेछन्। यसो सोचेर धर्मले त्यो दूध बिगारिदिए।
33उनको दूध बिगार्ने क्रोध थियो भन्ने थाहा पाएर ती तपस्वी त्यसमाथि बिलकुलै क्रुद्ध भएनन्। तब क्रोधले एउटी ब्राह्मणीको रूप धारण गरेर आफूलाई ऋषिको सामु प्रकट गर्यो।
34साँच्चै, क्रोधले आफू भृगुवंशश्रेष्ठबाट पराजित भइसकेको छु भन्ने थाहा पाएर उनलाई सम्बोधन गर्दै भन्यो — "हे भृगुकुलश्रेष्ठ, म तपाईंबाट पराजित भइसकेको छु। मानिसहरूमा यो उखान छ कि भृगुवंशीहरू अत्यन्त क्रोधी हुन्छन्। अब म जान्दछु कि त्यो उखान मिथ्या हो, किनभने म तपाईंबाट वशमा पारिइसकेको छु।
35तपाईं बलशाली आत्माले सम्पन्न हुनुहुन्छ। तपाईं क्षमाले सम्पन्न हुनुहुन्छ। म आज यहाँ तपाईंको आधिपत्य स्वीकार गरेर उभिएको छु। हे धर्मात्मा, म तपाईंको तपस्यासँग डराउँछु! हे बलशाली ऋषि, तपाईंले ममाथि कृपा गर्नुहोस्।"
36हे क्रोध, मैले तिमीलाई तिम्रो देहधारी रूपमा देखिसकेँ। तिमी कुनै चिन्ताविना जहाँ चाहन्छौ त्यहाँ जाऊ। तिमीले आज मेरो कुनै हानि गरेका छैनौ। मलाई तिमीसँग कुनै द्वेष छैन।
37जसका लागि मैले यो दूध राखेको थिएँ ती परम भाग्यशाली पितृ हुन्। तिमी उनीहरूको सामु उपस्थित भई उनीहरूको अभिप्राय थाहा पाऊ।
38यसरी भनिएपछि भयले व्याकुल भई क्रोध ऋषिको दृष्टिबाट ओझेल भयो। पितृहरूको श्रापले त्यो न्याउरीमुसो बन्यो।
39त्यसपछि त्यो आफ्नो श्रापको अन्त्य ल्याउन पितृहरूलाई प्रसन्न पार्नमा लाग्यो। उनीहरूले त्यसलाई यी वचन भने — "धर्मका विषयमा अनादरपूर्वक बोलेर तिमीले आफ्नो श्रापको अन्त्य प्राप्त गर्नेछौ।"
40उनीहरूले यसरी भनेपछि त्यो ती स्थानमा जहाँ यज्ञ हुन्थे तथा अन्य पवित्र स्थानमा भौँतारिइरह्यो, र महान् यज्ञहरूको निन्दा गर्नमा लागिरह्यो। त्यही नै राजा युधिष्ठिरको महान् यज्ञमा आएको थियो।
41एक प्रस्थ सातुको उल्लेख गरेर धर्मपुत्रको निन्दा गरेकाले क्रोध आफ्नो श्रापबाट मुक्त भयो, किनभने युधिष्ठिर (धर्मका पुत्र भएकाले) साक्षात् धर्म नै थिए।
42ती महान् राजाको यज्ञमा यही भएको थियो। त्यो न्याउरीमुसो त्यहाँ हाम्रै सामु अन्तर्धान भएको थियो।