Anugita Parva — Ulipi, the daughter of Naga king also, goes there, She revives Arjuna
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 248
Sanskrit
1वैशम्पान उवाच ततो बहुतरं भीरुर्विलप्य कमलेक्षणा। मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले॥
2प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा। उलूपी पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत्॥ उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे। त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिञ्जयम्॥
3ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता। यत्त्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे॥
4किंतु सर्वापराधोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः। क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम्॥
5ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा त्रैलोक्यविदिता शुभे। यद् घातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि॥
6नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि। पतिमेव तु शोचामि यस्यानिध्यमिदं कृतम्॥
7इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपी पन्नगात्मजाम्। भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी॥ उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय। अयमश्वो महाबाहो मया ते परिमोक्षितः॥
8ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः। अयमश्वोऽनुसर्तव्यः स शेष किं महीतले॥
9त्वयि प्राणा ममायत्ता: कुरुणां कुरुनन्दन। स कस्मात् प्राणदोऽन्येषां प्राणान् संत्यक्तवानसि॥
10उलूपि साधु पश्येमं पतिं निपतितं भुवि। पुत्रं चेमं समुत्पाद्य घातयित्वा न शोचसि॥
11कामं स्वपितु बालोऽयं भूमौ मृत्युवशं गतः। लोहिताक्षो गुडाकेशो विजयः साधु जीवतु॥
12नापराधोऽस्ति सुभगे नराणां बहुभार्यता। प्रमदानां भवत्येष मा तेऽभूद् बुद्धिरीदृशी॥
13सख्यं चैतत् कृतं धात्रा शश्वदव्ययमेव तु। सख्यं समभिजानीहि सत्यं सङ्गतमस्तु ते॥
14पुत्रेण घातयित्वैनं पतिं यदि न मेऽद्य वै। जीवन्तं दर्शयस्यद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम्॥
15साहं दुःखान्विता देवि पतिपुत्रविनाकृता। इहैव प्रायमाशिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः॥
16इत्युक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नी चैत्रवाहनी। ततः प्रायमुपासीना तूष्णीमासीज्जनाधिप॥
17वैशम्पायन उवाच ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रगृह्य सा। उपविष्टाभवद् दीना सोच्छ्वासं पुत्रमीक्षती॥
18ततः संज्ञा पुनर्लध्वा स राजा बभ्रुवाहनः। मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत्॥ इतो दुःखतरं किं नु यन्मे माता सुखैधिता। भूमौ निपतितं वीरमनुशेते मृतं पतिम्॥
19निहन्तारं रणेऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम्। मया विनिहतं संख्ये प्रेक्षते दुर्मरं बत॥
20अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढं यन्न विदीर्यते। व्यूढोरस्कं महावाहुं प्रेक्षन्त्या निहतं पतिम्॥
21दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये ह्यध्वन्यनागते। यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात्॥
22हा हा धिक् कुरुवीरस्य संनाहं काञ्चनं भुवि। आविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत॥
23भो भो पश्यत मे वीरं पितरं ब्राह्मणा भुवि। शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम्॥
24ब्राह्मणा: कुरुमुख्यस्य ये मुक्ता हयसारिणः। कुर्वन्ति शान्ति कामस्य रणे योऽयं मया हतः॥
25व्यादिशन्तु च किं विप्राः प्रायश्चित्तमिहाद्य मे। सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे॥
26दुश्चरा द्वादशसमा हत्वा पितरमद्य वै। ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा॥
27शिर:कपाले चास्यैव युञ्जतः पितुरद्य मे। प्रायश्चितं हि नास्त्यन्यद्वन्वाऽद्य पितरं मम॥
28पश्य नागोत्तमसुते भर्तारं निहतं मया। कृतं प्रियं मया नेऽद्य निहत्य समरेऽर्जुनम्॥
29सोऽहमद्य गमिष्यामि गतिं पितृनिषेविताम्। न शक्नोप्यात्मनाऽऽत्मानमहं धारयितुं शुभे॥
30सा त्वं मयि मृते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि। भव प्रीतिमती देवि सत्येनात्मानमालभे॥
31इत्युक्त्वा स ततो राजा दुःखशोकसमाहतः। उपस्पृश्य महाराज दुःखाद् वचनमब्रवीत्॥ शृण्वन्तु सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च। त्वं च मातर्यथ सत्यं ब्रवीमि भुजगोत्तमे॥
32यदि नोत्तिष्ठति जयः पिता मे नरसत्तमः। अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये कलेवरम्॥
33न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर्विद्यते क्वचित्। नरकं प्रतिपत्स्यामि ध्रुवं गुरुवधार्दितः॥
34वीरं हि क्षत्रियं हत्वा गोशतेन प्रमुच्यते। पितरं तु निहत्यैवं दुर्लभा निष्कृतिर्मम॥
35एष एको महातेजाः पाण्डुपुत्रो धनंजयः। पिता च ममधर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कुतः॥
36इन्येवमुक्त्वा नृपते धनंजयसुतो नृपः। उपस्पृश्याभवत् तूष्र्णी प्रायोपेतो महामतिः॥
37वैशम्पायन उवाच प्रायोपविष्टे नृपतौ मणिपूरेश्वरे तदा। पितृशोकसमाविष्टे सह मात्रा परंतप॥ उलूपी चिन्तयामास तदा संजीवनं मणिम्। स चोपातिष्ठत तदा पन्नगानां परायणम्॥
38तं गृहीत्वा तु कौरव्य नागराजपतेः सुता। मन:प्रह्लादनीं वाचं सैनिकानामथाब्रवीत्॥
39उत्तिष्ठ मा शुचः पुत्र नैव जिष्णुस्त्वया जितः। अजेयः पुरुषैरेष तथा देवैः सवासवैः॥
40मया तु मोहनी नाम मायैषा सम्प्रदर्शिता। प्रियार्थं पुरुषेन्द्रस्य पितुस्तेऽद्य यशस्विनः॥
41जिज्ञासुह्येष पुत्रस्य बलस्य तव कौरवः। संग्रामे युद्ध्यतो राजन्नागतः परवीरहा।॥
42तस्मादसि मया पुत्र युद्धाय परिचोदितः। मा पापमात्मनः पुत्र शङ्केथा ह्यण्वपि प्रभो॥
43ऋषिरेष महानात्मा पुराणः शाश्वतोऽक्षरः। नैनं शक्तो हि संग्रामे जेतुं शक्तोऽपि पुत्रक॥
44अयं तु मे मणिर्दिव्यः समानीतो विशाम्पते। मतान् मृतान् पन्नगेन्द्रान् यो जीवयति नित्यदा॥
45एनमस्योरसि त्वं च स्थापयस्व पितुः प्रभो। संजीवितं तदा पार्थं सत्वं द्रष्टासि पाण्डवम्॥
46इत्युक्तः स्थापयामास तस्योरसि मणिं तदा। पार्थस्यामिततेजाः स पितुः स्नेहादपापकृत्॥
47तस्मिन् न्यस्ते मणौ वीरो जिष्णुरुज्जीवितः प्रभुः। चिरसुप्त इवोत्तस्थौ मृष्टलोहितलोचनः॥
48तमुत्थितं महात्मानं लब्धसंज्ञं मनस्विनम्। समीक्ष्य पितरं स्वस्थं ववन्दे बभ्रुवाहनः॥
49उस्थिते पुरुषव्याघ्र पुनर्लक्ष्मीवति प्रभो। दिव्याः सुमनसः पुण्या ववृषे पाकशासनः॥
50अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्मेघनिःस्वनाः। साधु साध्विति चाकाशे बभूव सुमहान् स्वनः॥
51उत्थाय च महाबाहुः पर्याश्वस्तो धनंजयः। बभ्रुवाहनमालिङ्ग्य समाजिघ्रत मूर्धनि॥
52ददर्श चापि दूरेऽस्य मातरं शोककर्शिताम्। उलूप्या सहतिष्ठन्तीं ततोऽपृच्छद् धनंजयः॥ किमिदं लक्ष्यते सर्वे शाकविस्मयहर्षवत्। रणाजिरममित्रघ्न यदि जानासि शंस मे॥
53जननी च किमर्थं ते रणभूमिमुपागता। नागेन्द्रदुहिता चेयमुलूपी किमिहागता॥
54जानाम्यहमिदं युद्धं त्वया मद्वचनात् कृतम्। स्त्रीणामागमने हेतुमहमिच्छामि वेदितुम्॥
55तमुवाच तथा पृष्टो मणिपूरपतिस्तदा। प्रसाद्यशिरसा विद्वानुलूपी पृच्छ्यतामियम्॥
English
1Vaishampayana said That lady having eyes like lotus petals, having bewailed much, and burning with grief, at last lost her senses and dropped down on the Earth.
2Regaining consciousness and seeing Ulupi, the daughter of the Snake-Chief, queen Chitrangada gifted with celestial beauty, said to her these words :-See, O Ulupi, our ever victorious husband killed in battle, through you, by my son of tender years.
3Do you know the practices of the respectable? Are you a wife devoted to you husband? It is through your deed, that your husband is land low, slain in battle.
4If Dhananjaya has offended against you in every respect, do you forgive him! I solicit you, do you revive that hero.
5O righteous lady, you know piety. You are, O blessed one, known (for your virtues) over the three worlds! How is it that having caused your husband to be killed by your son, you do not indulge in grief?
6O daughter of the Snake-Chief, I do not grieve for my killed son! I grieve for only my husband who has received this hospitality form his son.
7Having said these words to the queenly Ulupi the daughter of the Snake-King, the illustrious Chitrangada went to where her husband lay on the Earth and addressing him, said, Rise, O dear husband, you occupy the King (Yudhishthira)! Here is that horse of yours! It has been liberated by me.
8Indeed, O powerful one, this sacrificial horse of king Yudhishthira the just, should be followed by you. Why then do you lie still on the Earth.
9My life-breaths depend on you, O delighter of the Kurus. How is it that he who is the ver of other people's life-breaths, renounces his own life-breaths today?
10See, O Ulupi, this beautiful form of your husband lying prostrate on the ground. How is it that you do not grieve, having cause him to be killed through your son whom you did excite with your words?
11It is fit that this boy should yield to the power of death and lie thus on the ground besides his own father. Oh, let Vijaya, let him that is called Gudakesha, let this hero with reddish eyes return to life.
12O blessed lady, polygamy is no fault with men. Women only commit sin by taking more than one husband. Do not, therefore, cherish such thoughts (of vengeance).
13This relationship was ordained by the Supreme Creator himself. It is besides, an eternal and unchangeable one. Do you attend to that relationship. Let your union (with Dhananjaya) be made true.
14If, having killed your husband through your son, you do not revive him today before my eyes, I shall then renounce my own lifebreaths.
15Forsooth, O reverend lady, afflicted as I am with grief and deprived as I am of both husband and son, I shall sit here today in Praya-vow before your presence.
16Having said so to the daughter of the Snake-Chief, who was a co-wife with her to Arjuna, the princess Chatravahini sat in Praya, O king, restraining speech.
17Vaishampayana said Ceasing to lament, the cheerless queen, taking upon her lap the feet of her husband, sat there, sighing heavily and desiring also for the restoration of her son to life.
18King Babhruvahana then, regaining consciousness, saw his mother seated in that guise on the field of battle. Addressing her he said, What can be more painful than the sight of my mother, who has been brought up in luxury, lying on the naked Earth beside her heroic husband stretched thereon.
19Alas, this destroyer of all enemies, this foremost of all wielders of weapons, has been killed by me in battle. It is clear that men do die, till their hour comes.
20Oh, the heart of this princess seems to be very hard since it does not break even on seeing her mighty-armed and broad-chested husband lying dead on the ground.
21It is clear that one does not die till one's hour comes, since neither myself, nor my mother is deprived of life.
22Alas, alas, the golden coat of mail of this foremost hero of Kuru's race, killed by me, his son, knowingly, is lying on the ground, cut off from his body.
23Alas, you Brahmanas, see my heroic father lying prostrate on the Earth, on a hero's bed, killed by his son.
24What benefit is done to this hero, killed by me in battle, by those Brahmanas who were commissioned to attend upon this foremost one of Kuru's race engaged in following the horse?
25Let the Brahmanas direct what expiation should now be done by me, a cruel and sinful wretch, who has killed his own father in battle.
26Having killed my own father, I should, suffering every sort of misery, wonder over the Earth, cruel that I am, covering myself with his skin.
27Give me the two halves of my sire's head today, for there is no other expiation for me who have killed my own father.
28See, O daughter of the foremost of Snakes, your husband killed by me. Indeed, by killing Arjuna in battle I have accomplished what is pleasant to you.
29I shall today follow in the track by which my father has gone. O blessed one, I cannot comfort myself.
30Be happy today, O mother, seeing myself and the wielder of Gandiva both, embrace death today. I swear to you by truth itself.
31Having said these words, the king, sorely afflicted with grief, O monarch, touched water, and exclaimed in sorrow, Let all creatures, mobile and immobile, listen to me! Do you also listen to me, O mother! I say the truth, O best of all daughters of the snakes.
32If this best of men, Jaya, my father does not rise up, I shall emaciate my own body, sitting on the field of battle.
33Having killed my father, there is not rescue for me. Afflicted as I am with the sin of patricide, I shall, forsooth, have to sink in Hell.
34By killing a heroic Kshatriya one becomes cleansed by a gift of a hundred kine. By killing my father, however, so dreadful has been my sin that my rescue is impossible.
35This Dhanajaya, the son of Pandu, was the one hero gifted with mighty energy. Possessed of righteous soul, he was the creator of my being. How can I be rescued after having killed him?
36Having bewailed thus, the great son of Dhananjaya, king Babhruvahana, touched water and became silent, vowing to starve himself to death.
37Vaishampayana said When the king of Manipura, that chastiser of enemies, afflicted with grief, along with his mother, sat down to starve himself to death, Ulupi then thought of the gem that has the virtue of reviving a dead man. The gem, the great refuge of the Snakes, thus thought of, arrived there.
38The daughter of the Prince of Snakes, taking it up, uttered these words which highly gladdened the combatants standing on the field.
39Rise up, O son! Do not grieve! Jishnu has not been vanquished by you! This hero is incapable of being defeated by men as also by the celestials headed by Vasva himself.
40I have exhibited this illusion, deceiving your senses, for the benefit of this foremost of men, viz., your illustrious father.
41O you of Kuru's race, desirous of ascertaining the prowess of yourself, his son, this destroyer of hostile heroes, O king, came here for fighting with you.
42It was, therefore, O son, that you were urged by me to fight. O powerful king, O son, do not suspect that you have committed any, even the least, fault, by his challenge.
43He is a Rishi, of powerful soul, eternal and indestructible. O dear son, Shakra himself is incapable of defeating him in battle.
44This celestial gem has been brought by me, O king. It always revives the snakes as often as they die.
45O powerful king, do you place this gem on the breast of your father. You shall then see the son of Pandu revive.
46Thus addressed, the prince who had committed no sin, moved by love for his father, then placed that gem on the breast of Pritha's son of incomparable energy.
47After the gem had been placed on his breast, the heroic and powerful Jishnu become revived. Opening his red eyes, he rose up like one who had slept long.
48Seeing his father, the great hero of in exhaustible energy, restored to consciousness and quite at his case, Babhruvahana adored him with respect.
49When that foremost of men, O powerful one, awake from the slumber of death with every auspicious sign of life the chastiser of Paka rained down celestial flowers.
50Kettle-drums struck by nobody, produced their music deep as the muttering of the clouds. A loud uproar was heard in the sky consisting of the words-Excellent, Excellent.
51The mighty-armed Dhananjaya, rising up and well-comforted, embraced Babhruvahana and smelled his head.
52He saw sitting at a distance from his son, this latter's mother stricken with grief, in the company of Ulupi. Dhanajaya asked, Why is it that every thing in the field of battle seems to bear the marks of grief, wonder and joy? If O destroyer of enemies, you know the cause, do you then tell me.
53Why has your mother come to the field of battle? Why, also has Ulupi the daughter of the Prince of Snakes, come here?
54I know that you had fought this battle with me at my own command. I wish to know what the cause is which has brought out the ladies.
55Thus questioned by Dhananjaya the intelligent king of Manipura gratified him by bending his head in respect, and then said, Let Ulupi be asked.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — कमलदल के समान नेत्रोंवाली वे देवी बहुत विलाप करके और शोक से जलकर अन्ततः अपनी सुध-बुध खो बैठीं और पृथ्वी पर गिर पड़ीं।
2चेतना लौटने पर और नागराज की पुत्री उलूपी को देखकर दिव्य सौन्दर्य से सम्पन्न रानी चित्रांगदा ने उनसे ये वचन कहे — देखो उलूपी, हमारे सदा विजयी पति तुम्हारे कारण मेरे कोमल अवस्थावाले पुत्र द्वारा युद्ध में मारे गए।
3क्या तुम सज्जनों के आचारों को जानती हो? क्या तुम अपने पति के प्रति निष्ठावती पत्नी हो? तुम्हारे ही कर्म से तुम्हारे पति युद्ध में मारे जाकर भूमि पर पड़े हैं।
4यदि धनञ्जय ने हर प्रकार से तुम्हारा अपराध किया हो, तो भी तुम उन्हें क्षमा कर दो! मैं तुमसे याचना करती हूँ, तुम उन वीर को जीवित कर दो।
5हे धर्मात्मे, तुम धर्म को जानती हो। हे भाग्यवती, तुम तीनों लोकों में (अपने गुणों के लिए) विख्यात हो! फिर यह कैसे है कि अपने पति को अपने पुत्र द्वारा मरवाकर भी तुम शोक नहीं करतीं?
6हे नागराज की पुत्री, मैं अपने मारे गए पुत्र के लिए शोक नहीं करती! मैं केवल अपने पति के लिए शोक करती हूँ, जिन्होंने अपने पुत्र से यह आतिथ्य पाया है।
7रानी उलूपी, नागराज की उन कन्या से ये वचन कहकर यशस्विनी चित्रांगदा वहाँ गईं जहाँ उनके पति पृथ्वी पर पड़े थे, और उन्हें सम्बोधित करके बोलीं — उठिए, हे प्रिय पति, आप ही राजा (युधिष्ठिर) का स्थान रखते हैं! यह रहा आपका वह अश्व! मैंने उसे मुक्त करा दिया है।
8हे बलशाली, वस्तुतः धर्मराज युधिष्ठिर के इस यज्ञीय अश्व के पीछे आपको जाना चाहिए। तो फिर आप पृथ्वी पर निश्चल क्यों पड़े हैं?
9हे कुरुओं को आनन्दित करनेवाले, मेरे प्राण आप पर ही निर्भर हैं। यह कैसे है कि जो दूसरों के प्राणों का दाता है, वही आज अपने प्राण त्याग रहा है?
10देखो उलूपी, तुम्हारे पति का यह सुन्दर रूप भूमि पर लोटा हुआ है। यह कैसे है कि उन्हें अपने उस पुत्र द्वारा मरवाकर, जिसे तुमने अपने वचनों से उकसाया, तुम शोक नहीं करतीं?
11उचित है कि यह बालक भी मृत्यु के वश में हो जाए और इस प्रकार अपने पिता के पास ही भूमि पर पड़ा रहे। ओह, विजय जीवित हो जाएँ, जो गुडाकेश कहलाते हैं, वे लाल नेत्रोंवाले वीर जीवन में लौट आएँ।
12हे भाग्यवती, पुरुषों के लिए बहुविवाह दोष नहीं है। एक से अधिक पति करने पर स्त्रियाँ ही पाप की भागी होती हैं। अतः (प्रतिशोध के) ऐसे विचार मत पालो।
13यह सम्बन्ध स्वयं परम स्रष्टा द्वारा नियत किया गया है। इसके अतिरिक्त यह सनातन और अपरिवर्तनीय है। तुम उस सम्बन्ध पर ध्यान दो। (धनञ्जय के साथ) तुम्हारा मिलन सत्य हो।
14यदि अपने पुत्र द्वारा अपने पति का वध कराकर तुम आज मेरे नेत्रों के सम्मुख उन्हें जीवित नहीं करतीं, तो मैं अपने प्राण त्याग दूँगी।
15हे पूजनीये, निश्चय ही शोक से पीड़ित और पति तथा पुत्र दोनों से वञ्चित मैं आज तुम्हारे सम्मुख यहीं प्रायोपवेश का व्रत लेकर बैठूँगी।
16हे राजन्, अर्जुन के प्रति जो अपनी सौत थीं, उन नागराज की कन्या से ऐसा कहकर राजकुमारी चित्रवाहिनी वाणी को संयत करके प्रायोपवेश में बैठ गईं।
17वैशम्पायन ने कहा — विलाप बन्द करके उदास रानी ने अपने पति के चरण गोद में लिए और वहीं बैठी रहीं, गहरी साँसें भरती हुईं और अपने पुत्र के भी पुनर्जीवन की कामना करती हुईं।
18तदनन्तर चेतना लौटने पर राजा बभ्रुवाहन ने अपनी माता को रणभूमि में उस वेश में बैठी देखा। उन्हें सम्बोधित करके उन्होंने कहा — मेरी माता, जो सुख-वैभव में पली हैं, अपने वीर पति के पास, जो नंगी भूमि पर पड़े हैं, स्वयं भी भूमि पर पड़ी हैं — इस दृश्य से अधिक पीड़ादायक और क्या हो सकता है?
19हाय, समस्त शत्रुओं के इस विनाशक, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ इन वीर को मैंने युद्ध में मार डाला। स्पष्ट है कि मनुष्य तभी मरते हैं जब उनका समय आता है।
20ओह, इन राजकुमारी का हृदय बड़ा कठोर प्रतीत होता है, क्योंकि अपने महाबाहु और विशाल वक्षवाले पति को भूमि पर मरा पड़ा देखकर भी वह नहीं फटता।
21स्पष्ट है कि मनुष्य तब तक नहीं मरता जब तक उसका समय नहीं आता, क्योंकि न मैं और न मेरी माता ही प्राणों से वञ्चित हुए।
22हाय, हाय, कुरुवंश के इन वीरश्रेष्ठ का, जिन्हें उनके पुत्र मैंने जानबूझकर मार डाला, स्वर्ण का कवच उनके शरीर से कटकर भूमि पर पड़ा है।
23हे ब्राह्मणो, देखिए, मेरे वीर पिता अपने पुत्र द्वारा मारे जाकर वीरशय्या पर पृथ्वी पर लोटे हुए हैं।
24अश्व के अनुगमन में लगे कुरुवंश के इन श्रेष्ठ पुरुष की सेवा में जो ब्राह्मण नियुक्त किए गए थे, उनसे युद्ध में मेरे द्वारा मारे गए इन वीर का क्या हित हुआ?
25जिसने अपने ही पिता का युद्ध में वध किया है, मुझ क्रूर और पापी अधम को अब कौन-सा प्रायश्चित्त करना चाहिए, यह ब्राह्मण बताएँ।
26अपने ही पिता का वध करके मुझ क्रूर को हर प्रकार का कष्ट भोगते हुए, उनके चर्म से अपने को ढककर, पृथ्वी पर भटकना चाहिए।
27आज मुझे मेरे पिता के सिर के दो टुकड़े दीजिए, क्योंकि जिसने अपने ही पिता का वध किया है, उस मेरे लिए और कोई प्रायश्चित्त नहीं है।
28हे नागश्रेष्ठ की पुत्री, देखिए, आपके पति मेरे द्वारा मारे गए। वस्तुतः युद्ध में अर्जुन का वध करके मैंने वही किया है जो आपको प्रिय है।
29आज मैं उसी मार्ग पर चलूँगा जिससे मेरे पिता गए हैं। हे भाग्यवती, मैं अपने को सान्त्वना नहीं दे सकता।
30हे माता, आज मुझे और गाण्डीवधारी को — दोनों को मृत्यु का आलिंगन करते देखकर सुखी हो जाइए। मैं आपको सत्य की ही शपथ देता हूँ।
31हे नरेश, ये वचन कहकर शोक से अत्यन्त पीड़ित उस राजा ने जल का स्पर्श किया और शोक में पुकारा — समस्त चराचर प्राणी मेरी सुनें! हे माता, आप भी मेरी सुनिए! हे नागकन्याओं में श्रेष्ठ, मैं सत्य कहता हूँ।
32यदि नरश्रेष्ठ जय, मेरे पिता, नहीं उठते, तो मैं रणभूमि में बैठकर अपना शरीर सुखा डालूँगा।
33अपने पिता का वध करके मेरा कोई उद्धार नहीं है। पितृहत्या के पाप से पीड़ित मुझे निश्चय ही नरक में गिरना पड़ेगा।
34किसी वीर क्षत्रिय का वध करने पर मनुष्य सौ गौओं के दान से शुद्ध हो जाता है। किन्तु अपने पिता का वध करके मेरा पाप इतना भयंकर है कि मेरा उद्धार असम्भव है।
35ये पाण्डुपुत्र धनञ्जय महातेजस्वी अद्वितीय वीर थे। धर्मात्मा वे मेरे अस्तित्व के स्रष्टा थे। उनका वध करने के पश्चात् मेरा उद्धार कैसे हो सकता है?
36इस प्रकार विलाप करके धनञ्जय के महान् पुत्र राजा बभ्रुवाहन ने जल का स्पर्श किया और भूखे रहकर प्राण त्यागने का व्रत लेकर मौन हो गए।
37वैशम्पायन ने कहा — जब शोक से पीड़ित शत्रुदमन मणिपुरराज अपनी माता सहित भूखे रहकर प्राण त्यागने बैठ गए, तब उलूपी ने उस मणि का स्मरण किया जिसमें मृत को जीवित करने का गुण है। नागों का महान् आश्रय वह मणि, इस प्रकार स्मरण किए जाने पर, वहाँ आ पहुँची।
38नागराजकुमारी ने उसे उठाकर ये वचन कहे, जिन्होंने रणभूमि में खड़े योद्धाओं को अत्यन्त हर्षित कर दिया।
39उठो पुत्र! शोक मत करो! जिष्णु तुमसे परास्त नहीं हुए हैं! ये वीर मनुष्यों द्वारा तो क्या, स्वयं वासव के नेतृत्ववाले देवताओं द्वारा भी अजेय हैं।
40मैंने तुम्हारी इन्द्रियों को भ्रमित करते हुए यह माया इन नरश्रेष्ठ, अर्थात् तुम्हारे यशस्वी पिता के हित के लिए ही रची थी।
41हे कुरुवंशी, हे राजन्, शत्रुवीरों के ये विनाशक अपने पुत्र तुम्हारे पराक्रम को जानने की इच्छा से ही तुमसे युद्ध करने यहाँ आए थे।
42हे पुत्र, इसीलिए मैंने तुम्हें युद्ध के लिए प्रेरित किया। हे बलशाली राजन्, हे पुत्र, यह सन्देह मत करो कि उनकी चुनौती के कारण तुमने कोई, तनिक भी, दोष किया है।
43ये प्रबल आत्मावाले, सनातन और अविनाशी ऋषि हैं। हे प्रिय पुत्र, स्वयं शक्र भी इन्हें युद्ध में पराजित करने में असमर्थ हैं।
44हे राजन्, यह दिव्य मणि मैं लाई हूँ। नाग जब-जब मरते हैं, यह उन्हें सदा जीवित कर देती है।
45हे बलशाली राजन्, तुम यह मणि अपने पिता के वक्ष पर रख दो। तब तुम पाण्डुपुत्र को जीवित होते देखोगे।
46इस प्रकार कहे जाने पर उन निष्पाप राजकुमार ने, अपने पिता के प्रति प्रेम से प्रेरित होकर, वह मणि अतुलनीय तेजवाले पृथापुत्र के वक्ष पर रख दी।
47उनके वक्ष पर मणि रखे जाने के पश्चात् वीर और बलशाली जिष्णु जीवित हो उठे। अपने लाल नेत्र खोलकर वे ऐसे उठे मानो कोई दीर्घ निद्रा से जागा हो।
48अक्षय तेजवाले अपने महावीर पिता को चेतना में लौटा और पूर्णतः स्वस्थ देखकर बभ्रुवाहन ने आदरपूर्वक उनकी वन्दना की।
49हे बलशाली, जब वे नरश्रेष्ठ जीवन के समस्त शुभ लक्षणों सहित मृत्यु की निद्रा से जागे, तब पाकशासन ने दिव्य पुष्पों की वर्षा की।
50बिना किसी के बजाए दुन्दुभियों ने मेघों की गम्भीर गर्जना-सा संगीत उत्पन्न किया। आकाश में 'उत्तम, उत्तम' — इन शब्दों का ऊँचा कोलाहल सुनाई दिया।
51महाबाहु धनञ्जय ने उठकर और भलीभाँति आश्वस्त होकर बभ्रुवाहन को गले लगाया और उनका मस्तक सूँघा।
52उन्होंने अपने पुत्र से कुछ दूरी पर उसकी शोकाकुल माता को उलूपी के साथ बैठे देखा। धनञ्जय ने पूछा — यह कैसे है कि रणभूमि में प्रत्येक वस्तु शोक, विस्मय और हर्ष के चिह्न धारण किए दिखती है? हे शत्रुनाशक, यदि तुम इसका कारण जानते हो, तो मुझे बताओ।
53तुम्हारी माता रणभूमि में क्यों आई हैं? नागराजकुमारी उलूपी भी यहाँ क्यों आई हैं?
54मैं जानता हूँ कि तुमने मेरी ही आज्ञा से मुझसे यह युद्ध किया। मैं जानना चाहता हूँ कि इन स्त्रियों को यहाँ लानेवाला कारण क्या है।
55धनञ्जय द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर बुद्धिमान् मणिपुरराज ने आदर से सिर झुकाकर उन्हें सन्तुष्ट किया और फिर कहा — उलूपी से पूछा जाए।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — कमलदलजस्ता नेत्र भएकी ती देवी धेरै विलाप गरेर र शोकले जलेर अन्ततः आफ्नो सुधबुध गुमाइन् र भुइँमा ढलिन्।
2चेतना फर्केपछि र नागराजकी छोरी उलूपीलाई देखेर दिव्य सौन्दर्यले सम्पन्न रानी चित्राङ्गदाले उनलाई यी वचन भनिन् — हेर उलूपी, हाम्रा सदा विजयी पति तिम्रै कारण मेरो कोमल अवस्थाको छोराद्वारा युद्धमा मारिए।
3के तिमी सज्जनका आचार जान्दछ्यौ? के तिमी आफ्ना पतिप्रति निष्ठावती पत्नी हौ? तिम्रै कर्मले तिम्रा पति युद्धमा मारिएर भुइँमा पल्टिएका छन्।
4यदि धनञ्जयले हरेक प्रकारले तिम्रो अपराध गरेका छन् भने पनि तिमी उनलाई क्षमा गर! म तिमीसँग याचना गर्दछु, तिमी ती वीरलाई जीवित पार।
5हे धर्मात्मा, तिमी धर्म जान्दछ्यौ। हे भाग्यवती, तिमी तीनै लोकमा (आफ्ना गुणका लागि) विख्यात छ्यौ! फेरि यो कसरी हो कि आफ्ना पतिलाई आफ्नै छोराद्वारा मार्न लगाएर पनि तिमी शोक गर्दिनौ?
6हे नागराजकी छोरी, म आफ्नो मारिएको छोराका लागि शोक गर्दिनँ! म केवल आफ्ना पतिका लागि शोक गर्दछु, जसले आफ्नै छोराबाट यो आतिथ्य पाए।
7रानी उलूपी, नागराजकी ती कन्यालाई यी वचन भनेर यशस्विनी चित्राङ्गदा त्यहाँ गइन् जहाँ उनका पति भुइँमा पल्टिएका थिए, र उनलाई सम्बोधन गरी भनिन् — उठ्नुहोस्, हे प्रिय पति, तपाईं नै राजा (युधिष्ठिर)को स्थान राख्नुहुन्छ! यो रह्यो तपाईंको त्यो अश्व! मैले त्यसलाई मुक्त गराइदिएँ।
8हे बलशाली, वस्तुतः धर्मराज युधिष्ठिरको यस यज्ञीय अश्वको पछि तपाईं जानुपर्छ। त्यसो भए तपाईं भुइँमा निश्चल किन पल्टिनुभएको छ?
9हे कुरुहरूलाई आनन्दित पार्ने, मेरा प्राण तपाईंमै निर्भर छन्। यो कसरी हो कि जो अरूका प्राणको दाता हो, उसैले आज आफ्ना प्राण त्याग गर्दै छ?
10हेर उलूपी, तिम्रा पतिको यो सुन्दर रूप भुइँमा लडेको छ। यो कसरी हो कि उनलाई आफ्नै त्यो छोराद्वारा मार्न लगाएर, जसलाई तिमीले आफ्ना वचनले उक्सायौ, तिमी शोक गर्दिनौ?
11उचित छ कि यो बालक पनि मृत्युको वशमा होस् र यसरी आफ्नै पिताको छेउमा भुइँमा पल्टिरहोस्। ओहो, विजय जीवित होऊन्, जो गुडाकेश भनिन्छन्, ती राता नेत्र भएका वीर जीवनमा फर्केर आऊन्।
12हे भाग्यवती, पुरुषका लागि बहुविवाह दोष होइन। एकभन्दा बढी पति गरेमा स्त्रीहरू नै पापका भागी हुन्छन्। त्यसैले (प्रतिशोधका) यस्ता विचार नपाल।
13यो सम्बन्ध स्वयं परम स्रष्टाद्वारा नियत गरिएको हो। यसबाहेक यो सनातन र अपरिवर्तनीय छ। तिमी त्यस सम्बन्धमा ध्यान देऊ। (धनञ्जयसँग) तिम्रो मिलन सत्य होस्।
14यदि आफ्नो छोराद्वारा आफ्ना पतिको वध गराएर तिमीले आज मेरा नेत्रसामु उनलाई जीवित पार्दिनौ भने, म आफ्ना प्राण त्याग गर्नेछु।
15हे पूजनीय, निश्चय नै शोकले पीडित र पति तथा छोरा दुवैबाट वञ्चित म आज तिम्रो सामु यहीँ प्रायोपवेशको व्रत लिएर बस्नेछु।
16हे राजन्, अर्जुनप्रति जो आफ्नी सौता थिइन्, ती नागराजकी कन्यालाई यसो भनेर राजकुमारी चित्रवाहिनी वाणी संयत गरी प्रायोपवेशमा बसिन्।
17वैशम्पायनले भने — विलाप बन्द गरेर उदास रानीले आफ्ना पतिका चरण काखमा लिइन् र त्यहीँ बसिरहिन्, गहिरा सास फेर्दै र आफ्नो छोराको पनि पुनर्जीवनको कामना गर्दै।
18त्यसपछि चेतना फर्केपछि राजा बभ्रुवाहनले आफ्नी आमालाई रणभूमिमा त्यस वेशमा बसेको देखे। उनलाई सम्बोधन गरी उनले भने — मेरी आमा, जो सुखवैभवमा हुर्केकी हुन्, आफ्ना वीर पतिको छेउमा, जो नाङ्गो भुइँमा पल्टिएका छन्, आफैँ पनि भुइँमा पल्टिएकी छिन् — यस दृश्यभन्दा बढी पीडादायक अरू के हुन सक्छ?
19हाय, सम्पूर्ण शत्रुका यी विनाशक, सम्पूर्ण शस्त्रधारीमा श्रेष्ठ यी वीरलाई मैले युद्धमा मारेँ। स्पष्ट छ कि मानिस तब मात्र मर्दछन् जब तिनीहरूको समय आउँछ।
20ओहो, यी राजकुमारीको हृदय निकै कठोर देखिन्छ, किनभने आफ्ना महाबाहु र विशाल छाती भएका पतिलाई भुइँमा मरेर पल्टिएको देखेर पनि त्यो फुट्दैन।
21स्पष्ट छ कि मानिस त्यतिन्जेल मर्दैन जबसम्म उसको समय आउँदैन, किनभने न म, न मेरी आमा नै प्राणबाट वञ्चित भयौँ।
22हाय, हाय, कुरुवंशका यी वीरश्रेष्ठको, जसलाई उनको छोरा मैले जानीजानी मारेँ, सुनको कवच उनको शरीरबाट काटिएर भुइँमा पल्टिएको छ।
23हे ब्राह्मणहरू, हेर्नुहोस्, मेरा वीर पिता आफ्नै छोराद्वारा मारिएर वीरशय्यामा भुइँमा लडिरहेका छन्।
24अश्वको अनुगमनमा लागेका कुरुवंशका यी श्रेष्ठ पुरुषको सेवामा जुन ब्राह्मणहरू नियुक्त गरिएका थिए, तिनीहरूबाट युद्धमा मबाट मारिएका यी वीरको के हित भयो?
25जसले आफ्नै पिताको युद्धमा वध गरेको छ, म क्रूर र पापी अधमले अब कुन प्रायश्चित्त गर्नुपर्छ, यो ब्राह्मणहरूले बताऊन्।
26आफ्नै पिताको वध गरेर म क्रूरले हरेक प्रकारको कष्ट भोग्दै, उनको छालाले आफूलाई ढाकेर, पृथ्वीमा भौँतारिनुपर्छ।
27आज मलाई मेरा पिताको शिरका दुई टुक्रा दिनुहोस्, किनभने जसले आफ्नै पिताको वध गरेको छ, त्यो मेरा लागि अरू कुनै प्रायश्चित्त छैन।
28हे नागश्रेष्ठकी छोरी, हेर्नुहोस्, तपाईंका पति मबाट मारिए। वस्तुतः युद्धमा अर्जुनको वध गरेर मैले त्यही गरेको छु जुन तपाईंलाई प्रिय छ।
29आज म त्यही बाटोमा हिँड्नेछु जसबाट मेरा पिता गएका छन्। हे भाग्यवती, म आफूलाई सान्त्वना दिन सक्दिनँ।
30हे आमा, आज मलाई र गाण्डीवधारीलाई — दुवैलाई मृत्युको अङ्गालो हालेको देखेर सुखी हुनुहोस्। म तपाईंलाई सत्यकै शपथ दिन्छु।
31हे नरेश, यी वचन भनेर शोकले अत्यन्त पीडित त्यस राजाले जलको स्पर्श गरे र शोकमा पुकारे — सम्पूर्ण चराचर प्राणीले मेरो सुनून्! हे आमा, तपाईंले पनि मेरो सुन्नुहोस्! हे नागकन्याहरूमा श्रेष्ठ, म सत्य भन्दछु।
32यदि नरश्रेष्ठ जय, मेरा पिता, उठ्दैनन् भने, म रणभूमिमा बसेर आफ्नो शरीर सुकाउनेछु।
33आफ्ना पिताको वध गरेर मेरो कुनै उद्धार छैन। पितृहत्याको पापले पीडित मलाई निश्चय नै नरकमा खस्नुपर्नेछ।
34कुनै वीर क्षत्रियको वध गरेमा मानिस सय गाईको दानले शुद्ध हुन्छ। तर आफ्ना पिताको वध गरेर मेरो पाप यति भयंकर छ कि मेरो उद्धार असम्भव छ।
35यी पाण्डुपुत्र धनञ्जय महातेजस्वी अद्वितीय वीर थिए। धर्मात्मा उनी मेरो अस्तित्वका स्रष्टा थिए। उनको वध गरेपछि मेरो उद्धार कसरी हुन सक्छ?
36यसरी विलाप गरेर धनञ्जयका महान् छोरा राजा बभ्रुवाहनले जलको स्पर्श गरे र भोकै बसेर प्राण त्याग गर्ने व्रत लिई मौन भए।
37वैशम्पायनले भने — जब शोकले पीडित शत्रुदमन मणिपुरराज आफ्नी आमासहित भोकै बसेर प्राण त्याग गर्न बसे, तब उलूपीले त्यस मणिको स्मरण गरिन् जसमा मृतलाई जीवित पार्ने गुण छ। नागहरूको महान् आश्रय त्यो मणि, यसरी स्मरण गरिएपछि, त्यहाँ आइपुग्यो।
38नागराजकुमारीले त्यसलाई उठाएर यी वचन भनिन्, जसले रणभूमिमा उभिएका योद्धाहरूलाई अत्यन्त हर्षित पारिदिए।
39उठ छोरा! शोक नगर! जिष्णु तिमीबाट परास्त भएका छैनन्! यी वीर मानिसद्वारा त के, स्वयं वासवको नेतृत्वका देवताहरूद्वारा पनि अजेय छन्।
40मैले तिम्रा इन्द्रियलाई भ्रमित पार्दै यो माया यी नरश्रेष्ठ, अर्थात् तिम्रा यशस्वी पिताको हितकै लागि रचेकी थिएँ।
41हे कुरुवंशी, हे राजन्, शत्रुवीरहरूका यी विनाशक आफ्नो छोरा तिम्रो पराक्रम जान्ने इच्छाले नै तिमीसँग युद्ध गर्न यहाँ आएका थिए।
42हे पुत्र, त्यसैले मैले तिमीलाई युद्धका लागि प्रेरित गरेँ। हे बलशाली राजन्, हे पुत्र, यो सन्देह नगर कि उनको चुनौतीका कारण तिमीले कुनै, अलिकति पनि, दोष गरेका छौ।
43यिनी प्रबल आत्मा भएका, सनातन र अविनाशी ऋषि हुन्। हे प्रिय पुत्र, स्वयं शक्र पनि यिनलाई युद्धमा पराजित गर्न असमर्थ छन्।
44हे राजन्, यो दिव्य मणि म ल्याएकी हुँ। नागहरू जब-जब मर्दछन्, यसले तिनलाई सधैँ जीवित पारिदिन्छ।
45हे बलशाली राजन्, तिमी यो मणि आफ्ना पिताको छातीमा राखिदेऊ। तब तिमीले पाण्डुपुत्रलाई जीवित भएको देख्नेछौ।
46यसरी भनिएपछि ती निष्पाप राजकुमारले, आफ्ना पिताप्रतिको प्रेमले प्रेरित भई, त्यो मणि अतुलनीय तेज भएका पृथापुत्रको छातीमा राखिदिए।
47उनको छातीमा मणि राखिएपछि वीर र बलशाली जिष्णु जीवित भए। आफ्ना राता नेत्र खोलेर उनी यसरी उठे मानौँ कोही दीर्घ निद्राबाट ब्यूँझेको होस्।
48अक्षय तेज भएका आफ्ना महावीर पितालाई चेतनामा फर्केको र पूर्णतः स्वस्थ देखेर बभ्रुवाहनले आदरपूर्वक उनको वन्दना गरे।
49हे बलशाली, जब ती नरश्रेष्ठ जीवनका सम्पूर्ण शुभ लक्षणसहित मृत्युको निद्राबाट ब्यूँझे, तब पाकशासनले दिव्य पुष्पको वर्षा गरे।
50कसैले नबजाईकनै दुन्दुभिहरूले मेघको गम्भीर गर्जनजस्तै सङ्गीत उत्पन्न गरे। आकाशमा 'उत्तम, उत्तम' — यी शब्दको चर्को कोलाहल सुनियो।
51महाबाहु धनञ्जयले उठेर र राम्ररी आश्वस्त भई बभ्रुवाहनलाई अङ्गालो हाले र उनको शिर सुँघे।
52उनले आफ्नो छोराबाट केही टाढा उसकी शोकाकुल आमालाई उलूपीसँगै बसेको देखे। धनञ्जयले सोधे — यो कसरी हो कि रणभूमिमा प्रत्येक वस्तुले शोक, विस्मय र हर्षका चिह्न धारण गरेको देखिन्छ? हे शत्रुनाशक, यदि तिमीलाई यसको कारण थाहा छ भने, मलाई भन।
53तिम्री आमा रणभूमिमा किन आउनुभयो? नागराजकुमारी उलूपी पनि यहाँ किन आइन्?
54म जान्दछु कि तिमीले मेरै आज्ञाले मसँग यो युद्ध गर्यौ। म जान्न चाहन्छु कि यी स्त्रीहरूलाई यहाँ ल्याउने कारण के हो।
55धनञ्जयद्वारा यसरी सोधिएपछि बुद्धिमान् मणिपुरराजले आदरले शिर निहुराएर उनलाई सन्तुष्ट पारे र फेरि भने — उलूपीसँग सोधियोस्।