Anushasanika Parva — Religion and profit, which bring on happiness in the next world. The history of Rudra and Uma
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 145
Sanskrit
1उमोवाच किंशील: किंसमाचारः : पुरुषः कैश्च कर्मभिः। स्वर्गं समभिपद्येत सम्प्रदानेन केन वा॥
2श्रीमहेश्वर उवाच दाता ब्राह्मणसत्कर्ता दीनार्तकृपणादिषु। भक्ष्यभोज्यानपानानां वाससां च प्रदायकः॥ प्रतिश्रयान् सभाः कूपान् प्रपाः पुष्करिणीस्तथा। नैत्यकानि च सर्वाणि किमिच्छकमतीव च।॥ आसनं शयनं यानं गृहं रत्नं धनं तथा। सस्यजातानि सर्वाणि गाः क्षेत्राण्यथ योषितः॥ सुप्रतीतमना नित्यं यः प्रयच्छति मानवः। एवंभूतो नरो देवि देवलोकेऽभिजायते॥
3तत्रोष्यं सुचिरं कालं भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्। सहाप्सरोभिर्मुदितो रमते नन्दनादिषु॥
4तस्मात् स्वर्गाच्च्युतो लोकान् मानुषेषु प्रजायते। महाभोगकुले देवि धनधान्यसमन्वितः॥
5तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतो मुदा युतः। महाभोगो महाकोशो धनी भवति मानवः॥
6एते देवि महाभागाः प्राणिनो दानशीलिनः। ब्रह्मणा वै पुरा प्रोक्ताः सर्वस्य प्रियदर्शनाः॥
7अपरे मानवा देवि प्रदानकृपणा द्विजैः। याचिता न प्रयच्छन्ति विद्यमानेऽष्यबुद्धयः॥
8दीनान्धकृपणान् दृष्ट्वा भिक्षुकानतिथीनपि। याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वालोभसमन्विताः॥
9ये न धनानि न वासांसि न भोगान् न च काञ्चनम्। न गावो नानविकृति प्रयच्छन्ति कदाचन॥ अप्रवृत्ताश्च लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः। एवंभूता नरा देवि निरयं यान्त्यबुद्धयः॥
10ते वै मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात्। धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते स्वल्पबुद्धयः॥
11क्षुत्पिपासापरीताश्च सर्वलोकबहिष्कृताः। निराशाः सर्वभोगेम्यो जीवन्त्यधर्मजीविकाम्॥
12अल्पभोगकुले जाता अल्पभोगरता नराः। अनेन कर्मणा देवि भवन्त्यधनिनो नराः॥
13अपरे स्तम्भिनो नित्यं मानिनः पापतो रताः। आसनार्हस्य ये पीठं न प्रयच्छन्त्यचेतसः॥
14मार्गार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः। पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्यल्पबुद्धयः॥
15अार्हान् न च सत्कारैरर्चयन्ति यथाविधि। अर्ध्यमाचमनीयं वा न यच्छन्त्यल्पबुद्धयः॥
16गुरुं चाभिगतं प्रेम्णा गुरुवन्न बुभूषते। अभिमानप्रवृत्तेन लोभेन समवस्थिताः॥ सम्मान्यांश्चावमन्यन्ते वृद्धान् परिभवन्ति च। एवंविधा नरा देवि. सर्वे निरयगामिनः॥
17ते वै यदि नरास्तस्मान्निरयादुत्तरन्ति वै। वर्षपूगैस्ततो जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले॥
18श्वपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानामचेतसाम्। कुलेषु तेषु जायन्ते गुरुवृद्धापचायिनः॥
19न स्तम्भी न च मानी यो देवताद्विजपूजकः। लोकपूज्यो नमस्कर्ता प्रश्रितो मधुरं वचः॥ सर्ववर्णप्रियकरः सर्वभूतहितः सदा। अद्वेषी सुमुखः श्लक्ष्णः स्निग्धवाणीप्रदः सदा॥ स्वागतेनैव सर्वेषां भूतानामविहिंसकः। यथार्हसत्क्रियापूर्वमर्चयन्नवतिष्ठति॥ मार्गार्हाय ददन्मार्गं गुरुं गुरुवदर्चयन्। अतिथिप्रग्रहरतस्तथाभ्यागतपूजकः॥ एवंभूतो नरो देवि स्वर्गतिं प्रतिपद्यते। ततो मानुषतां प्राप्य विशिष्टकुलजो भवेत्॥
20तत्रासौ विपुलैर्भोगैः सर्वरत्नसमायुतः। यथार्हदाता चाहेषु धर्मचर्यापरो भवेत्॥
21सम्मतः सर्वभूतानां सर्वलोकनमस्कृतः। स्वकर्मफलमाप्नोति स्वयमेव नरः सदा॥
22उदात्तकुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा। एष धर्मो मया प्रोक्तो विधात्रा स्वयमीरितः॥
23यस्तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः। हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः।। लोष्टैः स्तम्भैरायुधैर्वा जन्तून् बाधति शोभने। हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः प्रोद्वेजयति चैव ह॥ उपक्रामति जन्तूंश्च उद्वेगजननः सदा। एवंशीलसमाचारो निरयं प्रतिपद्यते॥
24स वै मनुष्यतां गच्छेद् यदि कालस्य पर्ययात्। बह्वाबाधपरिक्लिष्टे जायते सोऽधमे कुले॥
25लोकद्वेष्योऽधमः पुंसां स्वयं कर्मफलैः कृतैः। एष देवि मनुष्येषु बोद्धव्यो ज्ञातिबन्धुषु॥
26अपरः सर्वभूतानि दयावाननुपश्यति। मैत्रदृष्टिः पितृसमो निर्वैरो नियतेन्द्रियः॥ नोवैजयति भूतानि न विघातयते तथा। हस्तपादैः सुनियतैर्विश्वास्यः सर्वजन्तुषु॥
27न रज्ज्वा न च दण्डेन न लोष्टैर्नायुधेन च। उद्वेजयति भूतानि श्लक्ष्णकर्मा दयापरः॥
28एवंशीलसमाचारः स्वर्गे समुपजायते। तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत्॥
29स चेत् कर्मक्षयान्मो मनुष्येषूपजायते। अल्पाबाधो निरान्तकः स जातः सुखमेधते॥
30सुखभागी निरायासो निरुद्वेगः सदा नरः। एष देवि सतां मार्गो बाधा यत्र न विद्यते॥
31उमोवाच इमे मनुष्या दृश्यन्ते उहापोहविशारदाः। ज्ञानविज्ञानसम्पन्नाः प्रज्ञावन्तोऽर्थकोविदाः॥
32दुष्प्रज्ञाश्चापरे देव ज्ञानविज्ञानवर्जिताः। केन कर्मविशेषेण प्रज्ञावान् पुरुषो भवेत्॥
33अल्पप्रज्ञो विरूपाक्ष कथं भवति मानवः। एतन्मे संशयं छिन्धि सर्वधर्मविदां वर॥
34जात्यन्धाश्चापरे देव रोगार्ताश्चापरे तथा। नराः क्लीबाश्च दृश्यन्ते कारणं ब्रूहि तत्र वै॥
35श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्मणान् वेदविदुषः सिद्धान् धर्मविदस्तथा। परिपृच्छन्त्यहरहः कुशलाः कुशलं तथा॥ वर्जयन्तोऽशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा। लभन्ते स्वर्गतिं नित्यमिहलोके तथा सुखम्॥
36स चेन्मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते। श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य कल्याणमुपजायते॥
37परदारेषु ये चापि चक्षुर्दुष्टं प्रयञ्जते। तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास्ते भवन्ति ह॥
38मनसा तु प्रदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये स्त्रियम्। रोगार्तास्ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः॥
39ये तु मूढा दुराचारा वियोनौ मैथुने रताः। पुरुषेणु सुदुष्प्रज्ञा क्लीबत्वमुपयान्ति ते॥
40पशुंश्च ये घातयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः। प्रकीर्णमैथुना ये च क्लीबा जायन्ति ते नराः॥
41उमोवाच सावधं किन्नु वै कर्म निरवयं तथैव च। श्रेयः कुर्वन्नवाप्नोति मानवो देवसत्तम॥
42श्रीमहेश्वर उवाच श्रेयांसं मार्गमन्विच्छन् सदा यः पृच्छति द्विजान्। धर्मान्वेषी गुणाकाङ्गी स स्वर्गे समुपाश्नुते॥
43यदि मानुषतां देवि कदाचित् स निगच्छति। मेधावी धारणायुक्तः प्रायस्तत्राभिजायते॥
44एष देवि सतां धर्मो मन्तव्यो भूतिकारकः। नृणां हितार्थाय मया तव वै समुदाहृतः॥
45उमोवाच अपरे स्वल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणो नराः। ब्राह्मणान् वेदविदुषो नेच्छन्ति परिसर्पितम्॥
46व्रतवन्तो नराः केचिच्छ्रद्धाधर्मपरायणाः। अव्रता भ्रष्टनियमास्तथान्ये राक्षसोपमाः॥
47यज्वानश्च तथैवान्ये निर्होमाच तथाऽपरे। केन कर्मविपाकेन भवन्तीह वदस्व मे॥
48श्रीमहेश्वर उवाच आगमा लोकधर्माणां मर्यादाः सर्वनिर्मिताः। प्रामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते च दृढव्रताः॥
49अधर्मं धर्ममित्याहुर्ये च मोहवशं गताः। अव्रता नष्टमर्यादापते प्रोक्ता ब्रह्मराक्षसाः॥ ते घेत्कालकृतोद्योगात् सम्भवन्तीह मानुषाः। निर्दोमा निर्वषट्कारास्ते भवन्ति नराधमाः॥
50एष देवि मया सर्वः संशयच्छेदनाय ते। कुशलाकुशलो नृणां व्याख्यातो धर्मसागरः॥
English
1Uma said By what nature, what conduct, what deeds, and what gifts, does a man succeed in attaining to Heaven.
2Maheshvara said He who has a liberal disposition, who honours Brahmanas and treats them with hospitality, who makes gifts of food and drink and clothes and other articles of enjoyment to the destitute; the blind and the distressed, who makes gifts of houses erects hall, digs wells, constructs shelters whence pure and cool water is distributed, excavates tanks makes arrangements for the free distributions of gifts every day, gives to all comers what each prays for, who makes gifts of seats and beds and vehicles, wealth, jewels and gems, houses, all kinds of corn, kine, fields and women, he who always makes these gifts with a cheerful heart, becomes a denizen, O goddess, of the celestial region.
3He lives there for a long time, enjoying various kinds of superior articles. Passing his time happily in the company of the Apsaras, he sports in the garden of Nandana and other delightful regions.
4After the exhaustion of his merits he falls down from the celestial region and takes birth in the order of humanity, in a rich family, O goddess, which has a large command of every article of enjoyment.
5In that life he gets all articles for gratifying his wishes and appetites. Indeed, blessed with the possession of such articles, he gets riches and a wellfilled treasury.
6The SelfCreate Brahman himself declared it formerly that it is even such persons, O goddess, who become highly blessed and possessed of liberal dispositions and handsome features.
7There are others, O goddess, who are incapable of making gifts, Gifted with small understandings. They cannot make gifts even when solicited by Brahmanas and possessed of immense riches.
8Seeing the destitute, the blind, the distressed, and mendicants, and even guests arrived at their houses, those persons always filled with the desire of pleasing the organ of taste, turn away, even when expressly solicited by them.
9They never make gifts of wealth or dresses, or viands, or gold, or kine, or any kind of food. Those men who are disinclined to relieve the distress of others, who are full of cupidity, who have no faith in the scriptures, and who do not make gifts. Verily, these of little understanding, O goddess, have to sink in Hell.
10In course of time, when their sufferings in Hell, terminate they take birth in the order of humanity, in poor families.
11Always suffering from hunger and thirst, excluded from all decent society, hopeless of ever enjoying all goodly things, they lead wretched lives.
12Born in families which are destitute of all articles of enjoyment, these men never succeed in enjoying the goodly things of Earth. Indeed, O goddess, it is through deeds that persons become wretched and poor.
13There are others who are arrogant and proud for the possession of riches. Those senseless wretches never offer seats to worthy persons.
14Gifted with little understanding, they do not give way to them who deserve such an honour. Nor do they give water for washing the feet to persons to whom it should be given.
15Indeed, they do not honour, according to the ordinance, with gifts of the Arghya, such persons as deserve to be honoured therewith. They do not offer water for washing the mouth to such as deserve to have that honour.
16They do not treat their very preceptors, when the latter arrive at their houses, in the manner in which preceptors should be treated. Living in cupidity and pride, they refuse to treat their elders and aged men with love and affection, even insulting those who deserve to be honoured and asserting their superiority over them without showing reverence and humility. Such men, O goddess, sink in Hell.
17When their sufferings terminate after many years, they rise from Hell and take birth as men, in low and wretched families.
18Indeed, they who humiliate their preceptors and seniors, have to take birth in such castes as those of Svapakas and Pukkasas who are greatly vile and bereft of intelligence.
19He who is not arrogant or filled with pride, who is a worshipper of the deities and Brahmanas, who enjoys the esteem of the world, wiro bows to every one who deserves his reverence, who utters smooth and sweet words, who benefits persons of all castes, who is always devoted to the behoof of all beings, who does not feel hatred for anybody, who is sweet tongued, who is an utterer of sweet and cooling words, who gives way to one who deserves to have way, who worships his preceptors in the manner in which preceptors deserve to be adored, who welcomes all crcatures with proper courtesy, who does not bear ill will towards any creature, who lives, adoring elders and guests with such honors as they deserve, who is ever bent upon having as many guests as possible, and who adores all who honour his house with their presence, succeeds, O goddess, in ascending to Heaven. Upon the exhaustion of his merit, he is born as a man in a high and respectable family.
20In that life he gets all articles of enjoyment in profusion and jewels and gems and every kind of riches in abundance. He gives to worthy persons what they deserve. He performs every duty and every act of virtuc.
21Honoured of all creatures and receiving their respect, he obtains the fruits of his own deeds.
22Even such a person acquires a high birth in this world. This that I have recited to you, was said by the Ordainer (Brahman) himself formerly.
23That man who is fierce in conduct, who creates terror in all creatures, who injures other beings with hands or feet or cords or sticks, or brickbats or clods of hard clay, or other means of wounding and paining, O beautiful lady, who practises various kinds of deceit for killing living creatures or vexing them, who chases animals and causes them to tremble in fear, indeed, that man, who acts thus, is certain to sink in Hell.
24If in course of time he is born as man in a low and wretched family which meets with obstacles of every kind on every side.
25He is hated by all. A wretch among men, he becomes so for his own deeds.
26Another, who is possessed of mercy, casts his (beings) eye on all creatures. Gifted with a friendly vision, treating all creatures as if he were their father, shorn of every hostile feeling, with all his passions under complete restraint, he never vexes any creature and never fills them with fear by means of his hands or feet which are always under his control. He inspires the confidence of all beings.
27He never afflicts any creature with either cords or clubs or brickbats or clods of hard earth or weapons of any sort. His deeds are never fierce or cruel, and he is full of mercy.
28One who is given to such practices and conduct, certainly ascends to Heaven. There he lives like a god in a celestial palace full of comfort.
29If, upon the exhaustion of his merit, he has to take birth as a man, he becomes born as a man who has not to fight with difficulties of any kind or to meet with any fear. Indeed, he enjoys great happiness.
30Happy and not compelled to work for his livelihood, he lives freed from every kind of anxiety. Even this, O goddess, is the path of the virtuous. In it there are no obstacles or afflictions.
31Uma said In the world some men are inasters of inferences and the premises leading to them. Indeed, they are masters of science and knowledge, have large progeny, and are gifted with learning and wisdom.
32Others, O god, are shorn of wisdom, science, and knowledge, and are marked out by folly. By what particular acts does a person become endued with wisdom?
33By what acis, again, docs one become of little wisdom and distorted vision? Do you remove this doubt of mine. O you who are the foremost of all beings knowing duties.
34Others there are, O god, who are blind from the moment of their birth. Others there are who are diseased and impotent. Do you, O god, tell me the reason of this.
35Maheshvara said Those men who always enquire about what is for their behoof and what is to their detriment, of Brahinanas learned in the Vedas, crowned with success, and knowing all duties, who avoid all kinds of evil deeds, who achieve only such deeds as are good, succeed in ascending to Heaven after leaving this world, and enjoy great happiness as long as they live there.
36Indeed, upon the exhaustion of their merit, when they take their birth in the order of humanity, they become born as men endued with great intelligence. They enjoy every kind of happiness and auspiciousness on account of that intelligence with which they are born.
37Those men of foolish understandings who cast wicked eyes upon the married wives of other men, become cursed with congenital blindness on account of that sinfulness of theirs.
38Those men who, moved by desire in their hearts, cast their eyes on naked women, those men of wicked acts take birth in this world to pass their whole lives in one continuous disease.
39Those men of foolish and wicked acts who indulge in sexual union with women of castes different from their own, those men of little wisdom, have to take birth in their next lives as persons shorn of the virility.
40Those men who cause animals to be killed and those who violate the beds of their preceptors, and those who indulge in promiscuous intercourse have to take birth in their next lives as persons shorn of manhood.
41Uma said What deeds, O foremost of the celestials, are faulty, and what deeds are faultless? What, indeed, are those deeds by doing which a man succeeds in acquiring what is for your highest good?
42Maheshvara said That man who is desirous of determing what is righteousness, and who wishes to acquire prominent virtues and qualities, and who always puts questions to the Brahmanas with a view to find out the path leading to his highest good, succeeds in ascending to Heaven.
43If, he is born as a man, he becomes gifted with intelligence and memory and great wisdom.
44This, O goddess, is the line of conduct that the pious are to follow and that is fraught with great good. I have told you of it for the behoof of human beings.
45Uma said There are men who hate virtue and who are gifted with little understandings. Thcy never wish to approach Brahmanas knowing the Vedas.
46There are others who observe vows and who are given to the duty of performing Shraddhas. Others, again, are destitute of all vows. They do not care for observances and are like Rakshasas in conduct.
47Some there are who are given to the performance of sacrifices and some who do not care for Homa. For what deeds to men become possessed of these different natures.
48Maheshvara said Through the Vedas, the limits have been laid out of all the acts of human beings. Those men who acts thus according to the authority of the Vedas, are seen to become devoted to the observance of vows.
49Those men, however who being influenced by folly accept unrighteousness for its reverse become destitute of vows, transgress all restraints, and come to be considered as Brahmarakshasas. Indeed, it is these men who do not care for Homa, who never utter the Vashat and other sacred Mantras, and who come to be considered as the lowest and vilest of men.
50Thus, O goddess, have I explained to you the entire ocean of duties of human beings for the sake of removing your doubts, not omitting the sins of which they become guilty.
Hindi
1उमा ने कहा — किस स्वभाव, किस आचरण, किन कर्मों और किन दानों से मनुष्य स्वर्ग प्राप्त करने में सफल होता है?
2महेश्वर ने कहा — जिसका स्वभाव उदार है, जो ब्राह्मणों का सम्मान करता है और उनका आतिथ्य करता है, जो दीनों, अन्धों और दुःखियों को अन्न, जल, वस्त्र तथा भोग की अन्य वस्तुओं का दान करता है, जो घरों का दान करता है, सभाभवन बनवाता है, कूप खुदवाता है, ऐसी प्याऊ बनवाता है जहाँ से शुद्ध और शीतल जल बाँटा जाए, तालाब खुदवाता है, प्रतिदिन मुक्त दान के प्रबन्ध करता है, आने वाले प्रत्येक व्यक्ति को वह देता है जिसकी वह याचना करे, जो आसन, शय्या, वाहन, धन, रत्न और मणि, भवन, सब प्रकार का अन्न, गौएँ, खेत और स्त्रियाँ दान करता है — हे देवी, जो सदा प्रसन्न हृदय से ये दान करता है, वह दिव्य लोक का निवासी हो जाता है।
3वह वहाँ दीर्घकाल तक रहता है और भाँति-भाँति की उत्तम वस्तुओं का उपभोग करता है। अप्सराओं के सङ्ग में सुखपूर्वक समय बिताते हुए वह नन्दन तथा अन्य मनोहर प्रदेशों के उपवनों में विहार करता है।
4अपने पुण्य के क्षीण हो जाने पर वह दिव्य लोक से गिरता है और, हे देवी, मनुष्यों के वर्ग में ऐसे धनी कुल में जन्म लेता है जिसके अधिकार में भोग की प्रत्येक वस्तु प्रचुर मात्रा में हो।
5उस जन्म में उसे अपनी इच्छाओं और भूख की तृप्ति के लिए समस्त वस्तुएँ प्राप्त होती हैं। सचमुच, ऐसी वस्तुओं के अधिकार से धन्य होकर वह धन और भरा हुआ कोष प्राप्त करता है।
6स्वयम्भू ब्रह्मा ने स्वयं प्राचीन काल में यह घोषित किया था कि, हे देवी, ऐसे ही पुरुष परम भाग्यशाली तथा उदार स्वभाव और सुन्दर रूप से सम्पन्न होते हैं।
7हे देवी, अन्य पुरुष भी हैं जो दान करने में असमर्थ हैं और जो अल्पबुद्धि से युक्त हैं। वे अपार धन के स्वामी होकर भी और ब्राह्मणों द्वारा याचना किए जाने पर भी दान नहीं कर पाते।
8दीनों, अन्धों, दुःखियों और भिक्षुओं को, तथा अपने घरों पर आए अतिथियों तक को देखकर, स्वाद की इन्द्रिय को प्रसन्न करने की इच्छा से सदा भरे हुए वे पुरुष, उनके स्पष्ट रूप से याचना करने पर भी, मुँह फेर लेते हैं।
9वे कभी धन, वस्त्र, व्यञ्जन, स्वर्ण, गौ अथवा किसी प्रकार के अन्न का दान नहीं करते। जो मनुष्य दूसरों का दुःख दूर करने में अनिच्छुक हैं, जो लोभ से भरे हैं, जिनकी शास्त्रों में कोई श्रद्धा नहीं है, और जो दान नहीं करते — हे देवी, निस्सन्देह इन अल्पबुद्धि पुरुषों को नरक में गिरना पड़ता है।
10कालक्रम में जब नरक में उनके कष्ट समाप्त हो जाते हैं, तब वे मनुष्यों के वर्ग में निर्धन कुलों में जन्म लेते हैं।
11सदा भूख और प्यास से पीड़ित, समस्त शिष्ट समाज से बहिष्कृत, और कभी कोई उत्तम वस्तु भोगने की आशा से रहित होकर वे दुःखमय जीवन बिताते हैं।
12भोग की समस्त वस्तुओं से रहित कुलों में जन्मे ये मनुष्य कभी पृथ्वी की उत्तम वस्तुओं का उपभोग करने में सफल नहीं होते। सचमुच, हे देवी, कर्मों से ही मनुष्य दीन और निर्धन होते हैं।
13अन्य पुरुष भी हैं जो धन के स्वामी होने के कारण उद्धत और अभिमानी होते हैं। वे विवेकहीन अधम कभी योग्य पुरुषों को आसन नहीं देते।
14अल्पबुद्धि से युक्त वे उन्हें मार्ग नहीं देते जो ऐसे सम्मान के योग्य हैं। न वे उन पुरुषों को पैर धोने के लिए जल देते हैं जिन्हें वह दिया जाना चाहिए।
15सचमुच, वे विधान के अनुसार उन पुरुषों का अर्घ्य के दान से सम्मान नहीं करते जो उससे सम्मानित होने योग्य हैं। वे उन्हें मुख धोने के लिए जल नहीं देते जो उस सम्मान के योग्य हैं।
16जब उनके गुरु उनके घरों पर आते हैं, तब वे उनका भी वैसा सत्कार नहीं करते जैसा गुरुओं का किया जाना चाहिए। लोभ और अभिमान में जीते हुए वे अपने बड़ों और वृद्धों के साथ प्रेम और स्नेह का व्यवहार करने से इनकार करते हैं, यहाँ तक कि उनका अपमान करते हैं जो सम्मान के योग्य हैं और बिना आदर तथा विनम्रता दिखाए उन पर अपनी श्रेष्ठता जताते हैं। हे देवी, ऐसे पुरुष नरक में गिरते हैं।
17अनेक वर्षों के पश्चात् जब उनके कष्ट समाप्त हो जाते हैं, तब वे नरक से उठते हैं और नीच तथा दीन कुलों में मनुष्य के रूप में जन्म लेते हैं।
18सचमुच, जो अपने गुरुओं और बड़ों का अपमान करते हैं, उन्हें श्वपाक और पुक्कस जैसी जातियों में जन्म लेना पड़ता है, जो अत्यन्त नीच और बुद्धिहीन हैं।
19जो न उद्धत है न अभिमान से भरा, जो देवताओं और ब्राह्मणों का उपासक है, जो संसार का आदर पाता है, जो अपने आदर के योग्य प्रत्येक व्यक्ति को प्रणाम करता है, जो मृदु और मधुर वचन बोलता है, जो समस्त वर्णों के पुरुषों का हित करता है, जो सदा समस्त प्राणियों के कल्याण में तत्पर रहता है, जो किसी से घृणा नहीं करता, जो मधुरभाषी है, जो मधुर और शीतल वचन बोलता है, जो उसे मार्ग देता है जो मार्ग पाने के योग्य है, जो अपने गुरुओं की उस प्रकार पूजा करता है जिस प्रकार गुरुओं की पूजा की जानी चाहिए, जो समस्त प्राणियों का उचित शिष्टाचार से स्वागत करता है, जो किसी प्राणी के प्रति दुर्भावना नहीं रखता, जो बड़ों और अतिथियों की उनके योग्य सम्मान से पूजा करते हुए जीवन बिताता है, जो सदा अधिक से अधिक अतिथि पाने के लिए उत्सुक रहता है, और जो उन सबकी पूजा करता है जो अपनी उपस्थिति से उसके घर का सम्मान करते हैं — हे देवी, वह स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होता है। अपने पुण्य के क्षीण होने पर वह उच्च और प्रतिष्ठित कुल में मनुष्य के रूप में जन्म लेता है।
20उस जन्म में उसे भोग की समस्त वस्तुएँ प्रचुरता में तथा रत्न, मणि और प्रत्येक प्रकार का धन बहुतायत में प्राप्त होता है। वह योग्य पुरुषों को वह देता है जिसके वे योग्य हैं। वह प्रत्येक कर्तव्य और प्रत्येक पुण्यकर्म करता है।
21समस्त प्राणियों द्वारा सम्मानित और उनका आदर पाकर वह अपने ही कर्मों के फल प्राप्त करता है।
22ऐसा ही पुरुष इस संसार में उच्च जन्म प्राप्त करता है। जो कुछ मैंने तुम्हें सुनाया, वह प्राचीन काल में स्वयं विधाता (ब्रह्मा) ने कहा था।
23हे सुन्दरी, जो मनुष्य आचरण में उग्र है, जो समस्त प्राणियों में भय उत्पन्न करता है, जो अन्य प्राणियों को हाथों, पैरों, रस्सियों, लाठियों, ईंटों के टुकड़ों, कठोर मिट्टी के ढेलों अथवा घाव और पीड़ा देने वाले अन्य साधनों से चोट पहुँचाता है, जो जीवित प्राणियों को मारने अथवा सताने के लिए भाँति-भाँति के छल करता है, जो पशुओं का पीछा करता और उन्हें भय से काँपने पर विवश करता है — सचमुच वह मनुष्य, जो ऐसा आचरण करता है, निश्चय ही नरक में गिरता है।
24कालक्रम में यदि वह मनुष्य के रूप में जन्म ले, तो वह नीच और दीन कुल में जन्म लेता है जिसे हर ओर से सब प्रकार की बाधाएँ मिलती हैं।
25वह सबसे घृणित होता है। मनुष्यों में अधम, वह अपने ही कर्मों से ऐसा हो जाता है।
26दूसरा, जो दया से सम्पन्न है, समस्त प्राणियों पर अपनी दृष्टि डालता है। मैत्रीपूर्ण दृष्टि से सम्पन्न होकर, समस्त प्राणियों के साथ ऐसा व्यवहार करते हुए मानो वह उनका पिता हो, प्रत्येक शत्रुभाव से रहित, अपनी समस्त वासनाओं को पूर्ण संयम में रखकर, वह कभी किसी प्राणी को नहीं सताता और अपने उन हाथों तथा पैरों से, जो सदा उसके वश में रहते हैं, किसी को भय से नहीं भरता। वह समस्त प्राणियों का विश्वास जगाता है।
27वह कभी किसी प्राणी को न रस्सियों से, न मुद्गरों से, न ईंटों के टुकड़ों से, न कठोर मिट्टी के ढेलों से, न किसी प्रकार के शस्त्रों से पीड़ित करता है। उसके कर्म कभी उग्र अथवा क्रूर नहीं होते, और वह दया से भरा रहता है।
28जो ऐसे आचरणों और व्यवहार में लगा है, वह निश्चय ही स्वर्ग को आरोहण करता है। वहाँ वह सुख से भरे एक दिव्य प्रासाद में देवता के समान रहता है।
29यदि अपने पुण्य के क्षीण होने पर उसे मनुष्य के रूप में जन्म लेना पड़े, तो वह ऐसे मनुष्य के रूप में जन्म लेता है जिसे किसी प्रकार की कठिनाइयों से नहीं जूझना पड़ता, न किसी भय का सामना करना पड़ता है। सचमुच, वह महान् सुख का उपभोग करता है।
30सुखी और अपनी जीविका के लिए परिश्रम करने को विवश न होकर वह प्रत्येक प्रकार की चिन्ता से मुक्त जीवन बिताता है। हे देवी, यही धर्मात्माओं का मार्ग है। इसमें न बाधाएँ हैं, न कष्ट।
31उमा ने कहा — संसार में कुछ मनुष्य अनुमानों और उनके आधारभूत हेतुओं के ज्ञाता होते हैं। सचमुच, वे विद्या और ज्ञान के स्वामी होते हैं, उनकी सन्तान बहुत होती है, और वे विद्या तथा प्रज्ञा से सम्पन्न होते हैं।
32हे देव, अन्य लोग प्रज्ञा, विद्या और ज्ञान से रहित होते हैं और मूढ़ता से लक्षित होते हैं। किन विशेष कर्मों से मनुष्य प्रज्ञा से सम्पन्न होता है?
33और फिर किन कर्मों से मनुष्य अल्पप्रज्ञ और विकृत दृष्टि वाला होता है? हे कर्तव्यों को जानने वाले समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, आप मेरा यह सन्देह दूर कीजिए।
34हे देव, अन्य लोग भी हैं जो जन्म के क्षण से ही अन्धे होते हैं। अन्य ऐसे हैं जो रोगी और नपुंसक होते हैं। हे देव, आप मुझे इसका कारण बताइए।
35महेश्वर ने कहा — जो मनुष्य वेदों में विद्वान्, सिद्धि से युक्त और समस्त कर्तव्यों के ज्ञाता ब्राह्मणों से सदा यह पूछते रहते हैं कि उनके लिए क्या हितकर है और क्या अहितकर, जो प्रत्येक प्रकार के दुष्कर्म से बचते हैं, जो केवल वही कर्म करते हैं जो शुभ हैं — वे इस लोक को छोड़ने के पश्चात् स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होते हैं, और जब तक वहाँ रहते हैं तब तक महान् सुख का उपभोग करते हैं।
36सचमुच, अपने पुण्य के क्षीण होने पर जब वे मनुष्यों के वर्ग में जन्म लेते हैं, तब वे महान् बुद्धि से सम्पन्न मनुष्यों के रूप में जन्म लेते हैं। जिस बुद्धि के साथ वे जन्म लेते हैं, उसके कारण वे प्रत्येक प्रकार के सुख और मङ्गल का उपभोग करते हैं।
37जो मूर्खबुद्धि मनुष्य दूसरों की विवाहिता पत्नियों पर दुष्ट दृष्टि डालते हैं, वे अपनी उसी पापवृत्ति के कारण जन्मान्धता से शापित होते हैं।
38जो मनुष्य अपने हृदयों में कामना से प्रेरित होकर नङ्गी स्त्रियों पर दृष्टि डालते हैं, वे दुष्कर्मी पुरुष इस संसार में जन्म लेकर अपना समस्त जीवन एक अखण्ड रोग में बिताते हैं।
39जो मूर्ख और दुष्कर्मी मनुष्य अपने से भिन्न वर्णों की स्त्रियों से समागम करते हैं, वे अल्पप्रज्ञ पुरुष अपने अगले जन्मों में पुंसत्व से रहित पुरुषों के रूप में जन्म लेते हैं।
40जो मनुष्य पशुओं का वध करवाते हैं, और जो अपने गुरुओं की शय्या का उल्लङ्घन करते हैं, तथा जो व्यभिचार में लिप्त रहते हैं — उन्हें अपने अगले जन्मों में पुरुषत्व से रहित पुरुषों के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
41उमा ने कहा — हे देवताओं में श्रेष्ठ, कौन-से कर्म दोषयुक्त हैं और कौन-से कर्म निर्दोष? सचमुच वे कौन-से कर्म हैं जिन्हें करके मनुष्य अपने परम कल्याण की वस्तु प्राप्त करने में सफल होता है?
42महेश्वर ने कहा — जो मनुष्य यह निश्चय करना चाहता है कि धर्म क्या है, और जो श्रेष्ठ गुणों और सद्गुणों को प्राप्त करना चाहता है, और जो अपने परम कल्याण की ओर ले जाने वाला मार्ग खोजने के उद्देश्य से सदा ब्राह्मणों से प्रश्न करता है — वह स्वर्ग को आरोहण करने में सफल होता है।
43यदि वह मनुष्य के रूप में जन्म ले, तो वह बुद्धि, स्मृति और महान् प्रज्ञा से सम्पन्न होता है।
44हे देवी, यही वह आचरण की रेखा है जिस पर धर्मात्माओं को चलना है और जो महान् कल्याण से युक्त है। मैंने तुम्हें उसके विषय में मनुष्यों के हित के लिए बताया है।
45उमा ने कहा — ऐसे मनुष्य हैं जो धर्म से घृणा करते हैं और जो अल्पबुद्धि से युक्त हैं। वे वेदज्ञ ब्राह्मणों के पास जाने की कभी इच्छा नहीं करते।
46अन्य लोग हैं जो व्रतों का पालन करते हैं और जो श्राद्ध करने के कर्तव्य में लगे रहते हैं। फिर अन्य लोग समस्त व्रतों से रहित हैं। वे नियमों की चिन्ता नहीं करते और आचरण में राक्षसों के समान हैं।
47कुछ ऐसे हैं जो यज्ञों के अनुष्ठान में लगे रहते हैं और कुछ ऐसे जो होम की चिन्ता नहीं करते। किन कर्मों से मनुष्य इन भिन्न-भिन्न स्वभावों से युक्त हो जाते हैं?
48महेश्वर ने कहा — वेदों द्वारा मनुष्यों के समस्त कर्मों की सीमाएँ निर्धारित की गई हैं। जो मनुष्य वेदों के प्रमाण के अनुसार इस प्रकार आचरण करते हैं, वे व्रतों के पालन में तत्पर देखे जाते हैं।
49किन्तु जो मनुष्य मूढ़ता से प्रभावित होकर अधर्म को धर्म के स्थान पर स्वीकार करते हैं, वे व्रतों से रहित हो जाते हैं, समस्त मर्यादाओं का उल्लङ्घन करते हैं, और ब्रह्मराक्षस माने जाते हैं। सचमुच, ये ही वे मनुष्य हैं जो होम की चिन्ता नहीं करते, जो कभी वषट् तथा अन्य पवित्र मन्त्रों का उच्चारण नहीं करते, और जो मनुष्यों में नीचतम और अधमतम माने जाते हैं।
50इस प्रकार, हे देवी, मैंने तुम्हारे सन्देह दूर करने के लिए तुम्हें मनुष्यों के कर्तव्यों का समस्त सागर समझा दिया है, और उन पापों को भी नहीं छोड़ा जिनके वे दोषी होते हैं।
Nepali
1उमाले भनिन् — कुन स्वभाव, कुन आचरण, कुन कर्म र कुन दानले मानिस स्वर्ग प्राप्त गर्न सफल हुन्छ?
2महेश्वरले भने — जसको स्वभाव उदार छ, जसले ब्राह्मणहरूको सम्मान गर्दछ र तिनीहरूको आतिथ्य गर्दछ, जसले दीन, अन्धा र दुःखीहरूलाई अन्न, जल, वस्त्र तथा भोगका अन्य वस्तु दान गर्दछ, जसले घरहरूको दान गर्दछ, सभाभवन बनाउँछ, इनार खनाउँछ, त्यस्तो पौवा बनाउँछ जहाँबाट शुद्ध र शीतल जल बाँडियोस्, पोखरी खनाउँछ, प्रतिदिन मुक्त दानको प्रबन्ध गर्दछ, आउने प्रत्येक व्यक्तिलाई त्यो दिन्छ जसको ऊ याचना गर्दछ, जसले आसन, शय्या, वाहन, धन, रत्न र मणि, भवन, सबै प्रकारको अन्न, गाई, खेत र स्त्री दान गर्दछ — हे देवी, जसले सधैँ प्रसन्न हृदयले यी दान गर्दछ, ऊ दिव्य लोकको बासिन्दा हुन्छ।
3ऊ त्यहाँ दीर्घकालसम्म बस्दछ र भाँती-भाँतीका उत्तम वस्तुको उपभोग गर्दछ। अप्सराहरूको सङ्गमा सुखपूर्वक समय बिताउँदै ऊ नन्दन तथा अन्य मनोहर प्रदेशका उपवनमा विहार गर्दछ।
4आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि ऊ दिव्य लोकबाट खस्दछ र, हे देवी, मानिसको वर्गमा त्यस्तो धनी कुलमा जन्म लिन्छ जसको अधिकारमा भोगका प्रत्येक वस्तु प्रचुर मात्रामा होस्।
5त्यस जन्ममा उसले आफ्ना इच्छा र भोकको तृप्तिका लागि सम्पूर्ण वस्तु प्राप्त गर्दछ। साँच्चै, त्यस्ता वस्तुको अधिकारले धन्य भई उसले धन र भरिएको कोष प्राप्त गर्दछ।
6स्वयम्भू ब्रह्माले स्वयं प्राचीन कालमा यो घोषणा गरेका थिए कि, हे देवी, यस्तै पुरुषहरू परम भाग्यशाली तथा उदार स्वभाव र सुन्दर रूपले सम्पन्न हुन्छन्।
7हे देवी, अरू पुरुषहरू पनि छन् जो दान गर्न असमर्थ छन् र जो अल्पबुद्धिले युक्त छन्। तिनीहरू अपार धनका स्वामी भएर पनि र ब्राह्मणहरूले याचना गर्दा पनि दान गर्न सक्दैनन्।
8दीन, अन्धा, दुःखी र भिक्षुहरूलाई, तथा आफ्ना घरमा आएका अतिथिलाई समेत देखेर, स्वादको इन्द्रियलाई प्रसन्न पार्ने इच्छाले सधैँ भरिएका ती पुरुषहरू, तिनीहरूले स्पष्ट रूपमा याचना गर्दा पनि, मुख फर्काउँछन्।
9तिनीहरूले कहिल्यै धन, वस्त्र, परिकार, सुन, गाई अथवा कुनै प्रकारको अन्नको दान गर्दैनन्। जुन मानिसहरू अरूको दुःख हटाउन अनिच्छुक छन्, जो लोभले भरिएका छन्, जसको शास्त्रमा कुनै श्रद्धा छैन, र जसले दान गर्दैनन् — हे देवी, निस्सन्देह यी अल्पबुद्धि पुरुषले नरकमा खस्नुपर्दछ।
10कालक्रममा जब नरकमा तिनीहरूका कष्ट समाप्त हुन्छन्, तब तिनीहरू मानिसको वर्गमा निर्धन कुलमा जन्म लिन्छन्।
11सधैँ भोक र तिर्खाले पीडित, सम्पूर्ण शिष्ट समाजबाट बहिष्कृत, र कहिल्यै कुनै उत्तम वस्तु भोग्ने आशाविहीन भई तिनीहरू दुःखमय जीवन बिताउँछन्।
12भोगका सम्पूर्ण वस्तुविहीन कुलमा जन्मेका यी मानिसहरू कहिल्यै पृथ्वीका उत्तम वस्तुको उपभोग गर्न सफल हुँदैनन्। साँच्चै, हे देवी, कर्मले नै मानिसहरू दीन र निर्धन हुन्छन्।
13अरू पुरुषहरू पनि छन् जो धनका स्वामी भएकाले उद्दण्ड र अभिमानी हुन्छन्। ती विवेकहीन अधमहरूले कहिल्यै योग्य पुरुषलाई आसन दिँदैनन्।
14अल्पबुद्धिले युक्त तिनीहरूले उनीहरूलाई बाटो दिँदैनन् जो त्यस्तो सम्मानको योग्य छन्। न तिनीहरूले ती पुरुषलाई खुट्टा धुन जल दिन्छन् जसलाई त्यो दिइनुपर्दछ।
15साँच्चै, तिनीहरूले विधानअनुसार ती पुरुषको अर्घ्यको दानले सम्मान गर्दैनन् जो त्यसबाट सम्मानित हुन योग्य छन्। तिनीहरूले उनीहरूलाई मुख धुन जल दिँदैनन् जो त्यस सम्मानको योग्य छन्।
16जब तिनीहरूका गुरु तिनीहरूका घरमा आउँछन्, तब तिनीहरूले उनको पनि त्यस्तो सत्कार गर्दैनन् जस्तो गुरुहरूको गरिनुपर्दछ। लोभ र अभिमानमा बाँच्दै तिनीहरू आफ्ना ठूलाबडा र वृद्धहरूसँग प्रेम र स्नेहको व्यवहार गर्न इन्कार गर्दछन्, यहाँसम्म कि तिनीहरूको अपमान गर्दछन् जो सम्मानको योग्य छन् र आदर तथा विनम्रता नदेखाई तिनीहरूमाथि आफ्नो श्रेष्ठता जनाउँछन्। हे देवी, त्यस्ता पुरुषहरू नरकमा खस्दछन्।
17अनेक वर्षपछि जब तिनीहरूका कष्ट समाप्त हुन्छन्, तब तिनीहरू नरकबाट उठ्दछन् र नीच तथा दीन कुलमा मानिसका रूपमा जन्म लिन्छन्।
18साँच्चै, जसले आफ्ना गुरु र ठूलाबडाको अपमान गर्दछन्, तिनीहरूले श्वपाक र पुक्कसजस्ता जातिमा जन्म लिनुपर्दछ, जो अत्यन्त नीच र बुद्धिहीन छन्।
19जो न उद्दण्ड छ न अभिमानले भरिएको, जो देवता र ब्राह्मणहरूको उपासक छ, जसले संसारको आदर पाउँछ, जसले आफ्नो आदरयोग्य प्रत्येक व्यक्तिलाई प्रणाम गर्दछ, जसले मृदु र मीठा वचन बोल्दछ, जसले सम्पूर्ण वर्णका पुरुषको हित गर्दछ, जो सधैँ सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणमा तत्पर रहन्छ, जसले कसैलाई घृणा गर्दैन, जो मधुरभाषी छ, जसले मीठा र शीतल वचन बोल्दछ, जसले उसलाई बाटो दिन्छ जो बाटो पाउन योग्य छ, जसले आफ्ना गुरुको त्यसै प्रकारले पूजा गर्दछ जसरी गुरुहरूको पूजा गरिनुपर्दछ, जसले सम्पूर्ण प्राणीको उचित शिष्टाचारले स्वागत गर्दछ, जसले कुनै प्राणीप्रति दुर्भावना राख्दैन, जसले ठूलाबडा र अतिथिहरूको तिनीहरूयोग्य सम्मानले पूजा गर्दै जीवन बिताउँछ, जो सधैँ बढीभन्दा बढी अतिथि पाउन उत्सुक रहन्छ, र जसले ती सबैको पूजा गर्दछ जसले आफ्नो उपस्थितिले उसको घरको सम्मान गर्दछन् — हे देवी, ऊ स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छ। आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि ऊ उच्च र प्रतिष्ठित कुलमा मानिसका रूपमा जन्म लिन्छ।
20त्यस जन्ममा उसले भोगका सम्पूर्ण वस्तु प्रचुरतामा तथा रत्न, मणि र प्रत्येक प्रकारको धन प्रशस्त मात्रामा प्राप्त गर्दछ। उसले योग्य पुरुषलाई त्यो दिन्छ जसको तिनीहरू योग्य छन्। उसले प्रत्येक कर्तव्य र प्रत्येक पुण्यकर्म गर्दछ।
21सम्पूर्ण प्राणीद्वारा सम्मानित र तिनीहरूको आदर पाएर उसले आफ्नै कर्मका फल प्राप्त गर्दछ।
22त्यस्तै पुरुषले यस संसारमा उच्च जन्म प्राप्त गर्दछ। जे-जति मैले तिमीलाई सुनाएँ, त्यो प्राचीन कालमा स्वयं विधाता (ब्रह्मा)ले भनेका थिए।
23हे सुन्दरी, जुन मानिस आचरणमा उग्र छ, जसले सम्पूर्ण प्राणीमा भय उत्पन्न गर्दछ, जसले अन्य प्राणीलाई हात, खुट्टा, डोरी, लाठी, इँटाका टुक्रा, कडा माटोका डल्ला अथवा घाउ र पीडा दिने अन्य साधनले चोट पुर्याउँछ, जसले जीवित प्राणीलाई मार्न अथवा सताउन भाँती-भाँतीका छल गर्दछ, जसले पशुहरूको पिछा गर्दछ र तिनीहरूलाई भयले काँप्न बाध्य पार्दछ — साँच्चै त्यो मानिस, जसले यस्तो आचरण गर्दछ, निश्चय नै नरकमा खस्दछ।
24कालक्रममा यदि ऊ मानिसका रूपमा जन्म लिन्छ भने, ऊ नीच र दीन कुलमा जन्म लिन्छ जसलाई हरेक तर्फबाट सबै प्रकारका बाधा भेटिन्छन्।
25ऊ सबैबाट घृणित हुन्छ। मानिसमध्ये अधम, ऊ आफ्नै कर्मले त्यस्तो हुन्छ।
26अर्को, जो दयाले सम्पन्न छ, सम्पूर्ण प्राणीमाथि आफ्नो दृष्टि हाल्दछ। मैत्रीपूर्ण दृष्टिले सम्पन्न भई, सम्पूर्ण प्राणीसँग यस्तो व्यवहार गर्दै मानौँ ऊ तिनीहरूको पिता हो, प्रत्येक शत्रुभावविहीन, आफ्ना सम्पूर्ण वासनालाई पूर्ण संयममा राखेर, उसले कहिल्यै कुनै प्राणीलाई सताउँदैन र आफ्ना ती हात तथा खुट्टाले, जो सधैँ उसको वशमा रहन्छन्, कसैलाई भयले भर्दैन। उसले सम्पूर्ण प्राणीको विश्वास जगाउँछ।
27उसले कहिल्यै कुनै प्राणीलाई न डोरीले, न मुङ्ग्रोले, न इँटाका टुक्राले, न कडा माटोका डल्लाले, न कुनै प्रकारका शस्त्रले पीडित पार्दछ। उसका कर्म कहिल्यै उग्र अथवा क्रूर हुँदैनन्, र ऊ दयाले भरिएको हुन्छ।
28जो यस्ता आचरण र व्यवहारमा लागेको छ, ऊ निश्चय नै स्वर्गमा आरोहण गर्दछ। त्यहाँ ऊ सुखले भरिएको एउटा दिव्य प्रासादमा देवतासमान बस्दछ।
29यदि आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि उसले मानिसका रूपमा जन्म लिनुपर्दछ भने, ऊ त्यस्तो मानिसका रूपमा जन्म लिन्छ जसलाई कुनै प्रकारका कठिनाइसँग जुध्नुपर्दैन, न कुनै भयको सामना गर्नुपर्दछ। साँच्चै, उसले महान् सुखको उपभोग गर्दछ।
30सुखी र आफ्नो जीविकाका लागि परिश्रम गर्न बाध्य नभई ऊ प्रत्येक प्रकारको चिन्ताबाट मुक्त जीवन बिताउँछ। हे देवी, यही धर्मात्माहरूको मार्ग हो। यसमा न बाधा छन्, न कष्ट।
31उमाले भनिन् — संसारमा कतिपय मानिस अनुमान र तिनका आधारभूत हेतुका ज्ञाता हुन्छन्। साँच्चै, तिनीहरू विद्या र ज्ञानका स्वामी हुन्छन्, तिनीहरूका सन्तान धेरै हुन्छन्, र तिनीहरू विद्या तथा प्रज्ञाले सम्पन्न हुन्छन्।
32हे देव, अरू मानिसहरू प्रज्ञा, विद्या र ज्ञानविहीन हुन्छन् र मूढताले लक्षित हुन्छन्। कुन विशेष कर्मले मानिस प्रज्ञाले सम्पन्न हुन्छ?
33र फेरि कुन कर्मले मानिस अल्पप्रज्ञ र विकृत दृष्टि भएको हुन्छ? हे कर्तव्य जान्ने सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ, तपाईंले मेरो यो सन्देह हटाइदिनुहोस्।
34हे देव, अरू मानिस पनि छन् जो जन्मको क्षणदेखि नै अन्धा हुन्छन्। अरू त्यस्ता छन् जो रोगी र नपुंसक हुन्छन्। हे देव, तपाईंले मलाई यसको कारण बताउनुहोस्।
35महेश्वरले भने — जुन मानिसहरू वेदमा विद्वान्, सिद्धिले युक्त र सम्पूर्ण कर्तव्यका ज्ञाता ब्राह्मणहरूसँग सधैँ यो सोध्दै रहन्छन् कि तिनीहरूका लागि के हितकर छ र के अहितकर, जो प्रत्येक प्रकारको दुष्कर्मबाट जोगिन्छन्, जसले केवल त्यही कर्म गर्दछन् जो शुभ छन् — तिनीहरू यस लोक छोडेपछि स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छन्, र जबसम्म त्यहाँ रहन्छन् तबसम्म महान् सुखको उपभोग गर्दछन्।
36साँच्चै, आफ्नो पुण्य क्षीण भएपछि जब तिनीहरू मानिसको वर्गमा जन्म लिन्छन्, तब तिनीहरू महान् बुद्धिले सम्पन्न मानिसका रूपमा जन्म लिन्छन्। जुन बुद्धिका साथ तिनीहरू जन्म लिन्छन्, त्यसैका कारण तिनीहरूले प्रत्येक प्रकारको सुख र मङ्गलको उपभोग गर्दछन्।
37जुन मूर्खबुद्धि मानिसहरूले अरूका विवाहिता पत्नीमाथि दुष्ट दृष्टि हाल्दछन्, तिनीहरू आफ्नै त्यस पापवृत्तिका कारण जन्मान्धताले शापित हुन्छन्।
38जुन मानिसहरू आफ्ना हृदयमा कामनाले प्रेरित भई नाङ्गा स्त्रीमाथि दृष्टि हाल्दछन्, ती दुष्कर्मी पुरुषहरूले यस संसारमा जन्म लिएर आफ्नो सम्पूर्ण जीवन एउटा अखण्ड रोगमा बिताउँछन्।
39जुन मूर्ख र दुष्कर्मी मानिसहरूले आफूभन्दा भिन्न वर्णका स्त्रीसँग समागम गर्दछन्, ती अल्पप्रज्ञ पुरुषहरूले आफ्ना अर्का जन्ममा पुंसत्वविहीन पुरुषका रूपमा जन्म लिन्छन्।
40जुन मानिसहरूले पशुहरूको वध गराउँछन्, र जसले आफ्ना गुरुको शय्याको उल्लङ्घन गर्दछन्, तथा जो व्यभिचारमा लिप्त रहन्छन् — तिनीहरूले आफ्ना अर्का जन्ममा पुरुषत्वविहीन पुरुषका रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
41उमाले भनिन् — हे देवताहरूमध्ये श्रेष्ठ, कुन कर्म दोषयुक्त छन् र कुन कर्म निर्दोष? साँच्चै ती कुन कर्म हुन् जो गरेर मानिसले आफ्नो परम कल्याणको वस्तु प्राप्त गर्न सफल हुन्छ?
42महेश्वरले भने — जुन मानिसले यो निश्चय गर्न चाहन्छ कि धर्म के हो, र जसले श्रेष्ठ गुण र सद्गुण प्राप्त गर्न चाहन्छ, र जसले आफ्नो परम कल्याणतिर लैजाने मार्ग खोज्ने उद्देश्यले सधैँ ब्राह्मणहरूसँग प्रश्न गर्दछ — ऊ स्वर्गमा आरोहण गर्न सफल हुन्छ।
43यदि ऊ मानिसका रूपमा जन्म लिन्छ भने, ऊ बुद्धि, स्मृति र महान् प्रज्ञाले सम्पन्न हुन्छ।
44हे देवी, यही त्यो आचरणको रेखा हो जसमा धर्मात्माहरू हिँड्नुपर्दछ र जो महान् कल्याणले युक्त छ। मैले तिमीलाई त्यसका विषयमा मानिसहरूको हितका लागि बताएको छु।
45उमाले भनिन् — त्यस्ता मानिस छन् जो धर्मलाई घृणा गर्दछन् र जो अल्पबुद्धिले युक्त छन्। तिनीहरू वेदज्ञ ब्राह्मणहरूकहाँ जाने कहिल्यै इच्छा गर्दैनन्।
46अरू मानिस छन् जसले व्रतको पालन गर्दछन् र जो श्राद्ध गर्ने कर्तव्यमा लागिरहन्छन्। फेरि अरू मानिस सम्पूर्ण व्रतविहीन छन्। तिनीहरू नियमको वास्ता गर्दैनन् र आचरणमा राक्षससमान छन्।
47कति यस्ता छन् जो यज्ञका अनुष्ठानमा लागिरहन्छन् र कति यस्ता जसले होमको वास्ता गर्दैनन्। कुन कर्मले मानिसहरू यी भिन्न-भिन्न स्वभावले युक्त हुन्छन्?
48महेश्वरले भने — वेदद्वारा मानिसका सम्पूर्ण कर्मका सीमा निर्धारित गरिएका छन्। जुन मानिसहरू वेदको प्रमाणअनुसार यसरी आचरण गर्दछन्, तिनीहरू व्रतको पालनमा तत्पर देखिन्छन्।
49तर जुन मानिसहरू मूढताले प्रभावित भई अधर्मलाई धर्मको ठाउँमा स्वीकार गर्दछन्, तिनीहरू व्रतविहीन हुन्छन्, सम्पूर्ण मर्यादाको उल्लङ्घन गर्दछन्, र ब्रह्मराक्षस मानिन्छन्। साँच्चै, यिनै ती मानिस हुन् जसले होमको वास्ता गर्दैनन्, जसले कहिल्यै वषट् तथा अन्य पवित्र मन्त्रको उच्चारण गर्दैनन्, र जो मानिसमध्ये सबभन्दा नीच र अधम मानिन्छन्।
50यसरी, हे देवी, मैले तिम्रा सन्देह हटाउनका लागि तिमीलाई मानिसका कर्तव्यको सम्पूर्ण सागर बुझाइदिएको छु, र ती पाप पनि छोडेको छैन जसका तिनीहरू दोषी हुन्छन्।