Anugita Parva — The characteristics of a Liberated Person
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 187
Sanskrit
1ब्राह्मण उवाच यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन्। पूर्वं पूर्व परित्यज्य स तीर्णो बन्धनाद् भवेत्॥
2सर्वमित्रः सर्वसहः शमे रक्तो जितेन्द्रियः। व्यपेतभयमन्युश्च आत्मवान् मुच्यते नरः॥
3आत्मवत् सर्वभूतेषु यश्चरेनियतः शुचिः। अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः॥
4जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च। लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते॥
5न कस्यचित् स्पृहयते नावजानाति किंचन। निर्द्वन्द्वो वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः॥
6अनमित्रश्च निर्बधुरनपत्यश्च यः क्वचित्। त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाक्षी च मुच्यते॥
7नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहायकः। धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वन्द्वः स विमुच्यते॥
8अकर्मवान् विकासश्च पश्येज्जगदशाश्वतम्। अश्वत्थसदृशं नित्यं जन्ममृत्युजरायुतम्॥ वैराग्यबुद्धिः सततमात्मदोषव्यपेक्षकः। आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव॥
9अगन्धमरसस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम्। अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वाऽऽत्मानं विमुच्यते॥
10पञ्चभूतगुणैीनममूर्तिमदहेतुकम्। अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते॥
11विहाय सर्वसंकल्पान् बुद्ध्या शारीरमानसान्। शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः॥
12सर्वसंस्कारनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। तपसा इन्द्रियग्रामं यश्चरेन्मुक्त एव सः॥
13विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम्। परमाप्नोति संशान्तमचलं नित्यमक्षरम्॥
14अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम्। युञ्जन्तः सिद्धमात्मानं यथा पश्यन्ति योगिनः॥
15तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत् तन्निवोध मे। यैरैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि॥
16इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत्। तीव्र तप्त्वा तपः पूर्वे मोक्षयोगं समाचरेत्॥
17तपस्वी सततं युक्तो योगशास्रमथाचरेत्। मनीषी मनसा विप्र पश्यन्नात्मानमात्मनि॥
18य चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि। तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि॥
19हि संयतः सततं युक्त आत्मवान् विजितेन्द्रियः। तथा य आत्मनाऽऽत्मानं सम्प्रयुक्तः प्रपश्यति॥
20यथा पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति। तथा रूपमिवात्मानं साधुयुक्तः प्रपश्यति॥
21इषीकां च यथा मुजात् कश्चिनिष्कृष्य दर्शयेत्। योगी निष्कृष्य चात्मानं तथा पश्यति देहतः॥
22मुजं शरीरमित्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम्। एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्॥
23यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक् पश्यति देहभृत्। न तस्येहेश्वरः कश्चित् त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः।।२४
24अन्यान्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते। विनिवृत्य जरां मृत्युं न शोचति न हृष्यति॥
25देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी। ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्॥
26विनश्यत्सु च भूतेषु न भयं तस्य जायते। क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिशति केनचित्॥
27दुःखशोकमयैोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः। न विचाल्यति युक्तात्मानिःस्पृहः शान्तमानसः॥
28नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते। नातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन दृश्यते॥
29सम्यग्युक्त्वा स आत्मानमात्मन्येव प्रतिष्ठते। विनिवृत्तजरादुःख सुखं स्वपिति चापि सः॥
30देहान्यथेष्टमभ्येति हित्वेमां मानुषीं तनुम्। निर्वेदस्तु न कर्तव्यो भुञ्जानेन कथंचन॥
31सम्यग्युक्तो यदाऽऽत्मानमात्मन्येव प्रपश्यति। तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः॥
32योगमेकान्तशीलस्तु यथा विन्दति तच्छृणु। दृष्टपूर्वी दिशं चिन्त्य यस्मिन् सनिवसेत् पुरे॥ पुनस्याभ्यन्तरे तस्य मनः स्थाप्यं न बाह्यतः। पुनस्याभ्यन्तरे तिष्ठन् यस्मिन्नावसथे वसेत्। तस्मिन्नावसथे धार्य सबाह्याभ्यन्तरं मनः॥ प्रचिन्त्यावसथे कृत्स्नं यस्मिन् काले स पश्यति। तस्मिन् काले मनश्चास्य न च किंचन बाह्यतः॥ सन्नियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषं निर्जने वने। कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्र: परिचिन्तयेत्॥ दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च। हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्॥
33ब्राह्मण उवाच इत्युक्तः य मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन। पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम्॥
34भुक्तं भुक्तमिदं कोष्ठे कथमनं विपच्यते। कथं रसत्वं व्रजति शोणितत्वं कथं पुनः॥
35तथा मांस च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च योषिति। कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्॥
36वर्धते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम्। निरोधानां निर्गमनं मलानां च पृथक् पृथक्॥
37कुतोवायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः। कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठेत्यात्मायमात्मनि॥
38जीवः कथं वहति च चेष्टमान: कलेवरम्। किं वर्ण कीदृशं चैव निवेशयति वै पुनः॥
39याथातथ्येन भगवन् वक्तुमर्हसि मेऽनघ। इति सम्परिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधव॥
40प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम। यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य भाण्डं भाण्डमना भवेत्॥ तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैनिश्चलैः। आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्॥
41एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा न चिरादिव। आसादयति तद् ब्रह्म यद् दृष्ट्वा स्यात् प्रधानवित्।।४७
42न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः। मनसैव प्रदीपेन महानात्मा प्रदृश्यते॥
43सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षिशिरोमुखाः सर्वतःश्रुतिमाल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति॥
44जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात् सम्प्रपश्यति। स तमुत्सृज्य देहे धारयन् ब्रह्म केवलम्॥
45आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव। तदेवमाश्रयं कृत्वा मोक्ष याति ततो मयि॥
46इदं सर्वरहस्यं ते मया प्रोक्तं द्विजोत्तम। आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम्॥
47इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः। अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणः संशितव्रतः॥
48वासुदेव उवाच इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजसत्तमः। मोक्षधर्माश्रितः सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत॥
49कच्चिदेतत् त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा। तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि॥
50नैतत् पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः। नरेणाकृतसंज्ञेन विशुद्धनान्तरात्मना।॥
51सुरस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ। कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मनुष्येणेह कर्हिचित्॥
52न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ। नैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना॥
53क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः। . न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यरूपनिवर्तनम्॥
54पराहि सा गति पार्थं तद् ब्रह्म सनातनम्। यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा देहं सदा सुखी॥
55इमं धर्मं समास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैशयास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्।।
56किं पुनर्ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः। स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः॥
57हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने। सिद्धि फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णय॥
58नात परं सुख त्वन्यत् किंचित स्याद् भरतर्षभ। बुद्धिमाञ्श्रद्दधनश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव॥ यः परित्यज्यते मर्यो लोकसारमसारवत्। एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुते॥
59एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयोऽस्ति किंचन। षण्मासान् नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते॥
English
1Brahman said He who becomes immerged in the one receptacle (of all things), freeing himself from cven the thought of his own identity with all things, indeed, ccasing to things of even his own existencc-gradually renouncing one after another, will succeed in crossing his bonds.
2That man who is the friend of all, who endures all, who is attached to tranquillity, who has conquered all his senses, who is shorn of fear and anger, and who is of controlled soul, succeeds in liberating himself.
3He who treats all creatures as his ownself, who is restrained, pure, free froin vanity, and shorn of egoism, is considered as liberated from everything
4He also is libcrated who considers in the same light life and death, pleasure and pain, gain and loss, agreeable and disagrecable.
5He is in every way liberated who does not covet others' properties, who never disregards any body, who is above all pairs of opposites, and whose soul is shorn of attachments.
6He is liberated who has no enemy, no। kinsman, and no child, who has cast off religion, riches and pleasure, and who is freed from desire or cupidity.
7He becomes liberated who acquires neither merit nor demerit, who casts off the merits and demerits accumulated in pristine births, who wastes the elements of his body for attaining to a tranquillised soul, and who gets over all pairs of opposites.
8He who abstains from all deeds, who is free from desire or cupidity, who considers the universe as un-enduring or as like an Ashvatha tree, ever gifted with birth, death, and ! decrepitude, whose understanding is fixed on renunciation, and whose eyes are always directed towards his own faults, soon succeeds in freeing himself from the fetters that bind him.
9He who sees his soul void of smell, of taste and touch, of sound, of belongings, of vision, and unknowable, becomes liberated.
10He who sces his soul shorn of the attributes of the five elements, to be without form and cause, to be really destitute of attributes though enjoying them, becomes liberated.
11Abandoning, with the help of the understanding, all purposes relating to body and mind, one gradually attains to cessation of separate existence, like a fire unfed with fuel.
12One who is freed from all impressions, who is above all pairs of opposites, who is destitute of all belongings, and who uses all his senses under the guidance of penances, becomes liberated.
13Having become freed from all impressions, one then attains to Brahma which is Eternal and supreme, and tranquil, and stable, and enduring and indestructible.
14After this I shall describe the science of Yoga than which there is nothing superior, and how Yogins, by concentration, sce the perfect soul.
15I shall communicate the instructions about it duly. Do you learn from me those doors by which directing the soul within the body one sees that which is without beginning and end.
16Withdrawing the senses from their objects, one should fix the mind upon the soul; having previously practised the severest austerities, one should practise that concentration of mind which leads to Liberation.
17Observant of penances and always practising concentration of mind, the learned Brahmana, gifted with intelligence, should observe the precepts of the Science of Yoga, seeing the soul in the body.
18If the good man succeeds in concentrating the mind on the soul, he then, used to exclusive meditation, secs the Supreme Soul in his own soul.
19Self-controlled and always concentrated, and with all his senses completely conquered, the man of purified soul, on account of such complete concentration of mind, succeeds in seeing the soul by soul.
20As a person seeing some unseen individual in a dream recognises him, saying. This is he, when he sees him after waking, similar.y the good man having seen the Supreme Soul in the deep contemplation of Samadhi recognises it upon waking from Samadhi.
21As one sees the fibrous pith after extracting it from a blade of the Saccharum Munja, so the Yogin sees the Soul, extracting it from the body.
22The body has been called the Saccharum Munja and the filbrons pith is called the Soul. This is the excellent illustration given by persons knowing Yoga.
23When the bearer of a body adequately sees the Soul in Yoga, he then has no one to master him, for he then becomes the lord of three worlds.
24He succeeds in assuming various bodies according as as he wishes. Turning away decrepitude and death, he neither grieves nor exalis.
25The self controlled man, concentrated in Yoga, can create (for himself) the godship of the very gods. Renouncing his transient body he attains to immutable Brahma.
26He does not fear even at on seçing all creatures falling victims to destruction. When all creatures are afflicted, he can never be afflicted by any one.
27Devoid of desire and gifted with a tranquil mind, the person in Yoga is never affected by pain and sorrow and fear and the dreadful effects of attachment and affection.
28Weapons never pierce him; death does not exist for him. Nowhere in the world can be seen any one who is happier than he.
29Having adequately concentrated his soul, he lives firmly himself. Pruning off decrepitude and pain and pleasure, he sleeps at case.
30Renouncing this human body he attains to (other) forms according to his pleasure. While one is enjoying the sovereignty that Yoga bestows, one should never fall away from devotion to Yoga.
31When one, after adequate devotion to Yoga, sees the Soul in his ownself, he then ceases to have any regard for even him of a hundred sacrifices (India).
32Hear now how one, habituating himself to exclusive meditation, succeeds in attaining to Yoga. Thinking of that points of the compass which has the Sun behind it, the mind should be fixed not outside, but in the interior of that palace in which one may happen to live. Livin within that palace the mind should then, with all it outward and inward (operations). see in that particular room in which one may live. At that time when, having deeply meditated one sees the All (viz., Brahma, the Soul of the Universe). there is then nothing external to Brahma where the mind may live. Controlling all the senses in a forest that is free from the noise and that is uninhabited, with mind fired thereon, one should meditate on the All both outside and inside his body. One should mediate on the teeth, the palate, the tongue, the throat, the neck likewise; one should also meditate on the heart and the ligatures of the heart.
33Thus addressed by me, that intelligent disciple, O destroyer of Madhu, once more asked me about this religion of Liberation that is so difficult to explain.
34How does this food that is eaten from time to time become digested in the stomach? How does it become changed into juice? How, again, into blood.
35How docs it nourish the flesh, the marrow, the sinews, the bones? How do all these limbs of embodied creatures grow?
36How does the strength grow of the growing man? How takes place the escape of all such elements as are not nutritive, and of all impurities separately?
37How does this one inhale and again, exhale? Staying upon what particular part does the Soul live in the body?
38How does the Individual Soul, exerting himself, bear the body? Of what colour and of what kind is the body n which he lives again?
39O' holy one, you should tell me all this accurately, O sinless one' Thus was I accosted by that learned Brahimana, O Madhava?
40I replied to him. O you of mighty arms, as I myself had heard, O chastiser of all enemies! As onc, placi.:g some precious object in his store-room, should keep his mind on it, so placing the mind within one's own body, one should then, controlling all the senses, seek after the Soul, avoiding all carclessness.
41One should, becoming always assiduous in this way and pleased with his own self, within a very short time, attain to that Brahman by seeing which one would become conversant with Pradhana.
42He is not capable of being apprehended by the eye; nor even by all the senses. It is only with the lamp of the mind that the great Soul can be seell.
43He has hands and feet on all sides; he has ears on all sides; he lives, pervading all things in this world.
44The Individual Soul beholds the Soul as extracted from the body. Then renouncing Brahma as invested with form, by holding the mind in the body, he sees Brahma as freed from all qualities.
45He sees the Soul with his mind, siniling as it were at the time. Depending upon that Brahma; he then attains to Liberation in me.
46O foremost of twice both oncs, all this mystery has now been declared by me. I ask your permission, for I shall leave this place. Do you (also) go wherever you like.
47Thus, addressed by me, O Krishna, on that occasion that disciple of mine, gifted with austere penances, that Brahmana of rigid vows, went away according to this pleasure.
48Vasudeva said O'son of Pritha having said these words to me, on that occasion, about the Religion of Emancipation, that best of Brahmanas disappeared then and there.
49Have you heard this discourse, O son of Pritha, with mind directed solely to wards it? This you did hear on that occasion while you were on your car.
50I think, O son of Pritha, that this is difficult of being comprehended by one whose understanding is confused, or who has acquired no wisdom by study, or who eats food not suited to his body' or whose Soul is not purified.
51O chief of Bharata's race, this is a great mystery among the celestials that has been declared. At no time or place; O son of Pritha, has this teen heard by man in this world.
52O sinless one, save yourself no other man is worthy of hearing it. It is not, at this time, capable of being easily understood by one whose inner soul is confused.
53The world of the celestials is filled, O son of Kunti, with those who follow the religion of actions. The cessation of the body is not liked by the celestials.
54That goal, O son of Pritha, is the highest which is forined by eternal Brahman where (Onc, renouncing the body, attains to immortality and becomes always happy.
55By following this religion, even they who are of sinful birth, such as women and Vaishyas and Shudras, come by the highest goal.
56What need be said then, O son of Pritha, of Brahmanas and Kshatriyas endued with great learning, always devoted to the duties of their own orders, and who are intent on the region of Brahma?
57This has been laid down with the reasons; and also the means for its acquisition; and as complete attainment and fruit, viz., Liberation and the ascertainment of the truth about pain.
58O chief of Bharata's race, there is nothing else which yields happiness greater than is That mortal, O son of Pandu, who gifted with intelligence, and faith, and prowess, renounces unsubstantial what is considered substantial by the world, succeeds within a short time in obtaining the Supreme by these as as jeans.
59This is all that is to be said-there is nothing else which is higher than this. He, O son of Pritha, who devotes himself to its constant practice for a period of six months, succeeds in attaining to Yoga.
Hindi
1ब्राह्मण ने कहा — जो (समस्त वस्तुओं के) उस एक आश्रय में लीन हो जाता है, जो समस्त वस्तुओं के साथ अपनी एकता के विचार से भी अपने को मुक्त कर लेता है — वस्तुतः जो अपने अस्तित्व का भी चिन्तन छोड़ देता है — वह एक के बाद एक क्रमशः त्याग करता हुआ अपने बन्धनों को पार करने में सफल होता है।
2जो मनुष्य सबका मित्र है, जो सब कुछ सहता है, जो शान्ति में अनुरक्त है, जिसने अपनी समस्त इन्द्रियाँ जीत ली हैं, जो भय और क्रोध से रहित है तथा जिसकी आत्मा संयत है, वह अपने को मुक्त करने में सफल होता है।
3जो समस्त प्राणियों को अपने ही समान समझता है, जो संयत, पवित्र, अभिमान से रहित और अहंकारशून्य है, वह सब कुछ से मुक्त माना जाता है।
4वह भी मुक्त है जो जीवन और मृत्यु को, सुख और दुःख को, लाभ और हानि को, प्रिय और अप्रिय को समान दृष्टि से देखता है।
5वह सब प्रकार से मुक्त है जो दूसरों की सम्पत्ति की लालसा नहीं करता, जो किसी की अवहेलना नहीं करता, जो समस्त द्वन्द्वों से ऊपर है, और जिसकी आत्मा आसक्तियों से रहित है।
6वह मुक्त है जिसका न कोई शत्रु है, न कोई स्वजन, न कोई सन्तान; जिसने धर्म, अर्थ और काम का त्याग कर दिया है, और जो कामना अथवा लोभ से मुक्त है।
7वह मुक्त हो जाता है जो न पुण्य अर्जित करता है न पाप, जो पूर्वजन्मों में संचित पुण्य और पाप को त्याग देता है, जो शान्त आत्मा प्राप्त करने के लिए अपने शरीर के तत्त्वों को क्षीण करता है, और जो समस्त द्वन्द्वों को पार कर लेता है।
8जो समस्त कर्मों से विरत है, जो कामना अथवा लोभ से मुक्त है, जो इस विश्व को अनित्य अथवा अश्वत्थ वृक्ष के समान — जन्म, मृत्यु और जरा से सदा युक्त — मानता है, जिसकी बुद्धि त्याग में स्थिर है, और जिसकी दृष्टि सदा अपने ही दोषों की ओर रहती है, वह शीघ्र ही अपने को बाँधने वाले बन्धनों से मुक्त होने में सफल हो जाता है।
9जो अपनी आत्मा को गन्ध, रस और स्पर्श से रहित, शब्द से रहित, स्वामित्व से रहित, दृश्य से रहित तथा अज्ञेय देखता है, वह मुक्त हो जाता है।
10जो अपनी आत्मा को पाँच तत्त्वों के गुणों से रहित, रूप और कारण से रहित, तथा गुणों का भोग करते हुए भी वस्तुतः गुणों से रहित देखता है, वह मुक्त हो जाता है।
11बुद्धि की सहायता से शरीर और मन से सम्बद्ध समस्त संकल्पों का त्याग करके मनुष्य क्रमशः पृथक् अस्तित्व की समाप्ति को प्राप्त होता है, जैसे ईंधन न मिलने पर अग्नि।
12जो समस्त संस्कारों से मुक्त है, जो समस्त द्वन्द्वों से ऊपर है, जो समस्त परिग्रह से रहित है, और जो अपनी समस्त इन्द्रियों का प्रयोग तपस्या के मार्गदर्शन में करता है, वह मुक्त हो जाता है।
13समस्त संस्कारों से मुक्त हो जाने पर मनुष्य तब उस ब्रह्म को प्राप्त होता है जो सनातन और परम है, शान्त है, स्थिर है, चिरन्तन और अविनाशी है।
14इसके पश्चात् मैं उस योगविद्या का वर्णन करूँगा जिससे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं, तथा यह भी कि योगी किस प्रकार समाधि के द्वारा पूर्ण आत्मा का दर्शन करते हैं।
15मैं उसका उपदेश विधिपूर्वक दूँगा। तुम मुझसे वे द्वार सीखो जिनके द्वारा आत्मा को शरीर के भीतर लगाकर मनुष्य उसे देखता है जो आदि और अन्त से रहित है।
16इन्द्रियों को उनके विषयों से खींचकर मनुष्य को मन आत्मा में स्थिर करना चाहिए; पहले कठोरतम तपस्या का अभ्यास करके उसे मन की उस एकाग्रता का अभ्यास करना चाहिए जो मोक्ष की ओर ले जाती है।
17तपस्या में तत्पर और सदा मन की एकाग्रता का अभ्यास करने वाले विद्वान्, बुद्धिसम्पन्न ब्राह्मण को शरीर में आत्मा को देखते हुए योगविद्या के नियमों का पालन करना चाहिए।
18यदि वह सत्पुरुष मन को आत्मा में एकाग्र करने में सफल हो जाए, तो अनन्य ध्यान का अभ्यासी वह तब अपनी ही आत्मा में परमात्मा का दर्शन करता है।
19आत्मसंयत और सदा एकाग्र, तथा अपनी समस्त इन्द्रियों को पूर्णतः जीत चुका शुद्ध आत्मा वाला पुरुष मन की ऐसी पूर्ण एकाग्रता के कारण आत्मा के द्वारा आत्मा का दर्शन करने में सफल होता है।
20जैसे कोई स्वप्न में किसी अनदेखे पुरुष को देखकर जागने पर उसे देखने पर पहचान लेता है और कहता है — 'यह वही है', वैसे ही सत्पुरुष समाधि के गहन चिन्तन में परमात्मा का दर्शन करके समाधि से जागने पर उसे पहचान लेता है।
21जैसे कोई मूँज की डंठल में से रेशेदार गूदा निकालकर उसे देखता है, वैसे ही योगी शरीर में से आत्मा को निकालकर उसका दर्शन करता है।
22शरीर को मूँज कहा गया है और रेशेदार गूदे को आत्मा कहा जाता है। योग जानने वालों द्वारा दिया गया यह उत्तम दृष्टान्त है।
23जब देहधारी योग में आत्मा का यथोचित दर्शन कर लेता है, तब उस पर स्वामित्व करने वाला कोई नहीं रहता, क्योंकि वह तब तीनों लोकों का स्वामी हो जाता है।
24वह अपनी इच्छा के अनुसार नाना शरीर धारण करने में समर्थ हो जाता है। जरा और मृत्यु को दूर हटाकर वह न शोक करता है न हर्ष।
25योग में एकाग्र आत्मसंयत पुरुष (अपने लिए) स्वयं देवताओं का देवत्व भी उत्पन्न कर सकता है। अपने नश्वर शरीर का त्याग करके वह अपरिवर्तनीय ब्रह्म को प्राप्त होता है।
26समस्त प्राणियों को विनाश का ग्रास बनते देखकर भी वह भयभीत नहीं होता। जब समस्त प्राणी पीड़ित होते हैं, तब भी उसे कोई पीड़ित नहीं कर सकता।
27कामना से रहित और शान्त मन से सम्पन्न योगयुक्त पुरुष कभी भी दुःख, शोक, भय तथा आसक्ति और स्नेह के भयंकर परिणामों से प्रभावित नहीं होता।
28अस्त्र उसे कभी नहीं भेदते; उसके लिए मृत्यु का अस्तित्व ही नहीं। संसार में कहीं भी ऐसा कोई नहीं देखा जा सकता जो उससे अधिक सुखी हो।
29अपनी आत्मा को यथोचित रूप से एकाग्र करके वह स्वयं में दृढ़ता से स्थित रहता है। जरा, दुःख और सुख को काटकर वह सुख से सोता है।
30इस मानव शरीर का त्याग करके वह अपनी इच्छा के अनुसार (अन्य) रूप प्राप्त करता है। योग जो आधिपत्य प्रदान करता है, उसका उपभोग करते हुए भी मनुष्य को योग की भक्ति से कभी विचलित नहीं होना चाहिए।
31जब मनुष्य योग की यथोचित साधना के पश्चात् अपनी ही आत्मा में आत्मा का दर्शन कर लेता है, तब उसे शतक्रतु (इन्द्र) की भी परवाह नहीं रहती।
32अब सुनो कि अनन्य ध्यान का अभ्यास करता हुआ मनुष्य किस प्रकार योग प्राप्त करने में सफल होता है। जिस दिशा के पीछे सूर्य हो, उसका चिन्तन करते हुए मन को बाहर नहीं, अपितु उस भवन के भीतर स्थिर करना चाहिए जिसमें मनुष्य रहता हो। उस भवन के भीतर रहते हुए मन को तब अपने समस्त बाह्य और आन्तरिक (व्यापारों) सहित उसी विशेष कक्ष में देखना चाहिए जिसमें मनुष्य रहता हो। उस समय जब गहन ध्यान करके मनुष्य उस सर्वस्वरूप (अर्थात् ब्रह्म, विश्व की आत्मा) का दर्शन करता है, तब ब्रह्म से बाहर कुछ भी नहीं रहता जहाँ मन निवास कर सके। शोर से रहित और निर्जन वन में समस्त इन्द्रियों को वश में करके, वहीं मन को स्थिर करके, मनुष्य को अपने शरीर के बाहर और भीतर — दोनों ओर उस सर्वस्वरूप का ध्यान करना चाहिए। मनुष्य को दाँतों, तालु, जिह्वा, कण्ठ तथा ग्रीवा का भी ध्यान करना चाहिए; हृदय और हृदय की नाड़ियों का भी ध्यान करना चाहिए।
33हे मधुसूदन, मेरे ऐसा कहने पर उस बुद्धिमान् शिष्य ने पुनः मुझसे इस मोक्षधर्म के विषय में पूछा, जिसका वर्णन करना इतना कठिन है।
34समय-समय पर खाया जाने वाला यह अन्न उदर में किस प्रकार पचता है? वह किस प्रकार रस में बदलता है? और फिर किस प्रकार रक्त में?
35वह मांस, मज्जा, स्नायु और अस्थियों का पोषण किस प्रकार करता है? देहधारी प्राणियों के ये समस्त अंग किस प्रकार बढ़ते हैं?
36बढ़ते हुए मनुष्य का बल किस प्रकार बढ़ता है? जो तत्त्व पोषक नहीं हैं तथा समस्त मल — इनका पृथक्-पृथक् निष्कासन किस प्रकार होता है?
37यह प्राणी किस प्रकार श्वास लेता है और पुनः छोड़ता है? किस विशेष स्थान पर टिककर आत्मा शरीर में निवास करती है?
38जीवात्मा प्रयत्न करता हुआ शरीर को किस प्रकार धारण करता है? जिस शरीर में वह पुनः निवास करता है, वह किस वर्ण और किस प्रकार का होता है?
39हे भगवन्, हे निष्पाप, आप मुझे यह सब यथार्थ रूप से बताइए। हे माधव, उन विद्वान् ब्राह्मण ने मुझसे इस प्रकार पूछा।
40हे महाबाहु, हे समस्त शत्रुओं के दमन करने वाले, मैंने जैसा स्वयं सुना था, वैसा ही मैंने उन्हें उत्तर दिया — जैसे कोई अपनी कोठरी में कोई बहुमूल्य वस्तु रखकर उस पर अपना मन लगाए रखता है, वैसे ही मन को अपने शरीर के भीतर रखकर, तत्पश्चात् समस्त इन्द्रियों को वश में करके, समस्त प्रमाद से बचते हुए आत्मा की खोज करनी चाहिए।
41इस प्रकार सदा तत्पर रहते हुए और अपनी ही आत्मा में प्रसन्न रहते हुए मनुष्य अत्यन्त थोड़े ही समय में उस ब्रह्म को प्राप्त कर लेता है, जिसके दर्शन से मनुष्य प्रधान का ज्ञाता हो जाता है।
42वह नेत्र के द्वारा ग्रहण किए जाने योग्य नहीं है; न समस्त इन्द्रियों के द्वारा ही। केवल मन के दीपक से ही उस महान् आत्मा का दर्शन हो सकता है।
43उसके हाथ और चरण सब ओर हैं; उसके कान सब ओर हैं; वह इस संसार की समस्त वस्तुओं में व्याप्त होकर निवास करता है।
44जीवात्मा शरीर से निकाली हुई आत्मा का दर्शन करता है। तब मन को शरीर में स्थिर रखकर, रूप से युक्त ब्रह्म का त्याग करके, वह ब्रह्म को समस्त गुणों से मुक्त रूप में देखता है।
45वह अपने मन से आत्मा का दर्शन करता है, मानो उस समय मुस्करा रहा हो। उस ब्रह्म का आश्रय लेकर वह तब मुझमें मोक्ष प्राप्त करता है।
46हे द्विजश्रेष्ठ, यह समस्त रहस्य अब मैंने कह दिया है। मैं आपकी अनुमति चाहता हूँ, क्योंकि मैं अब यह स्थान छोड़ूँगा। आप (भी) जहाँ चाहें वहाँ जाइए।
47हे कृष्ण, उस अवसर पर मेरे ऐसा कहने पर, कठोर तपस्या से सम्पन्न और दृढ़ व्रतों वाले मेरे उस शिष्य ब्राह्मण अपनी इच्छा के अनुसार चले गए।
48वासुदेव ने कहा — हे पृथापुत्र, उस अवसर पर मुझसे मोक्षधर्म के विषय में ये वचन कहकर वे ब्राह्मणश्रेष्ठ वहीं अन्तर्धान हो गए।
49हे पृथापुत्र, क्या तुमने यह उपदेश केवल उसी की ओर लगे हुए मन से सुना? यह तुमने उस अवसर पर सुना था जब तुम अपने रथ पर थे।
50हे पृथापुत्र, मैं समझता हूँ कि जिसकी बुद्धि भ्रान्त है, अथवा जिसने अध्ययन से कोई ज्ञान अर्जित नहीं किया, अथवा जो अपने शरीर के अनुकूल न पड़ने वाला भोजन करता है, अथवा जिसकी आत्मा शुद्ध नहीं है, उसके लिए इसे समझना कठिन है।
51हे भरतश्रेष्ठ, यह जो कहा गया है, वह देवताओं के बीच भी एक महान् रहस्य है। हे पृथापुत्र, इस संसार में किसी काल अथवा स्थान में यह मनुष्य द्वारा सुना नहीं गया।
52हे निष्पाप, तुम्हारे अतिरिक्त और कोई मनुष्य इसे सुनने के योग्य नहीं है। जिसकी अन्तरात्मा भ्रान्त है, उसके लिए इस समय इसे सहज ही समझ पाना सम्भव नहीं।
53हे कुन्तीपुत्र, देवताओं का लोक उन लोगों से भरा है जो कर्म के धर्म का अनुसरण करते हैं। शरीर की समाप्ति देवताओं को प्रिय नहीं है।
54हे पृथापुत्र, वही लक्ष्य सर्वोच्च है जो सनातन ब्रह्म से बना है, जहाँ मनुष्य शरीर का त्याग करके अमरत्व प्राप्त करता है और सदा सुखी रहता है।
55इस धर्म का अनुसरण करके वे भी, जो पापयोनि में जन्मे कहे जाते हैं — जैसे स्त्रियाँ, वैश्य और शूद्र — सर्वोच्च लक्ष्य को प्राप्त होते हैं।
56हे पृथापुत्र, तब उन महाविद्वान् ब्राह्मणों और क्षत्रियों के विषय में क्या कहा जाए, जो सदा अपने-अपने वर्ण के कर्तव्यों में तत्पर रहते हैं और ब्रह्मलोक पर दृष्टि लगाए रहते हैं?
57यह कारणों सहित प्रतिपादित किया गया है; और इसकी प्राप्ति के साधन भी; तथा इसकी पूर्ण उपलब्धि और फल भी — अर्थात् मोक्ष तथा दुःख के विषय में सत्य का निश्चय।
58हे भरतश्रेष्ठ, और कुछ भी ऐसा नहीं जो इससे अधिक सुख देता हो। हे पाण्डुपुत्र, वह मरणधर्मा मनुष्य, जो बुद्धि, श्रद्धा और पराक्रम से सम्पन्न होकर उसे असार जान लेता है जिसे संसार सार मानता है, वह इन्हीं साधनों से थोड़े ही समय में परम पद प्राप्त करने में सफल होता है।
59यही सब कहने योग्य है — इससे उच्चतर और कुछ भी नहीं। हे पृथापुत्र, जो छह मास तक इसके निरन्तर अभ्यास में लगा रहता है, वह योग प्राप्त करने में सफल होता है।
Nepali
1ब्राह्मणले भने — जो (सम्पूर्ण वस्तुको) त्यस एक आश्रयमा लीन हुन्छ, जसले सम्पूर्ण वस्तुसँग आफ्नो एकताको विचारबाट पनि आफूलाई मुक्त पार्दछ — वास्तवमा जसले आफ्नो अस्तित्वको पनि चिन्तन छाडिदिन्छ — ऊ एकपछि अर्को क्रमशः त्याग गर्दै आफ्ना बन्धन पार गर्न सफल हुन्छ।
2जुन मानिस सबैको मित्र हो, जसले सबै कुरा सहन्छ, जो शान्तिमा अनुरक्त छ, जसले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रिय जितिसकेको छ, जो भय र क्रोधबाट रहित छ तथा जसको आत्मा संयत छ, उसै आफूलाई मुक्त पार्न सफल हुन्छ।
3जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई आफूजस्तै ठान्दछ, जो संयत, पवित्र, अभिमानबाट रहित र अहङ्कारशून्य छ, ऊ सबै कुराबाट मुक्त मानिन्छ।
4ऊ पनि मुक्त छ जसले जीवन र मृत्युलाई, सुख र दुःखलाई, लाभ र हानिलाई, प्रिय र अप्रियलाई समान दृष्टिले हेर्दछ।
5ऊ सबै प्रकारले मुक्त छ जसले अरूको सम्पत्तिको लालसा गर्दैन, जसले कसैको अवहेलना गर्दैन, जो सम्पूर्ण द्वन्द्वभन्दा माथि छ, र जसको आत्मा आसक्तिबाट रहित छ।
6ऊ मुक्त छ जसको न कुनै शत्रु छ, न कुनै स्वजन, न कुनै सन्तान; जसले धर्म, अर्थ र कामको त्याग गरिसकेको छ, र जो कामना अथवा लोभबाट मुक्त छ।
7ऊ मुक्त हुन्छ जसले न पुण्य आर्जन गर्दछ न पाप, जसले पूर्वजन्ममा सञ्चित पुण्य र पाप त्यागिदिन्छ, जसले शान्त आत्मा प्राप्त गर्नका लागि आफ्नो शरीरका तत्त्वलाई क्षीण पार्दछ, र जसले सम्पूर्ण द्वन्द्व पार गर्दछ।
8जो सम्पूर्ण कर्मबाट विरत छ, जो कामना अथवा लोभबाट मुक्त छ, जसले यस विश्वलाई अनित्य अथवा अश्वत्थ वृक्षजस्तै — जन्म, मृत्यु र जराले सधैँ युक्त — मान्दछ, जसको बुद्धि त्यागमा स्थिर छ, र जसको दृष्टि सधैँ आफ्नै दोषतिर रहन्छ, ऊ चाँडै नै आफूलाई बाँध्ने बन्धनबाट मुक्त हुन सफल हुन्छ।
9जसले आफ्नो आत्मालाई गन्ध, रस र स्पर्शबाट रहित, शब्दबाट रहित, स्वामित्वबाट रहित, दृश्यबाट रहित तथा अज्ञेय देख्दछ, ऊ मुक्त हुन्छ।
10जसले आफ्नो आत्मालाई पाँच तत्त्वका गुणबाट रहित, रूप र कारणबाट रहित, तथा गुणको भोग गर्दै पनि वास्तवमा गुणबाट रहित देख्दछ, ऊ मुक्त हुन्छ।
11बुद्धिको सहायताले शरीर र मनसँग सम्बद्ध सम्पूर्ण सङ्कल्पको त्याग गरेर मानिस क्रमशः पृथक् अस्तित्वको समाप्तिमा पुग्दछ, जसरी दाउरा नपाएपछि आगो।
12जो सम्पूर्ण संस्कारबाट मुक्त छ, जो सम्पूर्ण द्वन्द्वभन्दा माथि छ, जो सम्पूर्ण परिग्रहबाट रहित छ, र जसले आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियको प्रयोग तपस्याको मार्गदर्शनमा गर्दछ, ऊ मुक्त हुन्छ।
13सम्पूर्ण संस्कारबाट मुक्त भएपछि मानिस तब त्यस ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छ जो सनातन र परम छ, शान्त छ, स्थिर छ, चिरन्तन र अविनाशी छ।
14यसपछि म त्यस योगविद्याको वर्णन गर्नेछु जसभन्दा श्रेष्ठ केही पनि छैन, तथा यो पनि कि योगीहरूले कसरी समाधिद्वारा पूर्ण आत्माको दर्शन गर्दछन्।
15म त्यसको उपदेश विधिपूर्वक दिनेछु। तिमी मबाट ती द्वार सिक जसद्वारा आत्मालाई शरीरभित्र लगाएर मानिसले त्यसलाई देख्दछ जो आदि र अन्त्यबाट रहित छ।
16इन्द्रियलाई तिनका विषयबाट तानेर मानिसले मन आत्मामा स्थिर गर्नुपर्दछ; पहिले कठोरतम तपस्याको अभ्यास गरेर उसले मनको त्यस एकाग्रताको अभ्यास गर्नुपर्दछ जसले मोक्षतिर लैजान्छ।
17तपस्यामा तत्पर र सधैँ मनको एकाग्रताको अभ्यास गर्ने विद्वान्, बुद्धिसम्पन्न ब्राह्मणले शरीरमा आत्मालाई हेर्दै योगविद्याका नियमको पालन गर्नुपर्दछ।
18यदि त्यो सत्पुरुष मनलाई आत्मामा एकाग्र गर्न सफल भयो भने, अनन्य ध्यानको अभ्यासी उसले तब आफ्नै आत्मामा परमात्माको दर्शन गर्दछ।
19आत्मसंयत र सधैँ एकाग्र, तथा आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रिय पूर्णतः जितिसकेको शुद्ध आत्मा भएको पुरुष मनको यस्तो पूर्ण एकाग्रताका कारण आत्माद्वारा आत्माको दर्शन गर्न सफल हुन्छ।
20जसरी कसैले सपनामा कुनै नदेखेको पुरुषलाई देखेर ब्युँझेपछि उसलाई देख्दा चिनिहाल्छ र भन्दछ — 'यो उही हो', त्यसै गरी सत्पुरुषले समाधिको गहन चिन्तनमा परमात्माको दर्शन गरेर समाधिबाट ब्युँझेपछि त्यसलाई चिन्दछ।
21जसरी कसैले मुञ्जको डाँठबाट रेसादार गुदी निकालेर त्यो हेर्दछ, त्यसै गरी योगीले शरीरबाट आत्मालाई निकालेर त्यसको दर्शन गर्दछ।
22शरीरलाई मुञ्ज भनिएको छ र रेसादार गुदीलाई आत्मा भनिन्छ। योग जान्नेहरूद्वारा दिइएको यो उत्तम दृष्टान्त हो।
23जब देहधारीले योगमा आत्माको यथोचित दर्शन गरिसक्छ, तब उसमाथि स्वामित्व गर्ने कोही रहँदैन, किनभने ऊ तब तीनै लोकको स्वामी हुन्छ।
24ऊ आफ्नो इच्छाअनुसार नाना शरीर धारण गर्न समर्थ हुन्छ। जरा र मृत्युलाई पर हटाएर ऊ न शोक गर्दछ न हर्ष।
25योगमा एकाग्र आत्मसंयत पुरुषले (आफ्ना लागि) स्वयं देवताहरूको देवत्व पनि उत्पन्न गर्न सक्दछ। आफ्नो नश्वर शरीरको त्याग गरेर ऊ अपरिवर्तनीय ब्रह्मलाई प्राप्त हुन्छ।
26सम्पूर्ण प्राणीलाई विनाशको ग्रास बनेको देखेर पनि ऊ भयभीत हुँदैन। जब सम्पूर्ण प्राणी पीडित हुन्छन्, तब पनि उसलाई कसैले पीडित पार्न सक्दैन।
27कामनाबाट रहित र शान्त मनले सम्पन्न योगयुक्त पुरुष कहिल्यै पनि दुःख, शोक, भय तथा आसक्ति र स्नेहका भयङ्कर परिणामबाट प्रभावित हुँदैन।
28अस्त्रले उसलाई कहिल्यै भेद्दैन; उसका लागि मृत्युको अस्तित्व नै छैन। संसारमा कतै पनि त्यस्तो कोही देख्न सकिँदैन जो उसभन्दा बढी सुखी होस्।
29आफ्नो आत्मालाई यथोचित रूपमा एकाग्र गरेर ऊ आफैँमा दृढतापूर्वक स्थित रहन्छ। जरा, दुःख र सुखलाई काटेर ऊ सुखले सुत्दछ।
30यस मानव शरीरको त्याग गरेर ऊ आफ्नो इच्छाअनुसार (अन्य) रूप प्राप्त गर्दछ। योगले जुन आधिपत्य प्रदान गर्दछ, त्यसको उपभोग गर्दा पनि मानिसले योगको भक्तिबाट कहिल्यै विचलित हुनुहुँदैन।
31जब मानिसले योगको यथोचित साधनापछि आफ्नै आत्मामा आत्माको दर्शन गर्दछ, तब उसलाई शतक्रतु (इन्द्र)को पनि पर्वाह रहँदैन।
32अब सुन कि अनन्य ध्यानको अभ्यास गर्दै गरेको मानिसले कसरी योग प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। जुन दिशाको पछाडि सूर्य होस्, त्यसको चिन्तन गर्दै मनलाई बाहिर होइन, बरु त्यस भवनभित्र स्थिर गर्नुपर्दछ जसमा मानिस बस्दछ। त्यस भवनभित्र बस्दै मनलाई तब आफ्ना सम्पूर्ण बाह्य र आन्तरिक (व्यापार)सहित त्यही विशेष कोठामा हेर्नुपर्दछ जसमा मानिस बस्दछ। त्यस समय जब गहन ध्यान गरेर मानिसले त्यस सर्वस्वरूप (अर्थात् ब्रह्म, विश्वको आत्मा)को दर्शन गर्दछ, तब ब्रह्मभन्दा बाहिर केही पनि रहँदैन जहाँ मनले निवास गर्न सकोस्। हल्लाबाट रहित र निर्जन वनमा सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा पारेर, त्यहीँ मन स्थिर गरेर, मानिसले आफ्नो शरीरको बाहिर र भित्र — दुवैतिर त्यस सर्वस्वरूपको ध्यान गर्नुपर्दछ। मानिसले दाँत, तालु, जिब्रो, कण्ठ तथा घाँटीको पनि ध्यान गर्नुपर्दछ; हृदय र हृदयका नाडीको पनि ध्यान गर्नुपर्दछ।
33हे मधुसूदन, मैले यसो भनेपछि त्यस बुद्धिमान् शिष्यले पुनः मलाई यस मोक्षधर्मका विषयमा सोध्यो, जसको वर्णन गर्न यति कठिन छ।
34समय-समयमा खाइने यो अन्न पेटमा कसरी पच्दछ? त्यो कसरी रसमा बदलिन्छ? र अनि कसरी रगतमा?
35त्यसले मासु, मज्जा, स्नायु र हड्डीको पोषण कसरी गर्दछ? देहधारी प्राणीका यी सम्पूर्ण अङ्ग कसरी बढ्दछन्?
36बढ्दै गएको मानिसको बल कसरी बढ्दछ? जुन तत्त्व पोषक छैनन् तथा सम्पूर्ण मल — यिनको पृथक्-पृथक् निष्कासन कसरी हुन्छ?
37यो प्राणीले कसरी सास लिन्छ र पुनः छाड्दछ? कुन विशेष स्थानमा टेकेर आत्माले शरीरमा निवास गर्दछ?
38जीवात्माले प्रयत्न गर्दै शरीरलाई कसरी धारण गर्दछ? जुन शरीरमा ऊ पुनः निवास गर्दछ, त्यो कुन वर्ण र कस्तो प्रकारको हुन्छ?
39हे भगवन्, हे निष्पाप, तपाईंले मलाई यो सबै यथार्थ रूपमा बताउनुहोस्। हे माधव, ती विद्वान् ब्राह्मणले मलाई यसरी सोधे।
40हे महाबाहु, हे सम्पूर्ण शत्रुको दमन गर्ने, मैले जस्तो स्वयं सुनेको थिएँ, त्यस्तै मैले उनलाई उत्तर दिएँ — जसरी कसैले आफ्नो कोठरीमा कुनै बहुमूल्य वस्तु राखेर त्यसमा आफ्नो मन लगाइराख्छ, त्यसै गरी मनलाई आफ्नो शरीरभित्र राखेर, त्यसपछि सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा पारेर, सम्पूर्ण प्रमादबाट जोगिँदै आत्माको खोज गर्नुपर्दछ।
41यसरी सधैँ तत्पर रहँदै र आफ्नै आत्मामा प्रसन्न रहँदै मानिसले अत्यन्त थोरै समयमै त्यस ब्रह्मलाई प्राप्त गर्दछ, जसको दर्शनले मानिस प्रधानको ज्ञाता हुन्छ।
42ऊ आँखाद्वारा ग्रहण गरिन योग्य छैन; न सम्पूर्ण इन्द्रियद्वारा नै। केवल मनको दियोले नै त्यस महान् आत्माको दर्शन हुन सक्दछ।
43उसका हात र खुट्टा सबैतिर छन्; उसका कान सबैतिर छन्; ऊ यस संसारका सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त भई निवास गर्दछ।
44जीवात्माले शरीरबाट निकालिएको आत्माको दर्शन गर्दछ। तब मनलाई शरीरमा स्थिर राखेर, रूपले युक्त ब्रह्मको त्याग गरेर, उसले ब्रह्मलाई सम्पूर्ण गुणबाट मुक्त रूपमा देख्दछ।
45उसले आफ्नो मनले आत्माको दर्शन गर्दछ, मानौँ त्यस समय मुस्कुराइरहेको होस्। त्यस ब्रह्मको आश्रय लिएर ऊ तब ममा मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
46हे द्विजश्रेष्ठ, यो सम्पूर्ण रहस्य अब मैले भनिसकेको छु। म तपाईंको अनुमति चाहन्छु, किनभने म अब यो स्थान छाड्नेछु। तपाईं (पनि) जहाँ चाहनुहुन्छ त्यहाँ जानुहोस्।
47हे कृष्ण, त्यस अवसरमा मैले यसो भनेपछि, कठोर तपस्याले सम्पन्न र दृढ व्रत भएका मेरा ती शिष्य ब्राह्मण आफ्नो इच्छाअनुसार गए।
48वासुदेवले भने — हे पृथापुत्र, त्यस अवसरमा मलाई मोक्षधर्मका विषयमा यी वचन भनेर ती ब्राह्मणश्रेष्ठ त्यहीँ अन्तर्धान भए।
49हे पृथापुत्र, के तिमीले यो उपदेश केवल त्यसैतिर लागेको मनले सुन्यौ? यो तिमीले त्यस अवसरमा सुनेका थियौ जब तिमी आफ्नो रथमा थियौ।
50हे पृथापुत्र, म ठान्दछु कि जसको बुद्धि भ्रान्त छ, अथवा जसले अध्ययनबाट कुनै ज्ञान आर्जन गरेको छैन, अथवा जसले आफ्नो शरीरको अनुकूल नपर्ने भोजन गर्दछ, अथवा जसको आत्मा शुद्ध छैन, उसका लागि यसलाई बुझ्न कठिन छ।
51हे भरतश्रेष्ठ, यो जो भनिएको छ, त्यो देवताहरूका बीचमा पनि एउटा महान् रहस्य हो। हे पृथापुत्र, यस संसारमा कुनै काल अथवा स्थानमा यो मानिसद्वारा सुनिएको छैन।
52हे निष्पाप, तिमीबाहेक अरू कुनै मानिस यो सुन्न योग्य छैन। जसको अन्तरात्मा भ्रान्त छ, उसका लागि यस समय यसलाई सहजै बुझ्न सम्भव छैन।
53हे कुन्तीपुत्र, देवताहरूको लोक ती मानिसहरूले भरिएको छ जसले कर्मको धर्मको अनुसरण गर्दछन्। शरीरको समाप्ति देवताहरूलाई प्रिय छैन।
54हे पृथापुत्र, त्यही लक्ष्य सर्वोच्च हो जो सनातन ब्रह्मबाट बनेको छ, जहाँ मानिसले शरीरको त्याग गरेर अमरत्व प्राप्त गर्दछ र सधैँ सुखी रहन्छ।
55यस धर्मको अनुसरण गरेर तिनीहरू पनि, जो पापयोनिमा जन्मेका भनिन्छन् — जस्तै स्त्री, वैश्य र शूद्र — सर्वोच्च लक्ष्यलाई प्राप्त हुन्छन्।
56हे पृथापुत्र, अनि ती महाविद्वान् ब्राह्मण र क्षत्रियका विषयमा के भनियोस्, जो सधैँ आ-आफ्नो वर्णका कर्तव्यमा तत्पर रहन्छन् र ब्रह्मलोकमा दृष्टि लगाइरहन्छन्?
57यो कारणसहित प्रतिपादित गरिएको छ; र यसको प्राप्तिका साधन पनि; तथा यसको पूर्ण उपलब्धि र फल पनि — अर्थात् मोक्ष तथा दुःखका विषयमा सत्यको निश्चय।
58हे भरतश्रेष्ठ, अरू केही पनि यस्तो छैन जसले यसभन्दा बढी सुख देओस्। हे पाण्डुपुत्र, त्यो मरणधर्मा मानिस, जो बुद्धि, श्रद्धा र पराक्रमले सम्पन्न भई त्यसलाई असार जान्दछ जसलाई संसारले सार मान्दछ, ऊ यिनै साधनले थोरै समयमै परम पद प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
59यति नै भन्न योग्य छ — यसभन्दा उच्चतर अरू केही पनि छैन। हे पृथापुत्र, जो छ महिनासम्म यसको निरन्तर अभ्यासमा लागिरहन्छ, ऊ योग प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।