Anushasanika Parva — Ordinances about meat-eating
Volume IX — Anushasana to Svargarohana Parva · Chapter 115
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वया। जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जने। दोषो भक्षयतः कः स्यात् कश्चाभक्षयतो गुणः॥
2हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहतस्य वा। हन्याद् वा यः परस्यार्थं क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः॥
3एतदिच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ। निश्चयेन चिकीर्षामि धर्ममेतं सनातनम्॥
4कथमायुरवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान्। कथमव्यङ्गतामेति लक्षण्यो जायते कथम्॥
5भीष्म उवाच मांसस्याभक्षणाद् राजन् यो धर्मः कुरुनन्दन। तन्मे शृणु यथातत्त्वं यथास्य विधिरुत्तमः॥
6रूपमव्यङ्गतामायुर्बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम्। प्राप्तुकामैनरैहिंसा वर्जिता वै महात्मभिः॥
7ऋषीणामत्र संवादो बहुशः कुरुनन्दन। बभूव तेषां तु मतं यत् तच्छृणु युधिष्ठिर।॥
8यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः। वर्जयेन्मधु मांसं च सममेतद् युधिष्ठिर॥
9सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः। अमांसभक्षणं राजन् प्रशंसन्ति मनीषिणः॥
10न भक्षयति यो मांसं न च हन्यान्न घातयेत्। तन्मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत्॥
11अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु। साधूनां सम्मतो नित्यं भवेन्मांसं विवर्जयन्॥
12स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति। नारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सोऽवसीदति॥
13ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि। मधुमांसनिवृत्त्येति प्राहु चैवं बृहस्पतिः॥
14मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः। न खादति च यो मांसं सममेतन्मतं मम॥
15सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति। सदा तपस्वी भवति मधुमांसविवर्जनात्॥
16सर्वे वेदा न तत् कुर्युः सर्वे यज्ञाश्च भारत। यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चादपि निवर्तते॥
17दुष्करं च रसज्ञाने मांसस्य परिवर्जनम्। चर्तुं व्रतमिदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम्॥
18सर्वभूतेषु यो विद्वान् ददात्यभयदक्षिणाम्। दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः॥
19एवं वै परमं धर्मे प्रशंसन्ति मनीषिणः। प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि वै तथा॥
20आत्मौपम्येन मन्तव्यं बुद्धिमद्भिः कृतात्मभिः। मृत्युतो भयमस्तीति विदुषां भूतिमिच्छताम्॥
21किं पुनर्हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम्। अरोगाणामपापानां पापैराँसोपजीविभिः॥
22तस्माद् विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम्। धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च॥
23अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः। अहिंसा परमं सत्यं यतो धर्मः प्रवर्तते।॥
24न हि मांसं तृणात् काष्ठादुपलाद् वापि जायते। हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद् दोषस्तु भक्षणे॥
25स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाः। क्रव्यादान् राक्षसान् विद्धि जिह्मानृत परायणान्।।२५।
26कान्तारेप्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च। रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च॥ उद्यतेषु च शस्त्रेषु मृगव्यालभयेषु च। अमांसभक्षणे राजन् भयमन्यैर्न गच्छति॥
27शरण्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु। अनुद्वेगकरो लोके च चाप्युद्विजते सदा॥
28यदि चेत् खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत्। घातकः खादकार्थाय तद् घातयति वै नरः॥
29अभक्ष्यमेतदिति वै इति हिंसा निवर्तते। खादकार्थमतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते॥
30यस्माद् प्रसति चैवायुर्हिसकानां महाद्युते। तस्माद् विवजयेन्मांसं य इच्छेद् भूतिमात्मनः॥
31त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः प्राणिविहिंसकाः। उद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा॥
32लोभाद् वा बुद्धिमोहाद् वा बलवीर्यार्थमेव च। संसर्गादथ पापानामधर्मरुचिता नृणाम्॥
33स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुमिच्छति। उद्विग्नवासो वसति यत्र यत्राभिजायते॥
34धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ये स्वस्त्ययनं महत्। मांसस्याभक्षणं प्राहुर्नियताः परमर्षयः॥
35इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतमासीत् पुरा मया। मार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे॥
36यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितैषिणाम्। हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः॥
37धनेन क्रयिको हन्ति खादचोपभोगतः। घातको वधबन्धाभ्यामित्येष त्रिविधो वधः॥
38अखादन्ननुमोदंश्च भावदोषेण मानवः। योऽनुमोदति हन्यन्तं सोऽपि दोषेण लिप्यते॥
39अधृष्यः सर्वभूतानामायुष्मान् निरुजः सदा। भवत्यभक्षयन् मांसं दयावान् प्राणिनामिह॥
40हिरण्यदानैर्गोदानैर्भूमिदानैश्च सर्वशः। मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्ट इति नः श्रुतिः॥
41खादकस्य कृते जन्तून् यो हन्यात् पुरुषाधमः। महादोषतरस्तत्र घातको न तु खादकः॥
42इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर्यो मागैरबुधोऽधमः। हन्याज्जन्तून् मांसगृध्नुः स वै नरकभाड्नरः॥
43भक्षयित्वापि यो मांसं पश्चादपि निवर्तते। तस्यापि सुमहान् धर्मो यः पापाद् विनिवर्तते॥
44आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयी। संस्कर्ता चापभोक्ता च खादकाः सर्व एव ते॥
45इदमन्यत्तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम्। पुराणमृषिभिर्जुष्टं वेदेषु परिनिष्ठितम्॥
46प्रवृत्तिलक्षणो धर्मः प्रजार्थिभिरुदाहृतः। यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाक्षिणाम्॥
47य इच्छेत् पुरुषोऽत्यन्तमात्मानं निरुपद्रवम्। स वर्जयेत मांसानि प्राणिनामिह सर्वशः॥
48श्रूयते हि पुरा कल्पे नृणां व्रीहिपयः पशुः। येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः॥
49ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुरा। अभक्ष्यमपि मांसं यः प्राह भक्ष्यमिति प्रभा॥
50आकाशादवनि प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिः। एतदेव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम्॥
51इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानध। अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप॥
52यस्तु वर्षशतं पूर्णे तपस्तप्येत सुदारुणम्। यश्चैव वर्जयेन्मांसं सममेतन्मतं मम॥
53कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप। वर्जयेन्मधुमांसानि धर्मो ह्यत्र विधीयते॥
54चतुरो वार्षिकान् मासान् यो मांसं परिवर्जयेत्। चत्वारि भद्राण्यवाप्नोति कीर्तिमायुर्यशोबलम्॥
55अथवा मासमेकं वै सर्व मांसान्यभक्षयन्। अतीत्य सर्वदुःखानि सुखं जीवेन्निरामयः॥
56वर्जयन्ति हि मांसानि मासश: पक्षशोऽपि वा। तेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते॥
57मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः। सर्वभूतात्मभूतस्थैर्विदितार्थपरावरैः॥
58नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना। आयुनाथानरण्येन दिलीपरघुपूरुभिः॥ कीर्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना। नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना॥ युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च। मुचुकुन्देन मान्धात्रा हरिश्चन्द्रेण वा विभो॥
59सत्यं वदत मासत्यं सत्यं धर्म: सनातनः। हरिश्चन्द्रश्चरति वै दिवि सत्येन चन्द्रवत्॥
60श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण च। रैवते रन्तिदेवेन बसुना सृञ्जयेन च॥ एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र कृपेण भरतेन च। दुष्यन्तेन करूषेण रामालर्कनरैस्तथा॥ विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता। ऐलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह॥ इक्ष्वाकुणा शम्भुना च श्वेतेन सगरेण च। अजेन धुन्धुना चैव तथैव च सुबाहुना॥ हर्यश्वेन च राजेन्द्र क्षुपेण भरतेन च। एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम्॥ ब्रह्मलोके च तिष्ठन्ति ज्वलमानाः श्रियान्विताः। उपास्यमाना गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः॥
61तदेतदुत्तमं धर्ममहिंसाधर्मलक्षणम्। ये चरन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते॥
62मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः। जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः स्मृताः॥
63इमं धर्मममांसादं यश्चरेच्छावयीत वा। अपि चेत् सुदुराचारो न जातु निरयं व्रजेत्॥
64पठेद् वा य इदं राजञ्छृणुयाद् वाप्यभीक्ष्णशः। अमांसभक्षणविधि पवित्रमृषिपूजितम्॥ विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वकामैर्महीयते। विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभते नात्र संशयः॥
65आपनश्चापदो मुच्येद् बद्धो मुच्येत बन्धनात्। मुच्येत्तथाऽऽतुरो रोगाद् दुःखान्मुच्येत दुःखितः।।७४
66तिर्यग्योनि न गच्छेत रूपवांश्च भवेन्नरः। ऋद्धिमान् वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्नुयाच्च महद् यशः॥
67एतत्ते कथितं राजन् मांसस्य परिवर्जने। प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानमृषिनिर्मितम्॥
English
1Yudhishthira said You have told it many times that abstention from injury is the highest Religion. In Shraddhas, however, that are performed in honour of the departed Manes, persons for their own behoof, should make offerings of various kinds of meat. A doubt has, therefore, sprung in our mind about the duty of abstaining from meat. What are the sins that one commits by eating meat, and what are the merits that one acquires?
2You have said SO So while discoursing formerly upon the ordinances about Shraddhas. How can meat, however, be procured without killing a living creature? Your declarations, therefore, appear to me to be contradictory.
3What are the demerits of him who eats meat by himself slaying a living creature? What are the merits of him who eats the meat of animals, slain by others? What the merits or demerits of hini who kills a living creature for another? Or of him who eats meat buying it of others? I wish, O sinless one, that you should describe to me this subject in full. I wish to ascertain this eternal Religion with certainty.
4How does one acquire longevity? How does onc acquire strength? How does one acquire faultlessness of limbs? Indeed, how does one become gifted with excellent marks?
5Bhishma said Listen to me, O scion of Kuru's race, what the merit is of abstention from meat. Listen to me as I declare to you what the excellent ordinances, in sooth, are on this subject.
6Those great inen who desire beauty, faultessness of limbs, long life, understanding mental and physical strength, and memory should abstain from acts of injury.
7Numberless discourses took place. between the Rishis on this subject, O scion of Kuru's race. Listen, O Yudhishthira, what their opinion was.
8The merit acquired by that person, O Yudhishthira, who, with the steadiness of a vow, worship the celestials every month in Horse sacrifices, is equal to him who discards honey and meat.
9The highly wise seven celestial Rishis, the Valakhillyas, and those Rishi, who drink the rays of the sun, all speak highly of abstention from ineat.
10The self-create Manu has said that man who does not eat meat, or who does not kill living creatures, or who does not cause them to be killed, is a friend of all creatures.
11Such a man is incapable of being oppressed by any creature. He enjoys the confidence of all living beings. He always enjoys, besides, the praise of the pious.
12The virtuous Narada has said that that man who wishes to multiply his own flesh by eating the flesh of other creatures, meet with disaster.
13Brihaspati has said that that man who abstains from honey and meat, gains the merit of gifts and sacrifices and penances.
14In my view, these two persons are equal viz.hc who worships the celestials every month in a Horse-sacrifice for a century and he who abstains from honey and meat.
15On account of abstention from meat, one is considered as one who always worships the celestials in sacrifices, or as one who always makes gifts to others, or as one who always practises the severest austerities.
16That inan who having eaten meal, gives it up afterwards, wins merit by such a deed that is so great that a study of all the Vedas or a performance, O Bharata, of all the sacrifices, cannot give its like.
17It is very difficult to abstain from meat after one has known itstaste. Indeed, it is extremely difficult for such a person to observe the great vow abstention from meat, a vow that assures every creature by removing all fear.
18That learned person who gives to all living creatures the gift of complete assurance, is forsooth, regarded as the giver of lifc-breaths in this world.
19This is the high Religion which wise men esteem very highly. The vital airs of other creatures are as dear to them as those of his own self.
20Men gifted with intelligence and purified souls should always treat others as they theinselves wish to be treated. It is seen that even those men who are endued with learning and who seek to acquire the greatest good in the shape of Liberation, are not free from of the fear of death.
21What necessity there be said those innocent and healthy creatures gifted with love of life, when they are sought to be killed by sinful wretches living by slaughter?
22Therefore, O king, know that the discarding of meat is the highest refuge of Religion, of the celestial region, and of happiness.
23Abstention from injury is the highest Religion. It is, again, the highest penance. It is also the highest truth from which all duty emanates.
24Flesh cannot be had from grass or wood or stone. Unless a living creature is killed it cannot be procured. Hence is the fault in eating flesh.
25The celestials, who live upon Svaha, Svadha, and nectar, are given to truth and sincerity. Those persons, however, who are for satisfying the sensation of taste, should be known as Rakshasas pervaded by the quality of Darkness.
26That man who abstains from meat, is never put in fear, O king, by any creature, wherever hic may be, viz., in terrible forest or inaccessible fastnesses, by day or by night, or at the two twilight's, in the open squares of towns or in conclaves of men, from upraised weapons or in places where there is great fright from wild animals or snakes.
27All creatures seek his protection. He is trusted by all. He never causes any anxiety in others, and himself has never to become anxious,
28If there were nobody who ate flesh there would then be nobody to slay living creatures. The man who slays living creatures kills them for the sake of the person who eats flesh.
29If flesh were not considered as food, there would then be no destruction of living creatures. It is for the sake of the eater that the destruction of living creatures is carried on in the world.
30Since, O you of great splendour, the period of life is shortened of persons who kills living creatures or cause them to be killed, it is clear that the person who seeks his own, behoof, I should give up meat altogether.
31Those dreadful persons who are engaged in the destruction of living creatures never find protectors when they are in need. Such persons should always be molested and punished even as beasts of prey.
32Through cupidity or stupefaction of sense, for the sake of strength and energy, or through association with the sinful, men show tendency for committing sin.
33That man who seeks to multiply his own flesh by (eating) the flesh of others has to live in this world in great anxiety and after death has to take birth in indifferent races and families.
34High Rishis given to the observance of vows and self control have said that abstention from meat is worthy of praise, productive of fame and Heaven and a great satisfaction itself.
35This I heard forinerly, O son of Kunti, from Markandeya when that Rishi discoursed on the sins of eating flesh.
36He who eats the flesh of animals are who desirous of living but who have been slain by either himself or others, commits the sin of slaughter for his this act of cruelty.
37He who purchases flesh, kills living crcatures through his money. He who eats flesh, kills living creatures through such act of caling. He who binds or seizes and actually kilis living creatures, is the slaughterer. These are the three sorts of slaughter, each of these three acts being so.
38He who does not himself eat flesh but approves of an act of slaughter, becomes stained with the sin of slaughter.
39By abstaining from meat and showing mercy to all creatures one becomes incapable of being molested by any creature, and acquires longevity perfect health and happiness.
40The merit won by abstaining from meat, we have heard is superior to that of one who makes presents of gold, of kine, and of land.
41If ong cats the meat that has been sanctified on account of its having been procured from animals dedicated in sacrifices and that have been killed for the purpose of feeding Brahmanas, one incurs a little fault. By behaving otherwise, one becomes stained with sin. That wretched man who kills living creatures for the sake of those who would eat them commits great sin. The eater's sin is not so great.
42That wretched man who following the path of religious rites and sacrifices laid down in the Vedas, would kill a living creature from desire of eating its flesh, would certainly go to Hell. One should never eat meat of animals not dedicated in sacrifices and that are, therefore, killed uselessly, and that has not been offered to the gods and departed Manes with the help of the ordinances. There is not the least doubt that a person by eating such meat goes to Hell.
43That man who having eaten flesh abstains from it afterwards acquires great merit on account of such abstention from sin.
44He who arranges for obtaining flesh, he who approves of those arrangements, he who kills, he who, buys or sells, he who cooks, and he who eats, are all considered as caters of flesh.
45I shall now cite another authority, depending upon the saying of the ordainer himself, that is ancient, worshipped by the Rishis, and established in the Vedas.
46It has been said that religion which has acts for its marks, has been ordained for householders O chief of kings, and not for those men who are desirous of Liberation.
47That man who wishes to avoid disaster should abstain from the meat of every living creature.
48It is heard that in the former Aeon persons, desirous of acquiring regions of merit hereafter, celebrated sacrifices with seeds, regarding such animals as dedicated by them.
49Doubtful about the propriety of eating flesh, the Rishis asked Vasu the king of the Chedis, for removing their doubt. King Vasu, knowing that flesh should not be taken, answered that it was edible, O king.
50From that moment Vasu dropped down from the sky on the Earth. After this he once more repeated his opinion, with the result that he had to go down below the earth for it.
51Listen to me, O king of kings, as I tell you this, O sinless one, There is absolute happiness ! in abstaining from meat, O king.
52He who practises severe austerities for a century, and he who abstains from ineat, are both equally meritorious. This is my opinion.
53In the light half of the month of Kartika in especial, one should abstain from honey and mcat. It has been ordained, that there is great merit in it.
54He who abstains from meat for the four months of the rainy season, acquires the blessed achievements, viz., longevity, fame and power.
55He who abstains for the whole month of Kartika from meat of every kind, gets over all sorts of woe and lives in complete happiness.
56They who abstain from flesh by either months or fortnights, have the region of Brahma ordained for them on account of their abstention from cruelty.
57Formerly many kings, O son of Pritha who had forined themselves the souls of all creatures and who has known the truths of all things viz., Soul and Not Soul, had abstained from flesh either for the whole of the month of Kartika or for the whole of the light fortnight in that month.
58They were Nabhaga, Ambarisha, the great Gaya, Ayu Anaranya, and Dilipa, Raghu, Pura, Kartavirya, Aniruddha, Nahusha, Yayati, Nriga, Vishvaksena, Shasabindu, Yunanashva, Shibi the son of Ushinara, Muchukunda, Mandhatri, and Harishchandra.
59Do you always speak the truth. Never speak an untruth. Truth is an cternal duty. It is by truth that Harishchandra roves through the sky like a second Moon.
60These other kings also viz.,. Shyenchitra, O monarch, and Somaka, Vrika Raivata, Rantideva, Vasu, Srinjaya, Dushmanta, Karushma, Rama, Alarka, Nala, Virupashva, Nimi, intelligent Janaka, Aila, Prithu, Virasena, Ikshvaku, Shambhu, Shveta, Sagara Aja, Dhundhu, Subahu, Haryashva, Kashypa and Bharata, O monarch, did not eat flesh for the month of Kartika and therefore attained to the celestial region and gifted with prosperity, blaze forth with effulgence in the region of Brahmana, worshipped by Gandharvas and surrounded by a thousand beautiful ladies.
61Those great men who practise this excellent Religion which is marked out by abstention from injury, succeed in living in the celestial region.
62Those pious inen who from the time of birth abstain from honey and meat and wine are considered as ascetics.
63That man who practises this religion consisting of abstention from meat or who recites it for making others hear it, will never have to go to Hell even if he be a great wicked man.
64He, O king, who always reads these ordinances about abstention from meat, that are sacred and worshipped by the Rishis or hears it read becomes purged off of every sin and acquire a great happiness on account of the fruition of every desire. Forsooth, he acquires an eminent position among kinsmen.
65When afflicted with calanity, he immediately gets over it. When obstructed with obstacles, he succeeds in freeing himself from them with the utmost case. When suffering from a disease, he becomes quickly cured, and afflicted with sorrow he becomes liberated from it with greatest ease.
66Such a man has never to take birth in the intermediate order of animals or birds. Born in the order of men, he attains to great personal beauty. Gifted with great prosperity, O chief of Kuru's race, he acquires great fame as well.
67I have thus told you, O king, all that should be said about the subject of abstention from meat, together with the ordinances about both the religion of action and inaction as framed by the Rishis.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — आपने अनेक बार कहा है कि अहिंसा ही परम धर्म है। किन्तु पितरों के सम्मान में किए जाने वाले श्राद्धों में मनुष्य को अपने ही हित के लिए नाना प्रकार के मांस की आहुतियाँ देनी चाहिए। इसलिए हमारे मन में मांस से विरत रहने के कर्तव्य के विषय में सन्देह उत्पन्न हुआ है। मांस खाने से मनुष्य को कौन-से पाप लगते हैं और कौन-से पुण्य प्राप्त होते हैं?
2आपने पूर्व में श्राद्धों के विधान पर व्याख्यान करते समय ऐसा ही कहा था। किन्तु किसी जीवित प्राणी को मारे बिना मांस कैसे प्राप्त हो सकता है? इसलिए आपके कथन मुझे परस्पर विरोधी प्रतीत होते हैं।
3जो स्वयं जीवित प्राणी को मारकर उसका मांस खाता है, उसके क्या दोष हैं? जो दूसरों द्वारा मारे गए पशुओं का मांस खाता है, उसके क्या पुण्य हैं? जो किसी दूसरे के लिए जीवित प्राणी को मारता है, उसके क्या पुण्य अथवा दोष हैं? अथवा जो दूसरों से मोल लेकर मांस खाता है, उसके? हे निष्पाप, मैं चाहता हूँ कि आप मुझे यह विषय पूर्ण रूप से समझाएँ। मैं इस सनातन धर्म को निश्चयपूर्वक जानना चाहता हूँ।
4मनुष्य दीर्घायु कैसे प्राप्त करता है? बल कैसे प्राप्त करता है? अङ्गों की निर्दोषता कैसे प्राप्त करता है? वस्तुतः उत्तम लक्षणों से सम्पन्न कैसे होता है?
5भीष्म ने कहा — हे कुरुनन्दन, मुझसे सुनो कि मांस से विरत रहने का क्या पुण्य है। मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि इस विषय पर वस्तुतः उत्तम विधान क्या हैं।
6जो महापुरुष सौन्दर्य, अङ्गों की निर्दोषता, दीर्घायु, बुद्धि, मानसिक तथा शारीरिक बल और स्मृति चाहते हैं, उन्हें हिंसा के कर्मों से विरत रहना चाहिए।
7हे कुरुनन्दन, इस विषय पर ऋषियों के बीच अगणित चर्चाएँ हुईं। हे युधिष्ठिर, सुनो, उनका क्या मत था।
8हे युधिष्ठिर, जो पुरुष व्रत की दृढ़ता से प्रत्येक मास अश्वमेध यज्ञों में देवताओं की पूजा करता है, उसके द्वारा अर्जित पुण्य उसी के समान है जो मधु और मांस का त्याग करता है।
9परम बुद्धिमान् सात दिव्य ऋषि, वालखिल्य तथा वे ऋषि जो सूर्य की किरणों का पान करते हैं — सब मांस से विरत रहने की महती प्रशंसा करते हैं।
10स्वयंभू मनु ने कहा है कि जो मनुष्य मांस नहीं खाता, अथवा जो जीवित प्राणियों का वध नहीं करता, अथवा जो उनका वध नहीं कराता, वह समस्त प्राणियों का मित्र है।
11ऐसा पुरुष किसी प्राणी द्वारा पीड़ित नहीं किया जा सकता। वह समस्त जीवों का विश्वास पाता है। इसके अतिरिक्त वह सदा पुण्यात्माओं की प्रशंसा का भागी होता है।
12धर्मात्मा नारद ने कहा है कि जो पुरुष अन्य प्राणियों का मांस खाकर अपना ही मांस बढ़ाना चाहता है, वह विपत्ति का भागी होता है।
13बृहस्पति ने कहा है कि जो पुरुष मधु और मांस से विरत रहता है, वह दान, यज्ञ और तप का पुण्य प्राप्त करता है।
14मेरे मत में ये दोनों पुरुष समान हैं — अर्थात् जो सौ वर्ष तक प्रत्येक मास अश्वमेध यज्ञ में देवताओं की पूजा करता है, और जो मधु तथा मांस से विरत रहता है।
15मांस से विरत रहने के कारण मनुष्य ऐसा माना जाता है मानो वह सदा यज्ञों में देवताओं की पूजा करता हो, अथवा सदा दूसरों को दान देता हो, अथवा सदा कठोरतम तप करता हो।
16हे भारत, जो पुरुष मांस खा चुकने पर उसे त्याग देता है, वह ऐसे कर्म से इतना महान् पुण्य प्राप्त करता है जिसके समान समस्त वेदों का अध्ययन अथवा समस्त यज्ञों का अनुष्ठान भी नहीं दे सकता।
17मांस का स्वाद जान लेने के पश्चात् उससे विरत रहना अत्यन्त कठिन है। वस्तुतः ऐसे पुरुष के लिए मांस-त्याग का वह महाव्रत पालना अत्यन्त कठिन है, जो व्रत समस्त भय दूर करके प्रत्येक प्राणी को अभय देता है।
18जो विद्वान् पुरुष समस्त जीवित प्राणियों को पूर्ण अभय का दान देता है, वह निश्चय ही इस लोक में प्राणों का दाता माना जाता है।
19यही वह उच्च धर्म है जिसका बुद्धिमान् पुरुष अत्यन्त आदर करते हैं। अन्य प्राणियों के प्राण उन्हें उतने ही प्रिय हैं जितने अपने।
20बुद्धि और पवित्र आत्मा से सम्पन्न पुरुषों को सदा दूसरों के साथ वैसा ही व्यवहार करना चाहिए जैसा वे अपने साथ चाहते हैं। देखा जाता है कि जो पुरुष विद्या से सम्पन्न हैं और मोक्ष के रूप में परम कल्याण प्राप्त करना चाहते हैं, वे भी मृत्यु के भय से मुक्त नहीं हैं।
21तब जीवन से प्रेम करने वाले उन निरपराध और स्वस्थ प्राणियों के विषय में क्या कहना, जब वध से जीविका चलाने वाले पापी अधम उन्हें मारने का प्रयत्न करते हैं?
22अतः हे राजन्, जान लो कि मांस का त्याग ही धर्म का, दिव्य लोक का और सुख का परम आश्रय है।
23अहिंसा ही परम धर्म है। वही फिर परम तप है। वही परम सत्य भी है, जिससे समस्त कर्तव्य उत्पन्न होते हैं।
24मांस घास, काठ अथवा पत्थर से प्राप्त नहीं हो सकता। किसी जीवित प्राणी को मारे बिना वह प्राप्त नहीं हो सकता। इसलिए मांस खाने में दोष है।
25जो देवता स्वाहा, स्वधा और अमृत पर जीवन बिताते हैं, वे सत्य और सरलता में निरत हैं। किन्तु जो पुरुष स्वाद की अनुभूति की तृप्ति में लगे हैं, उन्हें तमोगुण से व्याप्त राक्षस जानना चाहिए।
26हे राजन्, जो पुरुष मांस से विरत रहता है, उसे कहीं भी किसी प्राणी से भय नहीं होता — भयानक वन में हो या दुर्गम गढ़ों में, दिन में हो या रात्रि में, अथवा दोनों सन्ध्याओं में, नगरों के खुले चौकों में हो या मनुष्यों की सभाओं में, उठे हुए शस्त्रों से हो अथवा उन स्थानों में जहाँ वन्य पशुओं या सर्पों का महान् भय हो।
27समस्त प्राणी उसकी शरण चाहते हैं। सब उस पर विश्वास करते हैं। वह कभी दूसरों में चिन्ता उत्पन्न नहीं करता और स्वयं भी कभी चिन्तित नहीं होता।
28यदि मांस खाने वाला कोई न होता, तो जीवित प्राणियों का वध करने वाला भी कोई न होता। जो पुरुष जीवित प्राणियों का वध करता है, वह मांस खाने वाले के लिए ही उनका वध करता है।
29यदि मांस भोजन न माना जाता, तो जीवित प्राणियों का विनाश न होता। संसार में जीवित प्राणियों का विनाश खाने वाले के लिए ही चलाया जाता है।
30हे महातेजस्वी, चूँकि जो जीवित प्राणियों का वध करते हैं अथवा वध कराते हैं, उनकी आयु घट जाती है, इसलिए यह स्पष्ट है कि अपना हित चाहने वाले पुरुष को मांस का सर्वथा त्याग कर देना चाहिए।
31जो भयानक पुरुष जीवित प्राणियों के विनाश में लगे रहते हैं, उन्हें आवश्यकता के समय कोई रक्षक नहीं मिलता। ऐसे पुरुषों को सदा हिंस्र पशुओं के समान ही पीड़ित और दण्डित किया जाना चाहिए।
32लोभ अथवा इन्द्रियों के मोह से, बल और तेज की कामना से, अथवा पापियों के संग से मनुष्य पाप करने की ओर प्रवृत्त होते हैं।
33जो पुरुष दूसरों का मांस (खाकर) अपना ही मांस बढ़ाना चाहता है, उसे इस लोक में महान् चिन्ता में जीना पड़ता है और मृत्यु के पश्चात् निकृष्ट जातियों और कुलों में जन्म लेना पड़ता है।
34व्रत और आत्मसंयम के पालन में निरत महान् ऋषियों ने कहा है कि मांस से विरत रहना प्रशंसा के योग्य, यश और स्वर्ग को देने वाला तथा स्वयं महान् सन्तोष है।
35हे कुन्तीपुत्र, यह मैंने पूर्वकाल में मार्कण्डेय से सुना था, जब उन ऋषि ने मांस खाने के पापों पर व्याख्यान दिया था।
36जो पुरुष उन पशुओं का मांस खाता है जो जीना चाहते थे किन्तु जो स्वयं उसके अथवा दूसरों के द्वारा मारे गए, वह अपने इस क्रूर कर्म से वध का पाप करता है।
37जो मांस मोल लेता है, वह अपने धन से जीवित प्राणियों का वध करता है। जो मांस खाता है, वह खाने के इस कर्म से जीवित प्राणियों का वध करता है। जो जीवित प्राणियों को बाँधता या पकड़ता है और वस्तुतः उनका वध करता है, वह वधिक है। ये वध के तीन प्रकार हैं, और इनमें से प्रत्येक कर्म वैसा ही है।
38जो स्वयं मांस नहीं खाता किन्तु वध के कर्म का अनुमोदन करता है, वह भी वध के पाप से कलङ्कित होता है।
39मांस से विरत रहकर और समस्त प्राणियों पर दया करके मनुष्य किसी प्राणी द्वारा पीड़ित होने योग्य नहीं रहता, तथा दीर्घायु, पूर्ण आरोग्य और सुख प्राप्त करता है।
40हमने सुना है कि मांस से विरत रहने से अर्जित पुण्य उससे श्रेष्ठ है जो स्वर्ण, गौओं और भूमि का दान देता है।
41यदि कोई ऐसा मांस खाता है जो यज्ञों में समर्पित पशुओं से प्राप्त होने के कारण पवित्र हुआ हो और जो ब्राह्मणों को भोजन कराने के लिए मारे गए हों, तो उसे थोड़ा-सा दोष लगता है। इससे भिन्न आचरण करने पर मनुष्य पाप से कलङ्कित होता है। जो अधम पुरुष उनके लिए, जो मांस खाएँगे, जीवित प्राणियों का वध करता है, वह महान् पाप करता है। खाने वाले का पाप उतना बड़ा नहीं।
42जो अधम पुरुष वेदों में बताए गए यज्ञ और कर्मकाण्ड के मार्ग का अनुसरण करते हुए मांस खाने की इच्छा से जीवित प्राणी का वध करता है, वह निश्चय ही नरक को जाएगा। यज्ञ में समर्पित न किए गए और इसलिए व्यर्थ मारे गए पशुओं का मांस, तथा वह मांस जो विधिपूर्वक देवताओं और पितरों को अर्पित न किया गया हो, कभी नहीं खाना चाहिए। इसमें तनिक भी सन्देह नहीं कि ऐसा मांस खाने से मनुष्य नरक को जाता है।
43जो पुरुष मांस खा चुकने पर उससे विरत हो जाता है, वह पाप से ऐसी विरति के कारण महान् पुण्य प्राप्त करता है।
44जो मांस प्राप्त करने का प्रबन्ध करता है, जो उस प्रबन्ध का अनुमोदन करता है, जो वध करता है, जो मोल लेता या बेचता है, जो पकाता है, और जो खाता है — ये सब मांस खाने वाले माने जाते हैं।
45अब मैं स्वयं विधाता के वचन पर आधारित एक और प्रमाण उद्धृत करूँगा, जो पुरातन है, ऋषियों द्वारा पूजित है और वेदों में प्रतिष्ठित है।
46हे राजाओं में श्रेष्ठ, कहा गया है कि जिस धर्म का लक्षण कर्म है, वह गृहस्थों के लिए विहित हुआ है, न कि उन पुरुषों के लिए जो मोक्ष की इच्छा रखते हैं।
47जो पुरुष विपत्ति से बचना चाहता है, उसे प्रत्येक जीवित प्राणी के मांस से विरत रहना चाहिए।
48सुना जाता है कि पूर्व कल्प में परलोक में पुण्य के लोक प्राप्त करने की इच्छा रखने वाले पुरुषों ने बीजों से यज्ञ किए, और उन बीजों को ही अपने द्वारा समर्पित पशु माना।
49मांस खाने के औचित्य के विषय में सन्देह में पड़े ऋषियों ने अपना सन्देह दूर करने के लिए चेदिराज वसु से पूछा। हे राजन्, राजा वसु यह जानते हुए भी कि मांस नहीं लेना चाहिए, उत्तर दिया कि वह खाद्य है।
50उसी क्षण से वसु आकाश से पृथ्वी पर गिर पड़े। इसके पश्चात् उन्होंने एक बार फिर अपना वही मत दोहराया, जिसका फल यह हुआ कि उन्हें उसके कारण पृथ्वी के नीचे जाना पड़ा।
51हे राजाओं के राजा, हे निष्पाप, मुझसे यह सुनो — हे राजन्, मांस से विरत रहने में परम सुख है।
52जो सौ वर्ष तक कठोर तप करता है, और जो मांस से विरत रहता है — दोनों समान रूप से पुण्यवान् हैं। यह मेरा मत है।
53विशेषतः कार्तिक मास के शुक्ल पक्ष में मनुष्य को मधु और मांस से विरत रहना चाहिए। विहित है कि इसमें महान् पुण्य है।
54जो वर्षा ऋतु के चार मास मांस से विरत रहता है, वह दीर्घायु, यश और शक्ति — ये मङ्गलमय उपलब्धियाँ प्राप्त करता है।
55जो पूरे कार्तिक मास प्रत्येक प्रकार के मांस से विरत रहता है, वह सब प्रकार के शोकों को पार कर जाता है और पूर्ण सुख में जीता है।
56जो मासों अथवा पक्षों तक मांस से विरत रहते हैं, उनके लिए क्रूरता से विरति के कारण ब्रह्मलोक विहित है।
57हे पृथापुत्र, पूर्वकाल में अनेक राजा, जिन्होंने अपने को समस्त प्राणियों की आत्मा बना लिया था और जो समस्त वस्तुओं के — अर्थात् आत्मा और अनात्मा के — तत्त्व जानते थे, या तो पूरे कार्तिक मास अथवा उस मास के पूरे शुक्ल पक्ष तक मांस से विरत रहे।
58वे थे — नाभाग, अम्बरीष, महान् गय, आयु, अनरण्य, दिलीप, रघु, पुरु, कार्तवीर्य, अनिरुद्ध, नहुष, ययाति, नृग, विश्वक्सेन, शशबिन्दु, युवनाश्व, उशीनरपुत्र शिबि, मुचुकुन्द, मान्धाता और हरिश्चन्द्र।
59तुम सदा सत्य बोलो। कभी असत्य मत बोलो। सत्य सनातन धर्म है। सत्य से ही हरिश्चन्द्र दूसरे चन्द्रमा के समान आकाश में विचरण करते हैं।
60हे राजन्, ये अन्य राजा भी — अर्थात् श्येनचित्र, सोमक, वृक, रैवत, रन्तिदेव, वसु, सृञ्जय, दुष्मन्त, करूषम, राम, अलर्क, नल, विरूपाश्व, निमि, बुद्धिमान् जनक, ऐल, पृथु, वीरसेन, इक्ष्वाकु, शम्भु, श्वेत, सगर, अज, धुन्धु, सुबाहु, हर्यश्व, कश्यप और भरत — हे राजन्, कार्तिक मास भर मांस नहीं खाते थे और इसीलिए दिव्य लोक को प्राप्त हुए, तथा समृद्धि से सम्पन्न होकर, गन्धर्वों द्वारा पूजित और सहस्र सुन्दरी रमणियों से घिरे हुए ब्रह्मलोक में तेज से देदीप्यमान रहते हैं।
61जो महापुरुष अहिंसा से चिह्नित इस उत्तम धर्म का आचरण करते हैं, वे दिव्य लोक में निवास करने में सफल होते हैं।
62जो पुण्यात्मा पुरुष जन्म से ही मधु, मांस और मदिरा से विरत रहते हैं, वे तपस्वी माने जाते हैं।
63जो पुरुष मांस-त्याग के इस धर्म का आचरण करता है अथवा दूसरों को सुनाने के लिए इसका पाठ करता है, वह महान् पापी होने पर भी कभी नरक नहीं जाएगा।
64हे राजन्, जो सदा मांस-त्याग के इन विधानों को पढ़ता है, जो पवित्र और ऋषियों द्वारा पूजित हैं, अथवा जो इन्हें पढ़ा हुआ सुनता है, वह प्रत्येक पाप से शुद्ध हो जाता है और प्रत्येक कामना की पूर्ति के कारण महान् सुख प्राप्त करता है। निश्चय ही वह अपने बन्धुजनों में प्रमुख स्थान प्राप्त करता है।
65विपत्ति से पीड़ित होने पर वह तत्काल उससे पार पा जाता है। बाधाओं से रुकने पर वह परम सुगमता से उनसे मुक्त होने में सफल होता है। रोग से पीड़ित होने पर वह शीघ्र स्वस्थ हो जाता है, और शोक से आहत होने पर परम सुगमता से उससे मुक्त हो जाता है।
66ऐसे पुरुष को कभी पशु-पक्षी की मध्यवर्ती योनि में जन्म नहीं लेना पड़ता। मनुष्य योनि में जन्म लेकर वह महान् रूप-सौन्दर्य प्राप्त करता है। हे कुरुश्रेष्ठ, महान् समृद्धि से सम्पन्न होकर वह महान् यश भी प्राप्त करता है।
67हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें मांस-त्याग के विषय में वह सब बता दिया जो कहा जाना चाहिए, तथा साथ ही ऋषियों द्वारा निर्मित प्रवृत्ति और निवृत्ति दोनों धर्मों के विधान भी।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — तपाईंले अनेक पटक भन्नुभएको छ कि अहिंसा नै परम धर्म हो। तर पितृहरूको सम्मानमा गरिने श्राद्धमा मानिसले आफ्नै हितका लागि नाना प्रकारका मासुका आहुति दिनुपर्छ। त्यसैले हाम्रो मनमा मासुबाट विरत रहने कर्तव्यका विषयमा सन्देह उत्पन्न भएको छ। मासु खानाले मानिसलाई कुन पाप लाग्दछ र कुन पुण्य प्राप्त हुन्छ?
2तपाईंले पहिले श्राद्धका विधानमाथि व्याख्यान गर्दा त्यस्तै भन्नुभएको थियो। तर कुनै जीवित प्राणीलाई नमारी मासु कसरी प्राप्त हुन सक्दछ? त्यसैले तपाईंका कथन मलाई परस्पर विरोधी लाग्दछन्।
3जसले स्वयं जीवित प्राणीलाई मारेर त्यसको मासु खान्छ, उसका के दोष छन्? जसले अरूले मारेका पशुको मासु खान्छ, उसका के पुण्य छन्? जसले कुनै अर्काका लागि जीवित प्राणीलाई मार्दछ, उसका के पुण्य अथवा दोष छन्? अथवा जसले अरूबाट मोल तिरेर मासु खान्छ, उसका? हे निष्पाप, म चाहन्छु कि तपाईंले मलाई यो विषय पूर्ण रूपमा बुझाउनुहोस्। म यस सनातन धर्मलाई निश्चयपूर्वक जान्न चाहन्छु।
4मानिसले दीर्घायु कसरी प्राप्त गर्दछ? बल कसरी प्राप्त गर्दछ? अङ्गको निर्दोषता कसरी प्राप्त गर्दछ? वस्तुतः उत्तम लक्षणले सम्पन्न कसरी हुन्छ?
5भीष्मले भने — हे कुरुनन्दन, मबाट सुन कि मासुबाट विरत रहनुको के पुण्य छ। मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि यस विषयमा वस्तुतः उत्तम विधान के-के छन्।
6जुन महापुरुषहरू सौन्दर्य, अङ्गको निर्दोषता, दीर्घायु, बुद्धि, मानसिक तथा शारीरिक बल र स्मृति चाहन्छन्, तिनीहरूले हिंसाका कर्मबाट विरत रहनुपर्छ।
7हे कुरुनन्दन, यस विषयमा ऋषिहरूका बीचमा अगणित चर्चा भए। हे युधिष्ठिर, सुन, तिनीहरूको के मत थियो।
8हे युधिष्ठिर, जुन पुरुषले व्रतको दृढताले प्रत्येक महिना अश्वमेध यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्दछ, उसले आर्जन गरेको पुण्य त्यसकै समान छ जसले मह र मासुको त्याग गर्दछ।
9परम बुद्धिमान् सात दिव्य ऋषि, वालखिल्य तथा ती ऋषि जो सूर्यका किरण पान गर्दछन् — सबैले मासुबाट विरत रहनुको महान् प्रशंसा गर्दछन्।
10स्वयम्भू मनुले भनेका छन् कि जुन मानिसले मासु खाँदैन, अथवा जसले जीवित प्राणीको वध गर्दैन, अथवा जसले तिनको वध गराउँदैन, ऊ सम्पूर्ण प्राणीको मित्र हो।
11यस्तो पुरुष कुनै प्राणीद्वारा पीडित हुन सक्दैन। उसले सम्पूर्ण जीवको विश्वास पाउँछ। यसबाहेक ऊ सधैँ पुण्यात्माहरूको प्रशंसाको भागी हुन्छ।
12धर्मात्मा नारदले भनेका छन् कि जुन पुरुषले अन्य प्राणीको मासु खाएर आफ्नै मासु बढाउन चाहन्छ, ऊ विपत्तिको भागी हुन्छ।
13बृहस्पतिले भनेका छन् कि जुन पुरुष मह र मासुबाट विरत रहन्छ, उसले दान, यज्ञ र तपको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
14मेरो मतमा यी दुवै पुरुष समान छन् — अर्थात् जसले सय वर्षसम्म प्रत्येक महिना अश्वमेध यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्दछ, र जो मह तथा मासुबाट विरत रहन्छ।
15मासुबाट विरत रहेका कारण मानिस यस्तो मानिन्छ मानौँ ऊ सधैँ यज्ञमा देवताहरूको पूजा गर्दछ, अथवा सधैँ अरूलाई दान दिन्छ, अथवा सधैँ कठोरतम तप गर्दछ।
16हे भारत, जुन पुरुषले मासु खाइसकेपछि त्यो त्यागिदिन्छ, उसले यस्तो कर्मबाट यति महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ जसको समान सम्पूर्ण वेदको अध्ययन अथवा सम्पूर्ण यज्ञको अनुष्ठानले पनि दिन सक्दैन।
17मासुको स्वाद थाहा पाइसकेपछि त्यसबाट विरत रहन अत्यन्त कठिन छ। वस्तुतः यस्तो पुरुषका लागि मासुत्यागको त्यो महाव्रत पालन गर्न अत्यन्त कठिन छ, जुन व्रतले सम्पूर्ण भय हटाएर प्रत्येक प्राणीलाई अभय दिन्छ।
18जुन विद्वान् पुरुषले सम्पूर्ण जीवित प्राणीलाई पूर्ण अभयको दान दिन्छ, ऊ निश्चय नै यस लोकमा प्राणको दाता मानिन्छ।
19यही त्यो उच्च धर्म हो जसको बुद्धिमान् पुरुषहरूले अत्यन्त आदर गर्दछन्। अन्य प्राणीका प्राण तिनीहरूलाई त्यति नै प्रिय छन् जति आफ्ना।
20बुद्धि र पवित्र आत्माले सम्पन्न पुरुषहरूले सधैँ अरूसँग त्यस्तै व्यवहार गर्नुपर्छ जस्तो तिनीहरू आफूसँग चाहन्छन्। देखिन्छ कि जुन पुरुषहरू विद्याले सम्पन्न छन् र मोक्षका रूपमा परम कल्याण प्राप्त गर्न चाहन्छन्, तिनीहरू पनि मृत्युको भयबाट मुक्त छैनन्।
21तब जीवनसँग प्रेम गर्ने ती निरपराध र स्वस्थ प्राणीका विषयमा के भन्नु, जब वधबाट जीविका चलाउने पापी अधमहरूले तिनलाई मार्ने प्रयत्न गर्दछन्?
22अतः हे राजन्, जान कि मासुको त्याग नै धर्मको, दिव्य लोकको र सुखको परम आश्रय हो।
23अहिंसा नै परम धर्म हो। त्यही फेरि परम तप हो। त्यही परम सत्य पनि हो, जसबाट सम्पूर्ण कर्तव्य उत्पन्न हुन्छन्।
24मासु घाँस, काठ अथवा ढुङ्गाबाट प्राप्त हुन सक्दैन। कुनै जीवित प्राणीलाई नमारी त्यो प्राप्त हुन सक्दैन। त्यसैले मासु खानमा दोष छ।
25जुन देवताहरू स्वाहा, स्वधा र अमृतमा जीवन बिताउँछन्, तिनीहरू सत्य र सरलतामा निरत छन्। तर जुन पुरुषहरू स्वादको अनुभूतिको तृप्तिमा लागेका छन्, तिनीहरूलाई तमोगुणले व्याप्त राक्षस जान्नुपर्छ।
26हे राजन्, जुन पुरुष मासुबाट विरत रहन्छ, उसलाई कहीँ पनि कुनै प्राणीबाट भय हुँदैन — भयानक वनमा होस् वा दुर्गम गढमा, दिनमा होस् वा रातमा, अथवा दुवै सन्ध्यामा, नगरका खुला चोकमा होस् वा मानिसका सभामा, उठेका शस्त्रबाट होस् अथवा ती स्थानमा जहाँ वन्य पशु वा सर्पको महान् भय होस्।
27सम्पूर्ण प्राणीले उसको शरण चाहन्छन्। सबैले उसमाथि विश्वास गर्दछन्। उसले कहिल्यै अरूमा चिन्ता उत्पन्न गर्दैन र स्वयं पनि कहिल्यै चिन्तित हुँदैन।
28यदि मासु खाने कोही नहुन्थ्यो भने, जीवित प्राणीको वध गर्ने पनि कोही हुँदैनथ्यो। जुन पुरुषले जीवित प्राणीको वध गर्दछ, उसले मासु खानेकै लागि तिनको वध गर्दछ।
29यदि मासु भोजन मानिँदैनथ्यो भने, जीवित प्राणीको विनाश हुँदैनथ्यो। संसारमा जीवित प्राणीको विनाश खानेकै लागि चलाइन्छ।
30हे महातेजस्वी, किनभने जसले जीवित प्राणीको वध गर्दछन् अथवा वध गराउँछन्, तिनीहरूको आयु घट्दछ, त्यसैले यो स्पष्ट छ कि आफ्नो हित चाहने पुरुषले मासुको सर्वथा त्याग गर्नुपर्छ।
31जुन भयानक पुरुषहरू जीवित प्राणीको विनाशमा लागिरहन्छन्, तिनीहरूलाई आवश्यकताको बेला कुनै रक्षक भेटिँदैन। यस्ता पुरुषलाई सधैँ हिंस्रक पशुहरूजस्तै पीडित र दण्डित गरिनुपर्छ।
32लोभ अथवा इन्द्रियको मोहले, बल र तेजको कामनाले, अथवा पापीहरूको सङ्गतले मानिसहरू पाप गर्नतिर प्रवृत्त हुन्छन्।
33जुन पुरुषले अरूको मासु (खाएर) आफ्नै मासु बढाउन चाहन्छ, उसले यस लोकमा महान् चिन्तामा बाँच्नुपर्दछ र मृत्युपछि निकृष्ट जाति र कुलमा जन्म लिनुपर्दछ।
34व्रत र आत्मसंयमको पालनमा निरत महान् ऋषिहरूले भनेका छन् कि मासुबाट विरत रहनु प्रशंसायोग्य, यश र स्वर्ग दिने तथा स्वयं महान् सन्तोष हो।
35हे कुन्तीपुत्र, यो मैले पूर्वकालमा मार्कण्डेयबाट सुनेको थिएँ, जब ती ऋषिले मासु खाने पापमाथि व्याख्यान दिएका थिए।
36जुन पुरुषले ती पशुको मासु खान्छ जो बाँच्न चाहन्थे तर जो स्वयं उसद्वारा अथवा अरूद्वारा मारिए, उसले आफ्नो यस क्रूर कर्मबाट वधको पाप गर्दछ।
37जसले मासु मोल लिन्छ, उसले आफ्नो धनले जीवित प्राणीको वध गर्दछ। जसले मासु खान्छ, उसले खाने यस कर्मले जीवित प्राणीको वध गर्दछ। जसले जीवित प्राणीलाई बाँध्दछ वा समात्दछ र वस्तुतः तिनको वध गर्दछ, ऊ वधिक हो। यी वधका तीन प्रकार हुन्, र यीमध्ये प्रत्येक कर्म त्यस्तै हो।
38जो स्वयं मासु खाँदैन तर वधको कर्मको अनुमोदन गर्दछ, ऊ पनि वधको पापले कलङ्कित हुन्छ।
39मासुबाट विरत रहेर र सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गरेर मानिस कुनै प्राणीद्वारा पीडित हुने योग्य रहँदैन, तथा दीर्घायु, पूर्ण आरोग्य र सुख प्राप्त गर्दछ।
40हामीले सुनेका छौँ कि मासुबाट विरत रहनाले आर्जित पुण्य त्योभन्दा श्रेष्ठ छ जसले सुन, गाई र भूमिको दान दिन्छ।
41यदि कसैले यस्तो मासु खान्छ जो यज्ञमा समर्पित पशुबाट प्राप्त भएका कारण पवित्र भएको होस् र जो ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउनका लागि मारिएका हुन्, भने उसलाई थोरै दोष लाग्दछ। यसभन्दा भिन्न आचरण गर्दा मानिस पापले कलङ्कित हुन्छ। जुन अधम पुरुषले तिनका लागि, जसले मासु खानेछन्, जीवित प्राणीको वध गर्दछ, उसले महान् पाप गर्दछ। खानेको पाप त्यति ठूलो हुँदैन।
42जुन अधम पुरुषले वेदमा बताइएका यज्ञ र कर्मकाण्डको मार्गको अनुसरण गर्दै मासु खाने इच्छाले जीवित प्राणीको वध गर्दछ, ऊ निश्चय नै नरकमा जानेछ। यज्ञमा समर्पित नगरिएका र त्यसैले व्यर्थ मारिएका पशुको मासु, तथा त्यो मासु जो विधिपूर्वक देवता र पितृहरूलाई अर्पण गरिएको छैन, कहिल्यै खानुहुँदैन। यसमा तनिक पनि सन्देह छैन कि यस्तो मासु खानाले मानिस नरकमा जान्छ।
43जुन पुरुषले मासु खाइसकेपछि त्यसबाट विरत हुन्छ, उसले पापबाट यस्तो विरतिका कारण महान् पुण्य प्राप्त गर्दछ।
44जसले मासु प्राप्त गर्ने प्रबन्ध गर्दछ, जसले त्यस प्रबन्धको अनुमोदन गर्दछ, जसले वध गर्दछ, जसले मोल लिन्छ वा बेच्दछ, जसले पकाउँछ, र जसले खान्छ — यी सबै मासु खानेमा गनिन्छन्।
45अब म स्वयं विधाताको वचनमा आधारित अर्को एउटा प्रमाण उद्धृत गर्दछु, जो पुरातन छ, ऋषिहरूद्वारा पूजित छ र वेदमा प्रतिष्ठित छ।
46हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, भनिएको छ कि जुन धर्मको लक्षण कर्म हो, त्यो गृहस्थहरूका लागि विहित भएको हो, ती पुरुषका लागि होइन जो मोक्षको इच्छा राख्छन्।
47जुन पुरुष विपत्तिबाट बच्न चाहन्छ, उसले प्रत्येक जीवित प्राणीको मासुबाट विरत रहनुपर्छ।
48सुनिन्छ कि पूर्व कल्पमा परलोकमा पुण्यका लोक प्राप्त गर्ने इच्छा राख्ने पुरुषहरूले बीउबाट यज्ञ गरे, र ती बीउलाई नै आफूद्वारा समर्पित पशु माने।
49मासु खानुको औचित्यका विषयमा सन्देहमा परेका ऋषिहरूले आफ्नो सन्देह हटाउन चेदिराज वसुलाई सोधे। हे राजन्, राजा वसुले मासु लिनुहुँदैन भन्ने जान्दाजान्दै पनि उत्तर दिए कि त्यो खाद्य हो।
50त्यही क्षणदेखि वसु आकाशबाट पृथ्वीमा खसे। यसपछि उनले एक पटक फेरि आफ्नो त्यही मत दोहोर्याए, जसको फल यो भयो कि उनले त्यसैका कारण पृथ्वीमुनि जानुपर्यो।
51हे राजाहरूका राजा, हे निष्पाप, मबाट यो सुन — हे राजन्, मासुबाट विरत रहनुमा परम सुख छ।
52जसले सय वर्षसम्म कठोर तप गर्दछ, र जो मासुबाट विरत रहन्छ — दुवै समान रूपमा पुण्यवान् छन्। यो मेरो मत हो।
53विशेष गरी कात्तिक महिनाको शुक्ल पक्षमा मानिसले मह र मासुबाट विरत रहनुपर्छ। विहित छ कि यसमा महान् पुण्य छ।
54जो वर्षा ऋतुका चार महिना मासुबाट विरत रहन्छ, उसले दीर्घायु, यश र शक्ति — यी मङ्गलमय उपलब्धि प्राप्त गर्दछ।
55जो पूरै कात्तिक महिना प्रत्येक प्रकारको मासुबाट विरत रहन्छ, ऊ सबै प्रकारका शोक पार गर्दछ र पूर्ण सुखमा बाँच्दछ।
56जो महिना अथवा पक्षसम्म मासुबाट विरत रहन्छन्, तिनीहरूका लागि क्रूरताबाट विरतिका कारण ब्रह्मलोक विहित छ।
57हे पृथापुत्र, पूर्वकालमा अनेक राजा, जसले आफूलाई सम्पूर्ण प्राणीको आत्मा बनाएका थिए र जो सम्पूर्ण वस्तुका — अर्थात् आत्मा र अनात्माका — तत्त्व जान्दथे, या त पूरै कात्तिक महिना अथवा त्यस महिनाको पूरै शुक्ल पक्षसम्म मासुबाट विरत रहे।
58तिनीहरू थिए — नाभाग, अम्बरीष, महान् गय, आयु, अनरण्य, दिलीप, रघु, पुरु, कार्तवीर्य, अनिरुद्ध, नहुष, ययाति, नृग, विश्वक्सेन, शशबिन्दु, युवनाश्व, उशीनरपुत्र शिबि, मुचुकुन्द, मान्धाता र हरिश्चन्द्र।
59तिमी सधैँ सत्य बोल। कहिल्यै असत्य नबोल। सत्य सनातन धर्म हो। सत्यले नै हरिश्चन्द्र दोस्रो चन्द्रमाजस्तै आकाशमा विचरण गर्दछन्।
60हे राजन्, यी अन्य राजा पनि — अर्थात् श्येनचित्र, सोमक, वृक, रैवत, रन्तिदेव, वसु, सृञ्जय, दुष्मन्त, करूषम, राम, अलर्क, नल, विरूपाश्व, निमि, बुद्धिमान् जनक, ऐल, पृथु, वीरसेन, इक्ष्वाकु, शम्भु, श्वेत, सगर, अज, धुन्धु, सुबाहु, हर्यश्व, कश्यप र भरत — हे राजन्, कात्तिक महिनाभरि मासु खाँदैनथे र त्यसैले दिव्य लोक प्राप्त गरे, तथा समृद्धिले सम्पन्न भई, गन्धर्वहरूद्वारा पूजित र हजार सुन्दरी रमणीहरूले घेरिएर ब्रह्मलोकमा तेजले देदीप्यमान रहन्छन्।
61जुन महापुरुषहरूले अहिंसाले चिह्नित यस उत्तम धर्मको आचरण गर्दछन्, तिनीहरू दिव्य लोकमा निवास गर्न सफल हुन्छन्।
62जुन पुण्यात्मा पुरुषहरू जन्मैदेखि मह, मासु र मदिराबाट विरत रहन्छन्, तिनीहरू तपस्वी मानिन्छन्।
63जुन पुरुषले मासुत्यागको यस धर्मको आचरण गर्दछ अथवा अरूलाई सुनाउनका लागि यसको पाठ गर्दछ, ऊ महान् पापी भए पनि कहिल्यै नरक जानेछैन।
64हे राजन्, जसले सधैँ मासुत्यागका यी विधान पढ्छ, जो पवित्र र ऋषिहरूद्वारा पूजित छन्, अथवा जसले यी पढेको सुन्छ, ऊ प्रत्येक पापबाट शुद्ध हुन्छ र प्रत्येक कामनाको पूर्तिका कारण महान् सुख प्राप्त गर्दछ। निश्चय नै उसले आफ्ना बन्धुहरूमा प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछ।
65विपत्तिले पीडित हुँदा ऊ तत्काल त्यसबाट पार पाउँछ। बाधाले रोकिँदा ऊ परम सुगमताले तीबाट मुक्त हुन सफल हुन्छ। रोगले पीडित हुँदा ऊ चाँडै निको हुन्छ, र शोकले आहत हुँदा परम सुगमताले त्यसबाट मुक्त हुन्छ।
66यस्तो पुरुषले कहिल्यै पशुपक्षीको मध्यवर्ती योनिमा जन्म लिनुपर्दैन। मनुष्य योनिमा जन्म लिएर उसले महान् रूपसौन्दर्य प्राप्त गर्दछ। हे कुरुश्रेष्ठ, महान् समृद्धिले सम्पन्न भई उसले महान् यश पनि प्राप्त गर्दछ।
67हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई मासुत्यागका विषयमा त्यो सबै बताइदिएँ जो भनिनुपर्छ, तथा सँगै ऋषिहरूद्वारा निर्मित प्रवृत्ति र निवृत्ति दुवै धर्मका विधान पनि।