Mokshadharma Parva — The difference between Sankhya and Yoga systems of philosophy
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 127
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच सांख्ये योगे च मे तात विशेषं वक्तुमर्हसि। तव धर्मज्ञ सर्वं हि विदितं कुरुसत्तम॥
2भीष्म उवाच सांख्याः सांख्यं प्रशंसन्ति योगा योगं द्विजातयः। वदन्ति कारणं श्रेष्ठं स्वपक्षोद्भावनाय व॥
3अनीश्वरः कथं मुच्येदित्येवं शत्रुकर्शन। वदन्ति कारणैः श्रेष्ठ्यं योगाः सम्यङ्मनीषिणः॥
4वदन्ति कारणं चेदं सांख्याः सम्यग् द्विजातयः। विज्ञायेह गती: सर्वा विरक्तो विषयेषु यः॥ उर्ध्वं स देहात् सुव्यक्तं विमुच्येदिति नान्यथा। एतदाहुमहाप्राज्ञाः सांख्ये वै मोक्षदर्शनम्॥
5स्वपक्षे कारणं ग्राह्यं समये वचनं हितम्। शिष्टानां हि मतं ग्राह्यं त्वद्विधैः शिष्टसम्मतैः॥
6प्रत्यक्षहेतवो योगा: सांख्या: शास्त्रविनिश्चयाः। उभे चैते मते तत्त्वे मम तात युधिष्ठिर॥
7उभे चैते मते ज्ञाते नृपते शिष्टसम्मते। अनुष्ठिते यथाशास्त्रं नेयतां परमां गतिम्॥ तुल्यं शौचं तपोयुक्तं दया भूतेषु चानघ। व्रतानां धारणं तुल्यं दर्शनं न समं तयोः॥
8युधिष्ठिर उवाच यदि तुल्यं व्रतं शौचं दया चात्र फलं तथा। न तुल्यं दर्शनं कस्मात् तन्मे ब्रूहि पितामह॥
9भीष्म उवाच रागं मोहं तथा स्नेहं कामं क्रोधं च केवलम्। योगाच्छित्त्वा ततो दोषान् पञ्चैतान् प्राप्नुवन्ति तत्॥
10यथा चानिमिषाः स्थूला जालं छित्त्वा पुनर्जलम्। प्राप्नुवन्ति तथा योगास्तत् पदं वीतकल्मषाः॥
11तथैव वागुरां छित्त्वा बलवन्तो यथा मृगाः। प्राप्नुयुर्विमलं मार्ग विमुक्ताः सर्वबन्धनैः॥
12लोभजानि तथा राजन् बन्धनानि बलान्विताः। छित्त्वा योगाः परं मागं गच्छन्ति विमलं शिवम्॥
13अबलाश्च मृगा राजन् वागुरासु तथा परे। विनश्यन्ति न संदेहस्तद्वद् योगबलादृते॥
14बलहीनाश्च कौन्तेय यथा जालं गता झषाः। वधं गच्छन्ति राजेन्द्र योगास्तद्वत् सुदुर्बलाः॥
15यथा च शकुनाः सूक्ष्मं प्राप्य जालमरिंदम। तत्र सक्ता विपद्यन्ते मुच्यन्ते च बलान्विताः॥ कर्मजैर्बन्धनैर्बद्धास्तद्वद् योगाः परंतप। अबला वै विनश्यन्ति मुच्यन्ते च बलान्विताः॥
16अल्पकश्च यथा राजन् वह्निः शाम्यति दुर्बलः। आक्रान्त इन्धनैः स्थूलैस्तद्वद् योगोऽबलः प्रभो॥
17स एव च यदा राजन् वह्निर्जातबलः पुनः। समीरणगतः क्षिप्रं दहेत् कृत्स्नां महीमपि॥
18तद्वज्जातबलो योगी दीप्ततेजा महाबलः। अन्तकाल इवादित्यः कृत्स्नं संशोषयेज्जगत्॥
19दुर्बलश्च यथा राजन् स्रोतसा ह्रियते नरः। बलहीनस्तथा योगो विषयैर्व्हियतेऽवशः॥
20तदेव च महास्रोतो विष्टम्भयति वारणः। तद्वद् योगबलं लब्ध्वा व्यूहते विषयान् बहून्॥
21विशन्ति चावशाः पार्थ योगाद् योगबलान्विताः। प्रजापतीनृषीन् देवान् महाभूतानि चेश्वराः॥
22न यमो नान्तकः क्रुद्धो न मृत्युीमविक्रमः। ईशते नृपते सर्वे योगस्यामिततेजसः॥
23आत्मनां च सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ। योगः कुर्याद् बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत्॥
24प्राप्नुयाद् विषयांश्चैव पुनश्चोग्रं तपश्चरेत्। संक्षिपेच्च पुनस्तात सूर्यस्तेजोगुणानिव॥
25बलस्थस्य हि योगस्य बन्धनेशस्य पार्थिव। विमोक्षप्रभविष्णुत्वमुपपन्नमसंशयम्॥
26बलानि योगप्राप्तानि मयैतानि विशाम्पते। निदर्शनार्थं सूक्ष्माणि वक्ष्यामि च पुनस्तव॥
27आत्मनश्च समाधाने धारणां प्रति वा विभो। निदर्शनानि सूक्ष्माणि शृणु मे भरतर्षभ।॥
28अप्रमत्तो तथा धन्वी लक्ष्यं हन्ति समाहितः। युक्तः सम्यक् तथा योगी मोक्षं प्राप्नोत्यसंशयम्॥
29स्नेहपूर्णे यथा पात्रे मन आधाय निश्चलम्। पुरुषो युक्त आरोहेत् सोपानं युक्तमानसः॥ युक्तस्तथायमात्मानं योगः पार्थिव निश्चलम्। करोत्यमलमात्मानं भास्करोपमदर्शनम्॥
30यथा च नावं कौन्तेय कर्णधारः समाहितः। महार्णवगतां शीघ्रं नयेत् पार्थिवसत्तम॥ तद्वदात्मसमाधानं युक्त्वा योगेन तत्त्ववित्। दुर्गमं स्थानमाप्नोति हित्वा देहमिमं नृप॥
31सारथिश्च यथा युक्त्वा सदश्वान् सुसमाहितः। देशमिष्टं नयत्याशु धन्विनं पुरुषर्षभ॥ तथैव नृपते योगी धारणासु समाहितः। प्राप्नोत्याशु परं स्थानं लक्षं मुक्त इवाशुगः॥
32प्रवेश्यात्मनि चात्मानं योगी तिष्ठति योऽचलः। पापं हन्ति पुनीतानां पदमाप्नोति सोऽजरम्॥
33नाभ्यां कण्ठे च शीर्षे च हृदि वक्षसि पार्श्वयोः। दर्शने श्रवणे चापि घ्राणे चामितविक्रम॥ स्थानेष्वेतेषु यो योगी महाव्रतसमाहितः। आत्मना सूक्ष्ममात्मानं युङ्क्ते सम्यग्विशाम्पते।॥ स शीघ्रमचलप्रख्यं कर्म दग्ध्वा शुभाशुभम्। उत्तमं योगमास्थाय यदीच्छति विमुच्यते॥
34युधिष्ठिर उवाच आहारान् कीदृशान् कृत्वा कानि जित्वा च भारत। योगी बलमवाप्नोति तद् भवान् वक्तुमर्हसि॥
35भीष्म उवाच कणानां भक्षणे युक्तः पिण्याकस्य च भारत। स्नेहानां वर्जने युक्तो योगी बलमवाप्नुयात्॥
36भुजानो यावकं रूक्षं दीर्घकालमरिंदम्। एकाहारो विशुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्॥
37पक्षान् मासानृतूंश्चैतान् संवत्सरानहस्तथा। अप:पीत्वा पयोमिश्रा योगी बलमवाप्नुयात्॥
38अखण्डमपि वा मांसं सततं मनुजेश्वर। उपोष्य सम्यक् शुद्धात्मा योगी बलमवाप्नुयात्॥
39कामं जित्वा तथा क्रोधं शीतोष्णे वर्षमेव च। भयं शोकं तथा श्वासं पौरुषान् विषयांस्तथा॥ अरतिं दुर्जयां चैव घोरां तृष्णां च पार्थिवा स्पर्श निद्रां तथा तन्द्री दुर्जयां नृपसत्तम॥ दीपयन्ति महात्मानः सूक्ष्ममात्मानमात्मना। वीतरागा महाप्राज्ञा ध्यानाध्ययनसम्पदा॥
40दुर्गस्त्वेष मतः पन्था ब्राह्मणानां विपश्चिताम्। यः कश्चिद् व्रजति ह्यस्मिन् क्षेमेण भरतर्षभ॥
41यथा कश्चिद् वनं घोरं बहुसर्पसरीसृपम्। श्वभ्रवत् तोयहीनं च दुर्गमं बहुकण्टकम्॥
42अभक्तमटवीप्रायं दावदग्धमहीरुहम्। पन्थानं तस्कराकीण क्षेमेणाभिपतेद् युवा॥
43योगमार्ग तथाऽऽसाद्य यः कश्चिद् व्रजते द्विजः। क्षेमेणोपरमेन्मार्गाद् बहुदोषो हि स स्मृतः॥
44सुस्थेयं क्षुरधारासु निशितासु महीपते। धारणासु तु योगस्य दुःस्थेयमकृतात्मभिः॥
45विपन्ना धारणास्तात नयन्ति न शुभां गतिम्। नेतृहीना यथा नावः पुरुषानर्णवे नृप॥
46यस्तु तिष्ठति कौन्तेय धारणासु यथाविधि। मरणं जन्मदुःखं च सुखं च स विमुञ्चति॥
47नानाशास्त्रेषु निष्पन्नं योगेष्विदमुदाहृतम्। परं योगस्य यत् कृत्यं निश्चितं तद् द्विजातिषु॥
48परं हि तद् ब्रह्म महन्महात्मन् ब्रह्माणमीशं वरदं च विष्णुम्। भवं च धर्मं च षडाननं च यद् ब्रह्मपुत्रांश्च महानुभावान्॥ तमश्च कष्टं सुमहद् रजश्च सत्त्वं विशुद्धं प्रकृति परां च। सिद्धिं च देवीं वरुणस्य पत्नी तेजश्च कृत्स्नं सुमहच्च धैर्यम्॥ ताराधिपं खे विमलं सतारं विश्वांश्च देवानुरगान् पितॄश्च। शैलांश्च कृत्स्नानुदधींश्च घोरान् नदीश्च सर्वाः सवनान् घनांश्च॥ नागान् नगान् यक्षगणान् दिशश्च गन्धर्व संघान् पुरुषान् स्त्रियश्च। परस्परं प्राप्य महान्महात्मा विशेत योगी न चिराद् विमुक्तः॥
49कथा च येयं नृपते प्रसक्ता देवे महावीर्यमतौ शुभेयम्। योगी स सर्वानभिभूय मान् नारायणात्मा कुरुते महात्मा॥
English
1Yudhishthira said You should explain to me, O sire, what the difference is between the Sankhya and the Yoga systems of philosophy. O foremost one of Kuru's race, you know everything is known, O you who are conversant with all duties.
2Bhishma said The followers of Sankhya praise the Sankhya system and the Yogins praise the Yoga system. For fixing the superiority of their respective systems, each calls his own system to be better.
3Wise men devoted to Yoga point out proper and very good reasons, O crusher of enemies, for showing that one who does not believe in the existence of God cannot acquire Liberation.
4Those twice-born ones, again, who are believers in the Sankhya doctrines forward good reasons for showing that a person by acquiring true knowledge of all objects, becomes dissociated from all earthly objects, and, after death, it is plain, becomes liberated and that it cannot be otherwise. Men of great wisdom have thus expounded the Sankhya philosophy of Liberation.
5When reasons are thus equally placed on both sides, those are assigned on that side which one is otherwise inclined to follow as one's own, should be accepted. Indeed, those words that are said on that side should be considered as wholesome. Good men may be found on both sides. Persons like you may adot either opinion.
6The evidences of Yoga are addressed to the direct perception of the senses; those of Sankhya are based on the scriptures. Both I systems of philosophy are approved by me, O Yudhishthira.
7agree with noth those systems of science, O king, so do the good and wise. If practised duly according to the instructions laid down, both would, O king, make a person acquire the highest end. In both systems purity is equally recommended as also mercy towards all creatures, O sinless one. In both, again, the observance of vows has been equally sanctioned. Only the scriptures which point out their paths are different.
8Yudhishthira said If the vows, the purity, the mercy, and the fruits thereof recommended in both systems be the same, tell me, O grandfather, why then are not their scriptures the same?
9Bhishma said By renouncing through the help of Yoga, these five faults, viz., attachment carelessness, affection, lust and anger one acquires Liberation.
10As large fishes, breaking through the net pass into their own element, similarly, Yogins, become purged of all sins and acquire the happiness of Liberation.
11As powerful animals breaking through the nets in which hunters catch them, enjoy the men happiness of freedom, so Yogins freed from all fetters, attain to the pure path that leads of Liberation.
12Truly, O king, breaking through the fetter born of cupidity, Yogins, gifted with strength acquire the sinless and auspicious and high path of Liberation.
13Feeble animals, O king, entangled in nets, are, forsooth, destroyed. Such is the case with persons shorn of Yoga power.
14As weak fishes, O son of Kunti, fallen into the net, become entangled in it, so, O king, shorn of Yoga power meet with destruction.
15As birds, O chastiser of enemies, when entangled in the fine nets of fowlers, meet with their destruction, but if they are strong effect their escape, similarly, it is the case with Yogins, O chastiser of enemies, fettered by the bonds of action, they that are weak meet with destruction, while they who are strong break through them.
16A small and weak fire, O king, is put out when large logs of timber are placed upon it. So the Yogin who is weak, O king, encounters ruin.
17The same fire, however, O king, when it becomes strong, would burn with the help of the wind the entire Earth.
18Similarly, the Yogin when grown in strength, burning with energy, and endued with power is capable of scorching the entire Universe like the Sun that rises at the time of the universal dissolution.
19As a weak man, O king, is carried away by a current, so is a weak Yogin helplessly carried away by objects of the senses.
20An elephant withstands a powerful current Similarly. a Yogin, having acquired Yogapower withstands all objects of the senses.
21Independent of all things, Yogins, gifted with Yoga-power and other lordly powers enter into the very lords of creation, the Rishis, the gods, and the great Beings in the universe.
22Neither Yama, nor the Destroyer, nor Death, himself of terrible power, when irate, ever succeeds in lording over the Yogin, O king, who is gifted with immeasurable energy.
23The Yogin, acquiring Yoga-power, can create thousands of bodies and with them walks over the Earth.
24Some amongst them enjoy objects of the and again practise the austerest penances, and once again, like the Sun withdraw themselves from such penances. senses
25The Yogin, who is gifted with strength and whom fetters bind not, certainly succeeds in acquiring Liberation.
26I have now described to you, O king, on all these powers of Yoga. I shall once more tell you what the subtile powers of Yoga are with their marks.
27Hear, O chief of Bharata's race, the subtile marks of the meditation and the concentration of the Soul.
28As a bowman who is careful and attentive succeeds in striking the aim, so the Yogin with absorbed soul, forsooth, acquires Liberation.
29As a man, fixing his mind on a vessel full of some liquid carefully ascends a flight of steps, so the Yogin, fixed and absorbed in his soul, purifies it and marks it as effulgent as the Sun.
30As a boat, O son of Kunti, who is tossed on the bosom of the sea is very soon taken by a careful boatman to the other shore, so the man of knowledge by fixing his soul in concentration, acquires Liberation, which is so difficult to acquire, after renouncing his body, O king.
31As a careful charioteer, O king, having yoked good horses takes the car warrior to where he likes, even so the Yogin, O king, careful in concentration, soon attains to the highest spot like an arrow shot off the bow reaching the object aimed at.
32The Yogin who stay immovably after having entered his self into the soul, dissipates his sins and gets at that indestructible spot which is the possession of those who are pious.
33That Yogin who, carefully practises high vows, properly unites, O king, his sentiency with the self Soul in the navel, the throat, the head, the heart, the chest, the sides, the eye, the ear, and the nose, burns all his mountain-like acts good and bad, and having recourse to excellent Yoga acquires Liberation.
34Yudhishthira said You should tell me, O grandfather, what the kinds of diet are by taking which, and what the things are by conquering which, the Yogin, O Bharata, gains Yoga-power.
35Engaged, O Bharata, in subsisting upon broken grains of rice and sodden cakes of sesame, and abstaining from oil and butter, the Yogin gains Yoga-power.
36By subsisting for a long time on powdered barely unmixed with any liquid, and by taking only one meal a day, the Yogin, of purified soul gains Yoga-power.
37By drinking only water mixed with milk, first only once during the day, then once during a fortnight, then once during a month, then once during three months, and then once during a whole year, the Yogin gains Yogapower.
38By abstaining entirely from meat, О king, the Yogin of purified soul acquires power.
39By subjugating lust, and anger, and heat, and cold and rain, and fear, and anger, and heat, and cold and rain, and fear, and grief, and the breath, and all sounds that are agreeable to inen, and objects of the senses, and the uneasiness, so difficult to conquer, that is uneasiness, so difficult to conquer, that is created by abstention from sexual connection, and thirst which is so terrible, O king, and the pleasures of touch and sleep, and procrastination that is almost unconquerable, O be. of kings, great Yogins, shorn of attachments and endued with great wisdom, helped by their understanding, and equipt with wealth of contemplation and study, cause the subtile soul to stand in all its glory.
40This high path of learned Brahmanas is highly difficult to tread. No one can walk along this path with ease.
41That path is like a dreadful forest which is full of numberless snakes and crawling vermin, with pits everywhere, without water for satisfying one's thirst, and full of thorns, and inaccessible on that account.
42Indeed, the path of Yoga is like a road along which no food is available, which runs through a desert having all its trees burnt down in a fire, and which is unsafe for being infested with bands of robbers. Very few young men can pass safely through it.
43Like such a path few Brahmanas can walk along the Yoga-path with ease and comfort. That man who, having followed this path, ceases to go forward is considered as guilty of many faults.
44Men of purified souls, O king, can stay with ease upon Yoga-contemplation which is like the sharp edge of razor. Persons of impure souls, however, cannot stay on it.
45When Yoga-contemplation is disturbed or. otherwise obstructed, it can never take the Yogin to an auspicious and even as a vessel which is without a captain cannot take the passengers to the other shore.
46That man, O son of Kunti, who practises Yoga-contemplation according to due rites succeeds in renouncing off both birth and death, and happiness and sorrow.
47All this that I have told you has been stated in the various treatises on Yoga. The highest fruits of Yoga are seen in persons of the twiceborn order.
48That highest fruit is oneness with Brahma. The great Yogin, endued with greatness, can enter into, and come out of, at his will, Brahman himself who is the lord of all gods, and the born-giving Vishnu, and Bhava, and Dharma, and the six-faced Kartikeya, and the (spiritual) sons of Brahman, the quality of Darkness that is productive of much pain, and that of Ignorance, and that of Goodness which is pure, and Nature which is the highest, and the goddess Siddhi who is the wife of Varuna, and all sorts of energy, and all-enduring patience, and the bright lord of stars in the sky with the stars twinkling all around, and the Vishvas, and the snakes, and the Pitris, and all the mountains and hills, and the great and terrible oceans, and all the rivers, and the clouds charged with rain and serpents, and trees, and Yakshas, and the cardinal and subsidiary points of the horizon, and the Gandharvas, and all male persons and all female ones also.
49This topic, "O king, about the Supreme Being of mighty energy should be considered as auspicious.” The Yogin has Narayana for his soul. Lording over all things, the great Yogin is capable of creating all things.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, आप मुझे समझाइए कि साङ्ख्य और योग — इन दोनों दर्शनों में क्या अन्तर है। हे कुरुकुलश्रेष्ठ, हे समस्त धर्मों के ज्ञाता, आप सब कुछ जानते हैं।
2भीष्म ने कहा — साङ्ख्य के अनुयायी साङ्ख्य पद्धति की प्रशंसा करते हैं और योगी योग पद्धति की। अपनी-अपनी पद्धति की श्रेष्ठता सिद्ध करने के लिए प्रत्येक अपनी ही पद्धति को उत्तम कहता है।
3हे शत्रुमर्दन, योग में निरत बुद्धिमान् पुरुष यह दिखाने के लिए उचित और अत्यन्त उत्तम युक्तियाँ प्रस्तुत करते हैं कि जो ईश्वर के अस्तित्व में विश्वास नहीं करता वह मोक्ष प्राप्त नहीं कर सकता।
4और जो द्विज साङ्ख्य सिद्धान्तों में विश्वास रखते हैं वे यह दिखाने के लिए उत्तम युक्तियाँ प्रस्तुत करते हैं कि मनुष्य समस्त वस्तुओं का यथार्थ ज्ञान प्राप्त करके सांसारिक वस्तुओं से असंसक्त हो जाता है, और मृत्यु के पश्चात् स्पष्ट रूप से मुक्त हो जाता है, तथा इससे अन्यथा नहीं हो सकता। महान् बुद्धिमान् पुरुषों ने इस प्रकार साङ्ख्य के मोक्षदर्शन का प्रतिपादन किया है।
5जब दोनों ही पक्षों में युक्तियाँ इस प्रकार समान रूप से रखी जाती हैं, तब उस पक्ष की युक्तियाँ ग्रहण करनी चाहिए जिसका अनुसरण मनुष्य अन्यथा भी अपना मानकर करने को प्रवृत्त हो। वस्तुतः उस पक्ष में कहे गए वचनों को हितकर मानना चाहिए। दोनों ही पक्षों में सत्पुरुष मिल सकते हैं। तुम-जैसे लोग किसी भी मत को अपना सकते हैं।
6हे युधिष्ठिर, योग के प्रमाण इन्द्रियों के प्रत्यक्ष अनुभव से सम्बद्ध हैं; साङ्ख्य के प्रमाण शास्त्रों पर आश्रित हैं। मुझे दोनों ही दर्शन स्वीकार्य हैं।
7हे राजन्, मैं दोनों ही विज्ञान-पद्धतियों से सहमत हूँ, और सज्जन तथा बुद्धिमान् पुरुष भी। हे राजन्, यदि निर्धारित उपदेशों के अनुसार दोनों का विधिपूर्वक अभ्यास किया जाए, तो दोनों ही मनुष्य को परम गति प्राप्त करा देंगी। हे निष्पाप, दोनों में समान रूप से पवित्रता का तथा समस्त प्राणियों के प्रति दया का उपदेश है। और दोनों में व्रतों के पालन का भी समान रूप से विधान है। केवल वे शास्त्र भिन्न हैं जो उनके मार्ग बताते हैं।
8युधिष्ठिर ने कहा — यदि दोनों पद्धतियों में उपदिष्ट व्रत, पवित्रता, दया तथा उनके फल एक ही हैं, तो हे पितामह, मुझे बताइए कि उनके शास्त्र एक क्यों नहीं हैं?
9भीष्म ने कहा — योग की सहायता से इन पाँच दोषों का त्याग करके — अर्थात् आसक्ति, असावधानी, स्नेह, काम तथा क्रोध — मनुष्य मोक्ष प्राप्त करता है।
10जिस प्रकार बड़ी मछलियाँ जाल तोड़कर अपने तत्त्व में लौट जाती हैं, उसी प्रकार योगी समस्त पापों से शुद्ध होकर मोक्ष का सुख प्राप्त करते हैं।
11जिस प्रकार बलवान् पशु उन जालों को तोड़कर, जिनमें व्याध उन्हें फँसाते हैं, स्वतन्त्रता का सुख भोगते हैं, उसी प्रकार समस्त बन्धनों से मुक्त योगी उस शुद्ध मार्ग को प्राप्त करते हैं जो मोक्ष की ओर ले जाता है।
12हे राजन्, वस्तुतः लोभ से उत्पन्न बन्धन को तोड़कर बल से सम्पन्न योगी मोक्ष का वह निष्पाप, मङ्गलमय तथा उच्च मार्ग प्राप्त करते हैं।
13हे राजन्, जालों में फँसे दुर्बल पशु निःसन्देह नष्ट हो जाते हैं। योगबल से रहित पुरुषों की भी यही दशा होती है।
14हे कुन्तीपुत्र, जिस प्रकार दुर्बल मछलियाँ जाल में गिरकर उसी में उलझ जाती हैं, उसी प्रकार, हे राजन्, योगबल से रहित पुरुष विनाश को प्राप्त होते हैं।
15हे शत्रुदमन, जिस प्रकार पक्षी व्याधों के महीन जालों में उलझने पर विनाश को प्राप्त होते हैं, किन्तु यदि वे बलवान् हों तो निकल भागते हैं, उसी प्रकार, हे शत्रुदमन, योगियों की भी दशा होती है — कर्म के बन्धनों में जकड़े हुए जो दुर्बल हैं वे विनाश को प्राप्त होते हैं, जबकि जो बलवान् हैं वे उन्हें तोड़ डालते हैं।
16हे राजन्, छोटी और दुर्बल अग्नि पर जब काष्ठ के बड़े-बड़े लट्ठे रख दिए जाते हैं तब वह बुझ जाती है। इसी प्रकार, हे राजन्, जो योगी दुर्बल है वह विनाश का सामना करता है।
17किन्तु हे राजन्, वही अग्नि जब बलवती हो जाती है, तब वह वायु की सहायता से समस्त पृथ्वी को जला डालेगी।
18इसी प्रकार योगी जब बल में बढ़ जाता है, तेज से जलता है और शक्ति से सम्पन्न होता है, तब वह प्रलय के समय उदय होने वाले सूर्य के समान सम्पूर्ण विश्व को तपाने में समर्थ हो जाता है।
19हे राजन्, जिस प्रकार दुर्बल मनुष्य धारा में बहा ले जाया जाता है, उसी प्रकार दुर्बल योगी इन्द्रियों के विषयों द्वारा असहाय होकर बहा लिया जाता है।
20हाथी प्रबल धारा का सामना कर लेता है। इसी प्रकार योगबल प्राप्त कर लेने वाला योगी इन्द्रियों के समस्त विषयों का सामना कर लेता है।
21समस्त वस्तुओं से स्वतन्त्र, योगबल तथा अन्य ऐश्वर्यों से सम्पन्न योगी स्वयं प्रजापतियों में, ऋषियों में, देवताओं में तथा विश्व के महान् प्राणियों में प्रवेश कर जाते हैं।
22हे राजन्, न यम, न संहारक, और न स्वयं भयङ्कर शक्ति वाली मृत्यु ही — कोई भी क्रुद्ध होने पर उस योगी पर शासन करने में कभी सफल नहीं होता जो अपार तेज से सम्पन्न है।
23योगबल प्राप्त कर लेने पर योगी सहस्रों शरीरों की रचना कर सकता है और उनके साथ पृथ्वी पर विचरण करता है।
24उनमें से कुछ इन्द्रियों के विषयों का भोग करते हैं और फिर कठोरतम तप करते हैं, और फिर सूर्य के समान उन तपों से अपने को समेट लेते हैं।
25जो योगी बल से सम्पन्न है और जिसे बन्धन बाँध नहीं पाते, वह निश्चय ही मोक्ष प्राप्त करने में सफल होता है।
26हे राजन्, अब मैंने तुम्हें योग की इन समस्त शक्तियों का वर्णन कर दिया। अब मैं तुम्हें एक बार पुनः बताऊँगा कि योग की सूक्ष्म शक्तियाँ अपने लक्षणों सहित क्या हैं।
27हे भरतश्रेष्ठ, आत्मा के ध्यान तथा एकाग्रता के सूक्ष्म लक्षण सुनो।
28जिस प्रकार सावधान और एकाग्र धनुर्धर लक्ष्य को भेदने में सफल होता है, उसी प्रकार तल्लीन आत्मा वाला योगी निःसन्देह मोक्ष प्राप्त करता है।
29जिस प्रकार कोई मनुष्य किसी तरल पदार्थ से भरे पात्र पर अपना मन लगाकर सावधानी से सीढ़ियाँ चढ़ता है, उसी प्रकार योगी अपनी आत्मा में स्थिर और तल्लीन होकर उसे शुद्ध करता है और उसे सूर्य के समान तेजोमय बना देता है।
30हे कुन्तीपुत्र, जिस प्रकार समुद्र की छाती पर हिचकोले खाती नौका को सावधान नाविक शीघ्र ही दूसरे तट पर पहुँचा देता है, उसी प्रकार, हे राजन्, ज्ञानी पुरुष अपनी आत्मा को एकाग्रता में स्थिर करके अपने शरीर के त्याग के पश्चात् उस मोक्ष को प्राप्त कर लेता है जिसे प्राप्त करना इतना कठिन है।
31हे राजन्, जिस प्रकार सावधान सारथि उत्तम अश्वों को जोतकर रथी को वहीं ले जाता है जहाँ वह चाहता है, उसी प्रकार, हे राजन्, एकाग्रता में सावधान योगी शीघ्र ही उस परम स्थान को प्राप्त कर लेता है, जैसे धनुष से छूटा बाण अपने लक्ष्य तक पहुँच जाता है।
32जो योगी अपने को आत्मा में प्रविष्ट करके अचल होकर स्थित रहता है, वह अपने पापों को नष्ट कर देता है और उस अविनाशी स्थान को प्राप्त कर लेता है जो धर्मपरायण पुरुषों की सम्पत्ति है।
33हे राजन्, जो योगी सावधानी से उच्च व्रतों का पालन करता है और अपनी चेतना को नाभि, कण्ठ, मस्तक, हृदय, वक्ष, पार्श्व, नेत्र, कान तथा नासिका में आत्मा के साथ विधिपूर्वक जोड़ता है, वह पर्वत के समान अपने समस्त शुभ और अशुभ कर्मों को जला डालता है और उत्तम योग का आश्रय लेकर मोक्ष प्राप्त करता है।
34युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आपको मुझे यह बताना चाहिए कि हे भरतश्रेष्ठ, वे कौन-से आहार हैं जिन्हें ग्रहण करके, और वे कौन-सी वस्तुएँ हैं जिन्हें जीतकर, योगी योगबल प्राप्त करता है।
35हे भरतश्रेष्ठ, टूटे हुए चावल के दानों तथा तिल की पकाई हुई पिट्ठियों पर निर्वाह करते हुए, और तेल तथा घृत से विरत रहते हुए योगी योगबल प्राप्त करता है।
36दीर्घकाल तक बिना किसी तरल के मिलाए जौ के चूर्ण पर निर्वाह करके, तथा दिन में केवल एक बार भोजन करके, शुद्ध आत्मा वाला योगी योगबल प्राप्त करता है।
37दूध मिला हुआ केवल जल पीकर — पहले दिन में केवल एक बार, फिर पक्ष में एक बार, फिर मास में एक बार, फिर तीन मास में एक बार, और फिर पूरे वर्ष में एक बार — योगी योगबल प्राप्त करता है।
38हे राजन्, मांस से पूर्ण रूप से विरत रहकर शुद्ध आत्मा वाला योगी शक्ति प्राप्त करता है।
39हे राजाओं में श्रेष्ठ, काम, क्रोध, ताप, शीत, वर्षा, भय, शोक, श्वास, मनुष्यों को प्रिय लगने वाले समस्त शब्दों, इन्द्रियों के विषयों, ब्रह्मचर्य के पालन से उत्पन्न उस बेचैनी को जिसे जीतना इतना कठिन है, उस तृष्णा को जो इतनी भयङ्कर है, तथा स्पर्श के सुखों, निद्रा और उस आलस्य को जो प्रायः अजेय है — इन सबको जीतकर, आसक्तियों से रहित तथा महान् विवेक से सम्पन्न महान् योगी, अपनी बुद्धि की सहायता से तथा चिन्तन और स्वाध्याय के धन से युक्त होकर, सूक्ष्म आत्मा को उसकी सम्पूर्ण महिमा में प्रतिष्ठित कर देते हैं।
40विद्वान् ब्राह्मणों का यह उच्च मार्ग अत्यन्त दुर्गम है। इस मार्ग पर कोई भी सुगमता से नहीं चल सकता।
41वह मार्ग उस भयङ्कर वन के समान है जो असंख्य सर्पों और रेंगने वाले कीड़ों से भरा है, जिसमें सर्वत्र गड्ढे हैं, जिसमें प्यास बुझाने के लिए जल नहीं है, और जो काँटों से भरा तथा इसी कारण अगम्य है।
42वस्तुतः योग का मार्ग उस राह के समान है जिस पर कोई भोजन उपलब्ध नहीं है, जो ऐसे मरुस्थल से होकर जाती है जिसके समस्त वृक्ष अग्नि में जल चुके हैं, और जो डाकुओं के गिरोहों से भरी होने के कारण असुरक्षित है। बहुत थोड़े ही युवा उससे सुरक्षित पार जा पाते हैं।
43ऐसे ही मार्ग के समान योगमार्ग पर थोड़े ही ब्राह्मण सुगमता और सुख के साथ चल पाते हैं। जो मनुष्य इस मार्ग पर चलकर आगे बढ़ना बन्द कर देता है वह अनेक दोषों का भागी माना जाता है।
44हे राजन्, शुद्ध आत्मा वाले पुरुष योग-चिन्तन पर, जो छुरे की तीखी धार के समान है, सुगमता से टिक सकते हैं। किन्तु अशुद्ध आत्मा वाले पुरुष उस पर टिक नहीं सकते।
45जब योग-चिन्तन में विघ्न पड़ता है अथवा वह अन्यथा बाधित होता है, तब वह योगी को कभी मङ्गलमय गति तक नहीं ले जा सकता — ठीक वैसे ही जैसे बिना कर्णधार की नौका यात्रियों को दूसरे तट तक नहीं ले जा सकती।
46हे कुन्तीपुत्र, जो मनुष्य विधिपूर्वक योग-चिन्तन का अभ्यास करता है वह जन्म और मृत्यु — दोनों को तथा सुख और शोक — दोनों को त्यागने में सफल होता है।
47यह सब जो मैंने तुम्हें बताया है, वह योग के विविध ग्रन्थों में कहा गया है। योग के सर्वोच्च फल द्विज वर्ण के पुरुषों में देखे जाते हैं।
48वह सर्वोच्च फल ब्रह्म के साथ एकता है। महिमा से सम्पन्न महान् योगी इच्छानुसार इनमें प्रवेश कर सकता है और इनसे निकल सकता है — समस्त देवताओं के स्वामी स्वयं ब्रह्मा में, जन्म देने वाले विष्णु में, भव में, धर्म में, षडानन कार्तिकेय में, ब्रह्मा के (मानस) पुत्रों में, बहुत पीड़ा उत्पन्न करने वाले तमोगुण में, अज्ञान के गुण में, शुद्ध सत्त्वगुण में, सर्वोच्च प्रकृति में, वरुण की पत्नी सिद्धि देवी में, सब प्रकार की शक्तियों में, सर्वसहिष्णु धैर्य में, आकाश में चारों ओर टिमटिमाते नक्षत्रों सहित तारों के देदीप्यमान स्वामी में, विश्वों में, सर्पों में, पितरों में, समस्त पर्वतों और पहाड़ियों में, महान् और भयङ्कर समुद्रों में, समस्त नदियों में, जल तथा सर्पों से भरे मेघों में, वृक्षों में, यक्षों में, दिशाओं और विदिशाओं में, गन्धर्वों में, तथा समस्त पुरुषों और समस्त स्त्रियों में भी।
49हे राजन्, महान् तेज वाले परम पुरुष के विषय में यह प्रकरण मङ्गलमय मानना चाहिए। योगी की आत्मा नारायण ही हैं। समस्त वस्तुओं पर स्वामित्व करता हुआ महान् योगी समस्त वस्तुओं की रचना करने में समर्थ होता है।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे तात, तपाईंले मलाई बुझाउनुहोस् कि साङ्ख्य र योग — यी दुवै दर्शनमा के अन्तर छ। हे कुरुकुलश्रेष्ठ, हे सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, तपाईंले सबै कुरा जान्नुहुन्छ।
2भीष्मले भने — साङ्ख्यका अनुयायीहरूले साङ्ख्य पद्धतिको प्रशंसा गर्छन् र योगीहरूले योग पद्धतिको। आ-आफ्नो पद्धतिको श्रेष्ठता सिद्ध गर्नका लागि प्रत्येकले आफ्नै पद्धतिलाई उत्तम भन्दछ।
3हे शत्रुमर्दन, योगमा निरत बुद्धिमान् पुरुषहरूले यो देखाउनका लागि उचित र अत्यन्त उत्तम युक्ति प्रस्तुत गर्छन् कि जसले ईश्वरको अस्तित्वमा विश्वास गर्दैन उसले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैन।
4र जुन द्विजहरू साङ्ख्य सिद्धान्तमा विश्वास राख्छन् तिनीहरूले यो देखाउनका लागि उत्तम युक्ति प्रस्तुत गर्छन् कि मानिसले सम्पूर्ण वस्तुको यथार्थ ज्ञान प्राप्त गरेर सांसारिक वस्तुबाट असंसक्त हुन्छ, र मृत्युपछि स्पष्ट रूपमा मुक्त हुन्छ, तथा यसभन्दा अन्यथा हुन सक्दैन। महान् बुद्धिमान् पुरुषहरूले यसरी साङ्ख्यको मोक्षदर्शनको प्रतिपादन गरेका छन्।
5जब दुवै पक्षमा युक्तिहरू यसरी समान रूपमा राखिन्छन्, तब त्यस पक्षका युक्ति ग्रहण गर्नुपर्छ जसको अनुसरण मानिस अन्यथा पनि आफ्नो मानेर गर्न प्रवृत्त होस्। वस्तुतः त्यस पक्षमा भनिएका वचनलाई हितकर मान्नुपर्छ। दुवै पक्षमा सत्पुरुषहरू भेटिन सक्छन्। तिमीजस्ता मानिसले कुनै पनि मत अपनाउन सक्छन्।
6हे युधिष्ठिर, योगका प्रमाण इन्द्रियको प्रत्यक्ष अनुभवसँग सम्बद्ध छन्; साङ्ख्यका प्रमाण शास्त्रमा आश्रित छन्। मलाई दुवै दर्शन स्वीकार्य छन्।
7हे राजन्, म दुवै विज्ञान-पद्धतिसँग सहमत छु, र सज्जन तथा बुद्धिमान् पुरुषहरू पनि। हे राजन्, यदि निर्धारित उपदेशअनुसार दुवैको विधिपूर्वक अभ्यास गरियोस् भने, दुवैले नै मानिसलाई परम गति प्राप्त गराउनेछन्। हे निष्पाप, दुवैमा समान रूपमा पवित्रताको तथा सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाको उपदेश छ। र दुवैमा व्रतको पालनको पनि समान रूपमा विधान छ। केवल ती शास्त्र भिन्न छन् जसले तिनका मार्ग बताउँछन्।
8युधिष्ठिरले भने — यदि दुवै पद्धतिमा उपदिष्ट व्रत, पवित्रता, दया तथा तिनका फल एउटै हुन् भने, हे पितामह, मलाई भन्नुहोस् कि तिनका शास्त्र एउटै किन छैनन्?
9भीष्मले भने — योगको सहायताले यी पाँच दोषको त्याग गरेर — अर्थात् आसक्ति, असावधानी, स्नेह, काम तथा क्रोध — मानिसले मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
10जसरी ठूला माछाहरू जाल च्यातेर आफ्नो तत्त्वमा फर्कन्छन्, त्यसरी नै योगीहरू सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध भई मोक्षको सुख प्राप्त गर्छन्।
11जसरी बलवान् पशुहरूले ती जाल च्यातेर, जसमा व्याधहरूले तिनलाई फसाउँछन्, स्वतन्त्रताको सुख भोग्छन्, त्यसरी नै सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त योगीहरूले त्यो शुद्ध मार्ग प्राप्त गर्छन् जसले मोक्षतिर लैजान्छ।
12हे राजन्, वस्तुतः लोभबाट उत्पन्न बन्धन तोडेर बलले सम्पन्न योगीहरूले मोक्षको त्यो निष्पाप, मङ्गलमय तथा उच्च मार्ग प्राप्त गर्छन्।
13हे राजन्, जालमा फसेका दुर्बल पशुहरू निःसन्देह नष्ट हुन्छन्। योगबलबाट रहित पुरुषहरूको पनि यही दशा हुन्छ।
14हे कुन्तीपुत्र, जसरी दुर्बल माछाहरू जालमा खसेर त्यसैमा अल्झिन्छन्, त्यसरी नै, हे राजन्, योगबलबाट रहित पुरुषहरू विनाश प्राप्त गर्दछन्।
15हे शत्रुदमन, जसरी पक्षीहरू व्याधका मसिना जालमा अल्झँदा विनाश प्राप्त गर्छन्, तर यदि तिनीहरू बलवान् छन् भने निस्केर भाग्छन्, त्यसरी नै, हे शत्रुदमन, योगीहरूको पनि दशा हुन्छ — कर्मका बन्धनमा बाँधिएका जो दुर्बल छन् तिनीहरू विनाश प्राप्त गर्छन्, जबकि जो बलवान् छन् तिनीहरूले ती तोडिदिन्छन्।
16हे राजन्, सानो र दुर्बल अग्निमाथि जब काठका ठूला-ठूला मुढा राखिन्छन् तब त्यो निभ्दछ। त्यसै गरी, हे राजन्, जुन योगी दुर्बल छ उसले विनाशको सामना गर्दछ।
17तर हे राजन्, त्यही अग्नि जब बलवती हुन्छे, तब त्यसले वायुको सहायताले सम्पूर्ण पृथ्वी जलाइदिनेछे।
18त्यसै गरी योगी जब बलमा बढ्दछ, तेजले जल्दछ र शक्तिले सम्पन्न हुन्छ, तब ऊ प्रलयका बेला उदाउने सूर्यझैँ सम्पूर्ण विश्व तपाउन समर्थ हुन्छ।
19हे राजन्, जसरी दुर्बल मानिस धारामा बगाइन्छ, त्यसरी नै दुर्बल योगी इन्द्रियका विषयद्वारा असहाय भई बगाइन्छ।
20हात्तीले प्रबल धाराको सामना गर्दछ। त्यसै गरी योगबल प्राप्त गरिसकेको योगीले इन्द्रियका सम्पूर्ण विषयको सामना गर्दछ।
21सम्पूर्ण वस्तुबाट स्वतन्त्र, योगबल तथा अन्य ऐश्वर्यले सम्पन्न योगीहरू स्वयं प्रजापतिहरूमा, ऋषिहरूमा, देवताहरूमा तथा विश्वका महान् प्राणीहरूमा प्रवेश गर्दछन्।
22हे राजन्, न यम, न संहारक, र न स्वयं भयङ्कर शक्ति भएकी मृत्यु नै — कसैले पनि क्रुद्ध हुँदा त्यस योगीमाथि शासन गर्न कहिल्यै सफल हुँदैन जो अपार तेजले सम्पन्न छ।
23योगबल प्राप्त गरिसकेपछि योगीले हजारौँ शरीरको रचना गर्न सक्दछ र तिनका साथ पृथ्वीमा विचरण गर्दछ।
24तिनीहरूमध्ये कतिपयले इन्द्रियका विषयको भोग गर्छन् र फेरि कठोरतम तप गर्छन्, र फेरि सूर्यझैँ ती तपबाट आफूलाई समेट्छन्।
25जुन योगी बलले सम्पन्न छ र जसलाई बन्धनले बाँध्न सक्दैन, ऊ निश्चय नै मोक्ष प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
26हे राजन्, अब मैले तिमीलाई योगका यी सम्पूर्ण शक्तिको वर्णन गरिसकेँ। अब म तिमीलाई एक पटक पुनः बताउनेछु कि योगका सूक्ष्म शक्ति आफ्ना लक्षणसहित के-के हुन्।
27हे भरतश्रेष्ठ, आत्माको ध्यान तथा एकाग्रताका सूक्ष्म लक्षण सुन।
28जसरी सावधान र एकाग्र धनुर्धरले लक्ष्य भेद्न सफल हुन्छ, त्यसरी नै तल्लीन आत्मा भएको योगीले निःसन्देह मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
29जसरी कुनै मानिसले कुनै तरल पदार्थले भरिएको भाँडोमा आफ्नो मन लगाएर सावधानीपूर्वक भर्याङ चढ्दछ, त्यसरी नै योगीले आफ्नो आत्मामा स्थिर र तल्लीन भई त्यसलाई शुद्ध पार्दछ र त्यसलाई सूर्यझैँ तेजोमय बनाइदिन्छ।
30हे कुन्तीपुत्र, जसरी समुद्रको छातीमा हल्लिरहेको डुङ्गालाई सावधान माझीले चाँडै नै अर्को किनारमा पुर्याइदिन्छ, त्यसरी नै, हे राजन्, ज्ञानी पुरुषले आफ्नो आत्मालाई एकाग्रतामा स्थिर गरेर आफ्नो शरीरको त्यागपछि त्यो मोक्ष प्राप्त गर्दछ जो प्राप्त गर्न यति कठिन छ।
31हे राजन्, जसरी सावधान सारथिले उत्तम अश्व जोतेर रथीलाई त्यहीँ लैजान्छ जहाँ ऊ चाहन्छ, त्यसरी नै, हे राजन्, एकाग्रतामा सावधान योगीले चाँडै नै त्यो परम स्थान प्राप्त गर्दछ, जसरी धनुषबाट छुटेको बाण आफ्नो लक्ष्यसम्म पुग्दछ।
32जुन योगी आफूलाई आत्मामा प्रविष्ट गराएर अचल भई स्थित रहन्छ, उसले आफ्ना पाप नष्ट पारिदिन्छ र त्यो अविनाशी स्थान प्राप्त गर्दछ जो धर्मपरायण पुरुषहरूको सम्पत्ति हो।
33हे राजन्, जुन योगीले सावधानीपूर्वक उच्च व्रतको पालन गर्दछ र आफ्नो चेतनालाई नाभि, कण्ठ, मस्तक, हृदय, वक्ष, कोख, नेत्र, कान तथा नाकमा आत्मासँग विधिपूर्वक जोड्दछ, उसले पर्वतझैँ आफ्ना सम्पूर्ण शुभ र अशुभ कर्म जलाइदिन्छ र उत्तम योगको आश्रय लिएर मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
34युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईंले मलाई यो भन्नुपर्छ कि हे भरतश्रेष्ठ, ती कुन-कुन आहार हुन् जसलाई ग्रहण गरेर, र ती कुन-कुन वस्तु हुन् जसलाई जितेर, योगीले योगबल प्राप्त गर्दछ।
35हे भरतश्रेष्ठ, भाँचिएका चामलका दाना तथा तिलका पकाइएका पिठोमा निर्वाह गर्दै, र तेल तथा घिउबाट विरत रहँदै योगीले योगबल प्राप्त गर्दछ।
36दीर्घकालसम्म कुनै तरल नमिलाई जौको पिठोमा निर्वाह गरेर, तथा दिनमा केवल एक पटक भोजन गरेर, शुद्ध आत्मा भएको योगीले योगबल प्राप्त गर्दछ।
37दूध मिसाइएको केवल जल पिएर — पहिले दिनमा केवल एक पटक, त्यसपछि पक्षमा एक पटक, त्यसपछि महिनामा एक पटक, त्यसपछि तीन महिनामा एक पटक, र त्यसपछि पूरै वर्षमा एक पटक — योगीले योगबल प्राप्त गर्दछ।
38हे राजन्, मासुबाट पूर्ण रूपमा विरत रही शुद्ध आत्मा भएको योगीले शक्ति प्राप्त गर्दछ।
39हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, काम, क्रोध, ताप, शीत, वर्षा, भय, शोक, श्वास, मानिसहरूलाई प्रिय लाग्ने सम्पूर्ण शब्द, इन्द्रियका विषय, ब्रह्मचर्यको पालनबाट उत्पन्न त्यस बेचैनीलाई जसलाई जित्न यति कठिन छ, त्यस तृष्णालाई जो यति भयङ्कर छे, तथा स्पर्शका सुख, निद्रा र त्यस आलस्यलाई जो प्रायः अजेय छ — यी सबैलाई जितेर, आसक्तिबाट रहित तथा महान् विवेकले सम्पन्न महान् योगीहरूले, आफ्नो बुद्धिको सहायताले तथा चिन्तन र स्वाध्यायको धनले युक्त भई, सूक्ष्म आत्मालाई त्यसको सम्पूर्ण महिमामा प्रतिष्ठित गरिदिन्छन्।
40विद्वान् ब्राह्मणहरूको यो उच्च मार्ग अत्यन्त दुर्गम छ। यस मार्गमा कोही पनि सजिलैसँग हिँड्न सक्दैन।
41त्यो मार्ग त्यस भयङ्कर वनजस्तै छ जो असङ्ख्य सर्प र घस्रने कीराले भरिएको छ, जसमा सर्वत्र खाडल छन्, जसमा तिर्खा मेट्न जल छैन, र जो काँडाले भरिएको तथा यसै कारण अगम्य छ।
42वस्तुतः योगको मार्ग त्यस बाटोजस्तै छ जसमा कुनै भोजन उपलब्ध छैन, जो त्यस्तो मरुभूमिबाट भएर जान्छ जसका सम्पूर्ण रूख अग्निमा जलिसकेका छन्, र जो डाँकुका हुलले भरिएको हुनाले असुरक्षित छ। धेरै थोरै युवाहरू मात्र त्यसबाट सुरक्षित पार जान सक्छन्।
43त्यस्तै मार्गजस्तै योगमार्गमा थोरै ब्राह्मणहरू मात्र सजिलो र सुखका साथ हिँड्न सक्छन्। जुन मानिस यस मार्गमा हिँडेर अगाडि बढ्न बन्द गर्दछ ऊ अनेक दोषको भागी मानिन्छ।
44हे राजन्, शुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरू योग-चिन्तनमा, जो छुराको तीखो धारजस्तै छ, सजिलैसँग टिक्न सक्छन्। तर अशुद्ध आत्मा भएका पुरुषहरू त्यसमा टिक्न सक्दैनन्।
45जब योग-चिन्तनमा विघ्न पर्दछ अथवा त्यो अन्यथा बाधित हुन्छ, तब त्यसले योगीलाई कहिल्यै मङ्गलमय गतिसम्म पुर्याउन सक्दैन — ठीक त्यसरी नै जसरी कर्णधारविनाको डुङ्गाले यात्रुहरूलाई अर्को किनारसम्म पुर्याउन सक्दैन।
46हे कुन्तीपुत्र, जुन मानिसले विधिपूर्वक योग-चिन्तनको अभ्यास गर्दछ ऊ जन्म र मृत्यु — दुवैलाई तथा सुख र शोक — दुवैलाई त्याग्न सफल हुन्छ।
47यो सबै जो मैले तिमीलाई बताएको छु, त्यो योगका विविध ग्रन्थमा भनिएको छ। योगका सर्वोच्च फल द्विज वर्णका पुरुषहरूमा देखिन्छन्।
48त्यो सर्वोच्च फल ब्रह्मसँगको एकता हो। महिमाले सम्पन्न महान् योगीले इच्छाअनुसार यिनमा प्रवेश गर्न र यिनबाट निस्कन सक्दछ — सम्पूर्ण देवताका स्वामी स्वयं ब्रह्मामा, जन्म दिने विष्णुमा, भवमा, धर्ममा, षडानन कार्तिकेयमा, ब्रह्माका (मानस) पुत्रहरूमा, धेरै पीडा उत्पन्न गर्ने तमोगुणमा, अज्ञानको गुणमा, शुद्ध सत्त्वगुणमा, सर्वोच्च प्रकृतिमा, वरुणकी पत्नी सिद्धि देवीमा, सबै प्रकारका शक्तिमा, सर्वसहिष्णु धैर्यमा, आकाशमा चारैतिर टल्किने नक्षत्रसहित ताराका देदीप्यमान स्वामीमा, विश्वहरूमा, सर्पहरूमा, पितृहरूमा, सम्पूर्ण पर्वत र पहाडमा, महान् र भयङ्कर समुद्रहरूमा, सम्पूर्ण नदीहरूमा, जल तथा सर्पले भरिएका बादलहरूमा, रूखहरूमा, यक्षहरूमा, दिशा र विदिशाहरूमा, गन्धर्वहरूमा, तथा सम्पूर्ण पुरुष र सम्पूर्ण स्त्रीहरूमा पनि।
49हे राजन्, महान् तेज भएका परम पुरुषका विषयमा यो प्रकरण मङ्गलमय मान्नुपर्छ। योगीको आत्मा नारायण नै हुनुहुन्छ। सम्पूर्ण वस्तुमाथि स्वामित्व गर्दै महान् योगी सम्पूर्ण वस्तुको रचना गर्न समर्थ हुन्छ।