Anushasanika Parva — The rites for the deities and departed manes on the occasion of the Shraddhas
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 23
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच श्राद्धकाले च दैवे च पित्र्येऽपि च पितामह। इच्छामीह त्वयाऽऽख्यातं विहितं यत् सुरर्षिभिः॥
2भीष्म उवाच दैवं पौर्वाह्निकं कुर्यादपराह्वे तु पैतृकम्। मङ्गलाचारसम्पन्नः कृतशौचः प्रयत्नवान्॥
3मनुष्याणां तु मध्याह्ने प्रदद्यादुपपत्तिभिः। कालहीनं तु यद् दानं तं भागं रक्षसां विदुः॥
4लचितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत् कृतम्। रजस्वलाभिदृष्टं च तं भागं रक्षसां विदुः॥
5अवघुष्टं च यद् भुक्तमव्रतेन च भारत। परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः॥
6केशकीटावपतितं क्षुतं श्वभिरवेक्षितम्। रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः॥
7निरोङ्कारेण यद् भुक्तं सशस्त्रेण च भारत। दुरात्मना च यद् भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः॥
8परोच्छिष्टं च यद् भुक्तं परिभुक्तं च यद् भवेत्। दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः॥
9मन्त्रहीनं क्रियाहीनं यच्छ्राद्धं परिविष्यते। त्रिभिर्वर्णर्नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः॥
10आज्याहुतिं विना चैव यत्किञ्चित् परिविष्यते। दुराचारैश्च यद् भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः॥
11ये भागा रक्षसां प्राप्तास्त उक्ता भरतर्षभ। अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां ब्राह्मणे शृणु॥
12यावन्तः पतिता विप्रा जडोन्मत्तास्तथैव च। दैवे वाप्यथ पित्र्ये वा राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
13श्वित्री क्लीबश्च कुष्ठी च तथा यक्ष्महतश्च यः। अपस्मारी च यश्चान्धो राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
14चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः। सोमविक्रयिणश्चैव राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
15गायना नर्तकाश्चैव प्लवका वादकास्तथा। कथका योधकाश्चैव राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
16होतारो वृषलानां च वृषलाध्यापकास्तथा। तथा वृषलशिष्याश्च राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
17अनुयोक्ता च यो विप्रो अनुयुक्तश्च भारत। नाहतस्तावपि श्राद्धं ब्रह्मविक्रयिणौ हि तौ॥
18अग्रणीर्यः कृतः पूर्वं वर्णावरपरिग्रहः। ब्राह्मणः सर्वविद्योऽपि राजन् नार्हति केतनम्॥
19अनग्नयश्च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश्च ये। स्तेनाश्च पतिताश्चैव राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
20अपरिज्ञातपूर्वाश्च गणपूर्वाश्च भारत। पुत्रिकापूर्वपुत्राश्च श्राद्धे नार्हन्ति केतनम्॥
21ऋणकर्ता च यो राजन् यश्च वाधुषिको नरः। प्राणिविक्रयवृत्तिश्च राजन् नार्हन्ति केतनम्॥
22स्त्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश्च यावन्तो भरतर्षभ। अजपा ब्राह्मणाश्चैव श्राद्धे नाहन्ति केतनम्॥
23श्राद्धे दैवे च निर्दिष्टो ब्राह्मणो भरतर्षभ। दातुः प्रतिग्रहीतुश्च शृणुष्वानुग्रहं पुनः॥
24चीर्णव्रता गुणैर्युक्ता भवेयुर्येऽपि कर्षकाः। सावित्रीज्ञाः क्रियावन्तस्ते राजन् केतनक्षमाः॥
25क्षात्रधर्मिणमण्याजौ केतयेत् कुलजं द्विजम्। न त्वेव वणिजं तात श्राद्धे च परिकल्पयेत्॥
26अग्निहोत्री च यो विप्रो ग्रामवासी च यो भवेत्। अस्तेनश्चातिथिज्ञश्च स राजन् केतनक्षमः॥
27सावित्री जपते यस्तु त्रिकालं भरतर्षभ। भिक्षावृत्तिः क्रियावांश्च स राजन् केतनक्षमः॥
28उदितास्तमितो यश्च तथैवास्तमितोदितः। अहिंस्रश्चाल्पदोषश्च स राजन् केतनक्षमः॥
29अकल्कको ह्यतर्कश्च ब्राह्मणो भरतर्षभ। संसर्गे भैक्ष्यवृत्तिश्च स राजन् केतनक्षमः॥
30अव्रती कितवः स्तेन: प्राणिविक्रयिको वणिक्। पश्चाच्च पीतवान् सोमं स राजन् केतनक्षमः॥
31अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैरपि कर्मभिः। भवेत् सर्वातिथिः पश्चात् स राजन् केतनक्षः॥
32ब्रह्मविक्रयनिर्दिष्टं स्त्रिया यच्चार्जितं धनम्। अदेयं पितृविप्रेभ्यो यच्च क्लैब्यादुपार्जितम्॥
33क्रियमाणेऽपवर्गे च यो द्विजो भरतर्षभ। न व्याहरति यद्युक्तं तस्याधर्मो गवानृतम्॥
34श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः प्राप्तं दधि घृतं तथा। सोमक्षयश्च मांसं च यदारण्यं युधिष्ठिर॥
35श्राद्धापवर्गे विप्रस्य स्वधा वै मुदिता भवेत्। क्षत्रियस्यापि यो ब्रूयात् प्रीयन्तां पितरस्त्विति॥
36अपवर्गे त वैश्यस्य श्राद्धकर्मणि भारत। अक्षय्यमभिधातव्यं स्वस्ति शूद्रस्य भारत॥ पुण्याहवाचनं दैवं ब्राह्मणस्य विधीयते। एतदेव निरोङ्कारं क्षत्रियस्य विधीयते॥ वैश्यस्य दैवे वक्तव्यं प्रीयन्तां देवता इति। कर्मणामानुपूर्वेण विधिपूर्वं कृतं शृणु॥
37जातकर्मादिकाः सर्वास्त्रिषु वर्णेषु भारत। ब्रह्माक्षत्रे हि मन्त्रोक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर॥
38विप्रस्य रशना मौजी मौर्वी राजन्यगामिनी। बाल्वजी ह्येव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर।॥
39दातुः प्रतिग्रहीतुश्च धर्माधर्माविमौ शृणु। ब्राह्मणस्यानृतेऽधर्मः प्रोक्तः पातकसंज्ञितः। चतुर्गुणः क्षत्रियस्य वैश्यस्याष्टगुणः स्मृतः॥
40नान्यत्र ब्राह्मणोऽश्नीयात् पूर्वं विप्रेण केतितः। यवीयान् पशुहिंसायां तुल्यधर्मो भवेत् स हि॥
41तथा राजन्यवैश्याभ्यां यद्यश्नीयात्तु केतितः। यवीयान् पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात्॥
42दैवं वाप्यथवा पिव्यं योऽश्नीयाद् ब्राह्मणादिषु। अस्नातो ब्राह्मणो राजस्तस्याधर्मो गवानृतम्॥
43आशौचो ब्राह्मणो राजन् योऽश्नीयाद् ब्राह्मणादिषु। ज्ञानपूर्वमथो लोभात् तस्याधर्मो गवानृतम्॥
44अर्थेनान्येन यो लिप्सेत् कर्मार्थं चैव भारत। आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मोऽनृतं स्मृतम्॥
45अवेदव्रतचारित्रास्त्रिभिर्वर्णयुधिष्ठिर। मन्त्रवत्परिविष्यन्ते तस्याधर्मो गवानृतम्॥
46युधिष्ठिर उवाच पित्र्यं वाप्यथवा दैवं दीयते यत् पितामह। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं दत्तं केषु महाफलम्॥
47भीष्म उवाच येषां दाराः प्रतीक्षन्ते सुवृष्टिमिव कर्षकाः। उच्छेषपरिशेषं हि तान् भोजय युधिष्ठिर॥
48चारित्रनिरता राजन् ये कृशाः कृशवृत्तयः। अर्थिनश्चोपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥
49तद्भक्तास्तद्गृहा राजस्तद्वलास्तदपाश्रयाः। अर्थिनश्च भवन्त्यर्थे तेषु दत्तं महाफलम्॥
50तस्करेभ्यः परेभ्यो वा ये भयार्ता युधिष्ठिर। अर्थिनो भोक्तुमिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥
51अकल्ककस्य विप्रस्य रौक्ष्यात् करकृतात्मनः। वटवो यस्य भिक्षन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥
52हृतस्वा हृतदाराश्च ये विप्रा देशसम्लवे। अर्थार्थमभिगच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥
53व्रतिनो नियमस्थाश्च ये विप्राः श्रुतसम्मताः। तत्समाप्त्यर्थमिच्छन्ति तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥
54अत्युत्क्रान्ताश्च धर्मेषु पाषण्डसमयेषु च। कृशप्राणाः कृशधनास्तेभ्यो दत्तं महाफलम्॥
55कृतसर्वस्वहरणा निर्दोषाः प्रभविष्णुभिः। स्पृहयन्ति च भुक्त्वान्नं तेषु दत्तं महाफलम्॥
56तपस्विनस्तपोनिष्ठास्तेषां भैक्षचराश्च ये। अर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम्॥
57महाफलविधिने श्रुतस्ते भरतर्षभ। निरयं येन गच्छन्ति स्वर्गे चैव हि तच्छृणु॥
58गुर्वर्थमभयार्थे वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर। येऽनृतं कथयन्ति स्म ते वै निरयगामिनः॥
59परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः। परदारप्रयोक्तारस्ते वै निरयगामिनः॥
60ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः। सूचकाश्च परेषां ये ते वै निरयगामिनः॥
61प्रपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत। अगाराणां च भेत्तारो नरा निरयगामिनः॥
62अनाथां प्रमदां बालां वृद्धां भीता तपस्विनीम्। वञ्चन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः॥
63वृत्तिच्छेदं गृहच्छेदं दारच्छेदं च भारत। मित्रच्छेदं तथाऽऽशायास्ते वै निरयगामिनः॥
64सूचकाः सेतुभेत्तारः परवृत्त्युपजीवकाः। अकृतज्ञाश्च मित्राणां ते वै निरयगामिनः॥
65पाषण्डा दूषकाश्चैव समयानां च दूषकाः। ये प्रत्यवसिताश्चैव ते वै निरयगामिनः॥
66विषमव्यवहाराश्च विषमाश्चैव वृद्धिषु। लाभेषु विषमाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥
67दूतसंव्यवहाराश्च निष्परीक्षाश्च मानवाः। प्राणिहिंसाप्रवृत्ताश्च ते वै निरयगामिनः॥
68कृताशं कृतनिर्देशं कृतभक्तं कृतश्रमम्। भेदैर्ये व्यपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः॥
69पर्यश्नन्ति च ये दारानग्निभृत्यातिथींस्तथा। उत्सन्नपितृदेवेज्यास्ते वै निरयगामिनः॥
70वेदविक्रयिणश्चैव वेदानां चैव दूषकाः। वेदानां लेखकाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥
71चातुराश्रम्यबाह्याश्च क्षुतिबाह्याश्च ये नराः। विकर्मभिश्च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः॥
72केशविक्रयिका राजन् विषविक्रयिकाश्च ये। क्षीरविक्रयिकाश्चैव ते वै निरयगामिनः॥
73ब्राह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर। येऽन्तरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः॥
74शस्त्रविक्रयिकाश्चैव कर्तारश्च युधिष्ठिर। शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः॥
75शिलाभिः शङ्कभिर्वापि शुभैर्वा भरतर्षभ। ये मार्गमनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः॥
76उपाध्यायांश्च भृत्यांश्च भक्तांश्च भरतर्षभ। ये त्यजन्त्यविकारांस्त्रीस्ते वै निरयगामिनः॥
77अप्राप्तदमकाश्चैव नासानां वेधकाश्च ये। बन्धकाश्च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः॥
78अगोप्तारश्च राजानो बलिषड्भागतस्कराः। समर्थाश्चाप्यदातारस्ते वै निरयगामिनः॥
79क्षान्तान् दान्तांस्तथा प्राज्ञान् दीर्घकालं सहोषितान्। त्यजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः॥
80बालानामथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः। अदत्त्वा भक्षयन्त्यग्रे ते वै निरयगामिनः॥
81एते पूर्वं विनिर्दिष्टाः प्रोक्ता निरयगामिनः। भागिनः स्वर्गलोकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ॥
82सर्वेष्वेव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत। हन्ति पुत्रान् पशून् कृत्स्नान् ब्राह्मणातिक्रमः कृतः।।८४
83दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठि। ये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥
84शुश्रूषाभिस्तपोभिश्च विद्यामादाय भारत। ये प्रतिग्रहनि:स्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
85भयात्पापात्तथा बाधाद् दारियाद् व्याधिधर्षणात्। यत्कृते प्रतिमुच्यन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः॥
86क्षमावन्तश्च धीराश्च धर्मकार्येषु चोत्थिताः। मङ्गलाचारसम्पन्नाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥
87निवृत्ता मधुमांसेभ्यः परदारेभ्य एव च। निवृत्ताश्चैव मद्येभ्यस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
88आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत। देशानां नगराणां च ते नराः स्वर्गगामिनः॥
89वस्त्राभरणदातारो भक्तपानान्नदास्तथा। कुटुम्बानां च दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥
90सर्वहिंसानिवृत्ताश्च नराः सर्वसहाश्च ये। सर्वस्याश्रयभूताश्च ते नराः स्वर्गगामिनः॥
91मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः। भ्रातृणां चैव सस्नेहास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
92आढ्याश्च बलवन्तश्च यौवनस्थाश्च भारत। ये वै जितेन्द्रिया धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
93अपराधिषु सस्नेहा मृदवो मृदुवत्सलाः। आराधनसुखाश्चापि पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥
94सहस्रपरिवेष्टारस्तथैव च सहस्रदाः। त्रातारश्च सहस्राणां ते नराः स्वर्गगामिनः॥
95सुवर्णस्य च दातारो गवां च भरतर्षभ। यानानां वाहनानां च नराः स्वर्गगामिनः॥
96ते वैवाहिकानां द्रव्याणां प्रेष्याणां च युधिष्ठिर। दातारो वाससां चैव ते नराः स्वर्गगामिनः॥
97विहारावसथोद्यानकूपारामसभाप्रपाः। वप्राणां चैव कर्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥
98निवेशनानां क्षेत्राणां वसतीनां च भारत। दातारः प्रार्थितानां च ते नराः स्वर्गगामिनः।।१००।
99रसानां चाथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर। स्वयमुत्पाद्य दातारः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥
100यस्मिंस्तस्मिन् कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः। सानुक्रोशा जितक्रोधाः पुरुषाः स्वर्गगामिनः॥
101एतदुक्तममुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत। दानधर्मं च दानस्य यत् पूर्वमृषिभिः कृतम्॥
English
1Yudhishthira said I wish you, O grandfather to tell me what the ordinances about the rites for the deities and the departed manes on occasions of Shraddhas.
2Bhishma said Having purified oneself and then performed the well known auspicious rites, one should carefully perform all acts relating to the Pitris in the afternoon.
3What is given to men should be given in the midday with love and regard. That gifts which is made untimely is taken by Rakshasas.
4Gifts of articles that have been leapt over by any one, or been licked or sucked, or are not given peacefully, or have been seen by women who are impure for being in their season do not produce any merit. Such gifts are considered as the portions of Rakshasas.
5Gifts of articles that have been announced before many people or from which a part has been eaten by a Shudra or, that have been seen or licked by a dog, form portions of Rakshasas.
6Food which is mixed with hair or in which there are worms, or which has been spoiled with spittle or saliva or which has been looked at by a dog or into which teardrops have fallen or which has been trodden upon, should be known as forming the part of Rakshasas.
7Food that has been eaten by a person incompetent to utter the syllable Om, or that has been eaten by a person bearing arms, O Bharata, or that has been caten by a wicked person, should be known as due to Rakshasas.
8The food that is caten by a person from which a part has already been extent by another, or which is eaten without a part thereof having been offered to gods and guests and children, is appropriated by Rakshasas. Such impure food, if offered to the deities and Pitris is never accepted by them but is appropriated by Rakshasas.
9The food that is offered by the three twice born classes in Shraddhas in which Mantras are either not uttered or uttered incorrectly and in which the ordinances laid down in the scriptures are not duly performed, if given to guests and other people, is appropriated by Rakshasas.
10The food that is given to guests without having been previously dedicated to the deities or the Pitris with the help of libations on the sacred fire, or which has been sullied on account of a part thereof having been eaten by a person who is wicked or of irreligious conduct, should be known as being due to Rakshasas.
11I have described to you the dues of the Rakshasas. Listen now to me as I put down the rules for determining the Brahmana who is worthy of gifts.
12All Brahmanas that have been outcasted, as also Brahmanas who are idiots and insane, do not deserve to be invited to Shraddhas in which offerings are made to either the deities or the departed manes.
13That Brahmanas who is afflicted with leucoderina, or he who is shorn of generative power, or he who has got leprosy, or he who has got phthisis, or he who suffers from epilepsy, or he who is blind, should not O king, be invited.
14Those Brahinana who practise as physicians, those who get regular pay for adoring the images of gods established by the rich or live upon the service of the gods, those who observe vows from pride or other false motives and those who sell Soma wine, do not deserve to be invited.
15Those Brahmanas who are by profession, vocalists, or dancers or players or instrumental musicians, or reciters of sacred books, or warriors and athletes, should not, O king be invited.
16Those Brahmanas who pour libations on the sacred fire for Shudras or who are preceptors of Shudras, or who are servant of Shudra masters, should not be invited.
17That Brahmana who is paid for his services as a preceptor or who attends as a pupil upon the lectures of some preceptor for an allowance paid to him, does not deserve to be invited, for both of thein are considered as sellers of Vedic learning.
18That Brahmana who has been once induced to accept the gift of food in a Shraddha at the very beginning, as also he who has married a Shudra wife, even if gifted with every sort of knowledge, should not be invited.
19Those Brahmanas who have no domestic fire, and they who attend upon corpses, they who are thieves, and they who have otherwise degraded themselves, do not o king, deserve to be invited.
20Those Brahmanas whose antecedents are not known or are vile, and they who are Putrika-putras, should not, O king, be invited on occasions of Shraddhas.
21That Brahmana who gives loans of money, or he who lives upon the interest of the loans given by him, or he who lives by the sale of living creatures, should not, O king, be invited.
22Persons who are henpecked or they who live by becoming the paramours of unchaste women, or they who do not perform their morning and evening prayers, should not, O king, be invited to Shraddhas.
23Listen now to me as I say who the Brahmava is who has been ordained for acts done in honour of the gods and the departed manes. Indeed, I shall tell you what those merits are on account of which one may become a giver or a recipient of gifts in Shraddhas.
24Those Brahmanas who perform the rites and ceremonies laid down in the scriptures, or they who are possessed of merit, or they who know well the Gayatri, or they who perform the ordinary duties of Brahmanas, even if they happen to take lo agriculture for a living, are capable, O king, of being invited to Shraddhas.
25If a Brahmana happens to be well born, he should be invited to Shraddhas notwithstanding his taking up arms for fighting the battles of others. That Brahmana however O son, who happens lo drive a trade for a living should be discarded.
26That Brahmana who pours libations every day on the sacred fire, or who lives in a fixed habitation, who is not a thief and who performs the duties of hospitality to guests arrived at his house, should O king, be invited to Shraddhas.
27That Brahmana, O chief of Bharata's race, who recites the Savitri morning, noon and night or who lives upon charity begging as much as is necessary, who is observant of the rites and ceremonies laid down in the scriptures for persons of his order, should, O king, be invited to Shraddhas.
28That Brahmana who having acquired riches in the morning becomes poor in the afternoon, or who poor in the morning becomes rich in the evening, or who is shorn of inalice or is stained by a minor faulty should, O king, be invited to Shraddhas.
29That Brahmana who is shorn of pride or sin, who is not given to dry disputation, or who lives upon alms got in his rounds of mendicancy from house to house; should, O king, be invited to sacrifices.
30One who does not observe vows or who is given to untruth, who is a theif, or who lives by the sale of living creatures or by trade in general, should be invited to Shraddhas, ) king, if he happen to subsequently drink Soma in a sacrifice.
31That man who having acquired riches by foul or cruel means subsequently spends it in worshipping the gods and performing the duties of hospitality, becomes worthy, O king, of being invited to Shraddhas.
32The riches that one has acquired by the sale of Vedic learning, or which has been acquired by a woman, or which has been gamed by meanness, should never be given to Brahmanas or spent in making offerings to the departed manes.
33That Brahmana, O chief of Bharata's race, who upon the completion of a Shraddha that is performed with his help, refuses to utter the words yukta, commits the sin of swearing falsely in a suit for land.
34The time for celebrating the Shraddha, O Yudhishthira, is that when one gets a good Brahmana and curds and clarified butter and the sacred day of the new moon and the meat of wild animals such as deer and others.
35Upon the termination of a Shraddha performed by a Brahmana the word Svadha should be uttered. If performed by a Kshatriya the words that should be uttered are Let your departed manes be pleased.
36Upon the completion of Shraddha performed by a Vaishya, O Bharata, the word that should be uttered are; Let everything become endless! Likewise upon the completion of a Shraddha performed by a Shudra, the word that should be uttered is Svasti As regards a Brahmana, the Punyaham declaration should be accompanied with the utterance of the syllable Om. In the case of a Kshatriya, such declaration should be without the utterance of the syllable Om. In the acts performed by a Vaishya the words, instead of the syllable Om. should be Let the gods be pleased. Listen now to me as I tell you the rites that should be performed, one after another, as given in the ordinances.
37All the rites consequent upon birth, O Bharata, are necessary in the case of all the three castes. All these rites, O Yudhishthira, in the case of both Brahmanas and Kshatriyas as also in that of Vaishyas, are to be performed with the help of Mantras.
38The girdle of Brahmana should be made of Munja grass. That of a Kshatriya should be a bowstring. The Vaishya's girdle should be made of the Valvaji grass. This has been laid down in the scriptures.
39Listen now to me as I explain to you what forms the merits and demerits of both givers and recipients of gifts. A Brahmana violates his duty by uttering an untruth. Such an act on his part is sinful. A Kshatriya perpetrates four fold and a Vaishya eightfold the sin that a Brahmana incurs by uttering an untruth.
40A Brahmana should not eat elsewhere, having been previously invited by a Brahmana. By eating at the house of the person by whom he has been invited afterwards, he becomes inferior and even incurs the sin of the slaughter of an animal on occasions other than those of sacrifices.
41So also, if he eats elsewhere after having been invited by a Kshatriya or a Vaishya, he falls away from his position and incurs half the sin of the slaughter of an animal on occasion other than those of sacrifices.
42That Brahmana, O king, who eats on occasions of such acts as are performed in honour of the gods or the departed manes by Brahmanas and Kshatriyas and Vaishyas, without having performed his ablutions, commits the sin of uttering an untruth for a COW.
43That Brahmana, O king, who eats on occasions of similar acts performed by persons belonging to three higher castes, at a time when he is impure on account of either a birth or a death among his cognates, and knowing that he is impure or through temptation, commits the same sin.
44He who lives upon riches acquired under false pretences like that of sojourns to sacred places or who begs the giver for riches pretending that he would spend it in religious acts, commits, O king, the sin of uttering an untruth,
45That person, belonging to any of the three higher castes, O Yudhishthira, Yudhishthira, who at Shraddhas and on other occasions distributes food with the help of Mantras, to such Brahmanas as do not study the Vedas or who do not observe vows or who have not purified their conduct, forsooth, commits sin.
46Yudhishthira said I wish O grandfather, to know who those persons are by giving to whom the things dedicated to the gods and the departed manes, one may acquire sufficient rewards.
47Bhishma said Do you, O Yudhishthira, feed those Brahmanas whose wives respectfully wait for the residue of the dishes of their husbands like tillers of the soil waiting respectfully for timely showers of rain.
48By making gifts to those Brahmanas who are always of pure conduct, О king, who are liberated by abstaining from all luxuries and even full meals who are given to the observance of such vows as lead to the emaciation of the body, and who approach givers with the object of getting gifts, one acquires great merit.
49By making gifts to Brahmanas who considers conduct in the light of food, who considers conduct in the light of wives and children, who considers conduct in the light of strength, who considers conduct in the light of their refuge for crossing this world and acquiring happiness in the next, and who beg for riches only when wealth is absolutely needed, one acquires great merit.
50By making gifts to those persons, O Yudhishthira, who having lost everything through thieves or oppressors, approach the giver one gains great merit.
51By making gifts to such Brahmanas as beg food from the hands of even a poor person of their caste who has just got something from others, one acquires great merit.
52By making gifts to such Brahmanas as have lost everything in times of universal distress and as have been deprived of their wives on such occasions, and as come to givers with solicitations for alms one acquires great merit.
53By making gifts to such Brahmanas as observe vows and as place themselves voluntarily under painful rules and regulations, according to the Vedic injunctions, and as come to solicit riches for spending it upon the rites necessary to complete their vows and other observances one acquires great merit.
54By making gifts to such Brahmanas as live at a great distance from the practices followed by the sinful and the wicked, as are shorn of strength for want of adequate support, and as are very poor in earthly possessions, one acquires great merit.
55By making gifts to such Brahmanas as have been deprived of all their possessions by powerful men but as are perfectly innocent and as desire to fill their stomachs with any and every sort of food, one acquires great merit.
56By making gifts to such Brahmanas as beg on behalf of others performing penances and devoted to them, and as are satisfied with even small gifts one acquires great merit.
57You have now, O foremost of Bharata's race, heard what the scriptural declarations are about the acquisition of great merit by the making of gifts. Hear from me now, of those acts that lead to hell or heaven.
58They, O Yudhishthira, that speak an untruth on occasions other than those when such untruth is necessary for serving the purpose of the preceptor or for giving the assurance of safety to a person in fear of his life, sink in hell.
59They who ravish other people's wives or have sexual intercourse with them, or assist at such sinful acts, sink in hell.
60They who rob others of their riches or destroy the riches and properties of other people, or trumpet the shortcomings of other people, sink in hell.
61They who spoil tanks used by cattle for satisfying thirst, who injure buildings used for public meetings, who break down bridges and causeways, and who pull down dwelling houses, have to sink in hell.
62They who lead astray and cheat helpless women, or girls or aged dames, or such women as have been frightened, have to sink in hell.
63They who destroy the means of other people's subsistence, they who root out the habitations of other people, they who rob others of their wives, they who sow dissensions among friends, and they who destroy the hopes of other people, sink in hell.
64They who trumpet forth the faults of others, they who break down bridges or causeways, they who live by following other people's calling and they who are ungrateful to friends for services received, have to sink in hell.
65They who have no faith in the Vedas and show no respect for them, they who break the vows made by themselves or make others to break them, and they who fall away from their status through sin, sink in hell.
66They who follow improper conduct they who take exorbitant rates of interest, and they who make unduly large profits on sales, have to sink in hell.
67They who are given to gambling, they who unhesitatingly perform wicked acts, and they who are given to killing living creatures, have to sink in hell.
68They who make the masters dismiss the servants that are hoping for rewards or are in the enjoyment of wages or salaries or waiting for returns in respect of valuable services already done, have to sink in hell.
69They who themselves eat without offering portions thereof to their wives or their sacred fires or their servants or their guests, and they who do not perform the rites laid down in the scriptures for honouring the departed manes and deities, have to sink in hell.
70They who sell the Vedas, they who find fault with the Vedas, and they who reduce the Vedas into writing, have all to sink in hell.
71They who are out of the limit of the four wellknown modes of life, they who follow to practices interdicted by the Shrutis and the Scriptures, and they who perform wicked or sinful deeds or who do not belong to their order of birth have to sink in hell.
72They who live by selling hair, they who live by selling poisons, and they who live by selling milk have to sink in hell.
73They who put impediments in the path of Brahmanas and kine and maidens, Yudhishthira, have to sink in hell.
74They who sell weapons, they who forge weapons, they who make arrows, and they who make bows, have to sink in hell.
75They who obstruct paths and roads with stones and thorns and holes have to sink in hell.
76They who renounce preceptors and servants and loyal followers without any offence, o foremost of Bharata's race, have to sink in hell.
77They who set bullocks to work when the animals have not come of age, they who bore the noses of bullocks and other animals for controlling them the better while engaged in work, and they who keep animals always tethered, have to sink in hell.
78Those kings who do not protect their subjects while forcibly collect from them a sixth share of the produce of their fields, and they who though able and possessed of resources abstain from making gifts have to sink in hell.
79They who renounce persons gifted with forgiveness, selfcontrol and wisdom, or those with whom they have associated for many years when these are no longer of service to them have to sink in hell.
80Those men who themselves eat without giving parts of the food to children, aged men and servants, have to sink in hell.
81All these men numbered above have to go to hell. Listen now to me, O foremost of Bharata's race, as I tell you who those men are who ascend to heaven.
82The man who transgresses against a Brahmana by obstructing the adoration of gods, suffer from the loss of all his children and animals.
83Those men, O Yudhishthira, who perform the duties laid down in the scriptures for them, practising the virtues of charity self control and truthfulness, go to the celestial region.
84Those men who having acquired knowledge by making obedient services to their preceptors and performing austere penances, are unwilling to accept gifts, succeed in ascending to heaven.
85Those men who save people from fear and sin and who remove the obstacles lying in the way of what they wish to accomplish and poverty and the sufferings of disease, succeed in ascending to heaven.
86Those men who are gifted with a forgiving disposition, who are endued with patience, who are ready to perform all righteous rites, and who are of pure conduct, succeed in ascending to heaven.
87Those men who abstain from honey and meat, who abstain from sexual intercourse with the wives of other people, and who abstain from wines and spirituous liquors succeed in ascending to heaven.
88Those men who help in the establishment of asylums for ascetics, who be come founders of families, O Bharata, who open up new countries for purposes of dwelling and implant towns and cities, succeed in ascending to heaven.
89Those men who distribute cloths and ornaments, as also food and drink, and who help in marrying others succeed in ascending to heaven.
90Those men who have abstained from all sorts of injury or harm to all creatures, who can endure everything, and who have made themselves the refuge of all creatures succeed in ascending to heaven.
91Those men who wait humbly upon their parents, who have controlled their senses, and who are affectionate towards their brothers, succeed in ascending to heaven.
92Those men who master their senses though they are rich in worldly possessions, endued with robust constitution and gifted with youthful vigour, succeed in ascending to heaven.
93Those men who are kind even towards the offenders who are of mild disposition, who have an affection for all who are of mild behaviour, and who contribute to the happiness of others by rendering them every kind of service in humility, succeed in ascending to heaven.
94Those men who protect thousands of people, who make gifts to thousands of people, and who rescue thousands of people from distress, succeed in ascending to heaven.
95Those men who make gifts of gold and of kine, O foremost of Bharata's race, as also of conveyances and animals, succeed in ascending to heaven.
96Those men who give away such articles as are necessary in marriages, as also servants and maids, and cloths and robes succeed in ascending to heaven.
97Those men who make public pleasure houses, gardens, well, resting houses, and buildings for public meetings, and tanks for enabling cattle and men to satisfy their thirst and fields for cultivation, O Bharata succeed in ascending to heaven.
98Those men who give houses and fields and populated villages to persons that want them, succeed in ascending to heaven.
99Those who having themselves manufactured drinks of sweet taste and seeds and paddy or rice, give them to others, succeed in ascending to heaven.
100Those men who having been born in families high or low beget hundreds of children and live long lives, practising mercy and keeping anger under complete control, succeed in ascending to heaven.
101I have thus explained to you, O Bharata, what the rites are in honour of the deities and the departed manes which are performed by people for the sake of the other world, what the ordinances are about making gifts, and what the views are of the Rishis of former times about both the articles of gift and the manner of giving them. inen
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मैं चाहता हूँ कि आप मुझे बताएँ कि श्राद्धों के अवसर पर देवताओं तथा दिवंगत पितरों के लिए किए जाने वाले कर्मों के विधान क्या हैं।
2भीष्म ने कहा — अपने को शुद्ध करके और तब सुविख्यात मंगलकर्म सम्पन्न करके मनुष्य को पितरों से सम्बन्धित समस्त कर्म अपराह्ण में सावधानी से करने चाहिए।
3मनुष्यों को जो कुछ दिया जाता है, वह मध्याह्न में प्रेम और आदर के साथ देना चाहिए। जो दान असमय किया जाता है, उसे राक्षस ले लेते हैं।
4जिन वस्तुओं को किसी ने लाँघ लिया हो, अथवा जिन्हें चाटा या चूसा गया हो, अथवा जो शान्तिपूर्वक न दी जाएँ, अथवा जिन्हें रजस्वला होने के कारण अशुद्ध स्त्रियों ने देख लिया हो — उन वस्तुओं के दान से कोई पुण्य उत्पन्न नहीं होता। ऐसे दान राक्षसों के भाग माने जाते हैं।
5जिन वस्तुओं की घोषणा अनेक लोगों के सम्मुख की गई हो, अथवा जिनका एक भाग किसी शूद्र ने खा लिया हो, अथवा जिन्हें कुत्ते ने देख या चाट लिया हो — ऐसी वस्तुओं के दान राक्षसों के भाग बनते हैं।
6जिस अन्न में बाल मिले हों, अथवा जिसमें कीड़े हों, अथवा जो थूक या लार से दूषित हो गया हो, अथवा जिसे कुत्ते ने देख लिया हो, अथवा जिसमें अश्रुबिन्दु गिर पड़े हों, अथवा जिसे पैरों से रौंदा गया हो — उसे राक्षसों का भाग जानना चाहिए।
7हे भरतवंशी, जो अन्न ॐकार का उच्चारण करने में अयोग्य पुरुष ने खाया हो, अथवा जो शस्त्रधारी पुरुष ने खाया हो, अथवा जो किसी दुष्ट पुरुष ने खाया हो — उसे राक्षसों का भाग जानना चाहिए।
8जो अन्न ऐसा हो जिसका एक भाग पहले ही किसी दूसरे ने खा लिया हो, अथवा जिसे देवताओं, अतिथियों और बालकों को उसका एक भाग अर्पित किए बिना ही खाया जाए — उसे राक्षस हड़प लेते हैं। ऐसा अशुद्ध अन्न यदि देवताओं और पितरों को अर्पित किया जाए तो वे उसे कभी स्वीकार नहीं करते, अपितु उसे राक्षस हड़प लेते हैं।
9तीनों द्विज वर्णों द्वारा उन श्राद्धों में जो अन्न अर्पित किया जाता है जिनमें मन्त्रों का या तो उच्चारण ही नहीं होता या अशुद्ध उच्चारण होता है, और जिनमें शास्त्रों में विहित विधियों का विधिपूर्वक पालन नहीं होता — वह यदि अतिथियों और अन्य लोगों को दिया जाए तो उसे राक्षस हड़प लेते हैं।
10जो अन्न पवित्र अग्नि में आहुतियों की सहायता से पहले देवताओं अथवा पितरों को समर्पित किए बिना ही अतिथियों को दिया जाता है, अथवा जो किसी दुष्ट या अधार्मिक आचरण वाले पुरुष द्वारा उसका एक भाग खा लिए जाने से दूषित हो चुका है — उसे राक्षसों का भाग जानना चाहिए।
11मैंने तुम्हें राक्षसों के भाग बता दिए। अब मेरी बात सुनो, क्योंकि मैं उन नियमों का निर्धारण करता हूँ जिनसे यह जाना जाता है कि कौन ब्राह्मण दान का योग्य पात्र है।
12जो ब्राह्मण जाति से बहिष्कृत हो चुके हैं, तथा जो ब्राह्मण मूढ़ या उन्मत्त हैं, वे उन श्राद्धों में निमन्त्रित किए जाने के योग्य नहीं हैं जिनमें देवताओं अथवा दिवंगत पितरों को आहुतियाँ दी जाती हैं।
13हे राजन्, जो ब्राह्मण श्वेत कुष्ठ से पीड़ित है, अथवा जो प्रजनन-शक्ति से रहित है, अथवा जिसे कुष्ठ रोग है, अथवा जिसे क्षय रोग है, अथवा जो अपस्मार से पीड़ित है, अथवा जो अन्धा है — उसे निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
14जो ब्राह्मण वैद्य का व्यवसाय करते हैं, जो धनियों द्वारा स्थापित देवमूर्तियों की पूजा के लिए नियमित वेतन लेते हैं अथवा देवसेवा पर जीवन बिताते हैं, जो अभिमान या अन्य मिथ्या भावनाओं से व्रत धारण करते हैं, तथा जो सोमरस बेचते हैं — वे निमन्त्रित किए जाने के योग्य नहीं हैं।
15हे राजन्, जो ब्राह्मण व्यवसाय से गायक, नर्तक, नट, वादक, पवित्र ग्रन्थों के पाठक, अथवा योद्धा और मल्ल हैं — उन्हें निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
16जो ब्राह्मण शूद्रों के लिए पवित्र अग्नि में आहुतियाँ डालते हैं, अथवा जो शूद्रों के गुरु हैं, अथवा जो शूद्र स्वामियों के सेवक हैं — उन्हें निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
17जो ब्राह्मण गुरु के रूप में अपनी सेवाओं के लिए वेतन लेता है, अथवा जो किसी गुरु के उपदेश किसी नियत वृत्ति के बदले शिष्य बनकर सुनता है — वह निमन्त्रित किए जाने के योग्य नहीं है, क्योंकि वे दोनों वेदविद्या के विक्रेता माने जाते हैं।
18जिस ब्राह्मण को एक बार आरम्भ में ही श्राद्ध के अन्न का दान स्वीकार करने को प्रेरित किया जा चुका हो, तथा जिसने शूद्रा स्त्री से विवाह किया हो — वह चाहे सब प्रकार के ज्ञान से सम्पन्न ही क्यों न हो, निमन्त्रित नहीं किया जाना चाहिए।
19हे राजन्, जिन ब्राह्मणों के घर में अग्नि नहीं है, जो शवों की परिचर्या करते हैं, जो चोर हैं, तथा जो अन्य किसी प्रकार से पतित हो चुके हैं — वे निमन्त्रित किए जाने के योग्य नहीं हैं।
20हे राजन्, जिन ब्राह्मणों का पूर्ववृत्त अज्ञात अथवा नीच है, तथा जो पुत्रिका-पुत्र हैं — उन्हें श्राद्धों के अवसर पर निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
21हे राजन्, जो ब्राह्मण धन उधार देता है, अथवा जो अपने दिए गए ऋण के ब्याज पर जीवित रहता है, अथवा जो जीवित प्राणियों के विक्रय से जीविका चलाता है — उसे निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
22हे राजन्, जो पुरुष स्त्री के वश में रहते हैं, अथवा जो व्यभिचारिणी स्त्रियों के उपपति बनकर जीविका चलाते हैं, अथवा जो अपनी प्रातःकालीन और सान्ध्य सन्ध्या नहीं करते — उन्हें श्राद्धों में निमन्त्रित नहीं करना चाहिए।
23अब मेरी बात सुनो, क्योंकि मैं बताता हूँ कि वह ब्राह्मण कौन है जो देवताओं और दिवंगत पितरों के सम्मान में किए जाने वाले कर्मों के लिए विहित है। वस्तुतः मैं तुम्हें वे गुण बताऊँगा जिनके कारण कोई श्राद्धों में दाता अथवा दान का पात्र बन सकता है।
24हे राजन्, जो ब्राह्मण शास्त्रों में विहित क्रियाओं और संस्कारों का अनुष्ठान करते हैं, अथवा जो पुण्य से सम्पन्न हैं, अथवा जो गायत्री को भली भाँति जानते हैं, अथवा जो ब्राह्मणों के सामान्य कर्तव्यों का पालन करते हैं — वे यदि जीविका के लिए कृषि भी करने लगें, तब भी श्राद्धों में निमन्त्रित किए जाने के योग्य हैं।
25यदि कोई ब्राह्मण सुकुल में उत्पन्न हो, तो उसे श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए, चाहे वह दूसरों के युद्ध लड़ने के लिए शस्त्र ही क्यों न उठाता हो। किन्तु हे पुत्र, जो ब्राह्मण जीविका के लिए व्यापार करता हो, उसका त्याग करना चाहिए।
26हे राजन्, जो ब्राह्मण प्रतिदिन पवित्र अग्नि में आहुतियाँ डालता है, अथवा जो एक निश्चित निवास में रहता है, जो चोर नहीं है और जो अपने घर आए अतिथियों के प्रति आतिथ्यधर्म का पालन करता है — उसे श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए।
27हे भरतश्रेष्ठ, जो ब्राह्मण प्रातः, मध्याह्न और सन्ध्या के समय सावित्री का पाठ करता है, अथवा जो जितनी आवश्यकता हो उतनी ही भिक्षा माँगकर जीवन बिताता है, तथा जो अपने वर्ण के लिए शास्त्रों में विहित क्रियाओं और संस्कारों का पालन करता है — हे राजन्, उसे श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए।
28हे राजन्, जो ब्राह्मण प्रातः धन प्राप्त करके अपराह्ण में निर्धन हो जाता है, अथवा जो प्रातः निर्धन रहकर सन्ध्या तक धनी हो जाता है, अथवा जो द्वेष से रहित है या केवल किसी छोटे दोष से कलंकित है — उसे श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए।
29हे राजन्, जो ब्राह्मण अभिमान और पाप से रहित है, जो शुष्क वाद-विवाद में रत नहीं है, अथवा जो घर-घर भिक्षाटन करके प्राप्त भिक्षा पर जीवित रहता है — उसे यज्ञों में निमन्त्रित करना चाहिए।
30हे राजन्, जो व्रतों का पालन नहीं करता अथवा जो असत्य में रत है, जो चोर है, अथवा जो जीवित प्राणियों के विक्रय से या सामान्य व्यापार से जीविका चलाता है — उसे भी श्राद्धों में निमन्त्रित करना चाहिए यदि वह बाद में किसी यज्ञ में सोमपान कर चुका हो।
31हे राजन्, जो पुरुष कुत्सित अथवा क्रूर उपायों से धन अर्जित करके बाद में उसे देवताओं की पूजा और आतिथ्यधर्म के पालन में व्यय करता है — वह श्राद्धों में निमन्त्रित किए जाने के योग्य हो जाता है।
32जो धन वेदविद्या के विक्रय से अर्जित किया गया हो, अथवा जो किसी स्त्री ने अर्जित किया हो, अथवा जो नीचता से प्राप्त किया गया हो — वह कभी ब्राह्मणों को नहीं देना चाहिए और न दिवंगत पितरों को अर्पित करने में व्यय करना चाहिए।
33हे भरतश्रेष्ठ, जो ब्राह्मण अपनी सहायता से सम्पन्न हुए श्राद्ध की समाप्ति पर 'युक्त' शब्द का उच्चारण करने से इनकार करता है, वह भूमि के मुकदमे में झूठी शपथ खाने का पाप करता है।
34हे युधिष्ठिर, श्राद्ध मनाने का उपयुक्त काल वह है जब मनुष्य को एक सुयोग्य ब्राह्मण, दही और घृत, अमावस्या का पवित्र दिन, तथा मृग आदि वन्य पशुओं का माँस प्राप्त हो।
35ब्राह्मण द्वारा किए गए श्राद्ध की समाप्ति पर 'स्वधा' शब्द का उच्चारण करना चाहिए। यदि श्राद्ध क्षत्रिय ने किया हो, तो जो शब्द कहे जाने चाहिए वे ये हैं — 'आपके दिवंगत पितर प्रसन्न हों।'
36हे भरतवंशी, वैश्य द्वारा किए गए श्राद्ध की समाप्ति पर जो शब्द कहे जाने चाहिए वे ये हैं — 'सब कुछ अक्षय हो!' इसी प्रकार शूद्र द्वारा किए गए श्राद्ध की समाप्ति पर जो शब्द कहा जाना चाहिए वह 'स्वस्ति' है। जहाँ तक ब्राह्मण का प्रश्न है, 'पुण्याहम्' की घोषणा के साथ ॐकार का उच्चारण होना चाहिए। क्षत्रिय की स्थिति में ऐसी घोषणा ॐकार के उच्चारण के बिना होनी चाहिए। वैश्य द्वारा किए गए कर्मों में ॐकार के स्थान पर ये शब्द होने चाहिए — 'देवता प्रसन्न हों।' अब मेरी बात सुनो, क्योंकि मैं तुम्हें वे कर्म बताता हूँ जो विधानों में दिए गए अनुसार एक के बाद एक किए जाने चाहिए।
37हे भरतवंशी, जन्म के पश्चात् होने वाले समस्त संस्कार तीनों वर्णों के लिए आवश्यक हैं। हे युधिष्ठिर, ब्राह्मणों और क्षत्रियों की तथा वैश्यों की भी स्थिति में ये समस्त संस्कार मन्त्रों की सहायता से किए जाने चाहिए।
38ब्राह्मण की मेखला मूँज से बनी होनी चाहिए। क्षत्रिय की मेखला धनुष की डोरी होनी चाहिए। वैश्य की मेखला वल्वज घास से बनी होनी चाहिए। यह शास्त्रों में विहित है।
39अब मेरी बात सुनो, क्योंकि मैं तुम्हें बताता हूँ कि दाताओं और दान के पात्रों — दोनों के पुण्य और पाप किनसे बनते हैं। ब्राह्मण असत्य बोलकर अपने धर्म का उल्लंघन करता है। उसका ऐसा कर्म पापपूर्ण है। ब्राह्मण असत्य बोलकर जो पाप अर्जित करता है, क्षत्रिय उससे चौगुना और वैश्य आठगुना पाप करता है।
40ब्राह्मण को, किसी ब्राह्मण द्वारा पहले निमन्त्रित किए जाने पर, अन्यत्र भोजन नहीं करना चाहिए। जिस पुरुष ने उसे बाद में निमन्त्रित किया हो उसके घर भोजन करने से वह हीन हो जाता है और यज्ञ के अतिरिक्त अवसरों पर पशुवध का पाप तक अर्जित करता है।
41इसी प्रकार यदि वह किसी क्षत्रिय अथवा वैश्य द्वारा निमन्त्रित किए जाने के पश्चात् अन्यत्र भोजन करता है, तो वह अपने पद से गिर जाता है और यज्ञ के अतिरिक्त अवसरों पर पशुवध के आधे पाप का भागी होता है।
42हे राजन्, जो ब्राह्मण ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों द्वारा देवताओं अथवा दिवंगत पितरों के सम्मान में किए गए कर्मों के अवसर पर स्नान किए बिना भोजन करता है, वह एक गाय के लिए असत्य बोलने का पाप करता है।
43हे राजन्, जो ब्राह्मण तीनों उच्च वर्णों के लोगों द्वारा किए गए ऐसे ही कर्मों के अवसर पर उस समय भोजन करता है जब वह अपने सगोत्रों में किसी के जन्म अथवा मृत्यु के कारण अशुद्ध है, और यह जानते हुए भी कि वह अशुद्ध है, अथवा लोभवश ऐसा करता है — वह भी वही पाप करता है।
44हे राजन्, जो पुरुष तीर्थयात्रा आदि के मिथ्या बहाने से अर्जित धन पर जीवन बिताता है, अथवा जो दाता से यह दिखावा करके धन माँगता है कि वह उसे धार्मिक कर्मों में व्यय करेगा — वह असत्य बोलने का पाप करता है।
45हे युधिष्ठिर, तीनों उच्च वर्णों में से किसी का भी वह पुरुष, जो श्राद्धों तथा अन्य अवसरों पर ऐसे ब्राह्मणों को मन्त्रों की सहायता से अन्न बाँटता है जो वेदों का अध्ययन नहीं करते, अथवा जो व्रतों का पालन नहीं करते, अथवा जिन्होंने अपने आचरण को शुद्ध नहीं किया है — निश्चय ही पाप करता है।
46युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, मैं जानना चाहता हूँ कि वे पुरुष कौन हैं जिन्हें देवताओं और दिवंगत पितरों को समर्पित वस्तुएँ देकर मनुष्य पर्याप्त फल प्राप्त कर सकता है।
47भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, तुम उन ब्राह्मणों को भोजन कराओ जिनकी पत्नियाँ अपने पतियों के भोजन के शेष की उसी प्रकार आदरपूर्वक प्रतीक्षा करती हैं जैसे भूमि जोतने वाले समय पर वर्षा की धाराओं की आदरपूर्वक प्रतीक्षा करते हैं।
48हे राजन्, जो ब्राह्मण सदा शुद्ध आचरण वाले हैं, जो समस्त विलासों और भरपेट भोजन तक से विरत रहकर मुक्त हैं, जो शरीर को कृश करने वाले व्रतों के पालन में लगे रहते हैं, तथा जो दान पाने के उद्देश्य से दाताओं के पास जाते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
49जो ब्राह्मण आचरण को ही अपना अन्न मानते हैं, आचरण को ही अपनी पत्नी और सन्तान मानते हैं, आचरण को ही अपना बल मानते हैं, आचरण को ही इस लोक को पार करने और परलोक में सुख पाने का अपना आश्रय मानते हैं, तथा जो धन की याचना केवल तभी करते हैं जब धन नितान्त आवश्यक हो — ऐसे ब्राह्मणों को दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
50हे युधिष्ठिर, जो पुरुष चोरों अथवा अत्याचारियों के कारण सब कुछ खो बैठे हैं और दाता के पास आते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
51जो ब्राह्मण अपनी ही जाति के किसी निर्धन पुरुष के हाथों से भी, जिसे अभी-अभी दूसरों से कुछ मिला हो, अन्न की याचना करते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
52जो ब्राह्मण सार्वभौम विपत्ति के समय सब कुछ खो बैठे हैं और ऐसे अवसरों पर अपनी पत्नियों से भी वंचित हो गए हैं, तथा जो भिक्षा की याचना लेकर दाताओं के पास आते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
53जो ब्राह्मण व्रतों का पालन करते हैं और वैदिक विधानों के अनुसार स्वेच्छा से अपने को कष्टकर नियमों और विधियों के अधीन रखते हैं, तथा जो अपने व्रतों और अन्य नियमों को पूर्ण करने के लिए आवश्यक कर्मों में व्यय करने के हेतु धन की याचना करने आते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
54जो ब्राह्मण पापियों और दुष्टों के आचरणों से बहुत दूर रहते हैं, जो पर्याप्त आश्रय के अभाव में बलहीन हो चुके हैं, और जो सांसारिक सम्पत्ति में अत्यन्त दरिद्र हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
55जो ब्राह्मण बलवान् पुरुषों द्वारा अपनी समस्त सम्पत्ति से वंचित कर दिए गए हैं, किन्तु जो सर्वथा निर्दोष हैं और जो किसी भी प्रकार के अन्न से अपना पेट भरना चाहते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
56जो ब्राह्मण तपस्या करने वालों की ओर से, जिनके प्रति वे समर्पित हैं, भिक्षा माँगते हैं और जो थोड़े से दान से भी सन्तुष्ट हो जाते हैं — उन्हें दान देकर मनुष्य महान् पुण्य प्राप्त करता है।
57हे भरतश्रेष्ठ, अब तुमने सुन लिया कि दान करने से महान् पुण्य की प्राप्ति के विषय में शास्त्रों के वचन क्या हैं। अब मुझसे उन कर्मों के विषय में सुनो जो नरक अथवा स्वर्ग की ओर ले जाते हैं।
58हे युधिष्ठिर, जो पुरुष उन अवसरों के अतिरिक्त असत्य बोलते हैं जब गुरु का प्रयोजन सिद्ध करने के लिए अथवा प्राणभय से पीड़ित किसी व्यक्ति को अभयदान देने के लिए ऐसा असत्य आवश्यक हो — वे नरक में गिरते हैं।
59जो पुरुष दूसरों की पत्नियों का बलात्कार करते हैं अथवा उनके साथ संभोग करते हैं, अथवा ऐसे पापकर्मों में सहायता देते हैं — वे नरक में गिरते हैं।
60जो पुरुष दूसरों का धन लूटते हैं अथवा दूसरे लोगों के धन और सम्पत्ति का विनाश करते हैं, अथवा दूसरों के दोषों का ढिंढोरा पीटते हैं — वे नरक में गिरते हैं।
61जो पुरुष पशुओं की प्यास बुझाने के काम आने वाले तालाबों को नष्ट करते हैं, जो सार्वजनिक सभाओं के भवनों को हानि पहुँचाते हैं, जो पुल और सेतु तोड़ देते हैं, तथा जो निवास-गृहों को ढा देते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
62जो पुरुष असहाय स्त्रियों, अथवा कन्याओं, अथवा वृद्धाओं, अथवा भयभीत की गई स्त्रियों को बहकाते और ठगते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
63जो पुरुष दूसरों की जीविका के साधन नष्ट करते हैं, जो दूसरों की बस्तियाँ उजाड़ देते हैं, जो दूसरों की पत्नियों का हरण करते हैं, जो मित्रों के बीच फूट डालते हैं, तथा जो दूसरों की आशाओं का विनाश करते हैं — वे नरक में गिरते हैं।
64जो पुरुष दूसरों के दोषों का बखान करते फिरते हैं, जो पुल और सेतु तोड़ देते हैं, जो दूसरों की वृत्ति अपनाकर जीविका चलाते हैं, तथा जो प्राप्त उपकारों के लिए मित्रों के प्रति कृतघ्न रहते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
65जिन पुरुषों की वेदों में श्रद्धा नहीं है और जो उनका आदर नहीं करते, जो अपने किए हुए व्रतों को तोड़ देते हैं अथवा दूसरों से तुड़वाते हैं, तथा जो पाप के कारण अपने पद से गिर जाते हैं — वे नरक में गिरते हैं।
66जो पुरुष अनुचित आचरण करते हैं, जो अत्यधिक ब्याज लेते हैं, तथा जो विक्रय में अनुचित रूप से भारी लाभ कमाते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
67जो पुरुष जुए में रत हैं, जो बिना हिचक पापकर्म करते हैं, तथा जो जीवित प्राणियों के वध में रत हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
68जो पुरुष स्वामियों से उन सेवकों को निकलवा देते हैं जो पुरस्कार की आशा रखते हैं, अथवा जो वेतन या पारिश्रमिक का भोग कर रहे हैं, अथवा जो पहले की गई मूल्यवान् सेवाओं के बदले प्रतिफल की प्रतीक्षा कर रहे हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
69जो पुरुष अपनी पत्नियों को, अथवा अपनी पवित्र अग्नियों को, अथवा अपने सेवकों को, अथवा अपने अतिथियों को उसका भाग अर्पित किए बिना स्वयं ही खा लेते हैं, तथा जो दिवंगत पितरों और देवताओं के सम्मान के लिए शास्त्रों में विहित कर्म नहीं करते — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
70जो पुरुष वेदों को बेचते हैं, जो वेदों में दोष निकालते हैं, तथा जो वेदों को लिखकर रख देते हैं — उन सबको नरक में गिरना पड़ता है।
71जो पुरुष चार सुविख्यात आश्रमों की सीमा से बाहर हैं, जो श्रुतियों और शास्त्रों द्वारा निषिद्ध आचरणों का अनुसरण करते हैं, तथा जो दुष्ट अथवा पापपूर्ण कर्म करते हैं अथवा जो अपने जन्म के वर्ण के अनुरूप नहीं हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
72जो पुरुष बाल बेचकर जीविका चलाते हैं, जो विष बेचकर जीविका चलाते हैं, तथा जो दूध बेचकर जीविका चलाते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
73हे युधिष्ठिर, जो पुरुष ब्राह्मणों, गौओं और कन्याओं के मार्ग में बाधा डालते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
74जो पुरुष शस्त्र बेचते हैं, जो शस्त्र गढ़ते हैं, जो बाण बनाते हैं, तथा जो धनुष बनाते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
75जो पुरुष पथ और मार्गों को पत्थरों, काँटों और गड्ढों से अवरुद्ध करते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
76हे भरतश्रेष्ठ, जो पुरुष बिना किसी अपराध के गुरुओं, सेवकों और निष्ठावान् अनुयायियों का त्याग कर देते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
77जो पुरुष बैलों को तब काम में लगाते हैं जब वे पशु अभी वयस्क नहीं हुए, जो काम में लगे रहते समय बैलों और अन्य पशुओं को अधिक वश में रखने के लिए उनकी नाक छेदते हैं, तथा जो पशुओं को सदा बाँधे रखते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
78जो राजा अपनी प्रजा की रक्षा नहीं करते और फिर भी उनके खेतों की उपज का छठा भाग बलपूर्वक वसूल करते हैं, तथा जो समर्थ और साधनसम्पन्न होते हुए भी दान करने से विरत रहते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
79जो पुरुष क्षमा, आत्मसंयम और बुद्धि से सम्पन्न व्यक्तियों का, अथवा उनका जिनके साथ वे अनेक वर्षों तक रहे हैं, त्याग कर देते हैं जब वे उनके किसी काम के नहीं रह जाते — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
80जो पुरुष बालकों, वृद्धों और सेवकों को अन्न का भाग दिए बिना स्वयं ही खा लेते हैं — उन्हें नरक में गिरना पड़ता है।
81ऊपर गिनाए गए ये सब पुरुष नरक में जाते हैं। हे भरतश्रेष्ठ, अब मेरी बात सुनो, क्योंकि मैं तुम्हें बताता हूँ कि वे पुरुष कौन हैं जो स्वर्ग को जाते हैं।
82जो पुरुष देवताओं की पूजा में बाधा डालकर किसी ब्राह्मण के प्रति अपराध करता है, वह अपनी समस्त सन्तान और पशुओं के नाश का दुःख भोगता है।
83हे युधिष्ठिर, जो पुरुष अपने लिए शास्त्रों में विहित कर्तव्यों का पालन करते हैं और दान, आत्मसंयम तथा सत्य के गुणों का अभ्यास करते हैं — वे स्वर्गलोक को जाते हैं।
84जो पुरुष अपने गुरुओं की आज्ञाकारी सेवा करके और कठोर तपस्या करके विद्या प्राप्त कर लेने पर भी दान लेने को तैयार नहीं होते — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
85जो पुरुष लोगों को भय और पाप से बचाते हैं तथा जो उनके अभीष्ट कार्यों के मार्ग में पड़ी बाधाओं को, तथा दरिद्रता और रोग के कष्टों को दूर करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
86जो पुरुष क्षमाशील स्वभाव से सम्पन्न हैं, जो धैर्य से युक्त हैं, जो समस्त धर्मकर्मों के अनुष्ठान को तत्पर हैं, तथा जिनका आचरण शुद्ध है — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
87जो पुरुष मधु और माँस से विरत रहते हैं, जो दूसरों की पत्नियों के साथ संभोग से विरत रहते हैं, तथा जो मद्य और सुरा से विरत रहते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
88हे भरतवंशी, जो पुरुष तपस्वियों के लिए आश्रमों की स्थापना में सहायता करते हैं, जो कुलों के प्रवर्तक बनते हैं, जो निवास के प्रयोजन से नए देश बसाते हैं तथा नगर और ग्राम स्थापित करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
89जो पुरुष वस्त्र और आभूषण, तथा अन्न और पेय बाँटते हैं, और जो दूसरों के विवाह में सहायता करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
90जो पुरुष समस्त प्राणियों को किसी भी प्रकार की हिंसा या हानि पहुँचाने से विरत रहे हैं, जो सब कुछ सह सकते हैं, तथा जिन्होंने अपने को समस्त प्राणियों का आश्रय बना लिया है — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
91जो पुरुष विनम्रता से अपने माता-पिता की सेवा करते हैं, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में कर लिया है, तथा जो अपने भाइयों के प्रति स्नेह रखते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
92जो पुरुष सांसारिक सम्पत्ति से धनी, हृष्ट-पुष्ट शरीर से युक्त तथा यौवन के बल से सम्पन्न होते हुए भी अपनी इन्द्रियों को जीत लेते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
93जो पुरुष अपराधियों के प्रति भी दयालु रहते हैं, जो मृदु स्वभाव के हैं, जो मृदु व्यवहार वाले सबके प्रति स्नेह रखते हैं, तथा जो विनम्रता से सब प्रकार की सेवा करके दूसरों के सुख में योगदान करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
94जो पुरुष सहस्रों लोगों की रक्षा करते हैं, जो सहस्रों लोगों को दान देते हैं, तथा जो सहस्रों लोगों को विपत्ति से उबारते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
95हे भरतश्रेष्ठ, जो पुरुष स्वर्ण और गौओं का, तथा वाहनों और पशुओं का दान करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
96जो पुरुष विवाहों में आवश्यक वस्तुओं का, तथा दास-दासियों और वस्त्रों का दान करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
97हे भरतवंशी, जो पुरुष सार्वजनिक विश्रामगृह, उद्यान, कूप, धर्मशालाएँ, सार्वजनिक सभाओं के भवन, तथा पशुओं और मनुष्यों की प्यास बुझाने वाले तालाब और कृषि के लिए खेत बनवाते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
98जो पुरुष उन्हें, जिन्हें आवश्यकता है, घर, खेत और बसे हुए ग्राम दान करते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
99जो पुरुष स्वयं मधुर स्वाद वाले पेय तथा बीज और धान अथवा चावल तैयार करके उन्हें दूसरों को देते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
100जो पुरुष उच्च अथवा नीच कुलों में जन्म लेकर सैकड़ों सन्तानें उत्पन्न करते हैं और दया का आचरण करते हुए तथा क्रोध को पूर्ण रूप से वश में रखते हुए दीर्घ जीवन बिताते हैं — वे स्वर्ग में चढ़ने में सफल होते हैं।
101हे भरतवंशी, इस प्रकार मैंने तुम्हें बता दिया कि परलोक के लिए लोग देवताओं और दिवंगत पितरों के सम्मान में जो कर्म करते हैं वे क्या हैं, दान करने के विधान क्या हैं, तथा दान की वस्तुओं और दान देने की रीति — दोनों के विषय में पूर्वकाल के ऋषियों के मत क्या हैं।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, म चाहन्छु कि तपाईंले मलाई बताउनुहोस् कि श्राद्धका अवसरमा देवता तथा दिवङ्गत पितृका लागि गरिने कर्मका विधान के-के हुन्।
2भीष्मले भने — आफूलाई शुद्ध पारेर र त्यसपछि सुविख्यात मङ्गलकर्म सम्पन्न गरेर मानिसले पितृसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण कर्म अपराह्णमा सावधानीपूर्वक गर्नुपर्दछ।
3मानिसहरूलाई जे-जति दिइन्छ, त्यो मध्याह्नमा प्रेम र आदरसाथ दिनुपर्दछ। जुन दान असमयमा गरिन्छ, त्यसलाई राक्षसहरूले लिन्छन्।
4जुन वस्तुलाई कसैले नाघेको होस्, अथवा जसलाई चाटिएको वा चुसिएको होस्, अथवा जो शान्तिपूर्वक नदिइयोस्, अथवा जसलाई रजस्वला भएका कारण अशुद्ध स्त्रीहरूले देखेका हुन् — ती वस्तुको दानबाट कुनै पुण्य उत्पन्न हुँदैन। त्यस्ता दान राक्षसहरूका भाग मानिन्छन्।
5जुन वस्तुको घोषणा अनेक मानिसहरूको सामु गरिएको होस्, अथवा जसको एक भाग कुनै शूद्रले खाइसकेको होस्, अथवा जसलाई कुकुरले देखेको वा चाटेको होस् — त्यस्ता वस्तुका दान राक्षसहरूका भाग बन्दछन्।
6जुन अन्नमा कपाल मिसिएको होस्, अथवा जसमा कीरा होऊन्, अथवा जो थुक वा लारले दूषित भएको होस्, अथवा जसलाई कुकुरले देखेको होस्, अथवा जसमा आँसुका थोपा खसेका होऊन्, अथवा जसलाई खुट्टाले कुल्चिएको होस् — त्यसलाई राक्षसहरूको भाग जान्नुपर्दछ।
7हे भरतवंशी, जुन अन्न ॐकारको उच्चारण गर्न अयोग्य पुरुषले खाएको होस्, अथवा जो शस्त्रधारी पुरुषले खाएको होस्, अथवा जो कुनै दुष्ट पुरुषले खाएको होस् — त्यसलाई राक्षसहरूको भाग जान्नुपर्दछ।
8जुन अन्न यस्तो होस् जसको एक भाग पहिले नै कसै अर्कोले खाइसकेको होस्, अथवा जसलाई देवता, अतिथि र बालकहरूलाई त्यसको एक भाग अर्पण नगरीकनै खाइयोस् — त्यसलाई राक्षसहरूले हडप्दछन्। त्यस्तो अशुद्ध अन्न यदि देवता र पितृलाई अर्पण गरियो भने तिनीहरूले त्यसलाई कहिल्यै स्वीकार गर्दैनन्, बरु त्यसलाई राक्षसहरूले हडप्दछन्।
9तीनै द्विज वर्णले ती श्राद्धमा जुन अन्न अर्पण गर्दछन् जसमा मन्त्रको या त उच्चारण नै हुँदैन या अशुद्ध उच्चारण हुन्छ, र जसमा शास्त्रमा विहित विधिको विधिपूर्वक पालन हुँदैन — त्यो यदि अतिथि र अन्य मानिसलाई दिइयो भने त्यसलाई राक्षसहरूले हडप्दछन्।
10जुन अन्न पवित्र अग्निमा आहुतिको सहायताले पहिले देवता अथवा पितृलाई समर्पण नगरीकनै अतिथिहरूलाई दिइन्छ, अथवा जो कुनै दुष्ट वा अधार्मिक आचरण भएको पुरुषले त्यसको एक भाग खाइसकेकाले दूषित भइसकेको छ — त्यसलाई राक्षसहरूको भाग जान्नुपर्दछ।
11मैले तिमीलाई राक्षसहरूका भाग बताइदिएँ। अब मेरो कुरा सुन, किनभने म ती नियमको निर्धारण गर्दछु जसबाट यो जानिन्छ कि कुन ब्राह्मण दानको योग्य पात्र हो।
12जुन ब्राह्मण जातिबाट बहिष्कृत भइसकेका छन्, तथा जुन ब्राह्मण मूढ वा उन्मत्त छन्, तिनीहरू ती श्राद्धमा निम्तो दिइन योग्य छैनन् जसमा देवता अथवा दिवङ्गत पितृलाई आहुति दिइन्छ।
13हे राजन्, जुन ब्राह्मण सेतो कुष्ठले पीडित छ, अथवा जो प्रजननशक्तिबाट रहित छ, अथवा जसलाई कुष्ठरोग छ, अथवा जसलाई क्षयरोग छ, अथवा जो अपस्मारले पीडित छ, अथवा जो अन्धो छ — उसलाई निम्तो दिनुहुँदैन।
14जुन ब्राह्मणले वैद्यको व्यवसाय गर्दछन्, जसले धनीहरूले स्थापना गरेका देवमूर्तिको पूजाका लागि नियमित तलब लिन्छन् अथवा देवसेवामा जीवन बिताउँछन्, जसले अभिमान वा अन्य मिथ्या भावनाले व्रत धारण गर्दछन्, तथा जसले सोमरस बेच्दछन् — तिनीहरू निम्तो दिइन योग्य छैनन्।
15हे राजन्, जुन ब्राह्मण व्यवसायले गायक, नर्तक, नट, वादक, पवित्र ग्रन्थका पाठक, अथवा योद्धा र मल्ल छन् — तिनीहरूलाई निम्तो दिनुहुँदैन।
16जुन ब्राह्मणले शूद्रहरूका लागि पवित्र अग्निमा आहुति हाल्दछन्, अथवा जो शूद्रहरूका गुरु छन्, अथवा जो शूद्र स्वामीहरूका सेवक छन् — तिनीहरूलाई निम्तो दिनुहुँदैन।
17जुन ब्राह्मणले गुरुका रूपमा आफ्ना सेवाका लागि तलब लिन्छ, अथवा जसले कुनै गुरुका उपदेश कुनै तोकिएको वृत्तिको बदलामा शिष्य बनेर सुन्दछ — ऊ निम्तो दिइन योग्य छैन, किनभने ती दुवै वेदविद्याका विक्रेता मानिन्छन्।
18जुन ब्राह्मणलाई एक पटक सुरुमै श्राद्धको अन्नको दान स्वीकार गर्न प्रेरित गरिसकिएको होस्, तथा जसले शूद्रा स्त्रीसँग विवाह गरेको होस् — ऊ चाहे सबै प्रकारका ज्ञानले सम्पन्न किन नहोस्, निम्तो दिइनुहुँदैन।
19हे राजन्, जुन ब्राह्मणहरूको घरमा अग्नि छैन, जसले शवको परिचर्या गर्दछन्, जो चोर छन्, तथा जो अरू कुनै प्रकारले पतित भइसकेका छन् — तिनीहरू निम्तो दिइन योग्य छैनन्।
20हे राजन्, जुन ब्राह्मणहरूको पूर्ववृत्त अज्ञात अथवा नीच छ, तथा जो पुत्रिका-पुत्र छन् — तिनीहरूलाई श्राद्धका अवसरमा निम्तो दिनुहुँदैन।
21हे राजन्, जुन ब्राह्मणले धन ऋण दिन्छ, अथवा जो आफूले दिएको ऋणको ब्याजमा जिउँछ, अथवा जो जीवित प्राणीको बिक्रीबाट जीविका चलाउँछ — उसलाई निम्तो दिनुहुँदैन।
22हे राजन्, जुन पुरुष स्त्रीको वशमा रहन्छन्, अथवा जो व्यभिचारिणी स्त्रीहरूका उपपति बनेर जीविका चलाउँछन्, अथवा जसले आफ्नो बिहानी र साँझको सन्ध्या गर्दैनन् — तिनीहरूलाई श्राद्धमा निम्तो दिनुहुँदैन।
23अब मेरो कुरा सुन, किनभने म बताउँछु कि त्यो ब्राह्मण को हो जो देवता र दिवङ्गत पितृको सम्मानमा गरिने कर्मका लागि विहित छ। वस्तुतः म तिमीलाई ती गुण बताउनेछु जसका कारण कोही श्राद्धमा दाता अथवा दानको पात्र बन्न सक्दछ।
24हे राजन्, जुन ब्राह्मणले शास्त्रमा विहित क्रिया र संस्कारको अनुष्ठान गर्दछन्, अथवा जो पुण्यले सम्पन्न छन्, अथवा जसले गायत्रीलाई राम्ररी जान्दछन्, अथवा जसले ब्राह्मणका सामान्य कर्तव्यको पालन गर्दछन् — तिनीहरू यदि जीविकाका लागि कृषि पनि गर्न थाले भने पनि, श्राद्धमा निम्तो दिइन योग्य छन्।
25यदि कुनै ब्राह्मण असल कुलमा उत्पन्न भएको छ भने, उसलाई श्राद्धमा निम्तो दिनुपर्दछ, चाहे उसले अरूका युद्ध लड्नका लागि शस्त्र नै किन नउठाओस्। तर हे पुत्र, जुन ब्राह्मणले जीविकाका लागि व्यापार गर्दछ, उसको त्याग गर्नुपर्दछ।
26हे राजन्, जुन ब्राह्मणले प्रतिदिन पवित्र अग्निमा आहुति हाल्दछ, अथवा जो एउटा निश्चित निवासमा बस्दछ, जो चोर होइन र जसले आफ्नो घर आएका अतिथिप्रति आतिथ्यधर्मको पालन गर्दछ — उसलाई श्राद्धमा निम्तो दिनुपर्दछ।
27हे भरतश्रेष्ठ, जुन ब्राह्मणले बिहान, मध्याह्न र साँझ सावित्रीको पाठ गर्दछ, अथवा जसले जति आवश्यक छ त्यति नै भिक्षा मागेर जीवन बिताउँछ, तथा जसले आफ्नो वर्णका लागि शास्त्रमा विहित क्रिया र संस्कारको पालन गर्दछ — हे राजन्, उसलाई श्राद्धमा निम्तो दिनुपर्दछ।
28हे राजन्, जुन ब्राह्मण बिहान धन प्राप्त गरेर अपराह्णमा निर्धन हुन्छ, अथवा जो बिहान निर्धन रहेर साँझसम्म धनी हुन्छ, अथवा जो द्वेषबाट रहित छ वा केवल कुनै सानो दोषले कलङ्कित छ — उसलाई श्राद्धमा निम्तो दिनुपर्दछ।
29हे राजन्, जुन ब्राह्मण अभिमान र पापबाट रहित छ, जो सुक्खा वादविवादमा रत छैन, अथवा जो घर-घर भिक्षाटन गरेर प्राप्त भिक्षामा जिउँछ — उसलाई यज्ञमा निम्तो दिनुपर्दछ।
30हे राजन्, जसले व्रतको पालन गर्दैन अथवा जो असत्यमा रत छ, जो चोर छ, अथवा जसले जीवित प्राणीको बिक्रीबाट वा सामान्य व्यापारबाट जीविका चलाउँछ — उसलाई पनि श्राद्धमा निम्तो दिनुपर्दछ यदि उसले पछि कुनै यज्ञमा सोमपान गरिसकेको छ भने।
31हे राजन्, जुन पुरुषले कुत्सित अथवा क्रूर उपायले धन आर्जन गरेर पछि त्यसलाई देवताहरूको पूजा र आतिथ्यधर्मको पालनमा खर्च गर्दछ — ऊ श्राद्धमा निम्तो दिइन योग्य हुन्छ।
32जुन धन वेदविद्याको बिक्रीबाट आर्जन गरिएको होस्, अथवा जो कुनै स्त्रीले आर्जन गरेको होस्, अथवा जो नीचताले प्राप्त गरिएको होस् — त्यो कहिल्यै ब्राह्मणहरूलाई दिनुहुँदैन र न दिवङ्गत पितृलाई अर्पण गर्नमा खर्च गर्नुहुन्छ।
33हे भरतश्रेष्ठ, जुन ब्राह्मणले आफ्नो सहायताले सम्पन्न भएको श्राद्धको समाप्तिमा 'युक्त' शब्दको उच्चारण गर्न अस्वीकार गर्दछ, उसले भूमिको मुद्दामा झूटो शपथ खाने पाप गर्दछ।
34हे युधिष्ठिर, श्राद्ध मनाउने उपयुक्त काल त्यो हो जब मानिसलाई एउटा सुयोग्य ब्राह्मण, दही र घिउ, औँसीको पवित्र दिन, तथा मृग आदि वन्य पशुको मासु प्राप्त होस्।
35ब्राह्मणले गरेको श्राद्धको समाप्तिमा 'स्वधा' शब्दको उच्चारण गर्नुपर्दछ। यदि श्राद्ध क्षत्रियले गरेको हो भने, जुन शब्द भन्नुपर्दछ ती यी हुन् — 'तपाईंका दिवङ्गत पितृ प्रसन्न होऊन्।'
36हे भरतवंशी, वैश्यले गरेको श्राद्धको समाप्तिमा जुन शब्द भन्नुपर्दछ ती यी हुन् — 'सबै कुरा अक्षय होस्!' त्यसै गरी शूद्रले गरेको श्राद्धको समाप्तिमा जुन शब्द भन्नुपर्दछ त्यो 'स्वस्ति' हो। जहाँसम्म ब्राह्मणको प्रश्न छ, 'पुण्याहम्'को घोषणासँगै ॐकारको उच्चारण हुनुपर्दछ। क्षत्रियको अवस्थामा त्यस्तो घोषणा ॐकारको उच्चारणविना हुनुपर्दछ। वैश्यले गरेका कर्ममा ॐकारको सट्टामा यी शब्द हुनुपर्दछ — 'देवताहरू प्रसन्न होऊन्।' अब मेरो कुरा सुन, किनभने म तिमीलाई ती कर्म बताउँछु जो विधानमा दिइएअनुसार एकपछि अर्को गरिनुपर्दछ।
37हे भरतवंशी, जन्मपछि हुने सम्पूर्ण संस्कार तीनै वर्णका लागि आवश्यक छन्। हे युधिष्ठिर, ब्राह्मण र क्षत्रियको तथा वैश्यको पनि अवस्थामा यी सम्पूर्ण संस्कार मन्त्रको सहायताले गरिनुपर्दछ।
38ब्राह्मणको मेखला मुञ्जबाट बनेको हुनुपर्दछ। क्षत्रियको मेखला धनुषको डोरी हुनुपर्दछ। वैश्यको मेखला वल्वज घाँसबाट बनेको हुनुपर्दछ। यो शास्त्रमा विहित छ।
39अब मेरो कुरा सुन, किनभने म तिमीलाई बताउँछु कि दाता र दानका पात्र — दुवैका पुण्य र पाप केबाट बन्दछन्। ब्राह्मणले असत्य बोलेर आफ्नो धर्मको उल्लङ्घन गर्दछ। उसको त्यस्तो कर्म पापपूर्ण छ। ब्राह्मणले असत्य बोलेर जुन पाप आर्जन गर्दछ, क्षत्रियले त्यसभन्दा चार गुणा र वैश्यले आठ गुणा पाप गर्दछ।
40ब्राह्मणले, कुनै ब्राह्मणले पहिले निम्तो दिइसकेपछि, अन्यत्र भोजन गर्नुहुँदैन। जुन पुरुषले उसलाई पछि निम्तो दिएको होस् उसको घरमा भोजन गर्नाले ऊ हीन हुन्छ र यज्ञबाहेकका अवसरमा पशुवधको पापसम्म आर्जन गर्दछ।
41त्यसै गरी यदि उसले कुनै क्षत्रिय अथवा वैश्यले निम्तो दिइसकेपछि अन्यत्र भोजन गर्दछ भने, ऊ आफ्नो पदबाट खस्दछ र यज्ञबाहेकका अवसरमा पशुवधको आधा पापको भागी हुन्छ।
42हे राजन्, जुन ब्राह्मणले ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यले देवता अथवा दिवङ्गत पितृको सम्मानमा गरेका कर्मका अवसरमा स्नान नगरीकनै भोजन गर्दछ, उसले एउटा गाईका लागि असत्य बोल्ने पाप गर्दछ।
43हे राजन्, जुन ब्राह्मणले तीनै उच्च वर्णका मानिसहरूले गरेका त्यस्तै कर्मका अवसरमा त्यस समय भोजन गर्दछ जब ऊ आफ्ना सगोत्रमध्ये कसैको जन्म अथवा मृत्युका कारण अशुद्ध छ, र यो जान्दाजान्दै कि ऊ अशुद्ध छ, अथवा लोभवश त्यसो गर्दछ — उसले पनि त्यही पाप गर्दछ।
44हे राजन्, जुन पुरुषले तीर्थयात्रा आदिको मिथ्या बहानाले आर्जन गरेको धनमा जीवन बिताउँछ, अथवा जसले दातासँग यो देखाएर धन माग्दछ कि उसले त्यसलाई धार्मिक कर्ममा खर्च गर्नेछ — उसले असत्य बोल्ने पाप गर्दछ।
45हे युधिष्ठिर, तीनै उच्च वर्णमध्ये कुनैको पनि त्यो पुरुष, जसले श्राद्ध तथा अन्य अवसरमा त्यस्ता ब्राह्मणलाई मन्त्रको सहायताले अन्न बाँड्दछ जसले वेदको अध्ययन गर्दैनन्, अथवा जसले व्रतको पालन गर्दैनन्, अथवा जसले आफ्नो आचरणलाई शुद्ध पारेका छैनन् — निश्चय नै पाप गर्दछ।
46युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, म जान्न चाहन्छु कि ती पुरुष को हुन् जसलाई देवता र दिवङ्गत पितृलाई समर्पित वस्तु दिएर मानिसले पर्याप्त फल प्राप्त गर्न सक्दछ।
47भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, तिमी ती ब्राह्मणलाई भोजन गराऊ जसका पत्नीहरूले आफ्ना पतिको भोजनको बाँकीको त्यसै गरी आदरपूर्वक प्रतीक्षा गर्दछन् जसरी भूमि जोत्नेहरूले समयमा वर्षाका धाराको आदरपूर्वक प्रतीक्षा गर्दछन्।
48हे राजन्, जुन ब्राह्मण सधैँ शुद्ध आचरणका छन्, जो सम्पूर्ण विलास र भरपेट भोजनबाट समेत विरत रहेर मुक्त छन्, जो शरीरलाई कृश पार्ने व्रतको पालनमा लागिरहन्छन्, तथा जो दान पाउने उद्देश्यले दाताहरूकहाँ जान्छन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
49जुन ब्राह्मणले आचरणलाई नै आफ्नो अन्न मान्दछन्, आचरणलाई नै आफ्नी पत्नी र सन्तान मान्दछन्, आचरणलाई नै आफ्नो बल मान्दछन्, आचरणलाई नै यस लोक तर्ने र परलोकमा सुख पाउने आफ्नो आश्रय मान्दछन्, तथा जसले धनको याचना केवल तब मात्र गर्दछन् जब धन नितान्त आवश्यक होस् — त्यस्ता ब्राह्मणलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
50हे युधिष्ठिर, जुन पुरुषले चोर अथवा अत्याचारीहरूका कारण सबै कुरा गुमाएका छन् र दाताकहाँ आउँछन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
51जुन ब्राह्मणले आफ्नै जातिका कुनै निर्धन पुरुषका हातबाट पनि, जसलाई भर्खरै अरूबाट केही प्राप्त भएको होस्, अन्नको याचना गर्दछन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
52जुन ब्राह्मणले सार्वभौम विपत्तिका समयमा सबै कुरा गुमाएका छन् र त्यस्ता अवसरमा आफ्ना पत्नीबाट पनि वञ्चित भएका छन्, तथा जो भिक्षाको याचना लिएर दाताहरूकहाँ आउँछन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
53जुन ब्राह्मणले व्रतको पालन गर्दछन् र वैदिक विधानअनुसार स्वेच्छाले आफूलाई कष्टकर नियम र विधिको अधीनमा राख्दछन्, तथा जो आफ्ना व्रत र अन्य नियम पूरा गर्नका लागि आवश्यक कर्ममा खर्च गर्ने हेतुले धनको याचना गर्न आउँछन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
54जुन ब्राह्मण पापी र दुष्टहरूका आचरणबाट धेरै टाढा रहन्छन्, जो पर्याप्त आश्रयको अभावमा बलहीन भइसकेका छन्, र जो सांसारिक सम्पत्तिमा अत्यन्त दरिद्र छन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
55जुन ब्राह्मण बलवान् पुरुषहरूबाट आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्तिबाट वञ्चित पारिएका छन्, तर जो सर्वथा निर्दोष छन् र जो जुनसुकै प्रकारको अन्नले आफ्नो पेट भर्न चाहन्छन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
56जुन ब्राह्मणले तपस्या गर्नेहरूका तर्फबाट, जसप्रति तिनीहरू समर्पित छन्, भिक्षा माग्दछन् र जो थोरै दानले पनि सन्तुष्ट हुन्छन् — तिनीहरूलाई दान दिएर मानिसले महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
57हे भरतश्रेष्ठ, अब तिमीले सुनिसक्यौ कि दान गर्नाले महान् पुण्यको प्राप्तिका विषयमा शास्त्रका वचन के-के हुन्। अब मबाट ती कर्मका विषयमा सुन जो नरक अथवा स्वर्गतिर लैजान्छन्।
58हे युधिष्ठिर, जुन पुरुषले ती अवसरबाहेक असत्य बोल्दछन् जब गुरुको प्रयोजन सिद्ध गर्नका लागि अथवा प्राणभयले पीडित कुनै व्यक्तिलाई अभयदान दिनका लागि त्यस्तो असत्य आवश्यक होस् — तिनीहरू नरकमा खस्दछन्।
59जुन पुरुषले अरूका पत्नीहरूको बलात्कार गर्दछन् अथवा तिनीहरूसँग सम्भोग गर्दछन्, अथवा त्यस्ता पापकर्ममा सहायता दिन्छन् — तिनीहरू नरकमा खस्दछन्।
60जुन पुरुषले अरूको धन लुट्दछन् अथवा अरू मानिसहरूको धन र सम्पत्तिको विनाश गर्दछन्, अथवा अरूका दोष चारैतिर फिँजाउँछन् — तिनीहरू नरकमा खस्दछन्।
61जुन पुरुषले पशुहरूको तिर्खा मेटाउने काममा आउने पोखरी नष्ट गर्दछन्, जसले सार्वजनिक सभाका भवनलाई हानि पुर्याउँछन्, जसले पुल र सेतु भत्काइदिन्छन्, तथा जसले बस्ने घर ढालिदिन्छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
62जुन पुरुषले असहाय स्त्री, अथवा कन्या, अथवा वृद्धा, अथवा भयभीत पारिएका स्त्रीलाई बहकाउँछन् र ठग्दछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
63जुन पुरुषले अरूका जीविकाका साधन नष्ट गर्दछन्, जसले अरूका बस्ती उजाड पारिदिन्छन्, जसले अरूका पत्नीको हरण गर्दछन्, जसले मित्रहरूबीच फुट हाल्दछन्, तथा जसले अरूका आशाको विनाश गर्दछन् — तिनीहरू नरकमा खस्दछन्।
64जुन पुरुषले अरूका दोषको बखान गर्दै हिँड्दछन्, जसले पुल र सेतु भत्काइदिन्छन्, जसले अरूको वृत्ति अपनाएर जीविका चलाउँछन्, तथा जो प्राप्त उपकारका लागि मित्रहरूप्रति कृतघ्न रहन्छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
65जुन पुरुषको वेदमा श्रद्धा छैन र जसले तिनको आदर गर्दैनन्, जसले आफूले गरेका व्रत तोड्दछन् अथवा अरूबाट तोडाउँछन्, तथा जो पापका कारण आफ्नो पदबाट खस्दछन् — तिनीहरू नरकमा खस्दछन्।
66जुन पुरुषले अनुचित आचरण गर्दछन्, जसले अत्यधिक ब्याज लिन्छन्, तथा जसले बिक्रीमा अनुचित रूपले ठूलो नाफा कमाउँछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
67जुन पुरुष जुवामा रत छन्, जसले बिनाहिचकिचाहट पापकर्म गर्दछन्, तथा जो जीवित प्राणीको वधमा रत छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
68जुन पुरुषले स्वामीहरूबाट ती सेवकलाई निकालाइदिन्छन् जसले पुरस्कारको आशा राख्दछन्, अथवा जो तलब वा पारिश्रमिकको भोग गरिरहेका छन्, अथवा जो पहिले गरिएका मूल्यवान् सेवाको बदलामा प्रतिफलको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
69जुन पुरुषले आफ्ना पत्नीलाई, अथवा आफ्ना पवित्र अग्निलाई, अथवा आफ्ना सेवकलाई, अथवा आफ्ना अतिथिलाई त्यसको भाग अर्पण नगरीकनै आफैँ खाइदिन्छन्, तथा जसले दिवङ्गत पितृ र देवताको सम्मानका लागि शास्त्रमा विहित कर्म गर्दैनन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
70जुन पुरुषले वेद बेच्दछन्, जसले वेदमा दोष निकाल्दछन्, तथा जसले वेदलाई लेखेर राख्दछन् — तिनीहरू सबैलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
71जुन पुरुष चार सुविख्यात आश्रमको सीमाभन्दा बाहिर छन्, जसले श्रुति र शास्त्रले निषेध गरेका आचरणको अनुसरण गर्दछन्, तथा जसले दुष्ट अथवा पापपूर्ण कर्म गर्दछन् अथवा जो आफ्नो जन्मको वर्णअनुरूप छैनन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
72जुन पुरुषले कपाल बेचेर जीविका चलाउँछन्, जसले विष बेचेर जीविका चलाउँछन्, तथा जसले दूध बेचेर जीविका चलाउँछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
73हे युधिष्ठिर, जुन पुरुषले ब्राह्मण, गाई र कन्याहरूको मार्गमा बाधा हाल्दछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
74जुन पुरुषले शस्त्र बेच्दछन्, जसले शस्त्र गढ्दछन्, जसले वाण बनाउँछन्, तथा जसले धनुष बनाउँछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
75जुन पुरुषले बाटो र मार्गलाई ढुङ्गा, काँडा र खाल्डाले अवरुद्ध पार्दछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
76हे भरतश्रेष्ठ, जुन पुरुषले कुनै अपराधविनै गुरु, सेवक र निष्ठावान् अनुयायीहरूको त्याग गरिदिन्छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
77जुन पुरुषले गोरुलाई तब काममा लगाउँछन् जब ती पशु अझै वयस्क भएका छैनन्, जसले काममा लागिरहेको बेला गोरु र अन्य पशुलाई बढी वशमा राख्नका लागि तिनको नाक छेड्दछन्, तथा जसले पशुहरूलाई सधैँ बाँधेर राख्दछन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
78जुन राजाले आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्दैनन् र तैपनि तिनीहरूका खेतको उब्जनीको छैटौँ भाग बलपूर्वक असुल्दछन्, तथा जो समर्थ र साधनसम्पन्न हुँदाहुँदै पनि दान गर्नबाट विरत रहन्छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
79जुन पुरुषले क्षमा, आत्मसंयम र बुद्धिले सम्पन्न व्यक्तिहरूको, अथवा तिनीहरूको जससँग तिनीहरू अनेक वर्षसम्म रहेका छन्, त्याग गरिदिन्छन् जब तिनीहरू उनीहरूको कुनै कामका रहँदैनन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
80जुन पुरुषले बालक, वृद्ध र सेवकहरूलाई अन्नको भाग नदिईकनै आफैँ खाइदिन्छन् — तिनीहरूलाई नरकमा खस्नुपर्दछ।
81माथि गनाइएका यी सबै पुरुष नरकमा जान्छन्। हे भरतश्रेष्ठ, अब मेरो कुरा सुन, किनभने म तिमीलाई बताउँछु कि ती पुरुष को हुन् जो स्वर्ग जान्छन्।
82जुन पुरुषले देवताहरूको पूजामा बाधा हालेर कुनै ब्राह्मणप्रति अपराध गर्दछ, उसले आफ्ना सम्पूर्ण सन्तान र पशुको नाशको दुःख भोग्दछ।
83हे युधिष्ठिर, जुन पुरुषले आफ्ना लागि शास्त्रमा विहित कर्तव्यको पालन गर्दछन् र दान, आत्मसंयम तथा सत्यका गुणको अभ्यास गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गलोक जान्छन्।
84जुन पुरुषले आफ्ना गुरुहरूको आज्ञाकारी सेवा गरेर र कठोर तपस्या गरेर विद्या प्राप्त गरिसक्दा पनि दान लिन तयार हुँदैनन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
85जुन पुरुषले मानिसहरूलाई भय र पापबाट बचाउँछन् तथा जसले तिनीहरूका अभीष्ट कार्यको मार्गमा परेका बाधालाई, तथा दरिद्रता र रोगका कष्टलाई हटाउँछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
86जुन पुरुष क्षमाशील स्वभावले सम्पन्न छन्, जो धैर्यले युक्त छन्, जो सम्पूर्ण धर्मकर्मको अनुष्ठानका लागि तत्पर छन्, तथा जसको आचरण शुद्ध छ — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
87जुन पुरुष मह र मासुबाट विरत रहन्छन्, जो अरूका पत्नीसँगको सम्भोगबाट विरत रहन्छन्, तथा जो मद्य र सुराबाट विरत रहन्छन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
88हे भरतवंशी, जुन पुरुषले तपस्वीहरूका लागि आश्रमको स्थापनामा सहायता गर्दछन्, जो कुलका प्रवर्तक बन्दछन्, जसले निवासको प्रयोजनले नयाँ देश बसाल्दछन् तथा नगर र गाउँ स्थापना गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
89जुन पुरुषले वस्त्र र आभूषण, तथा अन्न र पेय बाँड्दछन्, र जसले अरूको विवाहमा सहायता गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
90जुन पुरुष सम्पूर्ण प्राणीलाई कुनै पनि प्रकारको हिंसा वा हानि पुर्याउनबाट विरत रहेका छन्, जो सबै कुरा सहन सक्दछन्, तथा जसले आफूलाई सम्पूर्ण प्राणीको आश्रय बनाएका छन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
91जुन पुरुषले विनम्रतापूर्वक आफ्ना आमाबाबुको सेवा गर्दछन्, जसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा पारेका छन्, तथा जो आफ्ना दाजुभाइप्रति स्नेह राख्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
92जुन पुरुष सांसारिक सम्पत्तिले धनी, हृष्टपुष्ट शरीरले युक्त तथा यौवनको बलले सम्पन्न हुँदाहुँदै पनि आफ्ना इन्द्रियलाई जित्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
93जुन पुरुष अपराधीहरूप्रति पनि दयालु रहन्छन्, जो मृदु स्वभावका छन्, जो मृदु व्यवहार भएका सबैप्रति स्नेह राख्दछन्, तथा जसले विनम्रतापूर्वक सबै प्रकारको सेवा गरेर अरूको सुखमा योगदान गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
94जुन पुरुषले हजारौँ मानिसको रक्षा गर्दछन्, जसले हजारौँ मानिसलाई दान दिन्छन्, तथा जसले हजारौँ मानिसलाई विपत्तिबाट उद्धार गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
95हे भरतश्रेष्ठ, जुन पुरुषले सुन र गाईको, तथा वाहन र पशुको दान गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
96जुन पुरुषले विवाहमा आवश्यक वस्तुको, तथा दासदासी र वस्त्रको दान गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
97हे भरतवंशी, जुन पुरुषले सार्वजनिक विश्रामगृह, उद्यान, इनार, धर्मशाला, सार्वजनिक सभाका भवन, तथा पशु र मानिसको तिर्खा मेटाउने पोखरी र कृषिका लागि खेत बनाउँछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
98जुन पुरुषले तिनीहरूलाई, जसलाई आवश्यकता छ, घर, खेत र बसेका गाउँ दान गर्दछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
99जुन पुरुषले आफैँ मीठो स्वाद भएका पेय तथा बीउ र धान अथवा चामल तयार गरेर तिनलाई अरूलाई दिन्छन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
100जुन पुरुषले उच्च अथवा नीच कुलमा जन्म लिएर सयौँ सन्तान उत्पन्न गर्दछन् र दयाको आचरण गर्दै तथा क्रोधलाई पूर्ण रूपले वशमा राख्दै दीर्घ जीवन बिताउँछन् — तिनीहरू स्वर्गमा चढ्न सफल हुन्छन्।
101हे भरतवंशी, यसरी मैले तिमीलाई बताइदिएँ कि परलोकका लागि मानिसहरूले देवता र दिवङ्गत पितृको सम्मानमा जुन कर्म गर्दछन् ती के हुन्, दान गर्ने विधान के-के हुन्, तथा दानका वस्तु र दान दिने रीति — दुवैका विषयमा पूर्वकालका ऋषिहरूका मत के-के हुन्।