Mokshadharma Parva — History of Suka
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 152
Sanskrit
1भीष्म उवाच स मोक्षमनुचिन्त्यैव शुकः पितरमभ्यगात्। प्राहाभिवाद्य च गुरुं श्रेयोऽर्थी विनयान्वितः॥ मोक्षधर्मेषु कुशलो भगवान् प्रब्रवीतु मे। यथा मे मनसः शान्तिः परमा सम्भवेत् प्रभो॥
2श्रुत्वा पुत्रस्य तु वचः परमर्षिरुवाच तम्। अधीष्व पुत्र मोक्षं वै धर्मांच विविधानपि॥
3पितुर्नियोगाज्जग्राह शुको धर्मभृतां वरः। योगशास्त्रं च निखिलं कापिलं चैव भारत॥
4स तं ब्राह्मया श्रिया युक्तं ब्रह्मतुल्यपराक्रमम्। मेने पुत्रं यदा व्यासो मोक्षधर्मविशारदम्॥ उवाच गच्छेति तदा जनकं मिथिलेश्वरम्। स ते वक्ष्यति मोक्षार्थं निखिलं मिथिलेश्वरम्॥
5पितुर्नियोगमादाय जगाम मिथिलां नृप। प्रष्टुं धर्मस्य निष्ठां वै मोक्षस्य च परायणम्॥
6उक्तश्च मानुषेण त्वं पथा गच्छेत्यविस्मितः। न प्रभावेण गन्तव्यमन्तरिक्षचरेण वै॥
7आर्जवेणैव गन्तव्यं न सुखान्वेषिणा तथा। नान्वेष्टव्या विशेषास्तु विशेषा हि प्रसङ्गिनः॥
8अहंकारो न कर्तव्यो याज्ये तस्मिन् नराधिपे। स्थातव्यं च वशे तस्य स ते छेत्स्यति संशयम्॥
9स धर्मकुशलो राजा मोक्षशास्त्रविशारदः। याज्यो मम स यद् ब्रूयात् तत् कार्यमविशङ्कया॥
10एवमुक्तः स धर्मात्मा जगाम मिथिलां मुनिः। पद्भ्यां शक्तोऽन्तरिक्षण क्रान्तुं पृथ्वी ससागराम्॥
11स गिरीश्चाप्यतिक्रम्य नदीतीर्थसरांसि च। बहुव्यालमृगाकीर्णा ह्यटवीश्च वनानि च॥ मेरोहरेश्च द्वे वर्षे वर्ष हैमवतं ततः। क्रमेणैवं व्यतिक्रम्य भारतं वर्षमासदत्॥
12स देशान् विविधान् पश्यंश्चीनहूणनिषेवितान्। आर्यावर्तमिमं देशमाजगाम महामुनिः॥
13पितुर्वचनमाज्ञाय तमेवार्थं विचिन्तयन्। अध्वानं सोऽतिचक्राम खेचरः खे चरन्निवा१६॥
14पत्तनानि च रम्याणि स्फीतानि नगराणि च। रत्नानि च विचित्राणि पश्यन्नपि न पश्यति॥
15उद्यानानि च रम्याणि तथैवायतनानि च। पुण्यानि चैव रत्नानि सोऽत्यकामदथाध्वगः॥
16सोऽचिरेणैव कालेन विदेहानाससाद ह। रक्षितान् धर्मराजेन जनकेन महात्मना॥
17तत्र ग्रामान् बहून पश्यन् बबनरसभोजनान्। पल्लीघोषान् समृद्धांश्च बहुगोकुलसंकुलान्॥
18स्फीतांश्च शालियवसैहँससारससेवितान्। पद्मिनीभिश्च शतशः श्रीमतीभिरलङ्कृतान्॥
19स विदेहानतिक्रम्य समृद्धजनसेवितान्। मिथिलोपवनं रम्यमाससाद समृद्धिमत्॥
20हस्त्यश्वरथसंकीर्णं नरनारीसमाकुलम्। पश्यन्नपश्यन्निव तत् समतिकामदच्युतः॥
21मनसा तं वहन् भारं तमेवार्थं विचिन्तयन्। आत्मारामः प्रसन्नात्मा मिथिलामाससाद ह॥
22तस्या द्वारं समासाद्य निःशङ्कः प्रविवेश हा तापि द्वारपालास्तमुग्रवाचा न्यषेधयन्॥
23तथैव च शुकस्तत्र निर्मन्युः समतिष्ठत। चातपाध्वसंतप्तः क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः॥ प्रताम्यति ग्लायति वा नापैति च तथाऽऽतपात्।
24तेषां तु द्वारपालानामेकः शोकसमन्वितः॥ मध्यं गतमिवादित्यं दृष्ट्वा शुकमवस्थितम्।
25पूजयित्वा यथान्यायमभिवाद्य कृताञ्जलिः॥ प्रावेशयत् ततः कक्ष्यां द्वितीयां राजवेश्मनः।
26तत्रासीनः शुकस्तात मोक्षमेवान्वचिन्तयत्॥ छायायामातपे चैव समदर्शी महाद्युतिः।
27तं मुहूर्तादिवागम्य राज्ञो मन्त्री कृताञ्जलिः॥ प्रावेशयत्ततः कक्ष्यां तृतीयां राजवेश्मनः।
28तत्रान्तःपुरसम्बद्धं महच्चैत्ररथोपमम्॥ सुविभक्तजलाक्रीडं रम्यं पुष्पितपादपम्।
29शुकं प्रावेशयन्मन्त्री प्रमदावनमुत्तमम्॥ स तस्यासनमादिश्य निश्चक्राम ततः पुनः।
30तं चारुवेषाः सुश्रोण्यस्तरुण्यः प्रियदर्शनाः॥ सूक्ष्मरक्ताम्बरधरास्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
31संलापोल्लापकुशला नृत्यगीतविशारदाः॥ स्मितपूर्वाभिभाषिण्यो रूपेणाप्सरसां समाः।
32कामोपचारकुशला भावज्ञाः सर्वकोविदाः॥ परं पञ्चाशतं नार्यो वारमुख्याः समाद्रवन्।
33पाद्यादीनि प्रतिग्राह्य पूजया परयार्चयन्॥ कालोपपन्नेन तदा स्वाद्वन्नेनाभ्यतर्पयन्।
34तस्य भुक्तवतस्तात तदन्तःपुरकाननम्॥ सुरम्यं दर्शयामासुरेकैकश्येन भारत।
35क्रीडन्त्यश्च हसन्त्यश्च गायन्त्यश्चापिताः शुभम्॥ उदारसत्त्वं सत्त्वज्ञाः स्त्रियः पर्यचरंस्तथा।
36आरणेयस्तु शुद्धात्मा निःसंदेहः स्वकर्मकृत्॥ वश्येन्द्रियो जितक्रोधो न हृष्यति न कुप्यति।
37तस्मै शय्यासनं दिव्यं देवाह रत्नभूषितम्॥ स्पास्तरणसंकीर्णं ददुस्ता: परमस्त्रियः। पादशौचं तु कृत्वैव शुकः संध्यामुपास्य च॥ निषसादासने पुण्ये तमेवार्थं विचिन्तयन्।
38पूर्वरात्रे तु तत्रासौ भूत्वा ध्यानपरायणः॥ मध्यरात्रे यथान्यायं निद्रामाहारयत् प्रभुः।
39ततो मुहूर्तादुत्थाय कृत्वा शौचमनन्तरम्॥ स्त्रीभिः परिवृतो धीमान् ध्यानमेवान्वपद्यत॥
40अनेन विधिना काणि स्तदहःशेषमच्युतः। तां च रात्रिं नृपकुले वर्तयामास भारत॥
English
1Bhishma said “Thinking of Liberation, Shuka approached his father, and possessed as he was of humility and desirous of acquiring his highest good, he saluted his great preceptor and said,-You are well-versed in the Religion of Liberation. Do you, O illustrious one, describe it to me, so that I may enjoy supreme tranquillity of mind, O powerful one.
2Hearing these words of his son, the great Rishi said to him,-Do you study, O son, the Religion' of Liberation and all the various duties of life.
3At the command of his father, Shuka, that foremost of all righteous men, mastered all the books on Yoga, O Bharata, as also the Science of Kapila.
4When Vyasa saw his son to be endued with the resplendence of the Vedas, and the energy of Brahman, and fully conversant with the Religion of Liberation, he addressed him, saying,-Go you to Janaka the king of Mithila. The king of Mithila will tell you everything for your Liberation.
5Bearing the command of his father, O king, Shuka, proceeded to Mithila for enquiring of its king about the truth of duties and the Refuge of Liberation.
6Before he started, his father further told him,-Do you go there be that path which ordinary human beings follow. Do not have recourses to your Yoga-power for proceeding through the skies. At this Shuka was not at all surprised.
7He was further told that he should proceed there with simplicity and not from desire of pleasure.-Along your way do not seek for friends and wives, since friends and wives are causes of attachment to the world.
8Although the king of Mithila is one in whose sacrifices we officiate, still you should not indulge in any feeling of superiority while living with him. You should live under his direction and in obedience to him. He will remove your doubts.
9That king is well versed in all duties and well acquainted with the Scriptures on Liberation. He is one for whom I officiate in sacrifices. You should, unhesitatingly, do what he orders.
10Thus instructed, the pious Shuka proceeded to Mithila on foot although he was able to go through the skies over the whole Earth with her seas.
11Crossing many hills and mountains, many rivers, many waters and lakes, and many woods and forests full of beasts of prey and other animals, crossing the two insular continents of Meru and Hari successively and next the continent of Himavat, he came at last to the continent known by the name of Bharata.
12Having seen many countries inhabited by Chins and Huns, the great ascetic at last reached Aryavarta.
13In obedience to the commands of his father and bearing them constantly in his mind, he gradually passed along his way on the Earth like a bird passing through the air.
14Passing through many charming towns and populous cities, he saw various kinds of wealth without waiting to observe them.
15On his way he passed through many charming gardens and planes and many sacred waters.
16Before much time had passed he reached the country of the Videhas that was protected by the virtuous and great Janaka.
17There he saw many populous villages, and many kinds of food and drink and viands and houses of cowherds swelling with men and inany herbs of cattle.
18He saw many fields abounding with paddy and barley and other grain, and many lakes and waters inhabited by swans and cranes and adorned with beautiful lotuses.
19Passing through the Videha country full of rich people, he arrived at the delightful gardens of Mithila rich with many sorts to trees.
20Abounding with elephants and horses and cars, and peopled by men and women, he passed through them without caring to see the things that were presented to his eye.
21Bearing that caution in his mind and continually thinking of it, Shuka of cheerful soul and taking delight in internal survey only, reached Mithila at last.
22Arrived at the gate, he sent word through the guards, he reached the king's palace and entered it without any-hesitation. The gatekeepers prevented him with harsh words.
23Thereat, Shuka, without any anger, stopped and waited. Neither the sun nor the long distance he had walked had tried him in the least. Neither hunger, nor thirst, nor the exertion he had made, had weakened him. The heat of the Sun had not scorched or pained or distressed him in any way.
24Among those porters there was one who felt mercy for him, seeing him staying there like the midday Sun in his effulgence.
25Adoring him in due form and saluting him properly, with joined hands he conducted him to the first chamber of the palace.
26Seated there, Shuka, O son, began to think of Liberation only. Gifted with equality he considered impartially a shaded spot and one exposed to the Sun's rays.
27Soon after, the king's minister, coming to that place with joined hands, conducted him to the second chamber of the palace.
28That chamber led to a spacious garden which formed a part of the inner apartments of the palace. It looked like a second Chaitraratha. Beautiful pools of water were here and there at regular intervals. Delightful trees, all of which were in their flowering season, were in that garden.
29Bevies of damsels, of celestial beauty, were in attendance. The minister led Suka from the second chamber to that charming spot. commanding those ladies to give the ascetic a seat, the minister left him there.
30Those well-dressed well-dressed damels were of beautiful features, possessed to excellent hips, young in years, clad in red dresses of fine texture, and decked with many ornaments of burnished gold.
31They well-skilled in sweet conversation and maddening revelry, and consummate mistresses of the arts of dancing and singing. Always opening their lips with smiles, they were like the very Apsaras in beauty.
32Well-skilled in all the acts of dalliance, capable of reading the thoughts of men upon whom they wait, endued with every accomplishment, fifty damsels, of a very high order and of east virtue, surrounded the ascetic.
33Presenting him with water for washing his feet, and adoring him respectfully with the were offer of usual articles, they pleased him with excellent viands agreeable to the season.
34After he had eaten, those damsels then, one after another, singly conducted him through the grounds, showing him every objection of interest, O Bharata.
35Sporting and laughing and singing, those ladies conversant with the thoughts of all men, entertained that ascetic of noble soul.
36The pure-souled ascetic born in the firesticks, performing all his duties unhesitatingly, having all his senses under complete control, and a thorough master of his anger, was neither pleased nor angered at all this.
37Then those foremost of beautiful women offered him an excellent seat. Washing his feet and other limbs, Shuka said his evening prayers, sat on that excellent seat, and began to think of the object for which he had come there.
38In the first part of the night, he gave himself of Yoga. The powerful ascetic, passed the middle part of the night in sleep.
39Very soon waking up from his sleep, he performed the necessary rites of cleansing his body, and though surrounded by those beautiful ladies, he once again devoted himself to Yoga.
40It was in this way, O Bharata, that the son of the Island-born Krishna passed the latter part of that day and the whole of that night in the mansion of king Janaka.
Hindi
1भीष्म ने कहा — "मोक्ष का चिन्तन करते हुए शुक अपने पिता के पास गए, और विनम्रता से युक्त तथा अपना सर्वोच्च कल्याण प्राप्त करने की इच्छा रखते हुए उन्होंने अपने महान् गुरु को प्रणाम करके कहा — आप मोक्षधर्म के पूर्ण ज्ञाता हैं। हे यशस्वी, हे शक्तिशाली, आप उसका वर्णन मुझसे कीजिए, जिससे मुझे मन की परम शान्ति प्राप्त हो।
2अपने पुत्र के ये वचन सुनकर उन महान् ऋषि ने उससे कहा — हे पुत्र, तुम मोक्षधर्म तथा जीवन के समस्त विविध कर्तव्यों का अध्ययन करो।
3हे भारत, अपने पिता की आज्ञा से समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ शुक ने योग के समस्त ग्रन्थों में तथा कपिल के दर्शन में भी निपुणता प्राप्त की।
4जब व्यास ने अपने पुत्र को वेदों के तेज तथा ब्रह्म के ओज से सम्पन्न और मोक्षधर्म का पूर्ण ज्ञाता देखा, तब उन्होंने उसे सम्बोधित करते हुए कहा — तुम मिथिलानरेश जनक के पास जाओ। मिथिलानरेश तुम्हें तुम्हारे मोक्ष के लिए सब कुछ बताएँगे।
5हे राजन्, अपने पिता की आज्ञा शिरोधार्य करके शुक कर्तव्यों के सत्य तथा मोक्ष के आश्रय के विषय में मिथिला के राजा से पूछने के लिए वहाँ चल पड़े।
6प्रस्थान से पूर्व उनके पिता ने उनसे यह भी कहा — तुम वहाँ उसी मार्ग से जाना जिससे साधारण मनुष्य जाते हैं। आकाश-मार्ग से जाने के लिए अपनी योगशक्ति का सहारा मत लेना। इस पर शुक तनिक भी विस्मित नहीं हुए।
7उनसे यह भी कहा गया कि वे वहाँ सरलता के साथ जाएँ, न कि सुख की कामना से — अपने मार्ग में मित्रों और स्त्रियों की खोज मत करना, क्योंकि मित्र और स्त्रियाँ संसार के प्रति आसक्ति के कारण हैं।
8यद्यपि मिथिलानरेश वे हैं जिनके यज्ञों में हम पुरोहित का कार्य करते हैं, फिर भी उनके साथ रहते हुए तुम्हें श्रेष्ठता का कोई भाव नहीं रखना चाहिए। तुम्हें उनके निर्देशन में तथा उनकी आज्ञा के अधीन रहना चाहिए। वे तुम्हारे सन्देह दूर करेंगे।
9वे राजा समस्त कर्तव्यों के पूर्ण ज्ञाता तथा मोक्षविषयक शास्त्रों से भली-भाँति परिचित हैं। वे वही हैं जिनके यज्ञों में मैं पुरोहित का कार्य करता हूँ। वे जो आदेश दें उसे तुम बिना हिचकिचाहट के करना।
10इस प्रकार उपदेश पाकर धर्मपरायण शुक पैदल ही मिथिला की ओर चल पड़े, यद्यपि वे समुद्रों सहित समस्त पृथ्वी के ऊपर आकाश-मार्ग से जाने में समर्थ थे।
11अनेक पहाड़ियों और पर्वतों को, अनेक नदियों को, अनेक जलाशयों और सरोवरों को, तथा हिंस्र पशुओं और अन्य जन्तुओं से भरे अनेक वनों और अरण्यों को पार करते हुए, क्रमशः मेरु और हरि नामक दोनों द्वीपों को और उसके पश्चात् हिमवत् द्वीप को पार करके वे अन्ततः भारत नाम से विख्यात द्वीप में पहुँचे।
12चीनों और हूणों से बसे अनेक देश देखकर वे महान् तपस्वी अन्ततः आर्यावर्त में पहुँचे।
13अपने पिता की आज्ञाओं का पालन करते हुए और उन्हें निरन्तर अपने मन में धारण किए हुए वे धीरे-धीरे पृथ्वी पर अपने मार्ग पर उसी प्रकार बढ़ते गए जैसे कोई पक्षी वायु में उड़ता जाता है।
14अनेक मनोहर नगरों और जनाकीर्ण नगरियों से गुजरते हुए उन्होंने विविध प्रकार की सम्पदा देखी, किन्तु उन्हें देखने के लिए रुके नहीं।
15अपने मार्ग में वे अनेक मनोहर उद्यानों और समतल प्रदेशों तथा अनेक पवित्र तीर्थों से होकर गुजरे।
16अधिक समय बीतने से पहले ही वे विदेह देश में पहुँच गए, जिसकी रक्षा धर्मात्मा और महान् जनक कर रहे थे।
17वहाँ उन्होंने अनेक जनाकीर्ण गाँव, अनेक प्रकार के अन्न, पेय और व्यञ्जन, मनुष्यों से भरे गोपालकों के घर, तथा गौओं के अनेक झुण्ड देखे।
18उन्होंने धान, जौ और अन्य अन्न से लहलहाते अनेक खेत, तथा हंसों और सारसों से बसे और सुन्दर कमलों से अलङ्कृत अनेक सरोवर और जलाशय देखे।
19धनी लोगों से भरे विदेह देश से होकर वे अनेक प्रकार के वृक्षों से समृद्ध मिथिला के रमणीय उद्यानों में पहुँचे।
20वे उद्यान हाथियों, घोड़ों और रथों से भरे थे तथा स्त्री-पुरुषों से आबाद थे; किन्तु वे उनसे होकर निकल गए और अपने नेत्रों के सामने आने वाली वस्तुओं को देखने की परवाह नहीं की।
21उस सावधानी को अपने मन में धारण किए और निरन्तर उसी का चिन्तन करते हुए, प्रसन्न आत्मा वाले तथा केवल अन्तर्दृष्टि में ही आनन्द लेने वाले शुक अन्ततः मिथिला पहुँच गए।
22द्वार पर पहुँचकर उन्होंने पहरेदारों के द्वारा सन्देश भेजा, फिर राजमहल तक पहुँचकर बिना किसी हिचकिचाहट के उसमें प्रवेश किया। द्वारपालों ने उन्हें कठोर वचनों से रोक दिया।
23इस पर शुक बिना किसी क्रोध के रुक गए और प्रतीक्षा करने लगे। न सूर्य ने, न उस लम्बी दूरी ने जो वे चल चुके थे, उन्हें तनिक भी थकाया। न भूख ने, न प्यास ने, न उनके किए हुए परिश्रम ने उन्हें दुर्बल किया। सूर्य के ताप ने उन्हें किसी प्रकार न झुलसाया, न पीड़ित किया, न व्यथित किया।
24उन द्वारपालों में एक ऐसा था जिसे उन पर दया आ गई, क्योंकि उसने उन्हें अपने तेज में मध्याह्न के सूर्य के समान वहाँ खड़ा देखा।
25विधिपूर्वक उनका पूजन करके तथा यथोचित प्रणाम करके उसने हाथ जोड़कर उन्हें महल के प्रथम कक्ष में पहुँचा दिया।
26हे पुत्र, वहाँ बैठे हुए शुक केवल मोक्ष का ही चिन्तन करने लगे। समता से सम्पन्न होने के कारण उन्होंने छायादार स्थान और सूर्य की किरणों से तपे स्थान को समान दृष्टि से देखा।
27थोड़ी ही देर में राजा के मन्त्री ने उस स्थान पर आकर हाथ जोड़कर उन्हें महल के दूसरे कक्ष में पहुँचाया।
28वह कक्ष एक विशाल उद्यान में खुलता था जो महल के अन्तःपुर का एक भाग था। वह दूसरे चैत्ररथ के समान लगता था। यहाँ-वहाँ नियत अन्तरालों पर सुन्दर जलकुण्ड थे। उस उद्यान में मनोहर वृक्ष थे, जो सब अपनी पुष्प-ऋतु में थे।
29वहाँ दिव्य सौन्दर्य वाली अनेक युवतियों का समूह सेवा में उपस्थित था। मन्त्री शुक को दूसरे कक्ष से उस मनोहर स्थान तक ले गए। उन स्त्रियों को उन तपस्वी के लिए आसन देने का आदेश देकर मन्त्री उन्हें वहीं छोड़कर चले गए।
30वे सुवेशा युवतियाँ सुन्दर अङ्गों वाली, उत्तम कटिप्रदेश से सम्पन्न, अवस्था में तरुण, महीन बुनावट वाले लाल वस्त्र पहने हुए, तथा चमकाए हुए स्वर्ण के अनेक आभूषणों से सजी हुई थीं।
31वे मधुर वार्तालाप और उन्मत्त कर देने वाले विनोद में निपुण थीं, तथा नृत्य और गायन की कलाओं की पूर्ण अधिष्ठात्री थीं। सदा मुस्कान के साथ अपने अधर खोलती हुई वे सौन्दर्य में साक्षात् अप्सराओं के समान थीं।
32विलास की समस्त कलाओं में निपुण, जिनकी वे सेवा करती थीं उन पुरुषों के विचार पढ़ने में समर्थ, तथा प्रत्येक गुण से सम्पन्न — ऐसी अत्यन्त उच्च श्रेणी की और उत्तम शील वाली पचास युवतियों ने उन तपस्वी को घेर लिया।
33उन्हें पाद-प्रक्षालन के लिए जल अर्पित करके तथा यथोचित वस्तुओं की भेंट से आदरपूर्वक उनका पूजन करके उन्होंने ऋतु के अनुकूल उत्तम व्यञ्जनों से उन्हें प्रसन्न किया।
34हे भारत, उनके भोजन कर चुकने के पश्चात् वे युवतियाँ एक के बाद एक, अकेले-अकेले उन्हें उस उद्यान में घुमाती रहीं और उन्हें प्रत्येक दर्शनीय वस्तु दिखाती रहीं।
35क्रीड़ा करती, हँसती और गाती हुई समस्त मनुष्यों के विचारों की ज्ञाता वे स्त्रियाँ उन उदात्त आत्मा वाले तपस्वी का मनोरञ्जन करती रहीं।
36अरणियों से उत्पन्न, अपने समस्त कर्तव्यों का बिना हिचकिचाहट के पालन करने वाले, अपनी समस्त इन्द्रियों को पूर्णतः वश में रखने वाले तथा अपने क्रोध के पूर्ण स्वामी उन शुद्ध आत्मा वाले तपस्वी इस सब पर न प्रसन्न हुए न क्रुद्ध।
37तब उन परम सुन्दरी स्त्रियों ने उन्हें एक उत्तम आसन अर्पित किया। अपने चरण तथा अन्य अङ्ग धोकर शुक ने सन्ध्यावन्दन किया, उस उत्तम आसन पर बैठे, और जिस प्रयोजन से वे वहाँ आए थे उसी का चिन्तन करने लगे।
38रात्रि के प्रथम प्रहर में उन्होंने अपने को योग में लगाया। तत्पश्चात् उन शक्तिशाली तपस्वी ने रात्रि का मध्य भाग निद्रा में बिताया।
39निद्रा से बहुत शीघ्र जागकर उन्होंने शरीरशुद्धि के आवश्यक कर्म किए, और उन सुन्दर स्त्रियों से घिरे होने पर भी एक बार पुनः अपने को योग में लगा दिया।
40हे भारत, इसी प्रकार द्वैपायन कृष्ण के पुत्र ने उस दिन का पिछला भाग तथा वह पूरी रात राजा जनक के भवन में बिताई।
Nepali
1भीष्मले भने — "मोक्षको चिन्तन गर्दै शुक आफ्ना पिताकहाँ गए, र विनम्रताले युक्त तथा आफ्नो सर्वोच्च कल्याण प्राप्त गर्ने इच्छा राख्दै उनले आफ्ना महान् गुरुलाई प्रणाम गरेर भने — तपाईं मोक्षधर्मका पूर्ण ज्ञाता हुनुहुन्छ। हे यशस्वी, हे शक्तिशाली, तपाईंले त्यसको वर्णन मलाई गर्नुहोस्, जसबाट मलाई मनको परम शान्ति प्राप्त होस्।
2आफ्ना पुत्रका यी वचन सुनेर ती महान् ऋषिले उनलाई भने — हे पुत्र, तिमी मोक्षधर्म तथा जीवनका सम्पूर्ण विविध कर्तव्यको अध्ययन गर।
3हे भारत, आफ्ना पिताको आज्ञाले सम्पूर्ण धर्मात्मामा श्रेष्ठ शुकले योगका सम्पूर्ण ग्रन्थमा तथा कपिलको दर्शनमा पनि निपुणता प्राप्त गरे।
4जब व्यासले आफ्ना पुत्रलाई वेदको तेज तथा ब्रह्मको ओजले सम्पन्न र मोक्षधर्मका पूर्ण ज्ञाता देखे, तब उनले उसलाई सम्बोधन गर्दै भने — तिमी मिथिलानरेश जनककहाँ जाऊ। मिथिलानरेशले तिमीलाई तिम्रो मोक्षका लागि सबै कुरा बताउनेछन्।
5हे राजन्, आफ्ना पिताको आज्ञा शिरोधार्य गरेर शुक कर्तव्यको सत्य तथा मोक्षको आश्रयका विषयमा मिथिलाका राजासँग सोध्न त्यहाँ लागे।
6प्रस्थानभन्दा पहिले उनका पिताले उनलाई यो पनि भने — तिमी त्यहाँ त्यसै मार्गबाट जानू जसबाट साधारण मानिसहरू जान्छन्। आकाशमार्गबाट जान आफ्नो योगशक्तिको सहारा नलिनू। यसमा शुक तनिक पनि विस्मित भएनन्।
7उनलाई यो पनि भनियो कि उनी त्यहाँ सरलतासाथ जाऊन्, कामनाबाट होइन — आफ्नो मार्गमा मित्र र स्त्रीको खोजी नगर्नू, किनभने मित्र र स्त्रीहरू संसारप्रति आसक्तिका कारण हुन्।
8यद्यपि मिथिलानरेश ती हुन् जसका यज्ञमा हामी पुरोहितको कार्य गर्दछौँ, तैपनि उनीसँग बस्दा तिमीले श्रेष्ठताको कुनै भाव राख्नु हुँदैन। तिमीले उनको निर्देशनमा तथा उनको आज्ञाको अधीनमा बस्नुपर्छ। उनले तिम्रा सन्देह हटाउनेछन्।
9उनी सम्पूर्ण कर्तव्यका पूर्ण ज्ञाता तथा मोक्षविषयक शास्त्रसँग राम्ररी परिचित छन्। उनी तिनै हुन् जसका यज्ञमा म पुरोहितको कार्य गर्दछु। उनले जुन आदेश दिन्छन् त्यो तिमीले कुनै हिचकिचाहटविना गर्नू।
10यसरी उपदेश पाएर धर्मपरायण शुक पैदलै मिथिलातर्फ लागे, यद्यपि उनी समुद्रसहित सम्पूर्ण पृथ्वीमाथि आकाशमार्गबाट जान समर्थ थिए।
11अनेक पहाड र पर्वतलाई, अनेक नदीलाई, अनेक जलाशय र तालहरूलाई, तथा हिंस्रक पशु र अन्य जन्तुले भरिएका अनेक वन र अरण्यलाई पार गर्दै, क्रमशः मेरु र हरि नामक दुई द्वीपलाई र त्यसपछि हिमवत् द्वीपलाई पार गरेर उनी अन्ततः भारत नामले विख्यात द्वीपमा पुगे।
12चीन र हूणहरूले बसाइएका अनेक देश देखेर ती महान् तपस्वी अन्ततः आर्यावर्तमा पुगे।
13आफ्ना पिताका आज्ञाको पालन गर्दै र तिनलाई निरन्तर आफ्नो मनमा धारण गर्दै उनी बिस्तारै पृथ्वीमा आफ्नो मार्गमा त्यसै गरी बढ्दै गए जसरी कुनै पक्षी वायुमा उड्दै जान्छ।
14अनेक मनोहर नगर र जनाकीर्ण नगरीबाट गुज्रँदै उनले विविध प्रकारका सम्पदा देखे, तर तिनलाई हेर्न रोकिएनन्।
15आफ्नो मार्गमा उनी अनेक मनोहर उद्यान र समतल प्रदेश तथा अनेक पवित्र तीर्थबाट भएर गुज्रे।
16धेरै समय बित्नुभन्दा पहिले नै उनी विदेह देशमा पुगे, जसको रक्षा धर्मात्मा र महान् जनकले गरिरहेका थिए।
17त्यहाँ उनले अनेक जनाकीर्ण गाउँ, अनेक प्रकारका अन्न, पेय र व्यञ्जन, मानिसहरूले भरिएका गोपालकका घर, तथा गाईका अनेक बथान देखे।
18उनले धान, जौ र अन्य अन्नले लहलहाइरहेका अनेक खेत, तथा हाँस र सारसले बसाइएका र सुन्दर कमलले अलङ्कृत अनेक ताल र जलाशय देखे।
19धनी मानिसहरूले भरिएको विदेह देशबाट भएर उनी अनेक प्रकारका रूखले समृद्ध मिथिलाका रमणीय उद्यानमा पुगे।
20ती उद्यान हात्ती, घोडा र रथले भरिएका थिए तथा स्त्री-पुरुषले आबाद थिए; तर उनी तिनैबाट भएर निस्किए र आफ्ना नेत्रअगाडि आउने वस्तुहरू हेर्ने वास्ता गरेनन्।
21त्यस सावधानीलाई आफ्नो मनमा धारण गरेर र निरन्तर त्यसकै चिन्तन गर्दै, प्रसन्न आत्मा भएका तथा केवल अन्तर्दृष्टिमै आनन्द लिने शुक अन्ततः मिथिला पुगे।
22द्वारमा पुगेर उनले पहरेदारद्वारा सन्देश पठाए, अनि राजमहलसम्म पुगेर कुनै हिचकिचाहटविना त्यसमा प्रवेश गरे। द्वारपालहरूले उनलाई कठोर वचनले रोकिदिए।
23यसमा शुक कुनै क्रोधविना रोकिए र प्रतीक्षा गर्न थाले। न सूर्यले, न त्यो लामो दूरीले जुन उनी हिँडिसकेका थिए, उनलाई तनिक पनि थकायो। न भोकले, न तिर्खाले, न उनले गरेको परिश्रमले उनलाई दुर्बल पार्यो। सूर्यको तापले उनलाई कुनै प्रकारले न पोल्यो, न पीडित पार्यो, न व्यथित पार्यो।
24ती द्वारपालमध्ये एक जना यस्तो थियो जसलाई उनीमाथि दया लाग्यो, किनभने उसले उनलाई आफ्नो तेजमा मध्याह्नको सूर्यझैँ त्यहाँ उभिएको देख्यो।
25विधिपूर्वक उनको पूजन गरेर तथा यथोचित प्रणाम गरेर उसले हात जोडेर उनलाई महलको पहिलो कक्षमा पुर्याइदियो।
26हे पुत्र, त्यहाँ बसेका शुक केवल मोक्षकै चिन्तन गर्न थाले। समताले सम्पन्न भएकाले उनले छहारी भएको स्थान र सूर्यका किरणले तापिएको स्थानलाई समान दृष्टिले हेरे।
27केही बेरमै राजाका मन्त्रीले त्यस स्थानमा आएर हात जोडेर उनलाई महलको दोस्रो कक्षमा पुर्याए।
28त्यो कक्ष एउटा विशाल उद्यानमा खुल्दथ्यो जुन महलको अन्तःपुरको एउटा भाग थियो। त्यो दोस्रो चैत्ररथझैँ लाग्दथ्यो। यताउता नियत अन्तरालमा सुन्दर जलकुण्ड थिए। त्यस उद्यानमा मनोहर रूख थिए, जो सबै आफ्नो पुष्पऋतुमा थिए।
29त्यहाँ दिव्य सौन्दर्य भएका अनेक युवतीको समूह सेवामा उपस्थित थियो। मन्त्रीले शुकलाई दोस्रो कक्षबाट त्यस मनोहर स्थानसम्म लगे। ती स्त्रीहरूलाई ती तपस्वीका लागि आसन दिने आदेश दिएर मन्त्री उनलाई त्यहीँ छोडेर गए।
30ती सुवेशा युवतीहरू सुन्दर अङ्ग भएका, उत्तम कटिप्रदेशले सम्पन्न, उमेरमा तरुणी, मसिनो बुनोट भएका रातो वस्त्र लगाएका, तथा टल्काइएको सुनका अनेक आभूषणले सजिएका थिए।
31तिनीहरू मधुर वार्तालाप र उन्मत्त पार्ने विनोदमा निपुण थिए, तथा नृत्य र गायनका कलाका पूर्ण अधिष्ठात्री थिए। सधैँ मुस्कानसहित आफ्ना ओठ खोल्ने ती सौन्दर्यमा साक्षात् अप्सराझैँ थिए।
32विलासका सम्पूर्ण कलामा निपुण, जसको सेवा तिनीहरू गर्दथे ती पुरुषका विचार पढ्न समर्थ, तथा प्रत्येक गुणले सम्पन्न — यस्ता अत्यन्त उच्च श्रेणीका र उत्तम शील भएका पचास युवतीले ती तपस्वीलाई घेरे।
33उनलाई खुट्टा धुनका लागि जल अर्पण गरेर तथा यथोचित वस्तुको भेटीले आदरपूर्वक उनको पूजन गरेर तिनीहरूले ऋतुअनुकूल उत्तम व्यञ्जनले उनलाई प्रसन्न पारे।
34हे भारत, उनले भोजन गरिसकेपछि ती युवतीहरू एकपछि अर्को, एक्ला-एक्लै उनलाई त्यस उद्यानमा घुमाइरहे र उनलाई प्रत्येक दर्शनीय वस्तु देखाइरहे।
35क्रीडा गर्दै, हाँस्दै र गाउँदै सम्पूर्ण मानिसका विचारकी ज्ञाता ती स्त्रीहरूले ती उदात्त आत्मा भएका तपस्वीको मनोरञ्जन गरिरहे।
36अरणीबाट उत्पन्न, आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यको कुनै हिचकिचाहटविना पालन गर्ने, आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई पूर्णतः वशमा राख्ने तथा आफ्नो क्रोधका पूर्ण स्वामी ती शुद्ध आत्मा भएका तपस्वी यो सबैमा न प्रसन्न भए न क्रुद्ध।
37तब ती परम सुन्दरी स्त्रीहरूले उनलाई एउटा उत्तम आसन अर्पण गरे। आफ्ना चरण तथा अन्य अङ्ग धोएर शुकले सन्ध्यावन्दन गरे, त्यस उत्तम आसनमा बसे, र जुन प्रयोजनले उनी त्यहाँ आएका थिए त्यसैको चिन्तन गर्न थाले।
38रात्रिको पहिलो प्रहरमा उनले आफूलाई योगमा लगाए। त्यसपछि ती शक्तिशाली तपस्वीले रात्रिको मध्य भाग निद्रामा बिताए।
39निद्राबाट धेरै चाँडै ब्युँझेर उनले शरीरशुद्धिका आवश्यक कर्म गरे, र ती सुन्दर स्त्रीहरूले घेरिएको भए पनि एक पटक पुनः आफूलाई योगमा लगाए।
40हे भारत, यसै गरी द्वैपायन कृष्णका पुत्रले त्यस दिनको पछिल्लो भाग तथा त्यो पूरै रात राजा जनकको भवनमा बिताए।