Mokshadharma Parva — The destruction of the sacrifice of Daksha by Mahadeva
Volume VIII — Shanti Parva (II) · Chapter 111
Sanskrit
1जनमेजय उवाच प्राचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वतेऽन्तरे। विनाशमगमद् ब्रह्मन् हयमेधः प्रजापतेः॥
2देव्या मन्युकृतं मत्वा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः। प्रसादात् तस्य दक्षेण स यज्ञः संधित: कथम्। एतद् वेदितुमिच्छेयं तन्मे ब्रूहि यथातथम्॥
3वैशम्पायन उवाच पुरा हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत्। गङ्गाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते॥
4गन्धर्वाप्सरसाकीर्णे नानादुमलतावृते। ऋषिसङ्घः परिवृतं दक्षं धर्मभृतां वरम्॥ पृथिव्यामन्तरिक्षे च ये च स्वर्लोकवासिनः। सर्वे प्राञ्जलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम्॥
5देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः। हाहाहूहूच गन्धर्वो तुम्बुरु रदस्तथा॥ विश्वावसुर्विश्वसेनो गन्धर्वाप्सरसस्तथा। आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सह मरुद्गणैः॥ इन्द्रेण सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः। उष्मपाः सोमपाश्चैव धूमपा आज्यपास्तथा॥ ऋषयः पितरश्चैव आगता ब्रह्मणा सह। एते चान्ये च बहवो भूतग्रामाश्चतुर्विधाः॥ जरायुजाण्डजाश्चैव सहसा स्वेदजोद्भिजैः। आहूता मन्त्रिताः सर्वे देवाश्च सह पत्निभिः॥ विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्नयः।
6तान् दृष्ट्वा मन्युनाऽऽविष्टो दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्॥ नायं यज्ञो न वा धर्मो यत्र रुद्रो न इज्यते।
7वधबन्धं प्रपन्ना वै किं नु कालस्य पर्ययः॥ किंनु मोहान्न पश्यन्ति विनाशं पर्युपस्थितम्। उपस्थितं महाघोरं न बुध्यन्ति महाध्वरे॥
8इत्युक्तवा स महायोगी पश्यति ध्यानचक्षुषा। स पश्यति महादेवं देवीं च वरदां शुभाम्॥ नारदं च महात्मानं तस्या देव्याः समीपतः। संतोषं परमं लेभे इति निश्चित्य योगवित्॥
9एकमन्त्रास्तु ते सर्वे येनेशो न निमन्त्रितः। तस्माद् देशादपक्रम्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत्॥ अपूज्यपूजनाच्चैव पूज्यानां चाप्यपूजनात्। नृघातकसमं पापं शश्वत् प्राप्नोति मानवः॥
10अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदाचन। देवतानामृषीणां च मध्ये सत्यं ब्रवीम्यहम्॥
11आगतं पशुभर्तारं स्रष्टारं जगतः पतिम्। अध्वरे ह्यग्रभोक्तारं सर्वेषां पश्यत प्रभुम्॥
12दक्ष उवाच सन्ति नो बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः। एकादशस्थानगता नाहं वेद्मि महेश्वरम्॥
13दधीचिरुवाच सर्वेषामेव मन्त्रोऽयं येनासौ न निमन्त्रितः। यथाहं शंकरादूर्ध्वं नान्यं पश्यामि दैवतम्। तथा दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति॥
14दक्ष उवाच एतन्मखेशाय सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम्। विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभुर्विभुश्चाहवनीय एषः॥
15देव्युवाच किं नाम दानं नियमं तपो वा कुर्यामहं येन पतिर्ममाद्या लभेत भागं भगवानचिन्त्यो ह्यधु तथा भागमथो तृतीयम्॥
16एवं ब्रुवाणां भगवान्स पत्नी प्रहृष्टरूपः क्षुभितामुवाच। न वेत्सि मां देवि कृशोदराङ्गि किं नाम युक्तं वचनं मखेशे॥
17अहं विजानामि विशालनेत्रे ध्यानेन हीना न विदन्त्यसन्तः। तवाद्य मोहेन च सेन्द्रदेवा लोकास्त्रयः सर्वत एव मूढाः॥
18मामध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथन्तरं सामगाश्चोपगान्ति। मां ब्राह्मणा ब्रह्मविदो यजन्ते ममाध्वर्यवः कल्पयन्ते च भागम्॥
19देव्युवाच सुप्राकृतोऽपि पुरुषः सर्वः स्त्रीजनसंसदि। स्तौति गवार्यते चापि स्वमात्मानं न संशयः॥
20श्रीभगवानुवाच नात्मानं स्तौमि देवेशि पश्य मे तनुमध्यमे। यं वक्ष्यामि वरारोहे यागार्थे वरवर्णिनि॥
21इत्युक्त्वा भगवान् पत्नीमुमां प्राणैरपि प्रियाम्। सोऽसृजद् भगवान् वक्त्राद् भूतं घोरं प्रहर्षणम्॥
22तमुवाचाक्षिप मखं दक्षस्येति महेश्वरः। ततो वक्त्राद् विमुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया।॥ देव्या मन्युव्यपोहार्थं हतो दक्षस्य वै क्रतुः।
23मन्युना च महाभीमा महाकाली महेश्वरी॥ आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन सार्धं सहानुगा। देवस्थानुमतं मत्वा प्रणम्य शिरसा ततः॥
24आत्मनः सदृशः शौर्याद् बलरूपसमन्वितः। स एव भगवान् क्रोधः प्रतिरूपसमन्वितः॥
25अनन्तबलवीर्यश्च अनन्तबलपौरुषः। वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युप्रमार्जकः॥ सोऽसृजद् रोमकूपेभ्यो रौम्यान् नाम गणेश्वरान्।
26रुद्रतुल्या गणा रौद्रा रुद्रवीर्यपराक्रमाः॥ ते निपेतुस्ततस्तूर्णं दक्षयज्ञविहिंसया। भीमरूपा महाकायाः शतशोऽथ सहस्रशः॥
27ततः कलकिलाशब्दैराकाशं पूरयन्निव। तेन शब्देन महता त्रस्तास्तत्र दिवौकसः॥
28पर्वताश्च व्यशीर्यन्त चकम्पे च वसुंधरा। मारुताश्चैव घूर्णन्ते चुक्षुभे वरुणालयः॥
29अग्नयो नैव दीप्यन्ते नैव दीप्यति भास्करः। ग्रहा नैव प्रकाशन्ते नक्षत्राणि न चन्द्रमाः॥
30ऋषयो न प्रकाशन्ते न देवा न.च मानुषाः। एवं तु तिमिरीभूतं निर्दहन्त्यपमानिताः॥
31प्रहरन्त्यपरे घोरा यूपानुत्पाटयन्ति च। प्रमर्दन्ति तथा चान्ये विमर्दन्ति तथा परे॥
32आधावन्ति प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः। चूर्ण्यन्ते यज्ञपात्राणि दिव्यान्याभरणानि च॥ विशीर्यमाणा दृश्यन्ते तारा इव नभस्तले।
33दिव्यान्नपानभक्ष्याणां राशयः पर्वतोपमाः॥ क्षीरनद्योऽथ दृश्यन्ते घृतपायसकर्दमाः। दधिमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालुकाः॥ षड् रसान् निवहन्त्येता गुडकुल्या मनोरमाः।
34उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च॥ पानकानि च दिव्यानि लेडचोष्याणि यानि च। भुञ्जते विविधैर्वक्त्रैविलुम्पन्त्याक्षिपन्ति च॥ रुद्रकोपान्महाकाया: कालाग्निसदृशोपमाः।
35क्षोभयन् सुरसैन्यानि भीषयन्तः समन्ततः॥ क्रीडन्ति विविधाकाराश्चिक्षिपुः सुरयोषितः।
36रुद्रकोधात् प्रयत्नेन सर्वदेवैः सुरक्षितम्॥ तं यज्ञमदहच्छीघ्रं रुद्रकर्मा सभन्ततः।
37चकार भैरवं नादं सर्वभूतभवंकरम्॥ छित्त्वा शिरो वै यज्ञस्य ननाद च मुमोद च।
38ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः॥ ऊचुः प्राज्जलयः सर्वे कथ्यतां को भवानिति।
39वीरभद्र उवाच नाहं रुद्रो न वा देवी नैव भोक्तुमिहागतः॥ देव्या मन्युकृतं मत्वा क्रुद्धः सर्वात्मकः प्रभुः।
40द्रष्टुं वा नैव विप्रेन्द्रान् नैव कौतूहलेन वा॥ तव यज्ञविघातार्थं सम्प्राप्तं विद्धि मामिह।
41वीरभद्र इति ख्यातो रुद्रकोपाद् विनिःसृतः॥ भद्रकालीति विख्याता देव्याः कोपाद् विनिःसृता। प्रेषितौ देवदेवेन यज्ञान्तिकमिहागतौ॥
42शरणं गच्छ विप्रेन्द्र देवदेवमुमापतिम्। वरं क्रोधोऽपि देवस्य वरदानं न चान्यतः॥
43वीरभद्रवचः श्रुत्वा दक्षो धर्मभृतां वरः। तोषयामास स्तोत्रेण प्रणिपत्य महेश्वरम्॥
44प्रपद्ये देवमीशानं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम्। महादेवं महात्मानं विश्वस्य जगतः पतिम्॥
45प्राणापानौ संनिरुध्य वक्त्रस्थानेन यत्नतः। विचार्य सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिरमित्रजित्॥ सहसा देवदेवेशो ह्यग्निकुण्डात् समुत्थितः।
46बिभ्रत्सूर्यसहस्रस्य तेजः संवर्तकोपमः॥ स्मितं कृत्वाब्रवीद् वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते।
47श्राविते च मखाध्याये देवानां गुरुणा ततः॥ तुमवाचाञ्जलिं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापतिः भीतशङ्कितवित्रस्तः सबाष्पवदनेक्षणः॥
48यदि प्रसन्नो भगवान् यदि चाहं भवत्प्रियः। यदि वाहमनुग्राह्यो यदि वा वरदो मम॥ यद् दग्धं भक्षितं पीतशितं यच्च नाशितम्। चूर्णीकृतापविद्धं च यज्ञसम्भारमीदृशम्॥ दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन सुसंचितम्। तन्न मिथ्या भवेन्मह्यं वरमेतमहं वृणे॥ तथास्त्वित्याह भगवान् भगनेत्रहरो हरः। धर्माध्यक्षो विरूपाक्षस्त्र्यक्षो देवः प्रजापतिः॥
49जानुभ्यामवनीं गत्वा दक्षो लब्ध्वा भवाद् वरम्। नाम्नामष्टसहस्रेण स्तुतवान् वृषभध्वजम्॥
50युधिष्ठिर उवाच यैर्नामधेयैः स्तुतवान् दक्षो देवं प्रजापतिः। वक्तुमर्हसि मे तात श्रोतुं श्रद्धा ममानघ॥
51भीष्म उवाच श्रूयतां देवदेवस्य नामान्यद्भुतकर्मणः। गूढव्रतस्य गुह्यानि प्रकाशानि च भारत॥
52नमस्ते देवदेवेश देवारिबलसूदन। देवेन्द्रबलविष्टम्भ देवदानवपूजित॥
53सहस्राक्ष विरूपाक्ष त्र्यक्ष यक्षाधिपप्रिय। सर्वत:पाणिपादान्त सर्वतोऽक्षिशिरोमुखा॥
54सर्वतःश्रुतिमॅल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठसि। शङ्खकर्ण महाकर्ण कुम्भकर्णार्णवालय॥
55गजेन्द्रकर्ण गोकर्ण पाणिकर्ण नमोऽस्तु ते। शतोदर शतावर्त शतजिह्व नमोऽस्तु ते॥
56गायन्ति त्वा गायत्रिणोऽर्चन्त्यर्कमर्किणः। ब्रह्माणं त्वां शतक्रतुमूर्ध्वं खमिव मेनिरे॥
57मूर्ती हि ते महामूर्ते समुद्राम्बरसंनिभा सर्वा वै देवता ह्यस्मिन् गावो गोष्ठ इवासते॥
58भवच्छरीरे पश्यामि सोममग्नि जलेश्वरम्। आदित्यमथ वै विष्णुं ब्रह्माणं च बृहस्पतिम्॥
59भगवान् कारणं कार्य क्रिया करणमेव च। असतश्च सतश्चैव तथैव प्रभवाप्ययौ॥
60नमो भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च। पशूनां पतये नित्यं नमोऽस्त्वन्धकघातिने॥
61त्रिजटाय त्रिशीर्षाय त्रिशूलवरपाणिने। त्र्यम्बकाय त्रिनेत्राय त्रिपुरनाय वै नमः॥
62नमश्चण्डाय कुण्डाय अण्डायाण्डधराय च। दण्डिने समकर्णाय दण्डिमुण्डाय वै नमः॥
63नमोर्ध्वदंष्ट्रकेशाय शुक्लायावतताय च। विलोहिताय धूम्राय नीलग्रीवाय वै नमः॥
64नमोऽस्त्वप्रतिरूपाय विरूपाय शिवाय च। सूर्याय सूर्यमालाय सूर्यध्वजपताकिने॥
65नमः प्रमथनाथाय वृषस्कन्धाय धन्विने। शबूंदमाय दण्डाय पर्णचीरपटाय च॥
66नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यकवचाय च। हिरण्यकृतचूडाय हिरण्यपतये नमः॥
67नमः स्तुताय स्तुत्याय स्तूयमानाय वै नमः। सर्वाय सर्वभक्षाय सर्वभूतान्तरात्मने॥
68नमो हो।ऽथ मन्त्राय शुक्लध्वजपताकिने। नमो नाभाय नाभ्याय नमः कटकटाय च॥
69नमोऽस्तु कृशनासाय कृशाङ्गाय कृशाय च। संहृष्टाय विहृष्टाय नमः किलकिलाय च॥
70नमोऽस्तु शयमानाय शयितायोत्थिताय च। स्थिताय धावमानाय मुण्डाय जटिलाय च॥
71नमो नर्तनशीलाय मुखवादित्रवादिने। नाद्योपहारलुब्धाय गीतवादित्रशालिने॥
72नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय बलप्रमथनाय च। कालनाथाय कल्याय क्षयायोपक्षयाय च॥
73भीमदुन्दुभिहासाय भीमव्रतधराय च। उग्राय च नमो नित्यं नमोऽस्तु दशबाहवे॥
74नमः कपालहस्ताय चितिभस्मप्रियाय च। विभीषणाय भीष्माय भीमव्रतधराय च॥
75नमो विकृतवक्त्राय खगजिह्वाय दंष्ट्रिणे। पक्वाममांसलुब्धाय तुम्बीवीणाप्रियाय च॥
76नमो वृषाय वृष्याय गोवृषाय वृषाय च। कटंकटाय दण्डाय नमः पचपचाय च॥
77नमः सर्ववरिष्ठाय वराय वरदाय च। वरमाल्यगन्धवस्त्राय वरातिवरदे नमः॥
78नमो रक्तविरक्ताय भावनायाक्षमालिने। सम्भिन्नाय विभिन्नाय छायायातपनाय च॥
79अघोरघोररूपाय घोरघोरतराय च। नमः शिवाय शान्ताय नमः शान्ततमाय च॥
80एकपाद्बहुनेत्राय एकशीर्णे नमोऽस्तु ते। रुद्राय क्षुद्रलुब्धाय संविभागप्रियाय च॥
81पञ्चालाय सिताङ्गाय नमः शमशमाय च। नमश्चण्डिकघण्टाय घण्टायाघण्टघण्टिने॥
82सहस्राध्मातघण्टाय घण्टामालाप्रियाय च। प्राणघण्टाय गन्धाय नमः कलकलाय च॥
83हूंहूंहूंकारपाराय हूंहूंकारप्रियाय च। नमः शमशमे नित्यं गिरिवृक्षालयाय च॥१००।
84गर्भमांससृगालाय तारकाय तराय च। नमो यज्ञाय यजिने हुताय प्रहुताय च॥
85यज्ञवाहाय दान्ताय तप्यायातपनाय च। नमस्तटाय तट्याय तटानां पतये नमः॥
86अन्नदायानपतये नमस्त्वन्नभुजे तथा। नमः सहस्रशीर्षाय सहस्रचरणाय च।१०३।। सहस्रोद्यतशूलाय सहस्रनयनाय च। नमो बालार्कवर्णाय बालरूपधराय च।१०४॥ बालानुचरगोप्ताय बालक्रीडनकाय च। नमो वृद्धाय लुब्धाय क्षुब्धाय क्षोभणाय च॥ .
87तरङ्गाङ्कितकेशाय मुञ्जकेशाय वै नमः। नमः षट्कर्मतुष्टाय त्रिकर्मनिरताय च॥
88वर्णाश्रमाणां विधिवत् पृथक्कर्मनिवर्तिने। नमो घुष्याय घोषाय नमः कलकलाय च॥
89श्वेतपिङ्गलनेत्राय कृष्णरक्तेक्षणाय च। प्राणभग्नाय दण्डाय स्फोटनाय कृशाय च॥
90धर्मकामार्थमोक्षाणां कथनीयकथाय च। सांख्याय सांख्यमुख्याय सांख्ययोगप्रवर्तिने॥
91नमो रथ्यविरथ्याय चतुष्पथरथाय च। कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने॥
92ईशान वज्रसंघात हरिकेश नमोऽस्तु ते। त्र्यम्बकाम्बिकनाथाय व्यक्ताव्यक्त नमोऽस्तु ते॥
93काम कामद कामन तृप्तातृप्तविचारिणे। सर्व सर्वद सर्वघ्न संध्याराग नमोऽस्तु ते॥
94महाबल महाबाहो महासत्त्व महाद्युते। महामेघचयप्रख्य महाकाल नमोऽस्तु ते॥ स्थूल जीर्णाङ्ग जटिले वल्कलाजिनधारिणे।
95दीप्तसूर्याग्निजटिले वल्कलाजिनवाससे। सहस्रसूर्यप्रतिम तपोनित्य नमोऽस्तु ते॥
96उन्मादन शतावर्त गङ्गातोयामूर्धज। चन्द्रावर्त युगावर्त मेघावर्त नमोऽस्तु ते॥
97त्वमन्नमनभोक्ता च अन्नदोऽन्नभुगेव च। अन्नस्रष्टा च पक्ता च पक्वभुक्पवनोऽनलः॥
98जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्च तथोद्भिजाः। त्वमेव देवदेवेश भूतग्रामश्चतुर्विधः॥
99चराचरस्य स्रष्टा त्वं प्रतिहर्ता तथैव च। त्वामाहुर्ब्रह्मविदुषो ब्रह्म ब्रह्मविदां वर॥
100मनसः परमा योनिः खं वायुर्योतिषां निधिः। ऋक्सामानि तथोङ्कारमाहुस्त्वां ब्रह्मवादिनः॥
101हायिहायिहुवाहायिहावुहायि तथासकृत्। गायन्ति त्वां सुरश्रेष्ठ सामगा ब्रह्मवादिनः॥
102यजुर्मयो ऋङ्मयश्च त्वमाहुतिमयस्तथा। पठ्यसे स्तुतिभिश्चैव वेदोपनिषदां गणैः॥
103ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वर्णावराश्च ये। त्वमेव मेघसंघाश्च विद्युत्स्तनितगर्जितः॥
104संवत्सरस्त्वमृतवो मासो मासार्धमेव च। युगं निमेषाः काष्ठास्त्वं नक्षत्राणि ग्रहाः कलाः॥
105वृक्षाणां ककुदोऽसि त्वं गिरीणां शिखराणि च। व्याघ्रो मृगाणां पततां तार्योऽनन्तश्च भोगिनाम्॥
106क्षीरोदो हृदधीनां च यन्त्राणां धनुरेव च। वज्रः प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमेव च॥
107त्वमेव द्वेष इच्छा च रागो मोहः क्षमाक्षमे। व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ॥
108त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी झर्झरी तथा। छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता त्वं नेता मन्ता पिता मतः॥
109दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च। गङ्गा समुद्राः सरितः पल्वलानि सरांसि च॥
110लता वल्यस्तृणौषध्यः पशवो मृगपक्षिणः। द्रव्यकर्मसमारम्भः कालः पुष्पफलप्रदः॥ आदिश्चान्तश्च देवानां गायत्र्योङ्कार एव च।
111हरितो रोहितो नीलः कृष्णो रक्तस्तथारुणः। कदुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा॥
112अवर्णश्च सुवर्णश्च वर्णकारो घनोपमः। सुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च॥
113त्वमिन्द्रश्च यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः। उपप्लवचित्रभानुः स्वर्भानुर्भानुरेव च॥
114होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः। त्रिसौपर्णं तथा ब्रह्म यजुषां शतरुद्रियम्॥
115पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम्। गिरिको हिंडुको वृक्षो जीवः पुद्गल एव च॥
116प्राणः सत्त्वं रजश्चैव तमश्चाप्रमदस्तथा। प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च॥
117उन्मेषश्च निमेषश्च क्षुतं जृम्भितमेव च। लोहितान्तर्गता दृष्टिर्महावक्त्रो महोदरः॥
118सूचीरोमा हरिश्मश्रुर्ध्वकेशश्चलाचलः। गीतवादित्रतत्त्वज्ञो गीतवादनकप्रियः॥
119मत्स्यो जलचरो जाल्योऽकलः केलिकल: कलिः। अकालश्चातिकालश्च दुष्कालः काल एव च॥
120मृत्युः क्षुरश्च कृत्यश्च पक्षोऽपक्षक्षयंकरः। मेघकालो महादंष्ट्रः संवर्तकबलाहकः॥
121घण्टोऽघण्टो घटी घण्टी चरुचेली मिलीमिली। ब्रह्मकायिकमग्नीनां दण्डी मुण्डस्त्रिदण्डधृक्॥
122चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चातुर्होत्रप्रवर्तकः। चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश्च यः॥
123सदा चाक्षप्रियो धूर्तो गणाध्यक्षो गणाधिपः। रक्तमाल्याम्बरधरो गिरिशो गिरिकप्रियः॥
124शिल्पिकः शिल्पिनां श्रेष्ठः सर्वशिल्पप्रवर्तकः। भगनेत्राङ्कशश्चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः॥
125स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कारो नमो नमः। गूढवतो गुह्यतपास्तारकस्तारकामयः॥
126धाता विधाता संधाता विधाता धारणोऽधरः। ब्रह्मा तपश्च सत्यं च ब्रह्मचर्यमथार्जवम्॥
127भूतात्मा भूतकृद्भूतो भूतभव्यभवोद्भवः। भूर्भुवः स्वरितश्चैव ध्रुवो दान्तो महेश्वरः॥
128दीक्षितोऽदीक्षितः क्षान्तो दुर्दान्तोऽदान्तनाशनः। चन्द्रावतॊ युगावर्तः संवर्तः सम्प्रवर्तकः॥
129कामो बिन्दुरणुः स्थूल: कर्णिकारस्रजप्रियः। नन्दीमुखो भीममुखः सुमुखो दुर्मुखोऽमुखः॥
130चतुर्मुखो बहुमुखो रणेष्वग्निमुखस्तथा। हिरण्यगर्भः शकुनिर्महोरगपतिविराट॥
131अधर्महा महापावश्चण्डधारो गणाधिपः। गोनो गोप्रतारश्च गोवृषेश्वरवाहनः॥
132त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोमार्गोऽमार्ग एव च। श्रेष्ठः स्थिरश्च स्थाणुश्च निष्कम्पः कम्प एव च॥
133दुर्वारणो दुर्विषहो दुःसहो दुरतिक्रमः। दुर्धर्षो दुष्प्रकम्पश्च दुर्विषो दुर्जयो जयः॥
134शशः शशाङ्कः शमनः शीतोष्णक्षुज्जराधिकृत्। आधयो व्याधयश्चैव व्याधहा व्याधिरेव च॥
135मम यज्ञमृगव्याधो व्याधीनामागमो गमः। शिखण्डी पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकवनालयः॥
136दण्डधारस्त्र्यम्बकश्च उग्रदण्डोऽण्डनाशनः। विषाग्निपाः सुरश्रेष्ठः सोमपास्त्वं मरुत्पतिः॥
137अमृतपास्त्वं जगन्नाथ देवदेव गणेश्वरः। विषाग्निपा मृत्युपाश्च क्षीरपाः सोमपास्तथा। मधुश्च्युतानामग्रपास्त्वमेव तुषिताद्यपाः॥
138हिरण्यरेताः पुरुषस्त्वमेव त्वं स्त्री पुमांस्त्वं च नपुंसकं च। स्त्वं नागेन्द्र शक्रस्त्वं विश्वकृद्धिश्वकर्ता॥
139विश्वकृद् विश्वकृतां वरेण्यस्त्वं विश्ववाहो विश्वरूपस्तेजस्वी विश्वतोमुखः। चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः॥ महोदधिः सरस्वती वाग् बलमनलोऽनिल: अहोरात्रं निमेषोन्मेषकर्म॥
140न ब्रह्मा न च गोविन्दः पौराणा ऋषयो न ते। माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव॥
141या मूर्तयः सुसूक्ष्मास्ते न मां यान्ति दर्शनम्। त्राहि मां सततं रक्ष पिता पुत्रमिवौरसम्॥
142रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते। भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश्चाहं सदा त्वयि॥
143यः सहस्राण्यनेकानि पुंसामावृत्य दुर्दशः। तिष्ठत्येकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः॥
144यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः॥
145जटिले दण्डिने नित्यं लम्बोदरशरीरिणे। कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै ब्रह्मात्मने नमः॥
146यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु। कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः॥
147सम्भक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते पर्युपस्थिते। यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्येऽम्बुशायिनम्॥
148प्रविश्य वदनं राहोर्यः सोमं पिबते निशि। ग्रसत्यर्कं च स्वर्भानुभूत्वा मां सोऽभिरक्षतु॥
149ये चानुपतिता गर्भा यथा भागानुपासते। नमस्तेभ्यः स्वधा स्वाहा प्राप्नुवन्तु मुदन्तु ते॥
150येऽङ्गुष्ठमात्राः पुरुषा देहस्था: सर्वदेहिनाम्। रक्षन्तु ते हि मां नित्यं नित्यं चाप्याययन्तु माम्॥
151ये न रोदन्ति देहस्था देहिनो रोदयन्ति च। हर्षयन्ति न हृष्यन्ति नमस्तेभ्योऽस्तु नित्यशः॥
152ये नदीषु समुद्रेषु पर्वतेषु गुहासु च। वृक्षालेषु गोष्ठेषु कान्तारे गहनेषु च॥ चतुष्पथेषु रथ्यासु चत्वरेषु तटेषु च। हस्त्यश्वरथशालासु जीर्णोद्यानालयेषु च॥ येषु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च। चन्द्रार्कयोर्मध्यगता ये च चन्द्रार्करश्मिषु॥ रसातलगता ये च ये च तस्मै परं गताः। नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्यो नमस्तेभ्योऽस्तुनित्यशः॥
153येषां न विद्यते संख्या प्रमाणं रूपमेव च। असंख्येयगुणा रुद्रा नमस्तेभ्योऽस्तु नित्यशः॥
154सर्वभूतकरो यस्मात् सर्वभूतपतिर्हरः। सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः॥
155त्वमेव हीज्यसे यस्माद् यज्ञैर्विविधदक्षिणैः। त्वमेव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः॥
156अथवा मायया देव सूक्ष्मया तव मोहितः। एतस्मात् कारणाद् वापि तेन त्वं न निमिन्त्रितः॥
157प्रसीद मम भद्रं ते भव भावगतस्य मे। त्वयि मे हृदयं देव त्वयि बुद्धिर्मनस्त्वयि॥
158स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम प्रजापतिः। भगवानपि सुप्रीतः पुनर्दक्षमभाषत॥ परितुष्टोऽस्मि ते दक्ष स्तवनानेन सुव्रत। बहुनात्र किमुक्तेन मत्समीपे भविष्यसि॥
159अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च। प्रजापते मत्प्रसादात् फलभागी भविष्यसि॥
160अथैनमब्रवीद् वाक्यं लोकस्याधिपतिर्भवः। आश्वासनकरं वाक्यं वाक्यविद्वाक्य सम्मतम्॥
161दक्ष दक्ष न कर्तव्यो मन्युर्विजमिमं प्रति। अहं यज्ञहरस्तुभ्यं दृष्टमेतत् पुरातनम्॥
162भूयश्च ते वरं दद्मि तं त्वं गृह्णीष्व सुव्रत। प्रसन्नवदनो भूत्वा तदिहैकमनाः शृणु॥
163वेदात् षडङ्गादुद्धृत्य सांख्ययोगाच्च युक्तितः। तपः सुतप्तं विपुलं दुश्चरं देवदानवैः॥
164अपूर्वं सर्वतोभद्रं सर्वतोमुखमव्ययम्। अब्दैर्दशाहसंयुक्तं गूढमप्राज्ञनिन्दितम्॥
165वर्णाश्रमकृतैर्धविपरीतं क्वचित्समम्। गतान्तरध्यवसितमत्याश्रममिदं व्रतम्॥
166मया पाशुपतं दक्ष शुभमुत्पादितं पुरा। तस्य चीर्णस्य तत् सम्यक् फलं भवति पुष्कलम्।
167तच्चास्तु ते महाभाग त्यज्यतां मानसो ज्वरः॥ एवमुक्त्वा महादेवः सपत्नीकः सहानुगः।
168अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामितविक्रमः॥ दक्षप्रोक्तं स्तवमिमं कीर्तयेद यः शृणोति वा।
169नाशुभं प्राप्नुयात् किंचिद् दीर्घमायुरवाप्नुयात्॥ यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो भगवाञ्छिवः।
170तथा स्तवो वरिष्ठोऽयं स्तवानां ब्रह्मसम्मितः॥ यशोराज्यसुखैश्चर्यकामार्थधनकाङ्गिभिः। श्रोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः॥
171व्याधितो दुःखितो दीनश्चोरग्रस्तो भयार्दितः। राजकार्याभियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात्॥
172अनेनैव तु देहेन गणानां समतां व्रजेत्। तेजसा यशसा चैव युक्तो भवति निर्मलः॥
173न राक्षसाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः। विनं कुर्युगुहे तस्य यत्रायं पठ्यते स्तवः॥
174शृणुयाच्चैव या नारी तद्भक्ता ब्रह्मचारिणी। पितृपक्षे भर्तृपक्षे पूज्या भवति देववत्॥
175शृणुयाद् यः स्तवं कृत्स्नं कीर्तयेद् वा समाहितः। तस्य सर्वाणि कर्माणि सिद्धिं गच्छन्त्य भीक्ष्णशः।।१९९
176मनसा चिन्तितं यच्च यच्च वाचानुकीर्तितम्। सर्वं सम्पद्यते तस्य स्तवस्यास्यानुकीर्तनात्॥
177देवस्य च गुहस्यापि देव्या नन्दीश्वरस्य च। बलिं सुविहितं कृत्वा दमेन नियमेन च॥ ततस्तु युक्तो गृह्णयानामान्याशु यथाक्रमम्। ईप्सितालँभते सोऽर्थान् भोगान् कामांश्च मानवः।।२०२
178मृतश्च स्वर्गमाप्नोति तिर्यक्षु च न जायते। इत्याह भगवान् व्यासः पराशरसुतः प्रभुः॥
English
1Janamejaya said How, O Brahmana, was the Horse-sacrifice of the Prajapati Daksha, the son of Prachetas, destroyed during the time of Vaivasvata Manu?
2Understanding that the goddess Uma had become filled with ire and grief, the powerful Mahadeva, who is the soul of all things, yielded to anger. How, again, through his grace, was Daksha enabled to gather again the divided limbs of that Sacrifice? I wish to know all this, Tell me all this, O Brahmana, truely as it took place.
3Vaishampayana said, In days of yore Daksha made arrangements for celebrating a Sacrifice on the breast of Himavat in that sacred region inhabited by Rishis and Siddhas where the Ganges comes out of the mountains.
4Over-grown with trees and creepers of various sorts, that place abounded with Gandharvas and Apsaras. Sorrounded by numbers of Rishis, Daksha, that best of virtuous men, that progenitor of creatures, was attended by the denizens of the Earth, the sky, and the celestial region, with their hands joined together in respect.
5The gods, the Danavas, the Gandharvas, the Pishachas, the Nagas, the Rakshasas, the two Gandharvas named Haha and Huhu, Tumvuru and Narada, Vishvavasu, Vishvasena, The Gandharvas and the Apsaras, the Adityas, the Vasus, the Rudras, the Saddhyas, the Maruts, all came there with Indra for sharing in the Sacrifices. The Drinkers of heat, the drinkers of Soma, the drinkers of smoke, the drinkers of sacrificial juice, the Rishis, and the departed manes, came there with the Brahmanas. These, and many other living creatures belonging to the four orders, viz., viviparous and oviparous and fifth-born and vegetable, were invited to that Sacrifice. The gods also, with their wives respectfully invited thereto, came on their celestial cars and seated thereon shone like burning fires.
6Seeing them, the Rishi Dadhichi became filled with grief and anger and said,—'This is neither a Sacrifice nor a meritorious rite of religion, since Rudra is not worshipped in it.
7You are certainly exposing yourselves to death and chains! Alas, how unfavourable is the time! Stupefied by mistake you do not see that destruction awaits you! A terrible calamity will overtake you in course of this great Sacrifice! You are blind to it.
8Having said these words, that great Yogin saw the future with eyes of contemplation. He saw Mahadeva, and his divine consort, viz., that giver of excellent boons, with the great Narada sitting beside the goddess. Conversant with Yoga, Dadhichi became highly pleased, having ascertained what was about to take place.
9All the gods and others that had come there held the same opinion, regarding the omission to invite the Lord of all creatures. Dadhichi alone, desirous of leaving that place then said,—By adoring one who should not be adored, and by refusing to adore him who should be adored, a man incurs the sin of homicide for ever.
10I have never before spoken an untruth, and an untruth I shall never speak. Here in the midst of the gods and the Rishis I say the truth.
11The Protector of all creatures, the Creator of the universe, the Lord of all, the powerful master, the taker of sacrificial offerings, will soon come to this Sacrifice and you all shall behold him.
12Dhaksha said-We have many Rudras armed with lances and having matted locks on their heads. They are eleven in number. I know them all, but I do not know who this Maheshvara is.
13Dadhichi said This seems to be the advice of all that are here, namely, that Maheshvara should not be invited. As, however, I do not see any god that can be said to be superior to him, I am sure that this proposed Sacrifice of Daksha will surely be destroyed. a
14Daksha said Here, in this golden vessel, intended for the Lord of all Sacrifices is the sacrificial offering sanctified by Mantras and according to the ordinance. I wish to make this offering to Vishnu who is peerless. He is powerful and the Master of all, and to Him should sacrifices be offered.
15Uma said What are those gifts, what those vows, and what those penances, that I should practise by means of which my illustrious consort may be able to get a half or a third share of the offerings in sacrifices. are
16To his wife who was moved with grief and who repeated these words the illustrious Mahadeva said with a delighted face. You do not know me, O goddess! You do not know, 0 you of delicate limbs, and low belly, what words are proper to be said to Lord of Sacrifices.
17O lady having large eyes, I know that it is only the sinful, who shorn of contemplation, that do not understand me. It is through your power of illusion that the gods headed by Indra and the three worlds all become stupefied.
18It is to me that the chaunters offer their praises in Sacrifices. It is to me that the Samansingers sing their Rathantaras. It is to me that Brahmanas knowing the Vedas celebrate their Sacrifices. And it is to me that the Addharyus offer the shares of sacrificial offerings.
19The goddess said Persons of even ordinary powers applaud themselves and brag before their wives. There is no doubt in this.
20O Queen of all the gods, I do not certainly speak highly of my own self. See now, O lady of slender waist, what I do. Look at the Being that I will create, O you of the fairest complexion, for destroying this Sacrifice, O my beautiful wife!
21Having said these words to his wife Uma, who was dearer to him than his own life, the powerful Mahadeva created from his mouth a dreadful Being whose very sight could make one's hair stand erect.
22Maheshvara answered him, telling,-Go and destroy the Sacrifice of Daksha. Thus commanded, that Being of leonine powers who had come out from the mouth of Mahadeva wished to destroy the Sacrifice of Daksha, without displaying all his energy and without the help of anyone else, for removing the anger of Uma.
23Urged by her anger, the wife of Maheshvara, herself assuming a dreadful form known by the name of Mahakali, proceeded in the company of that Being who had come out from Mahadeva's mouth, for beholding with her own eyes the acts of destruction which was her own. That powerful Being, then started having gained the permission of Mahadeva and having bowed his head to him.
24name In energy, strength, and form, he took after Maheshvara himself who had created him. Indeed, he was the living embodiment of (Mahadeva's) anger.
25Of great might, energy, courage and prowess, he passed by the of Virabhadra—that dispeller of the goddess's anger. He then created from the pores of his body a large number of spirits known by the name of Raumyas.
26Those dreadful spirits, endued with terrible energy and prowess and resembling Rudra himself, rushed with the force of thunder to that place where Daksha was making preparations for his sacrifice, moved by the desire of destroying it. Having hundreds and thousands in number.
27They filled the sky with their confused cries and shrieks. That noise filled the dwellers of heaven with fear.
28The very mountains were riven and the Earth shook. Whirlwinds began to blow. The Ocean rose in a surge.
29The fires that were lighted refused to blaze up. The Sun became dimmed. The Planets, the stars, and constellations, and the Moon, no longer shone.
30The Rishis, the gods, and human beings, looked pale. A universal darkness covered the Earth and sky. The insulted Rudras began to put fire to everything.
31Some amongst them of terrible form began to smite and strike. Some tore up the sacrificial stakes. Some began to grind and others to crush.
32Gifted with the speed of wind or thought, some began to rush close and far. Some began to break the sacrificial vessels and the divine ornaments. The scattered fragments covered the ground like stars bespangling the firmament.
33Heaps of excellent dishes, of bottles of drink, and of edibles there were that looked like mountains. Rivers of milk ran on all sides, with clarified butter and porridge for their mire, creamy curds for their water, and crystallised sugar for their sands. Those rivers had all the six tastes. There were lakes of treacle that looked highly beautiful.
34Meat of various sorts, of the best quality, and other edibles of various sorts, and many excellent sorts of drink, and several other sorts of food that might be licked and sucked, began to be eaten by those spirits with various mouths. And they began to cast off and scatter those food in all directions. On account of Rudra's anger, every one of those gigantic Beings appeared like the all-destructive cyclefire.
35Agitating the celestial troops they made them tremble with fear and fly away on all sides. Those dreadful spirits sported with one another, and seizing the celestial damsels shoved and hurled them on all sides.
36Of terrific deeds, those Reings, urged on by Rudra's anger very soon burnt, that Sacrifice although it was protected with great care by all the gods.
37They sent up loud roars which filled every living creature with fear. Having torn off the head of Sacrifice they began to cry aloud in joy.
38Then the gods headed by Brahman, and that progenitor of creatures, viz., Daksha, joining their hands in reverence, addressed that powerful Being, saying,-"Tell us, who you are."
39Virabhadra said I am neither Rudra nor his consort the goddess Uma. Nor have I come here for partaking of the food. Knowing the fact of Uma's anger, the powerful Lord who is the soul of all creatures has yielded to anger.
40I have not come here for seeing these foremost of Brahmanas. I have not come here impelled by curiosity. Know that I have come here for destroying this Sacrifice of yours.
41I am known by the name of Virabhadra and I have originated from the anger of Rudra. This lady who is called Bhadrakali, has originated from the anger of the goddess. We have both been sent by that god of gods, and we have accordingly come here.
42O foremost of Brahmanas, seek the protection of that Lord of the gods, he consort of Uma! It is better to incur even the anger of that foremost of gods than to obtain boons from any god.
43Hearing the words of Virabhadra, Daksha, that foremost of all pious men, bewed down unto Maheshvara and sought to please him by uttering the following hymn.
44I throw myself at the feet of the effulgent Ishana, who is Eternal, Immutable, and Indestructible; who is the foremost of all gods, who has a high soul, who is the Lord of all the universe.
45His praises having thus been hymned, the great god, Mahadeva, suspending the two vital airs-Prana and Apana—by shutting his mouth properly, and casting his eyes graciously on all sides, appeared there. Having many eyes, that conqueror of all enemies, that Lord of even the gods of all gods, suddenly arose from within the pit in which was kept the sacrificial fire.
46Endued with the effulgence of a thousand Suns, and loO king like another Samvartaka, the great god smiled gently (at Daksha) and addressing him, said 'What, O Brahmana, shall I do for you?'
47At this time, the preceptor of all the gods worshipped Mahadeva with the Vedic verses contained in the Moksha sections. Then that progenitor of all creatures, viz., Daksha, joining his hands in respect, filled with dread and fear, highly moved and with face and eyes bathed in tears, addressed the great god in the
48Daksha said am If the great god has been pleased with me,-if, indeed, I have become an object of favour with him,-if I worthy of kindness,-if the great lord of all creatures is ready to grant me boons, then let all these articles of mine that have been burnt, eaten, drunk, swallowed, destroyed, broken, and polluted,-let all these articles, collected in many long years, and with great care and exertion, prove useless! Let these articles be of use to me! Even this is the boon I pray for! The illustrious Hara, the tearer of Bhaga's eyes, said to him,-'Let it be as you say!' these were the words of that illustrious progenitor of all creatures, that god of three eyes, that protector of virtue.
49Having gained that boon from Bhava, Daksha knelt down to him and adored that god having the bull for his emblem uttering his thousand and eight names.
50Yudhishthira said You should, O sire, tell me those names by which Daksha, that progenitor of creatures, worshipped the great god, O sinless one, a respectful curiosity urges me to hear them.
51Bhishma said Hear, O Bharata, what the names, both secret and public, are of that god of gods, that god of extraordinary feats, that ascetic of secret VOWS.
52Daksha said-I bow to you, O lord of all the gods of gods, to the destroyer of the forces of the Asuras! You are the paralyser of the strength of the king of gods himself! You are worshipped by both gods and Danavas.
53You are thousand-eyed, you are fierceeyed, and you are three-eyed! You are the friend of the king of the Yakshas, your hands and feet extend in all directions to all places. Your eyes also and head, mouth are on all sides.
54Your ears too are everywhere in the universe and you are yourself everywhere, O Lord! You are shaft-eared you are large-eared, and you are pot-eared! You are the receptacle of the Ocean.
55Your ears are like those of the elephant, or of the bull, or like extended palms. Adoration to you. You have a hundred stomachs, a hundred revolutions, and a hundred tongues. I bow to you.
56The utterers of the Gayatri sing your praises in ultering the Gayatri, and the worshippers of the Sun worship you in adoring the Sun. The Rishis consider you as Brahman, as Indra, and as the sky above.
57O you of mighty forin, the Ocean and the Sky are your two forms. All the gods live in your two forms. All the gods live in your form as kine dwell within the fold.
58In your body I see Soma, Agni, the king of the Waters, Aditya, Vishnu, Brahman, and Brihaspati.
59You, O illustrious one, are Cause and Effect and Action and Instrument of everything unreal and real, and you are Creation and Destruction.
60I bow to you who are called Bhava, Sharva, and Rudra. I bow to you who are the giver of boons. I bow always to you who are the Lord of all creatures. Salutations to you who are the slayer of Andhaka.
61Salutations to you who have three matted locks, to you who have three heads, to you who are armed with an excellent trident; to you who have three eyes and who are, therefore, called Tryamvaka and Trinetra! Salutations to you who are the destroyer of the triple city!
62Salutations to you who are called Chanda, and Kunda; you who are the (universal) egg and also the bearer of the (universal) egg; to you who are the holder of the ascetic's stick, to you who have ears everywhere, and to you who are called Dandimunda:
63Salutations to you whose teeth and hair are turned upwards, to you who are stainless and white, and who are stretched all over the universe; to you who are red, to you who are tawny and to you who have a blue throat,
64Salutations to you who are of incomparable form, who are of dreadful form, and who are highly auspicious! To you who are the sun, who have a garland of suns round your neck and who have standards and flags bearing the device of the sun.
65Salutations to you who are the Lord of spirits and ghosts, to you who are bullnecked, and who are armed with the bow; to you who crush all enemies, to you who are the personification of chastisement, and to you who are clad in leaves and rags.
66Salutations to you who have gold in your stomach. To you who are accoutered in golden mail, to you who are gold-created, to you who are the lord of all the gold in the world.
67Salutations to you who have been worshipped, who are worthy of adorations, and who are still being adored; to you who are all things, who devour all things, and who are the soul of all things.
68Salutations to you who are the Hotri (in sacrifices), who are the (Vedic) Mantras uttered (in sacrifices), and who own white flags and standards. Salutations to you who are the navel of the universe, who are both cause and effect in the form of the five primal elements, and who are the coverer of all covers.
69Salutations called Krishanasha, who are of thin limbs, and who are thin. Salutations to you who are always cheerful and who are the personification of sounds and voices.
70Salutations to you who are about to be stretched on the Earth, who are already stretched, and who stand erect. Salutations to you who are fixed, who are running, who are bald, and who have matted locks on your head.
71Salutation to you who are fond of dancing a:d who beat puffed cheeks converting the in it! into a druin. Salutations to you who are ind of lotuses that blow in rivers, and who are to you you who are always fond of singing and playing on musical instruments.
72Salutations to you who are the eldest-born, who are the foremost of all creatures, and who are the crusher of the Asura Vala. Salutations to you who are the Master of Time, who are the personification of Kalpa; who are the embodiment of all kinds of destruction great and small.
73Salutations to you who laugh dreadfully and as loud as the beat of a drum, and who practise dreadful vows! Salutations for ever to you who are fierce, and who have ten arms.
74Salutations to you who are armed with bones and who are fond of the ashes of funeral pyres. Salutation to you who are dreadful, who are horrible to look at, and who are an observer of dreadful, vows and practises.
75Salutations to you who have an ugly mouth, who have a tongue resembling a scimitar and who have large teeth. Salutations to you who are fond of both cooked and uncooked meat, and who consider the gourded Vina as highly dear.
76Salutations to you who make rain, who help the cause of virtue, who are identifiable with the form of Nandi, and who Righteousness's self! Salutations to you who are ever moving like wind and the other forces, who are the controller of all things, and who are always engaged in coO king all creatures. are
77Salutations to you who are the foremost of all creatures, who are supperior, and who are the giver of boons. Salutation to you who have the best of garlands, the best of scents, and the best of dresses, and that givest the best of boons to the best of creatures.
78Salutations to you who are attached, who are freed from all attachments, who are of the form of Yoga-contemplation, and who are bedecked with a garland of Akshas. Salutations to you who are united as cause and disunited as effects, and who are the forın of shadow and of light.
79Salutations to you who are amiable, and who are rightful, and who are exceedingly so. Salutations to you who are auspicious, who are tranquil, and who are most tranquil.
80Salutations to you who have one leg and many eyes, and only one head; to you who are fierce, to you who are satisfied with little offerings, and you who are fond of equity.
81Salutations to you who are the maker of the universe, and who are ever united with the attribute of tranquillity. Salutations to you who carry a bell frightening the enemies, who are of the form of the jungle made by a bell, and who are of the form of sound when it is not perceptible by the ear.
82Salutations to you who are like a thousand bells jingled together, and who are fond of a garland of bells, who are like the sound that the vital airs make, who are of the form of all scents and of the confused noise of boiling liquids.
83Salutations to you who are above three Huns, and who are fond of two Huns. Salutations to you who are greatly tranquil, and who live under the shade of mountain trees.
84You are fond of the heart-flesh of all creatures, who purify all sins and who are of the form of sacrificial offerings. Salutations to you who are of the form of Sacrifice, who are the Sacrificer himself, who are the Brahmana into whose mouth is poured the sacrificial butter, and who are the fire into which is poured the butter inspired with Mantras.
85Salutations to you who are of the form of (sacrificial) priests, who have your senses under control, who are made of the quality of Goodness, and who have also the quality of Darkness. Salutations to you who are of the form of the banks of Rivers, of Rivers themselves, and of the lord of all Rivers (viz., the Ocean).
86Salutations to you who are the giver of food, who are the lord of all food, and who are at one whith him who takes food! Salutations to you who have a thousand heads and a thousand feet; to you who have a thousand tridents uplifted in your hands, and a thousand cyes! Saluatations to you who are how are of the form of the rising Sun, and who are of the form of a child, who are the protector of attendants all of whom are like children, and who are, besides, of the form of children's toys. Salutations to you who are old, who are covetous, who are already agitated, and who are about to be agitated.
87Salutations to you who have locks of hair carrying the current of the Ganges, and who have locks of hair resembling blades of Munja grass! Salutations to you who are pleased with the six acts, and who are given to the performance of the three acts.
88Salutations to you who have allotted the duties of the various modes of life. Salutations to you who should be praised in sounds, who are of the form of sorrow, and who are of the form of deep and confused noise.
89Salutations to you who have eyes both white and tawny, as also dark and red. Salutations to you who have conquered your vital airs, who are of the form of weapons, who rivet all things, and who are greatly lean.
90Salutations to you who always describe Religion, Pleasure, Profit, and Liberation. Salutations to you who are a Sankhya, who are the foremost of Sankhyas, and who are the promulgator of the Sankhya Yoga.
91Salutations to you who have a car and who are without a car. Salutations to you who have the junction of four roads for your car; to you who have the skin of a black deer for your upper garments, and who have a snake for the sacred thread.
92Salutations to you who are Ishana, who are of body as hard as adamant, and who are of green locks. Salutations to you who have three eyes, who are the husband of Ambika, who are manifest, and who are Unmanifest.
93Salutations to you who are Desire, are the Giver of all desires, who are the Killer of all desires, and who are the discriminator between the pleased and the not pleased. Salutations to you who are all things, the Giver of all things, and the Destroyer of all things. Salutations to you who are the colour which appear in the evening sky.
94Salutations to you who are of great strength, who are of mighty arms, who are a mighty Being, and who are of great effulgence. Salutations to you who look like a huge mass of clouds, and who are the embodiment of eternity. Salutations to you who are of welldeveloped body, who are of emaciated limbs, who bear, matted locks on your head, and who are clad in barks of trees and skins of animals.
95Salutations to you who have matted locks as effulgent as the Sun or the Fire, and who have barks and skins for your raiment. Salutations to you who are endued with the effulgence of a thousand Suns, and who are ever engaged in penances.
96Salutations to you who are the excitement of Fever and who have matted locks drenched with the waters of the Ganges having hundreds of eddies. Salutations to you who again and again revolve the Moon, the Yugas, and the clouds.
97You are food, you are he who eats that food, you are the giver of food, you are the grower of food, and you are the maker of food. Salutations to you who cook food and who cat cooked food, and who are both wind and fire.
98O Lord of all the lords of the gods, you are the four orders of living creatures, viz., the viviparous, the oviparous, the filth-born, and vegetables.
99You are the Creator of the mobile and the immobile universe, and you their Destroyer. O foremost of all persons conversant with Brahma, they who know Brahma consider you as Brahma.
100The Brahmavadins say that you are the Supreme root of Mind, and the Refuge upon which Ether, Air, and Light rest. You are the Richs and the Samans, and the syllable OM.
101O foremost of all goods, those Brahmavadins who sing the Samans always sing you when they utter the syllables HayiHayi, Huva-Hayi, and Huva-Hoyi.
102You are made up the Yajushes, of the Richs, and of the offerings poured on the sacrificial fire. The hymns of the Vedas and the Upanishads worship you.
103You are the Brahmanas and the Kshatriyas, the Vaishyas, and the Shudras, and the other castes formed by inter-mixture. You are the masses of clouds which appear in the sky; you are Lightning; and you are the roar of thunder.
104You are the year, you are the seasons, you are the month, and you are the fortnight. You are Yuga, you are the time represented by a twinkle of the eye, you are Kashtha, you are the constellations, you are the Planets, you are Kala.
105You are the tops of all tress, you are the highest summits of all mountains. You are the tiger among the lower animals, you are Garuda among birds, and you are Ananta among snakes.
106You are the ocean of milk among all oceans, and you the bow among instruments for hurling weapons. You are the thunder among weapons, and you are Truth among vows.
107You are Aversion and you are Desire: you are attachment and you are stupefaction of judgement): you are Forgiving and you are Unforgiveness. You are Exertion, and you are Patience: you are Cupidity: you are Lust and you are Anger: you are Victory and you are Defeat.
108are You are armed with mace, and you are armed with arrow: you are armed with the bow, and you carry the Khattanga and the Jharjhara in your hands. You are he who cuts down and pierces and smites. You are he who leads (all creatures) and he who gives them pain and grief.
109You are Righteousness marked by ten virtues; you are Wealth or Profit of every sort; and you are Pleasure! You are Ganga, you are the Oceans, you are the Rivers, you are the lakes, and you are the tanks.
110You are the thin creepers, you are the thicker creepers. you are all kinds of grass, and you are the deciduous herbs. You are all the lower animals and you are the birds. You are the origin of all objects and acts, and you are that season which yields fruits and flowers. You are the beginning and you are the end of the Vedas; you are the Gayatri, and you are OM.
111You are Green, you are Red, you are Blue, you are Dark, You are of Bloody colour, you are of the colour of the Sun. You are Tawny, you are Brown, and you are Dark-blue.
112You are colourless, you are of the best colour, you are the maker of colours, and you are peerless. You are of the name of Gold, and you are fond of Gold.
113You are Indra, you are Yama, you are the Giver of boons, you are the Lord of riches, and you are Agni. You are the Eclipse, you are the Fire called Chitrabhanu, you are Rahu, and you are the Sun.
114You are the fire upon which sacrificial butter is poured. You are he who pours the butter. You are He in honour of whom the butter is poured, you are the butter itself that is poured, and you are the powerful Lord of all. You are those sections of the Brahmanas who are called Trisuparna; you are all the Vedas; and you are the sections called Shatarudriya in the Yajushes.
115You are the holiest of holies, and the auspicious of all auspicious things. You quicken the inanimate body. You are the Chit that lives in the human body. Invested with qualities, you are liable to Destructions. You are individual soul, that is He who is never liable to destruction when uninvested with attributes. You are full yet you are liable to decay and death in the form of the body which is individual soul's encasement.
116You are the breath of life, and you are quality of Goodness, you are Darkness, you are Ignorance, and you are not subject to mistake. You are the vital airs called Prana, Apana, Samana, Udana, and Vyana.
117You are the opening of the eye and the shutting of the eye. You are Sneezing and you are Yawning. You are of red eyes which are ever turned inwards. You are of large mouth and large stomach.
118The hairs of your body are like needles. Your beard is green. Your hair is turned upwards. You are swifter than the swiftest. You are master of the principals of music both vocal and instrumental, and fond of both and instrumental music.
119You are a fish moving in the waters, and you are a fish caught in the net. You are full, you are fond of sports, and you are of the form of all quarrels and disputes. You are Time, you are bad time, you are premature time, and you are over-mature time.
120You are the killing, you are the razor, and you are what is killed. You are the auxiliary and you are the adversary, and you are destroyer of both auxiliaries and adversaries. You are the time when clouds appear, you are of large teeth, and you are Samvartaka and Valahaka.
121You are manifest in a shining form. You are concealed for being invested with illusion. You are He who links creatures with the fruits of their acts. You have a bell in your hand. You sport with all mobile and immobile things. You are the cause of all causes. You are Brahma, you are Swaha; you are the holder of the rod, your head is bald, and you are he who has his words, deeds, and thoughts under restraint.
122You are the four cycles, you are the four Vedas, you are he from whom the four fires have emanated. You are the ordainer of all the duties of the four modes of life. You are the maker of the four Orders.
123You are always fond of dice. You are cunning. You are the king of the Various clans of spirits, and their ruler. You are bedecked with red garlands and dressed in red robes. You sleep on the mountain-breast, and you are fond of the red colour.
124You are the artisan: You are the foremost of artists; and it is you from whom all arts have originated. You are the tearer of the eyes of Bhaga; you are Fierce, and you are the destroyer of the teeth of Pushan.
125You are Swaha, you are Svadha, you are Vashat, you are Salutation's form, and you are the words 'Namas-Namas' uttered by all worshippers. Others know not your observances and penances. You are Pranava; you are the sky bespangled with countless of stars.
126You Dhatri, and Vidhatri, and Sandhatri, Vidhatri, and the refuge of all things in the form of the Supreme cause, and you are independent of all Refuge. You are conversant with Brahma, you are Penance, you are Truth, you are the Soul of Brahmacharya, and you are Simplicity.
127You are the soul of all creatures, and you are the Creator of all creatures, you are absolute Existence, and you are the Cause whence the Past, the Present, and Cause whence the Past, the Present, and the Future, have originated. You are Earth, you are sky, and you are Heaven. You are Eternal, you are Self-controlled, and you are the great god. are
128You are initiated, and you are not initiated. You are forgiving; you are unforgiving; and you are the chastiser of the rebellions. You are the lunar month, you are the cycle, you are Destruction, and you are Creation.
129You are Lust, you are the seminal fluid, you are subtile, you are gross, and you are fond of garlands made of Karnikara flowers. You have a face like that of Nandi, you have a terrible face, you have a beautiful face, you have an ugly face, and you are without a face.
130You have four faces, you have many faces, and you have a fiery face when engaged in battles. You are Narayana, you are unattached to all things like a bird, you are Ananta, and you are Virat.
131You are the destroyer of sin, you are called Mahaparshva, you are Chandadhara, and you are the king of the spirits. You lowed like a cow, you were the protector of kine, and you have the king of bulls or your attendant.
132You are the protector of the three worlds, you are Govinda, you are the director of the senses, and you are incapable of being apprehended by the senses. You are the foremost of all creatures, you are fixed, you are immobile, you tremble not, you are of the form of trembling.
133You are incapable of being resisted, you are the destroyer of all poisons, you are incapable of being borne, and you are incapable of being excelled, you cannot be made to tremble, you cannot be measured, you cannot be defeated, you are victory.
134You are of quick speed, you are the Moon, you are Yama, you suffer ungrudgingly, cold, heat, hunger, weakness and disease. You are all mental agonies, you are all physical diseases, you are the curer of all diseases, and you are those diseases themselves which you cure.
135You are the destroyer of my Sacrifice which had tried to escape in the form of a deer. You are the coming in and going out of all diseases. You have a high crest. You have eyes like lotus-petals, You live in the midst of lotuses.
136You carry the ascetic's staff in your hands. You have the three Vedas for your three eyes. Your chastisements are fierce and severe. You are the destroyer of the egg. You are the drinker of both poison and fire, you are the foremost of all gods, you are drinker of Soma, you are the lord of the Maruts.
137You are the drinker of Ambrosia. You are the Lord of the universe. You shine in effulgence, and you are the Lord of all the shining ones. You guard against poison and death, and you drink milk and Soma. You are the foremost of the protectors of those that have fallen off from heaven, and you protect Brahman himself.
138Gold is your seminal fluid. You are male, you are female, you are neuter. You are an infant, you are a youth, you are old in years with your teeth gone, you are the foremost of Nagas, you are Shakra, you are the Destroyer of the universe, and you are its Creator.
139You are Prajapati, and you are worshipped by the Patriarchs, you are the supporter of the universe, you have the universe for your form, you are gifted with great energy, and you have faces turned towards all directions. The Sun and the Moon are your two eyes, and the Grandfather is your heart. You are the Ocean. The goodess of learning is your speech, Fire and Wind are your might. You are Day and Night. You are all acts including the opening and the shutting of the eye.
140Neither Brahman, nor Govinda, nor the ancient Rishis, can understand your greatness, O auspicious god.
141Your subtle forms cannot be seen by us. Rescue me and, O, protect me as the father protects his own begotten son.
142O protect me! I deserve your protection! I bow to you, O sinless One! You, O illustrious one, are full of mercy for your devotees. I am always devoted to you.
143Let him be always my protector who stays alone on the other side of the ocean, in a form while it is difficult to apprehend, and overwhelming many thousands of persons.
144I bow to the Soul of Yoga who is seen in the form of an effulgent Light by persons that have their senses under restraint, who are endued with the quality of Goodness, who have regulated their breaths, and who who have conquered sleep.
145I bow to him who has matted locks, who carries the ascetic's staff in his hand, who has a body having a long abdomen, who has a water bowl tied to his back, and who is the Soul of Brahman.
146I salute Him who is the soul of water, in whose hair are the clouds, in the joints of whose body are the rivers, and in whose stomach are the four oceans.
147I seek the protection of Him who, when the end of the cycle sets in, devours all creatures and lies down on the wide sheet of water that covers the universe.
148Let him who entering Rahu's mouth drinks Soma in the night and who becoming Svarbhanu devours the Sun also, protect me.
149The gods who are mere infants and who have all originated from you after Brahman's creation, enjoy their respective shares. Let them enjoy those offerings made with Svaha and Svadha, and let them enjoy pleasure from those presents. I salute them.
150Let those Beings who are tiny like the thumb and who live in all bodies, always protect and please men.
151I always salute those Beings who living within embodied creatures make the latter cry in grief, and who gladden them without themselves being glad.
152I always salute those Rudra who live in rives, in oceans in hills and mountains, in mountain-caves in the roots of trees, in cowpens, in dreary forests, in the injunction of roads, in roads, in open squares, in banks, in elephant-sheds, in stables, in car-sheds, in deserted gardens and houses, in the five principal elements, and in the cardinal and subsidiary points. I salute then again and again who live in the space amidst the Sun and Moon, as also in rays of the Sun and the Moon and them who live in the nether regions, and them who have followed the path of Renunciation and other superior practices for the sake of the Supreme.
153I always salute them who are without number and measure, and who have no form, those Rudras, who are gifted with infinite attributes.
154Since you, O Rudra, are the Creator of all creatures, since, O Hara, you are the Master of all creatures, and since you are the indwelling spirit of all creatures, therefore, you were not invited by me.
155Since you are He who is worshipped in all sacrifices with profuse gifts, and since it is you who are the Creator of all things, therefore, I did not invite you.
156Or, perhaps, O god, overpowered by your subtle illusion I failed to invite you.
157Be propitiated with me, blessed be yourself, O Bhava, with me possessed by the quality of darkness. My Mind, my Understanding, and my intellect all live in you, O god!-
158Hearing these adorations, that Lord of all creatures, viz., Mahadeva, stopped. Indeed, highly pleased, the illustrious god addressed Daksha, saying,-0 Daksha of excellent vows, I have been pleased with these adorations of yours. You need not swell the chorus of my adoration any longer! You shall have my companionship.
159Through my grace, O progenitor of creatures, you will acquire the fruit of a thousand horse-sacrifices, and a hundred Vajapeyas.
160Once more, Mahadeva, that thorough adept in speech, addressed Daksha and said to him these words fraught with great consolation:-Be you the foremost of all creatures in the world.
161You should not, O Daksha, entertain any feelings of grief for these injuries put on your Sacrifice. It has been seen that in former cycles too I had to destroy your Sacrifice.
162O you of excellent vows, I shall grant you again some more boons. Take them from me. Removing this cheerlessness that overspreads your face, hear me with rapt attention.
163With the help of reasonable arguments, the gods and the Danavas have formed from the Vedas consisting of six branches and from the philosophers of Sankhya and Yoga a creed by virtue of which they have practised the austerest penances for many long years.
164The religion, however, which I have formed is peerless, and productive of benefits on every side. Men in all modes of life can practise it. It brings on Liberation. It may be acquired in many years or through merit by persons who have controlled their senses. It is shrouded in mystery. Those who have no wisdom consider it as censurable.
165It is opposed to the duties sanctioned for the four orders of men and the four modes of life. and agrees with those duties in only a few particulars. Those who are well-skilled in the science of conclusion can understand its fitness; and they who have gone above all the modes of life can adopt it.
166In days of yore, O Daksha, this auspicious religion called Pashupata had been found out by me. The proper observance of that religion produces great benefits.
167May you get those, O highly blessed one! Renounce this fever of your heart!-Having said these words, Mahadeva, with his consort (Uma) and with all his attendants disappeared from the view of Daksha of great prowess.
168He who would recite this hymn that was first sung by Daksha or who would listen to it when sung by another, would never suffer from the smallest evil and would gain a long life.
169Indeed, as Shiva is the foremost of all the gods, so is this hymn, consonant with the Shrutis, is the foremost of all hymns.
170Persons seeking fame, kingdom, happiness, pleasure, profit and riches, and learning, should listen with devout feelings to the recital of this hymn.
171One suffering from disease, one distressed by pain, one plunged into melancholy, one assailed by thieves or by fear and one under the displeasure of the king about his charge, becomes freed from fear by reciting this hymn.
172By listening or reciting this hymn, one, even in this earthly body of his, acquires equality with the spirits who are the attendants of Mahadeva. One gains energy and fame, and becomes purged of all sin.
173Neither Rakshasas, nor Pishachas, nor ghosts, nor Vinayakas make disturbances in the house where this hymn is recited.
174That woman,. again, who listens to this hymn with pious faith, observing the practices of Brahmacharya, gains worship as a goddess in the family of her father and that of her husband.
175All the acts of that person become always successful who listens or recites with rapt attention to the whole of this hymn.
176On account of the recitation of this wishes one cherishes in his mind and all the wishes he speaks out become successful.
177That man gains all objects of enjoyment and pleasure and all things that are desired by him, who, practising self-control, makes, according to proper rites, offerings to Mahadeva, Guha, Uma, and Nandi, and thereafter utters forthwith their names, in proper order and with devotion.
178Such a man, after death, ascends to heaven, and is never born among the intermediate animals or birds. This was said by the powerful Vyasa the son of Parashara."
Hindi
1जनमेजय ने कहा — हे ब्राह्मण, वैवस्वत मनु के काल में प्रचेता के पुत्र प्रजापति दक्ष का अश्वमेध यज्ञ किस प्रकार नष्ट हुआ?
2यह समझकर कि देवी उमा क्रोध और शोक से भर गई हैं, समस्त वस्तुओं के आत्मस्वरूप बलशाली महादेव क्रोध के वशीभूत हो गए। और फिर उन्हीं की कृपा से दक्ष उस यज्ञ के विभक्त अङ्गों को पुनः एकत्र करने में किस प्रकार समर्थ हुए? मैं यह सब जानना चाहता हूँ। हे ब्राह्मण, यह सब मुझे वैसा ही बताइए जैसा वह घटित हुआ।
3वैशम्पायन ने कहा — प्राचीन काल में दक्ष ने हिमवान् के वक्षःस्थल पर, ऋषियों और सिद्धों से बसे उस पवित्र प्रदेश में, जहाँ गङ्गा पर्वतों से निकलती है, एक यज्ञ करने की व्यवस्था की।
4नाना प्रकार के वृक्षों और लताओं से आच्छादित वह स्थान गन्धर्वों और अप्सराओं से भरा हुआ था। ऋषियों के समूहों से घिरे हुए धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, प्रजाओं के जनक दक्ष की सेवा में पृथ्वी, आकाश और स्वर्गलोक के निवासी आदरपूर्वक हाथ जोड़े उपस्थित थे।
5देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग, राक्षस, हाहा और हूहू नामक दोनों गन्धर्व, तुम्बुरु और नारद, विश्वावसु, विश्वसेन, गन्धर्वगण और अप्सराएँ, आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य और मरुद्गण — ये सब इन्द्र के साथ उस यज्ञ में भाग लेने के लिए वहाँ आए। ऊष्मपा, सोमपा, धूमपा, आज्यपा पितृगण, ऋषिगण और दिवंगत पितर भी ब्राह्मणों के साथ वहाँ आए। ये तथा चार प्रकार की योनियों — अर्थात् जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज — से सम्बद्ध अन्य अनेक प्राणी उस यज्ञ में आमन्त्रित थे। देवता भी अपनी पत्नियों सहित आदरपूर्वक वहाँ आमन्त्रित होकर अपने दिव्य विमानों पर आए और उन पर बैठे हुए प्रज्वलित अग्नियों के समान शोभा पाने लगे।
6उन्हें देखकर ऋषि दधीचि शोक और क्रोध से भर गए और बोले — यह न तो यज्ञ है और न ही धर्म का कोई पुण्यकर्म, क्योंकि इसमें रुद्र की पूजा नहीं की गई है।
7तुम निश्चय ही अपने को मृत्यु और बन्धन के सम्मुख डाल रहे हो! हाय, कैसा प्रतिकूल समय है! भ्रम से मूढ़ होकर तुम यह नहीं देख रहे कि विनाश तुम्हारी प्रतीक्षा कर रहा है! इस महान् यज्ञ के दौरान एक भयङ्कर विपत्ति तुम पर आ पड़ेगी! तुम उसके प्रति अन्धे हो।
8ये वचन कहकर उन महायोगी ने ध्यान की दृष्टि से भविष्य देखा। उन्होंने महादेव को देखा, और उनकी दिव्य पत्नी को, अर्थात् उत्तम वर देने वाली देवी को, तथा देवी के पास बैठे महामुनि नारद को देखा। योग के ज्ञाता दधीचि, जो होने वाला था उसे जानकर, अत्यन्त प्रसन्न हुए।
9वहाँ आए हुए समस्त देवता और अन्य लोग समस्त प्राणियों के स्वामी को आमन्त्रित न करने के विषय में एक ही मत रखते थे। केवल दधीचि, जो वह स्थान छोड़ना चाहते थे, तब बोले — जो पूज्य नहीं है उसकी पूजा करके, और जो पूज्य है उसकी पूजा से विमुख होकर, मनुष्य सदा के लिए हत्या के पाप का भागी होता है।
10मैंने पहले कभी असत्य नहीं बोला, और असत्य मैं कभी बोलूँगा भी नहीं। यहाँ देवताओं और ऋषियों के बीच मैं सत्य कहता हूँ।
11समस्त प्राणियों के रक्षक, ब्रह्माण्ड के सृष्टिकर्ता, सर्वेश्वर, बलशाली स्वामी, यज्ञ की हवि के ग्रहणकर्ता शीघ्र ही इस यज्ञ में आएँगे और तुम सब उन्हें देखोगे।
12दक्ष ने कहा — हमारे पास शूलधारी और सिर पर जटाएँ धारण करने वाले अनेक रुद्र हैं। वे ग्यारह की संख्या में हैं। मैं उन सबको जानता हूँ, किन्तु यह महेश्वर कौन है, यह मैं नहीं जानता।
13दधीचि ने कहा — यहाँ उपस्थित सबका यही मत प्रतीत होता है कि महेश्वर को आमन्त्रित न किया जाए। किन्तु चूँकि मुझे ऐसा कोई देवता नहीं दिखता जिसे उनसे श्रेष्ठ कहा जा सके, अतः मुझे विश्वास है कि दक्ष का यह प्रस्तावित यज्ञ अवश्य ही नष्ट होगा।
14दक्ष ने कहा — यहाँ इस स्वर्णपात्र में, जो समस्त यज्ञों के स्वामी के लिए नियत है, मन्त्रों से पवित्र की गई और विधिपूर्वक तैयार की गई हवि रखी है। मैं यह हवि उन विष्णु को अर्पित करना चाहता हूँ जो अनुपम हैं। वे बलशाली हैं और सबके स्वामी हैं, और उन्हीं को यज्ञ अर्पित किए जाने चाहिए।
15उमा ने कहा — वे कौन-से दान, वे कौन-से व्रत, और वे कौन-से तप हैं जिनका मैं अनुष्ठान करूँ जिनके द्वारा मेरे यशस्वी पति यज्ञों की हवि का आधा अथवा तिहाई भाग प्राप्त कर सकें?
16शोक से विह्वल अपनी उस पत्नी से, जिसने ये वचन दुहराए, यशस्वी महादेव ने प्रसन्न मुख से कहा — हे देवी, तुम मुझे नहीं जानतीं! हे सुकुमार अङ्गों और कृश उदर वाली, तुम नहीं जानतीं कि यज्ञपति से कौन-से वचन कहने योग्य होते हैं।
17हे विशाललोचने, मैं जानता हूँ कि केवल वे ही पापी, जो ध्यान से रहित हैं, मुझे नहीं समझते। तुम्हारी ही माया-शक्ति से इन्द्र के नेतृत्व में देवता और तीनों लोक मोहित हो जाते हैं।
18यज्ञों में स्तोता मुझे ही अपनी स्तुतियाँ अर्पित करते हैं। सामगायक मुझे ही अपने रथन्तर गाते हैं। वेदज्ञ ब्राह्मण मेरे ही लिए अपने यज्ञ करते हैं। और अध्वर्युगण मुझे ही यज्ञ की हवि के भाग अर्पित करते हैं।
19देवी ने कहा — साधारण सामर्थ्य वाले पुरुष भी अपनी प्रशंसा करते हैं और अपनी पत्नियों के सामने डींग हाँकते हैं। इसमें कोई सन्देह नहीं।
20हे देवताओं की रानी, मैं निश्चय ही अपनी बड़ाई नहीं कर रहा। हे कृशकटि, अब देखो कि मैं क्या करता हूँ। हे परम गौरवर्णा, हे मेरी सुन्दरी पत्नी, उस सत्ता को देखो जिसे मैं इस यज्ञ के विनाश के लिए उत्पन्न करूँगा!
21अपनी उस पत्नी उमा से, जो उन्हें अपने प्राणों से भी अधिक प्रिय थीं, ये वचन कहकर बलशाली महादेव ने अपने मुख से एक भयङ्कर सत्ता उत्पन्न की, जिसके दर्शन मात्र से रोएँ खड़े हो सकते थे।
22महेश्वर ने उससे कहा — जाओ और दक्ष का यज्ञ नष्ट कर दो। इस प्रकार आज्ञा पाकर महादेव के मुख से निकली सिंह के समान पराक्रम वाली उस सत्ता ने उमा का क्रोध शान्त करने के लिए, अपना समस्त तेज प्रकट किए बिना और किसी अन्य की सहायता के बिना, दक्ष के यज्ञ को नष्ट करने की इच्छा की।
23अपने क्रोध से प्रेरित होकर महेश्वर की पत्नी ने स्वयं महाकाली नाम से विख्यात एक भयङ्कर रूप धारण किया और महादेव के मुख से निकली उस सत्ता के साथ चलीं, जिससे वे उस विनाश-कर्म को, जो वस्तुतः उन्हीं का था, अपनी आँखों से देख सकें। तब वह बलशाली सत्ता महादेव की अनुमति पाकर और उन्हें सिर झुकाकर प्रणाम करके चल पड़ी।
24तेज में, बल में और रूप में वह स्वयं उन्हीं महेश्वर के समान था जिन्होंने उसे उत्पन्न किया था। वास्तव में वह (महादेव के) क्रोध का साक्षात् मूर्त रूप था।
25महान् शक्ति, तेज, साहस और पराक्रम से सम्पन्न वह वीरभद्र के नाम से विख्यात हुआ — देवी के क्रोध का वही शमन करने वाला था। तत्पश्चात् उसने अपने शरीर के रोमकूपों से रौम्य नाम से विख्यात भूतगणों की एक बड़ी संख्या उत्पन्न की।
26भयङ्कर तेज और पराक्रम से सम्पन्न तथा स्वयं रुद्र के समान दिखने वाले वे भयानक भूतगण, सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में, यज्ञ को नष्ट करने की इच्छा से प्रेरित होकर वज्र के वेग से उस स्थान की ओर दौड़े जहाँ दक्ष अपने यज्ञ की तैयारियाँ कर रहे थे।
27उन्होंने अपने अस्पष्ट चीत्कारों और चीखों से आकाश भर दिया। उस कोलाहल ने स्वर्गवासियों को भय से भर दिया।
28पर्वत तक फट गए और पृथ्वी काँप उठी। बवण्डर बहने लगे। समुद्र लहरों से ऊपर उठ आया।
29जलाई गई अग्नियाँ प्रज्वलित होने से इनकार करने लगीं। सूर्य मन्द पड़ गया। ग्रह, तारे, नक्षत्र और चन्द्रमा — कोई भी नहीं चमका।
30ऋषि, देवता और मनुष्य विवर्ण हो गए। एक सार्वभौम अन्धकार ने पृथ्वी और आकाश को ढक लिया। अपमानित रुद्रगण सब कुछ में आग लगाने लगे।
31उनमें से भयानक रूप वाले कुछ मारने-पीटने लगे। कुछ ने यूप उखाड़ डाले। कुछ पीसने लगे और कुछ कुचलने लगे।
32वायु अथवा मन के वेग से सम्पन्न कुछ पास और दूर तक दौड़ने लगे। कुछ यज्ञपात्रों और दिव्य आभूषणों को तोड़ने लगे। बिखरे हुए वे टुकड़े भूमि को ऐसे ढकने लगे जैसे तारे आकाश को जड़ देते हैं।
33वहाँ उत्तम व्यञ्जनों के, पेय से भरे घड़ों के और खाद्य पदार्थों के ऐसे ढेर थे जो पर्वतों के समान दिखते थे। चारों ओर दूध की नदियाँ बह रही थीं, जिनमें घी और खीर कीचड़ थे, गाढ़ा दही जल था, और मिश्री बालू थी। उन नदियों में छहों रस विद्यमान थे। वहाँ गुड़ के सरोवर थे जो अत्यन्त सुन्दर दिखते थे।
34उत्तम कोटि के नाना प्रकार के माँस, नाना प्रकार के अन्य खाद्य पदार्थ, अनेक उत्तम प्रकार के पेय, तथा चाटने और चूसने योग्य कई अन्य प्रकार के भोज्य — इन सबको वे भूतगण अपने नाना मुखों से खाने लगे। और वे उन भोज्यों को फेंकने और चारों दिशाओं में बिखेरने लगे। रुद्र के क्रोध के कारण उन विशाल सत्ताओं में से प्रत्येक सर्वसंहारक कल्पाग्नि के समान दिखता था।
35देवसेनाओं को विचलित करके उन्होंने उन्हें भय से काँपने और चारों दिशाओं में भाग जाने को विवश कर दिया। वे भयङ्कर भूतगण आपस में क्रीड़ा करने लगे, और देवकन्याओं को पकड़कर उन्हें चारों ओर धकेलने और फेंकने लगे।
36भयङ्कर कर्म करने वाली वे सत्ताएँ, रुद्र के क्रोध से प्रेरित होकर, बहुत शीघ्र ही उस यज्ञ को जला डालने में समर्थ हुईं, यद्यपि समस्त देवताओं ने बड़ी सावधानी से उसकी रक्षा की थी।
37उन्होंने ऐसी ऊँची गर्जनाएँ कीं जिन्होंने प्रत्येक प्राणी को भय से भर दिया। यज्ञ का सिर उखाड़ फेंककर वे हर्ष से ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगे।
38तब ब्रह्मा के नेतृत्व में देवताओं ने और प्रजाओं के जनक दक्ष ने आदरपूर्वक हाथ जोड़कर उस बलशाली सत्ता को सम्बोधित करते हुए कहा — "हमें बताओ, तुम कौन हो।"
39वीरभद्र ने कहा — मैं न रुद्र हूँ न उनकी पत्नी देवी उमा। न ही मैं यहाँ भोजन में भाग लेने आया हूँ। उमा के क्रोध की बात जानकर समस्त प्राणियों के आत्मस्वरूप बलशाली प्रभु क्रोध के वशीभूत हो गए हैं।
40मैं यहाँ इन ब्राह्मणश्रेष्ठों को देखने नहीं आया। न ही मैं कौतूहल से प्रेरित होकर यहाँ आया हूँ। जान लो कि मैं यहाँ तुम्हारे इस यज्ञ को नष्ट करने आया हूँ।
41मैं वीरभद्र के नाम से जाना जाता हूँ और मैं रुद्र के क्रोध से उत्पन्न हुआ हूँ। ये देवी, जो भद्रकाली कहलाती हैं, देवी के क्रोध से उत्पन्न हुई हैं। हम दोनों उन देवाधिदेव के द्वारा भेजे गए हैं, और तदनुसार हम यहाँ आए हैं।
42हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उमापति उन देवेश्वर की शरण लो! किसी भी देवता से वर पाने की अपेक्षा उन देवश्रेष्ठ का क्रोध सह लेना भी अधिक श्रेयस्कर है।
43वीरभद्र के वचन सुनकर समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ दक्ष ने महेश्वर को प्रणाम किया और निम्नलिखित स्तोत्र का उच्चारण करके उन्हें प्रसन्न करने का प्रयत्न किया।
44मैं उन तेजस्वी ईशान के चरणों में अपने को समर्पित करता हूँ, जो सनातन, अपरिवर्तनीय और अविनाशी हैं; जो समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं, जो महात्मा हैं, जो समस्त ब्रह्माण्ड के स्वामी हैं।
45इस प्रकार उनकी स्तुति किए जाने पर महादेव ने अपना मुख भली-भाँति बन्द करके प्राण और अपान — इन दोनों वायुओं को रोका, और चारों ओर कृपादृष्टि डालते हुए वहाँ प्रकट हुए। अनेक नेत्रों वाले, समस्त शत्रुओं के विजेता, समस्त देवताओं के देवों के भी स्वामी वे सहसा उस कुण्ड के भीतर से उठ खड़े हुए जिसमें यज्ञ की अग्नि रखी थी।
46सहस्र सूर्यों के तेज से सम्पन्न और दूसरे संवर्तक के समान दिखने वाले उन महादेव ने (दक्ष की ओर) मन्द-मन्द मुस्कुराते हुए उन्हें सम्बोधित करके कहा — 'हे ब्राह्मण, मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ?'
47इसी समय समस्त देवताओं के गुरु ने मोक्ष-प्रकरणों में निहित वैदिक ऋचाओं से महादेव की पूजा की। तब समस्त प्राणियों के जनक दक्ष ने आदरपूर्वक हाथ जोड़कर, भय और त्रास से भरकर, अत्यन्त विह्वल होकर तथा मुख और नेत्रों को अश्रुओं से भिगोकर उन महादेव को सम्बोधित किया।
48दक्ष ने कहा — यदि महादेव मुझसे प्रसन्न हुए हैं — यदि वास्तव में मैं उनकी कृपा का पात्र बन गया हूँ — यदि मैं दया के योग्य हूँ — यदि समस्त प्राणियों के महान् स्वामी मुझे वर देने को उद्यत हैं, तो मेरी वे समस्त सामग्रियाँ जो जलाई गईं, खाई गईं, पी ली गईं, निगल ली गईं, नष्ट कर दी गईं, तोड़ दी गईं और दूषित कर दी गईं — वे समस्त सामग्रियाँ, जो अनेक दीर्घ वर्षों में बड़ी सावधानी और परिश्रम से एकत्र की गई थीं — व्यर्थ न जाएँ! ये सामग्रियाँ मेरे काम आएँ! यही वह वर है जिसकी मैं प्रार्थना करता हूँ! यशस्वी हर ने, जो भग के नेत्रों को उखाड़ने वाले हैं, उनसे कहा — 'जैसा तुम कहते हो वैसा ही हो!' समस्त प्राणियों के उन यशस्वी जनक, उन त्रिनेत्र देव, उन धर्म के रक्षक के ये ही वचन थे।
49भव से वह वर पाकर दक्ष ने उनके सम्मुख घुटने टेके और वृषभ को अपना चिह्न बनाने वाले उन देव की एक सहस्र आठ नामों का उच्चारण करते हुए स्तुति की।
50युधिष्ठिर ने कहा — हे तात, आप मुझे वे नाम बताइए जिनसे प्रजाओं के जनक दक्ष ने उन महादेव की पूजा की थी। हे निष्पाप, एक आदरपूर्ण जिज्ञासा मुझे उन्हें सुनने के लिए प्रेरित कर रही है।
51भीष्म ने कहा — हे भरतवंशी, सुनो कि उन देवाधिदेव के, उन अद्भुत कर्म करने वाले देव के, उन गुप्त व्रतों वाले तपस्वी के गुप्त और प्रकट — दोनों प्रकार के नाम कौन-से हैं।
52दक्ष ने कहा — हे देवाधिदेवों के स्वामी, मैं आपको प्रणाम करता हूँ, असुरों की सेनाओं के नाशक को! आप स्वयं देवराज के बल को भी शिथिल कर देने वाले हैं! देवता और दानव — दोनों आपकी पूजा करते हैं।
53आप सहस्राक्ष हैं, आप उग्रनेत्र हैं, और आप त्रिनेत्र हैं! आप यक्षराज के मित्र हैं, आपके हाथ और चरण समस्त दिशाओं में सब स्थानों तक फैले हुए हैं। आपके नेत्र, मस्तक और मुख भी सब ओर हैं।
54हे प्रभु, आपके कान भी ब्रह्माण्ड में सर्वत्र हैं और आप स्वयं सर्वत्र हैं! आप शरकर्ण हैं, आप महाकर्ण हैं, और आप कुम्भकर्ण हैं! आप समुद्र के आश्रय हैं।
55आपके कान हाथी के, अथवा वृषभ के, अथवा फैली हुई हथेलियों के समान हैं। आपको नमस्कार। आपके सौ उदर, सौ आवर्त और सौ जिह्वाएँ हैं। मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
56गायत्री के उच्चारण करने वाले गायत्री कहते हुए आपकी ही स्तुति गाते हैं, और सूर्य के उपासक सूर्य की पूजा करते हुए आपकी ही पूजा करते हैं। ऋषिगण आपको ही ब्रह्मा, इन्द्र और ऊपर के आकाश के रूप में मानते हैं।
57हे महान् रूप वाले, समुद्र और आकाश — ये आपके दो रूप हैं। समस्त देवता आपके इन दोनों रूपों में निवास करते हैं। समस्त देवता आपके रूप में उसी प्रकार निवास करते हैं जैसे गौएँ गोशाला में रहती हैं।
58आपके शरीर में मैं सोम, अग्नि, जलों के राजा (वरुण), आदित्य, विष्णु, ब्रह्मा और बृहस्पति को देखता हूँ।
59हे यशस्वी, आप ही समस्त असत् और सत् के कारण, कार्य, क्रिया और साधन हैं, और आप ही सृष्टि तथा संहार हैं।
60मैं आपको प्रणाम करता हूँ, जो भव, शर्व और रुद्र कहलाते हैं। मैं आपको प्रणाम करता हूँ, जो वरदाता हैं। मैं सदा आपको प्रणाम करता हूँ, जो समस्त प्राणियों के स्वामी हैं। आपको नमस्कार, जो अन्धक के संहारक हैं।
61आपको नमस्कार, जिनकी तीन जटाएँ हैं, जिनके तीन मस्तक हैं, जो उत्तम त्रिशूल से सुसज्जित हैं; जिनके तीन नेत्र हैं और जो इसीलिए त्र्यम्बक तथा त्रिनेत्र कहलाते हैं! आपको नमस्कार, जो त्रिपुर के विनाशक हैं!
62आपको नमस्कार, जो चण्ड और कुण्ड कहलाते हैं; जो (ब्रह्माण्डरूपी) अण्ड हैं और उस अण्ड के धारक भी हैं; जो तपस्वी का दण्ड धारण करते हैं, जिनके कान सब ओर हैं, और जो दण्डिमुण्ड कहलाते हैं।
63आपको नमस्कार, जिनके दाँत और केश ऊपर की ओर मुड़े हैं, जो निर्मल और श्वेत हैं, और जो समस्त ब्रह्माण्ड में फैले हुए हैं; जो रक्तवर्ण हैं, जो पिङ्गल हैं, और जिनका कण्ठ नीला है।
64आपको नमस्कार, जिनका रूप अनुपम है, जिनका रूप भयङ्कर है, और जो परम मङ्गलमय हैं! आपको, जो सूर्य हैं, जिनके गले में सूर्यों की माला है और जिनकी ध्वजाओं तथा पताकाओं पर सूर्य का चिह्न अङ्कित है।
65आपको नमस्कार, जो भूतों और प्रेतों के स्वामी हैं, जिनकी ग्रीवा वृषभ के समान है, और जो धनुष से सुसज्जित हैं; जो समस्त शत्रुओं को कुचल देते हैं, जो दण्ड के साक्षात् स्वरूप हैं, और जो पत्तों तथा चिथड़ों से ढके रहते हैं।
66आपको नमस्कार, जिनके उदर में स्वर्ण है; जो स्वर्ण के कवच से सुसज्जित हैं, जो स्वर्ण से रचे हुए हैं, जो संसार के समस्त स्वर्ण के स्वामी हैं।
67आपको नमस्कार, जिनकी पूजा हो चुकी है, जो पूजा के योग्य हैं, और जिनकी पूजा अब भी हो रही है; जो सब कुछ हैं, जो सब कुछ को ग्रस लेते हैं, और जो सब कुछ के आत्मा हैं।
68आपको नमस्कार, जो (यज्ञों में) होता हैं, जो (यज्ञों में) उच्चारित वैदिक मन्त्र हैं, और जिनकी ध्वजाएँ तथा पताकाएँ श्वेत हैं। आपको नमस्कार, जो ब्रह्माण्ड की नाभि हैं, जो पञ्चमहाभूतों के रूप में कारण और कार्य दोनों हैं, और जो समस्त आवरणों के आवरण हैं।
69आपको नमस्कार, जो कृशानाश कहलाते हैं, जिनके अङ्ग कृश हैं, और जो स्वयं कृश हैं। आपको नमस्कार, जो सदा प्रसन्न रहते हैं और जो शब्दों तथा स्वरों के साक्षात् स्वरूप हैं।
70आपको नमस्कार, जो पृथ्वी पर फैलने वाले हैं, जो फैल चुके हैं, और जो सीधे खड़े हैं। आपको नमस्कार, जो स्थिर हैं, जो दौड़ते हैं, जो मुण्डित हैं, और जिनके सिर पर जटाएँ हैं।
71आपको नमस्कार, जिन्हें नृत्य प्रिय है और जो अपने फूले हुए गालों को मृदङ्ग बनाकर उन्हें बजाते हैं। आपको नमस्कार, जिन्हें नदियों में खिलने वाले कमल प्रिय हैं, और जिन्हें गान तथा वाद्ययन्त्रों का वादन सदा प्रिय है।
72आपको नमस्कार, जो ज्येष्ठ हैं, जो समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं, और जो असुर वल के संहारक हैं। आपको नमस्कार, जो काल के स्वामी हैं, जो कल्प के साक्षात् स्वरूप हैं; जो छोटे और बड़े — सब प्रकार के विनाश के मूर्त रूप हैं।
73आपको नमस्कार, जो भयङ्कर रूप से और दुन्दुभि के आघात के समान ऊँचे स्वर में हँसते हैं, और जो भयङ्कर व्रतों का पालन करते हैं! आपको सदा नमस्कार, जो उग्र हैं और जिनकी दस भुजाएँ हैं।
74आपको नमस्कार, जो अस्थियों से सुसज्जित हैं और जिन्हें चिताओं की भस्म प्रिय है। आपको नमस्कार, जो भयङ्कर हैं, जो देखने में विकराल हैं, और जो भयङ्कर व्रतों तथा आचरणों का पालन करते हैं।
75आपको नमस्कार, जिनका मुख कुरूप है, जिनकी जिह्वा कृपाण के समान है और जिनके दाँत बड़े हैं। आपको नमस्कार, जिन्हें पका और कच्चा — दोनों प्रकार का माँस प्रिय है, और जो तुम्बे वाली वीणा को अत्यन्त प्रिय मानते हैं।
76आपको नमस्कार, जो वर्षा कराते हैं, जो धर्म के प्रयोजन में सहायक हैं, जो नन्दी के रूप से अभिन्न हैं, और जो साक्षात् धर्मस्वरूप हैं! आपको नमस्कार, जो वायु और अन्य शक्तियों के समान सदा गतिशील हैं, जो समस्त वस्तुओं के नियन्ता हैं, और जो सदा समस्त प्राणियों को परिपक्व करने में लगे रहते हैं।
77आपको नमस्कार, जो समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं, जो सर्वोत्कृष्ट हैं, और जो वरदाता हैं। आपको नमस्कार, जिनके पास उत्तम मालाएँ, उत्तम सुगन्ध और उत्तम वस्त्र हैं, और जो श्रेष्ठ प्राणियों को श्रेष्ठ वर देते हैं।
78आपको नमस्कार, जो आसक्त हैं, जो समस्त आसक्तियों से मुक्त हैं, जो योग-ध्यान के स्वरूप हैं, और जो अक्षमाला से विभूषित हैं। आपको नमस्कार, जो कारण के रूप में एक हैं और कार्यों के रूप में अनेक हैं, और जो छाया तथा प्रकाश — दोनों के रूप हैं।
79आपको नमस्कार, जो सौम्य हैं, जो धर्मयुक्त हैं, और जो अत्यन्त धर्मयुक्त हैं। आपको नमस्कार, जो मङ्गलमय हैं, जो शान्त हैं, और जो शान्ततम हैं।
80आपको नमस्कार, जिनका एक पैर, अनेक नेत्र और केवल एक मस्तक है; जो उग्र हैं, जो थोड़ी-सी भेंट से ही सन्तुष्ट हो जाते हैं, और जिन्हें समता प्रिय है।
81आपको नमस्कार, जो ब्रह्माण्ड के रचयिता हैं, और जो सदा शान्ति के गुण से युक्त रहते हैं। आपको नमस्कार, जो शत्रुओं को भयभीत करने वाला घण्टा धारण करते हैं, जो घण्टे की ध्वनि से भरे वन के स्वरूप हैं, और जो उस ध्वनि के स्वरूप हैं जो कान से सुनी नहीं जा सकती।
82आपको नमस्कार, जो एक साथ बजते सहस्र घण्टों के समान हैं, और जिन्हें घण्टों की माला प्रिय है; जो प्राणवायुओं के द्वारा उत्पन्न ध्वनि के समान हैं, जो समस्त गन्धों के तथा खौलते हुए द्रवों की अस्पष्ट ध्वनि के स्वरूप हैं।
83आपको नमस्कार, जो तीन हुंकारों से ऊपर हैं, और जिन्हें दो हुंकार प्रिय हैं। आपको नमस्कार, जो परम शान्त हैं, और जो पर्वतीय वृक्षों की छाया में निवास करते हैं।
84आपको समस्त प्राणियों के हृदय का माँस प्रिय है, आप समस्त पापों को शुद्ध करते हैं और आप यज्ञ की हवि के स्वरूप हैं। आपको नमस्कार, जो यज्ञ के स्वरूप हैं, जो स्वयं यजमान हैं, जो वह ब्राह्मण हैं जिनके मुख में यज्ञ का घृत डाला जाता है, और जो वह अग्नि हैं जिसमें मन्त्रों से अभिमन्त्रित घृत की आहुति दी जाती है।
85आपको नमस्कार, जो (यज्ञ के) ऋत्विजों के स्वरूप हैं, जिनकी इन्द्रियाँ वश में हैं, जो सत्त्वगुण से बने हैं, और जिनमें तमोगुण भी है। आपको नमस्कार, जो नदियों के तटों के, स्वयं नदियों के, और समस्त नदियों के स्वामी (अर्थात् समुद्र) के स्वरूप हैं।
86आपको नमस्कार, जो अन्न के दाता हैं, जो समस्त अन्न के स्वामी हैं, और जो अन्न ग्रहण करने वाले से अभिन्न हैं! आपको नमस्कार, जिनके सहस्र मस्तक और सहस्र चरण हैं; जिनके हाथों में सहस्र त्रिशूल उठे हुए हैं, और जिनके सहस्र नेत्र हैं! आपको नमस्कार, जो उदय होते सूर्य के स्वरूप हैं, जो बालक के स्वरूप हैं, जो उन अनुचरों के रक्षक हैं जो सब बालकों के समान हैं, और जो इसके अतिरिक्त बालकों के खिलौनों के भी स्वरूप हैं। आपको नमस्कार, जो वृद्ध हैं, जो लोभी हैं, जो पहले से ही क्षुब्ध हैं, और जो क्षुब्ध होने वाले हैं।
87आपको नमस्कार, जिनकी जटाओं में गङ्गा की धारा प्रवाहित होती है, और जिनकी जटाएँ मूँज घास के तिनकों के समान हैं! आपको नमस्कार, जो छह कर्मों से प्रसन्न होते हैं, और जो तीन कर्मों के अनुष्ठान में लगे रहते हैं।
88आपको नमस्कार, जिन्होंने नाना आश्रमों के कर्तव्य नियत किए हैं। आपको नमस्कार, जिनकी स्तुति ध्वनियों में की जानी चाहिए, जो शोक के स्वरूप हैं, और जो गम्भीर तथा अस्पष्ट ध्वनि के स्वरूप हैं।
89आपको नमस्कार, जिनके नेत्र श्वेत और पिङ्गल हैं, तथा काले और रक्तवर्ण भी हैं। आपको नमस्कार, जिन्होंने अपने प्राणवायुओं पर विजय पाई है, जो शस्त्रों के स्वरूप हैं, जो समस्त वस्तुओं को जकड़ रखते हैं, और जो अत्यन्त कृश हैं।
90आपको नमस्कार, जो सदा धर्म, काम, अर्थ और मोक्ष का प्रतिपादन करते हैं। आपको नमस्कार, जो साङ्ख्य हैं, जो साङ्ख्यों में श्रेष्ठ हैं, और जो साङ्ख्ययोग के प्रवर्तक हैं।
91आपको नमस्कार, जिनके पास रथ है और जो रथरहित भी हैं। आपको नमस्कार, जिनका रथ चौराहा है; जिनका उत्तरीय कृष्णमृग का चर्म है, और जिनका यज्ञोपवीत सर्प है।
92आपको नमस्कार, जो ईशान हैं, जिनका शरीर वज्र के समान कठोर है, और जिनकी जटाएँ हरी हैं। आपको नमस्कार, जिनके तीन नेत्र हैं, जो अम्बिका के पति हैं, जो व्यक्त हैं, और जो अव्यक्त हैं।
93आपको नमस्कार, जो काम हैं, जो समस्त कामनाओं के दाता हैं, जो समस्त कामनाओं के नाशक हैं, और जो प्रसन्न तथा अप्रसन्न के बीच विवेक करने वाले हैं। आपको नमस्कार, जो सब कुछ हैं, सब कुछ के दाता हैं, और सब कुछ के संहारक हैं। आपको नमस्कार, जो सन्ध्याकाश में प्रकट होने वाली आभा हैं।
94आपको नमस्कार, जो महाबली हैं, जो महाबाहु हैं, जो महान् सत्ता हैं, और जो महातेजस्वी हैं। आपको नमस्कार, जो मेघों की विशाल राशि के समान दिखते हैं, और जो शाश्वतता के मूर्त रूप हैं। आपको नमस्कार, जिनका शरीर सुविकसित है, जिनके अङ्ग कृश हैं, जो सिर पर जटाएँ धारण करते हैं, और जो वृक्षों की छालों तथा पशुओं के चर्म से ढके रहते हैं।
95आपको नमस्कार, जिनकी जटाएँ सूर्य अथवा अग्नि के समान तेजस्वी हैं, और जिनके वस्त्र छाल तथा चर्म हैं। आपको नमस्कार, जो सहस्र सूर्यों के तेज से सम्पन्न हैं, और जो सदा तपस्या में लगे रहते हैं।
96आपको नमस्कार, जो ज्वर का उद्रेक हैं और जिनकी जटाएँ सैकड़ों भँवरों वाली गङ्गा के जल से भीगी रहती हैं। आपको नमस्कार, जो चन्द्रमा, युगों और मेघों को बार-बार घुमाते रहते हैं।
97आप अन्न हैं, आप वह हैं जो उस अन्न को खाता है, आप अन्न के दाता हैं, आप अन्न को उगाने वाले हैं, और आप अन्न के निर्माता हैं। आपको नमस्कार, जो अन्न पकाते हैं और पका हुआ अन्न खाते हैं, और जो वायु तथा अग्नि — दोनों हैं।
98हे समस्त देवेश्वरों के स्वामी, आप ही प्राणियों की चार योनियाँ हैं, अर्थात् जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्भिज्ज।
99आप चराचर ब्रह्माण्ड के सृष्टिकर्ता हैं, और आप ही उसके संहारक हैं। हे ब्रह्म के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ, जो ब्रह्म को जानते हैं वे आपको ही ब्रह्म मानते हैं।
100ब्रह्मवादी कहते हैं कि आप मन के परम मूल हैं, और वह आश्रय हैं जिस पर आकाश, वायु और तेज टिके हैं। आप ही ऋचाएँ और साम हैं, और ओंकार हैं।
101हे देवश्रेष्ठ, साम गाने वाले वे ब्रह्मवादी जब हायि-हायि, हुवा-हायि और हुवा-होयि — इन अक्षरों का उच्चारण करते हैं, तब वे सदा आपका ही गान करते हैं।
102आप यजुओं से, ऋचाओं से, और यज्ञाग्नि में डाली गई आहुतियों से बने हैं। वेदों तथा उपनिषदों के मन्त्र आपकी ही उपासना करते हैं।
103आप ही ब्राह्मण और क्षत्रिय हैं, वैश्य और शूद्र हैं, तथा वर्णसङ्कर से बनी अन्य जातियाँ हैं। आप ही आकाश में प्रकट होने वाली मेघराशि हैं; आप ही विद्युत् हैं; और आप ही मेघगर्जन हैं।
104आप ही वर्ष हैं, आप ही ऋतुएँ हैं, आप ही मास हैं, और आप ही पक्ष हैं। आप ही युग हैं, आप ही निमेष से मापा जाने वाला काल हैं, आप ही काष्ठा हैं, आप ही नक्षत्र हैं, आप ही ग्रह हैं, आप ही कला हैं।
105आप ही समस्त वृक्षों के शिखर हैं, आप ही समस्त पर्वतों के सर्वोच्च शृङ्ग हैं। पशुओं में आप व्याघ्र हैं, पक्षियों में आप गरुड़ हैं, और सर्पों में आप अनन्त हैं।
106समस्त समुद्रों में आप क्षीरसागर हैं, और अस्त्र फेंकने के साधनों में आप धनुष हैं। शस्त्रों में आप वज्र हैं, और व्रतों में आप सत्य हैं।
107आप ही द्वेष हैं और आप ही कामना हैं; आप ही आसक्ति हैं और आप ही बुद्धि का मोह हैं; आप ही क्षमा हैं और आप ही अक्षमा हैं। आप ही उद्यम हैं, और आप ही धैर्य हैं; आप ही लोभ हैं; आप ही काम हैं और आप ही क्रोध हैं; आप ही विजय हैं और आप ही पराजय हैं।
108आप गदा से सुसज्जित हैं, और आप बाण से सुसज्जित हैं; आप धनुष धारण करते हैं, और आप अपने हाथों में खट्वाङ्ग तथा झर्झर लिए रहते हैं। आप ही वह हैं जो काटते हैं, बेधते हैं और प्रहार करते हैं। आप ही वह हैं जो (समस्त प्राणियों को) मार्ग दिखाते हैं और जो उन्हें पीड़ा तथा शोक देते हैं।
109आप ही दस लक्षणों वाला धर्म हैं; आप ही सब प्रकार का धन अथवा अर्थ हैं; और आप ही काम हैं! आप ही गङ्गा हैं, आप ही समुद्र हैं, आप ही नदियाँ हैं, आप ही सरोवर हैं, और आप ही जलाशय हैं।
110आप ही कोमल लताएँ हैं, आप ही मोटी लताएँ हैं, आप ही सब प्रकार की घास हैं, और आप ही पर्णपाती ओषधियाँ हैं। आप ही समस्त पशु हैं और आप ही पक्षी हैं। आप ही समस्त पदार्थों और कर्मों के उद्गम हैं, और आप ही वह ऋतु हैं जो फल और पुष्प देती है। आप ही वेदों के आदि हैं और आप ही उनके अन्त हैं; आप ही गायत्री हैं, और आप ही ओंकार हैं।
111आप हरित हैं, आप रक्त हैं, आप नील हैं, आप कृष्ण हैं, आप रुधिर के वर्ण के हैं, आप सूर्य के वर्ण के हैं। आप पिङ्गल हैं, आप कपिश हैं, और आप गहरे नीले हैं।
112आप वर्णरहित हैं, आप सर्वोत्तम वर्ण वाले हैं, आप वर्णों के रचयिता हैं, और आप अनुपम हैं। आप स्वर्ण नाम वाले हैं, और आपको स्वर्ण प्रिय है।
113आप ही इन्द्र हैं, आप ही यम हैं, आप ही वरदाता हैं, आप ही धनपति हैं, और आप ही अग्नि हैं। आप ही ग्रहण हैं, आप ही चित्रभानु नामक अग्नि हैं, आप ही राहु हैं, और आप ही सूर्य हैं।
114आप ही वह अग्नि हैं जिसमें यज्ञ का घृत डाला जाता है। आप ही वह हैं जो घृत डालता है। आप ही वह हैं जिनके सम्मान में घृत डाला जाता है, आप ही वह घृत हैं जो डाला जाता है, और आप ही सबके बलशाली स्वामी हैं। आप ही ब्राह्मण-ग्रन्थों के वे भाग हैं जो त्रिसुपर्ण कहलाते हैं; आप ही समस्त वेद हैं; और आप ही यजुर्वेद के वे भाग हैं जो शतरुद्रिय कहलाते हैं।
115आप पवित्रों में पवित्रतम हैं, और समस्त मङ्गलमय वस्तुओं में मङ्गलमय हैं। आप जड़ शरीर को चेतना देते हैं। आप ही वह चित् हैं जो मनुष्य के शरीर में निवास करता है। गुणों से युक्त होने पर आप विनाश के अधीन हैं। आप ही जीवात्मा हैं, अर्थात् वह जो गुणों से रहित रहने पर कभी विनाश के अधीन नहीं होता। आप पूर्ण हैं, फिर भी जीवात्मा के आवरण रूप शरीर के रूप में आप क्षय और मृत्यु के अधीन हैं।
116आप ही प्राण हैं, और आप ही सत्त्वगुण हैं, आप ही तमस् हैं, आप ही अविद्या हैं, और आप भूल के अधीन नहीं हैं। आप ही प्राण, अपान, समान, उदान और व्यान नामक प्राणवायु हैं।
117आप ही नेत्र का खुलना और नेत्र का मुँदना हैं। आप ही छींक हैं और आप ही जँभाई हैं। आपके नेत्र लाल हैं जो सदा भीतर की ओर मुड़े रहते हैं। आपका मुख विशाल है और उदर विशाल है।
118आपके शरीर के रोम सूइयों के समान हैं। आपकी दाढ़ी हरी है। आपके केश ऊपर की ओर उठे हैं। आप शीघ्रतम से भी शीघ्रतर हैं। आप गीत और वाद्य — दोनों प्रकार के सङ्गीत के सिद्धान्तों के स्वामी हैं, और दोनों ही आपको प्रिय हैं।
119आप जल में विचरने वाली मछली हैं, और आप जाल में फँसी मछली भी हैं। आप पूर्ण हैं, आपको क्रीड़ा प्रिय है, और आप समस्त कलहों तथा विवादों के स्वरूप हैं। आप ही काल हैं, आप ही कुसमय हैं, आप ही अपरिपक्व काल हैं, और आप ही अतिपक्व काल हैं।
120आप ही वध हैं, आप ही क्षुर हैं, और आप ही वह हैं जिसका वध होता है। आप ही सहायक हैं और आप ही विरोधी हैं, और आप ही सहायकों तथा विरोधियों — दोनों के संहारक हैं। आप ही वह समय हैं जब मेघ उमड़ते हैं, आपके दाँत बड़े हैं, और आप ही संवर्तक तथा बलाहक हैं।
121आप देदीप्यमान रूप में प्रकट हैं। माया से आवृत होने के कारण आप छिपे हुए हैं। आप ही वह हैं जो प्राणियों को उनके कर्मों के फलों से जोड़ते हैं। आपके हाथ में घण्टा है। आप समस्त चराचर वस्तुओं के साथ क्रीड़ा करते हैं। आप समस्त कारणों के कारण हैं। आप ही ब्रह्म हैं, आप ही स्वाहा हैं; आप दण्डधारी हैं, आपका सिर मुण्डित है, और आप ही वह हैं जिसने अपने वचन, कर्म और विचार वश में कर रखे हैं।
122आप ही चार युग हैं, आप ही चार वेद हैं, आप ही वह हैं जिनसे चार अग्नियाँ प्रकट हुईं। आप ही चारों आश्रमों के समस्त कर्तव्यों के विधाता हैं। आप ही चारों वर्णों के रचयिता हैं।
123आपको सदा द्यूत प्रिय है। आप कुशल छलिया हैं। आप भूतगणों के नाना समूहों के राजा और उनके शासक हैं। आप लाल मालाओं से विभूषित हैं और लाल वस्त्र धारण करते हैं। आप पर्वत के वक्षःस्थल पर शयन करते हैं, और आपको लाल रङ्ग प्रिय है।
124आप ही शिल्पी हैं; आप ही कलाकारों में श्रेष्ठ हैं; और आप ही वह हैं जिनसे समस्त कलाएँ उत्पन्न हुई हैं। आप ही भग के नेत्रों को उखाड़ने वाले हैं; आप ही उग्र हैं, और आप ही पूषा के दाँतों के नाशक हैं।
125आप ही स्वाहा हैं, आप ही स्वधा हैं, आप ही वषट् हैं, आप ही नमस्कार के स्वरूप हैं, और आप ही वे 'नमो-नमः' शब्द हैं जिनका उच्चारण समस्त उपासक करते हैं। दूसरे लोग आपके आचारों और तपों को नहीं जानते। आप ही प्रणव हैं; आप ही असंख्य तारों से जड़ा हुआ आकाश हैं।
126आप ही धाता, विधाता और सन्धाता हैं, आप ही परम कारण के रूप में समस्त वस्तुओं के आश्रय हैं, और आप स्वयं समस्त आश्रयों से निरपेक्ष हैं। आप ब्रह्म के ज्ञाता हैं, आप ही तप हैं, आप ही सत्य हैं, आप ही ब्रह्मचर्य के आत्मा हैं, और आप ही सरलता हैं।
127आप ही समस्त प्राणियों के आत्मा हैं, और आप ही समस्त प्राणियों के सृष्टिकर्ता हैं, आप ही परम सत्ता हैं, और आप ही वह कारण हैं जिससे भूत, वर्तमान और भविष्य उत्पन्न हुए हैं। आप ही पृथ्वी हैं, आप ही आकाश हैं, और आप ही स्वर्ग हैं। आप सनातन हैं, आप जितेन्द्रिय हैं, और आप ही महादेव हैं।
128आप दीक्षित हैं, और आप अदीक्षित भी हैं। आप क्षमाशील हैं; आप अक्षमाशील हैं; और आप विद्रोहियों के दण्डदाता हैं। आप ही चान्द्रमास हैं, आप ही युग हैं, आप ही संहार हैं, और आप ही सृष्टि हैं।
129आप ही काम हैं, आप ही रेतस् हैं, आप सूक्ष्म हैं, आप स्थूल हैं, और आपको कर्णिकार के पुष्पों की मालाएँ प्रिय हैं। आपका मुख नन्दी के मुख के समान है, आपका मुख भयङ्कर है, आपका मुख सुन्दर है, आपका मुख कुरूप है, और आप मुखरहित भी हैं।
130आपके चार मुख हैं, आपके अनेक मुख हैं, और युद्धों में लगे रहने पर आपका मुख अग्निमय हो जाता है। आप ही नारायण हैं, आप पक्षी के समान समस्त वस्तुओं से अनासक्त हैं, आप ही अनन्त हैं, और आप ही विराट् हैं।
131आप ही पाप के नाशक हैं, आप महापार्श्व कहलाते हैं, आप चण्डधर हैं, और आप भूतगणों के राजा हैं। आपने गौ के समान हुँकार किया, आप गौओं के रक्षक थे, और वृषभराज आपका अनुचर है।
132आप तीनों लोकों के रक्षक हैं, आप ही गोविन्द हैं, आप इन्द्रियों के नियन्ता हैं, और आप इन्द्रियों के द्वारा ग्रहण किए जाने में असमर्थ हैं। आप समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं, आप स्थिर हैं, आप अचल हैं, आप काँपते नहीं, और आप ही कम्पन के स्वरूप हैं।
133आपका प्रतिरोध नहीं किया जा सकता, आप समस्त विषों के नाशक हैं, आप असह्य हैं, और आपसे बढ़कर कोई नहीं; आपको कँपाया नहीं जा सकता, आपको नापा नहीं जा सकता, आपको पराजित नहीं किया जा सकता, आप ही विजय हैं।
134आपकी गति शीघ्र है, आप ही चन्द्रमा हैं, आप ही यम हैं, आप शीत, ताप, भूख, दुर्बलता और रोग को बिना किसी शिकायत के सहते हैं। आप ही समस्त मानसिक व्यथाएँ हैं, आप ही समस्त शारीरिक रोग हैं, आप ही समस्त रोगों के निवारक हैं, और आप ही वे रोग हैं जिन्हें आप दूर करते हैं।
135आप ही मेरे उस यज्ञ के विनाशक हैं जिसने मृग का रूप धारण करके भाग निकलने का प्रयत्न किया था। आप ही समस्त रोगों का आना और जाना हैं। आपकी शिखा ऊँची है। आपके नेत्र कमलदल के समान हैं। आप कमलों के मध्य में निवास करते हैं।
136आप अपने हाथों में तपस्वी का दण्ड धारण करते हैं। आपके तीन नेत्र तीन वेद हैं। आपके दण्ड उग्र और कठोर हैं। आप ही अण्ड के विनाशक हैं। आप विष और अग्नि — दोनों के पान करने वाले हैं, आप समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं, आप सोमपायी हैं, आप मरुतों के स्वामी हैं।
137आप अमृत के पान करने वाले हैं। आप ब्रह्माण्ड के स्वामी हैं। आप तेज से देदीप्यमान हैं, और आप समस्त तेजस्वियों के स्वामी हैं। आप विष और मृत्यु से रक्षा करते हैं, और आप दुग्ध तथा सोम का पान करते हैं। जो स्वर्ग से च्युत हो गए हैं उनके रक्षकों में आप श्रेष्ठ हैं, और आप स्वयं ब्रह्मा की भी रक्षा करते हैं।
138स्वर्ण आपका रेतस् है। आप पुरुष हैं, आप स्त्री हैं, आप नपुंसक हैं। आप शिशु हैं, आप युवा हैं, आप दाँतों से रहित वृद्ध हैं, आप नागों में श्रेष्ठ हैं, आप ही शक्र हैं, आप ही ब्रह्माण्ड के संहारक हैं, और आप ही उसके सृष्टिकर्ता हैं।
139आप ही प्रजापति हैं, और प्रजापतिगण आपकी पूजा करते हैं, आप ब्रह्माण्ड के आधार हैं, ब्रह्माण्ड आपका ही रूप है, आप महान् तेज से सम्पन्न हैं, और आपके मुख समस्त दिशाओं की ओर हैं। सूर्य और चन्द्रमा आपके दो नेत्र हैं, और पितामह आपका हृदय हैं। आप ही समुद्र हैं। विद्या की देवी आपकी वाणी है, अग्नि और वायु आपका बल हैं। आप ही दिन और रात्रि हैं। नेत्र के खुलने और मुँदने सहित समस्त कर्म आप ही हैं।
140हे मङ्गलमय देव, न ब्रह्मा, न गोविन्द, न ही प्राचीन ऋषिगण आपकी महिमा को समझ सकते हैं।
141आपके सूक्ष्म रूप हमें दिखाई नहीं देते। मेरा उद्धार कीजिए और मेरी रक्षा कीजिए, जैसे पिता अपने ही उत्पन्न पुत्र की रक्षा करता है।
142हे प्रभु, मेरी रक्षा कीजिए! मैं आपकी रक्षा का पात्र हूँ! हे निष्पाप, मैं आपको प्रणाम करता हूँ! हे यशस्वी, आप अपने भक्तों पर दया से भरे रहते हैं। मैं सदा आपका भक्त हूँ।
143वे सदा मेरे रक्षक हों जो समुद्र के उस पार अकेले स्थित हैं, ऐसे रूप में जिसे समझ पाना कठिन है, और जो सहस्रों पुरुषों को अभिभूत कर देते हैं।
144मैं उन योगात्मा को प्रणाम करता हूँ जो उन पुरुषों को तेजोमय ज्योति के रूप में दिखाई देते हैं जिनकी इन्द्रियाँ वश में हैं, जो सत्त्वगुण से सम्पन्न हैं, जिन्होंने अपनी श्वास को साध लिया है, और जिन्होंने निद्रा पर विजय पा ली है।
145मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जिनके सिर पर जटाएँ हैं, जो हाथ में तपस्वी का दण्ड धारण करते हैं, जिनका उदर लम्बा है, जिनकी पीठ पर कमण्डलु बँधा है, और जो ब्रह्म के आत्मा हैं।
146मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ जो जल के आत्मा हैं, जिनके केशों में मेघ हैं, जिनके शरीर की सन्धियों में नदियाँ हैं, और जिनके उदर में चारों समुद्र हैं।
147मैं उनकी शरण लेता हूँ जो कल्प का अन्त आने पर समस्त प्राणियों को निगल जाते हैं और ब्रह्माण्ड को ढकने वाले उस विस्तृत जलराशि पर शयन करते हैं।
148वे मेरी रक्षा करें जो राहु के मुख में प्रवेश करके रात्रि में सोम का पान करते हैं और जो स्वर्भानु बनकर सूर्य को भी ग्रस लेते हैं।
149जो देवता केवल शिशु हैं और जो ब्रह्मा की सृष्टि के पश्चात् आप ही से उत्पन्न हुए हैं, वे अपने-अपने भाग का उपभोग करें। वे स्वाहा और स्वधा के साथ दी गई उन आहुतियों का भोग करें, और उन भेंटों से आनन्द पाएँ। मैं उन्हें प्रणाम करता हूँ।
150वे सत्ताएँ जो अङ्गूठे के समान छोटी हैं और जो समस्त शरीरों में निवास करती हैं, सदा मनुष्यों की रक्षा करें और उन्हें प्रसन्न करें।
151मैं सदा उन सत्ताओं को प्रणाम करता हूँ जो देहधारी प्राणियों के भीतर रहकर उन्हें शोक से रुलाती हैं, और स्वयं प्रसन्न हुए बिना उन्हें प्रसन्न करती हैं।
152मैं सदा उन रुद्रों को प्रणाम करता हूँ जो नदियों में, समुद्रों में, टीलों और पर्वतों में, पर्वतगुफाओं में, वृक्षों की जड़ों में, गोशालाओं में, निर्जन वनों में, चौराहों में, मार्गों में, खुले चौकों में, तटों पर, गजशालाओं में, अश्वशालाओं में, रथशालाओं में, उजड़े उपवनों और घरों में, पञ्चमहाभूतों में, तथा दिशाओं और उपदिशाओं में निवास करते हैं। मैं उन्हें बार-बार प्रणाम करता हूँ जो सूर्य और चन्द्रमा के बीच के आकाश में तथा सूर्य और चन्द्रमा की किरणों में निवास करते हैं, तथा उन्हें भी जो पाताल-लोकों में निवास करते हैं, और उन्हें भी जिन्होंने परम तत्त्व की प्राप्ति के लिए संन्यास तथा अन्य श्रेष्ठ साधनाओं का मार्ग अपनाया है।
153मैं सदा उन रुद्रों को प्रणाम करता हूँ जो संख्या और माप से परे हैं, और जिनका कोई रूप नहीं, तथा जो अनन्त गुणों से सम्पन्न हैं।
154हे रुद्र, चूँकि आप समस्त प्राणियों के सृष्टिकर्ता हैं, हे हर, चूँकि आप समस्त प्राणियों के स्वामी हैं, और चूँकि आप समस्त प्राणियों के अन्तर्यामी हैं, इसीलिए मैंने आपको आमन्त्रित नहीं किया।
155चूँकि आप ही वे हैं जिनकी समस्त यज्ञों में प्रचुर दानों के साथ पूजा होती है, और चूँकि आप ही समस्त वस्तुओं के सृष्टिकर्ता हैं, इसीलिए मैंने आपको आमन्त्रित नहीं किया।
156अथवा, हे देव, सम्भव है कि आपकी सूक्ष्म माया से अभिभूत होकर मैं आपको आमन्त्रित करने में चूक गया।
157हे भव, तमोगुण से ग्रस्त मुझ पर प्रसन्न होइए, आपका कल्याण हो। हे देव, मेरा मन, मेरी बुद्धि और मेरा चित्त — सब आप ही में निवास करते हैं!
158ये स्तुतियाँ सुनकर समस्त प्राणियों के स्वामी महादेव रुक गए। वास्तव में अत्यन्त प्रसन्न होकर उन यशस्वी देव ने दक्ष को सम्बोधित करते हुए कहा — हे उत्तम व्रतों वाले दक्ष, मैं तुम्हारी इन स्तुतियों से प्रसन्न हो गया हूँ। अब तुम्हें मेरी स्तुति का यह गान और आगे बढ़ाने की आवश्यकता नहीं! तुम्हें मेरा सान्निध्य प्राप्त होगा।
159हे प्रजाओं के जनक, मेरी कृपा से तुम्हें सहस्र अश्वमेध यज्ञों और सौ वाजपेय यज्ञों का फल प्राप्त होगा।
160तत्पश्चात् वाणी में पूर्ण निपुण महादेव ने दक्ष को फिर सम्बोधित किया और उनसे महान् सान्त्वना से भरे ये वचन कहे — तुम संसार के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हो जाओ।
161हे दक्ष, तुम्हारे यज्ञ पर की गई इन क्षतियों के लिए तुम्हें कोई शोक नहीं करना चाहिए। यह देखा गया है कि पहले के कल्पों में भी मुझे तुम्हारा यज्ञ नष्ट करना पड़ा था।
162हे उत्तम व्रतों वाले, मैं तुम्हें फिर कुछ और वर दूँगा। उन्हें मुझसे ग्रहण करो। अपने मुख पर छाई इस उदासी को दूर करके एकाग्र चित्त से मेरी बात सुनो।
163युक्तियुक्त तर्कों की सहायता से देवताओं और दानवों ने छह अङ्गों वाले वेदों से तथा साङ्ख्य और योग के आचार्यों से एक ऐसा मत गढ़ा है जिसके बल पर उन्होंने अनेक दीर्घ वर्षों तक अत्यन्त कठोर तप किए।
164किन्तु जिस धर्म का प्रवर्तन मैंने किया है वह अनुपम है और सब ओर से कल्याणकारी है। समस्त आश्रमों के मनुष्य उसका पालन कर सकते हैं। वह मोक्ष ले आता है। जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को वश में कर लिया है वे उसे अनेक वर्षों में अथवा पुण्य के बल पर प्राप्त कर सकते हैं। वह रहस्य से आवृत है। जो बुद्धिहीन हैं वे उसे निन्दनीय मानते हैं।
165वह चारों वर्णों और चारों आश्रमों के लिए विहित कर्तव्यों के विरुद्ध है, और उन कर्तव्यों से केवल थोड़े-से विषयों में ही मेल खाता है। जो सिद्धान्त-निर्णय की विद्या में निपुण हैं वे उसकी उपयुक्तता समझ सकते हैं; और जो समस्त आश्रमों से ऊपर उठ चुके हैं वे उसे अपना सकते हैं।
166हे दक्ष, प्राचीन काल में मैंने पाशुपत नामक यह मङ्गलमय धर्म खोज निकाला था। उस धर्म का यथाविधि पालन महान् कल्याण उत्पन्न करता है।
167हे परम भाग्यशाली, तुम्हें वे फल प्राप्त हों! अपने हृदय का यह सन्ताप त्याग दो! — ये वचन कहकर महादेव अपनी पत्नी (उमा) तथा अपने समस्त अनुचरों सहित महापराक्रमी दक्ष की दृष्टि से ओझल हो गए।
168जो मनुष्य इस स्तोत्र का, जिसे सर्वप्रथम दक्ष ने गाया था, पाठ करेगा अथवा किसी अन्य के द्वारा गाए जाने पर उसे सुनेगा, वह कभी छोटे-से भी अनिष्ट से पीड़ित नहीं होगा और दीर्घ आयु प्राप्त करेगा।
169वास्तव में, जिस प्रकार शिव समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार श्रुतियों के अनुरूप यह स्तोत्र समस्त स्तोत्रों में श्रेष्ठ है।
170कीर्ति, राज्य, सुख, भोग, अर्थ, धन और विद्या की कामना रखने वाले मनुष्यों को इस स्तोत्र का पाठ श्रद्धापूर्ण भाव से सुनना चाहिए।
171रोग से पीड़ित मनुष्य, वेदना से व्याकुल मनुष्य, विषाद में डूबा मनुष्य, चोरों अथवा भय से आक्रान्त मनुष्य, और अपने कार्यभार के विषय में राजा के कोप का भागी मनुष्य — इस स्तोत्र का पाठ करने से भय से मुक्त हो जाता है।
172इस स्तोत्र को सुनने अथवा इसका पाठ करने से मनुष्य इसी पार्थिव शरीर में रहते हुए भी महादेव के अनुचर भूतगणों के समान हो जाता है। वह तेज और कीर्ति प्राप्त करता है, और समस्त पापों से शुद्ध हो जाता है।
173जिस घर में इस स्तोत्र का पाठ होता है, वहाँ न राक्षस, न पिशाच, न भूत, न विनायक कोई उपद्रव करते हैं।
174और जो स्त्री ब्रह्मचर्य के नियमों का पालन करती हुई श्रद्धापूर्वक इस स्तोत्र को सुनती है, वह अपने पिता के तथा अपने पति के कुल में देवी के समान पूजी जाती है।
175जो मनुष्य इस सम्पूर्ण स्तोत्र को एकाग्र चित्त से सुनता अथवा इसका पाठ करता है, उसके समस्त कर्म सदा सफल होते हैं।
176इस स्तोत्र के पाठ के कारण मनुष्य जो कामनाएँ अपने मन में सँजोता है और जो कामनाएँ वह मुख से कहता है — वे सब सफल होती हैं।
177जो मनुष्य संयम का पालन करते हुए विधिपूर्वक महादेव, गुह, उमा और नन्दी को भेंट अर्पित करता है, और तत्पश्चात् तत्काल यथाक्रम तथा भक्तिपूर्वक उनके नामों का उच्चारण करता है, वह भोग और सुख की समस्त वस्तुएँ तथा अपनी इच्छित सब वस्तुएँ प्राप्त करता है।
178ऐसा मनुष्य मृत्यु के पश्चात् स्वर्ग को जाता है, और कभी मध्यवर्ती पशु-योनियों अथवा पक्षियों में जन्म नहीं लेता। यह पराशर के पुत्र बलशाली व्यास ने कहा था।
Nepali
1जनमेजयले भने — हे ब्राह्मण, वैवस्वत मनुको कालमा प्रचेताका पुत्र प्रजापति दक्षको अश्वमेध यज्ञ कसरी नष्ट भयो?
2यो बुझेर कि देवी उमा क्रोध र शोकले भरिइन्, सम्पूर्ण वस्तुका आत्मस्वरूप बलशाली महादेव क्रोधको वशमा पर्नुभयो। र फेरि उहाँकै कृपाले दक्ष त्यस यज्ञका विभक्त अङ्गहरू पुनः एकत्र गर्न कसरी समर्थ भए? म यो सब जान्न चाहन्छु। हे ब्राह्मण, यो सब मलाई त्यस्तै बताइदिनुहोस् जस्तो त्यो घटेको थियो।
3वैशम्पायनले भने — प्राचीन कालमा दक्षले हिमवान्को वक्षःस्थलमा, ऋषि र सिद्धहरूले बसोबास गरेको त्यस पवित्र प्रदेशमा, जहाँ गङ्गा पर्वतबाट निस्कन्छिन्, एउटा यज्ञ गर्ने व्यवस्था गरे।
4नाना प्रकारका रूख र लहराले ढाकिएको त्यो स्थान गन्धर्व र अप्सराहरूले भरिएको थियो। ऋषिहरूका समूहले घेरिएका धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ, प्रजाहरूका जनक दक्षको सेवामा पृथ्वी, आकाश र स्वर्गलोकका निवासीहरू आदरपूर्वक हात जोडेर उपस्थित थिए।
5देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग, राक्षस, हाहा र हूहू नामक दुवै गन्धर्व, तुम्बुरु र नारद, विश्वावसु, विश्वसेन, गन्धर्वगण र अप्सराहरू, आदित्य, वसु, रुद्र, साध्य र मरुद्गण — यी सबै इन्द्रसँगै त्यस यज्ञमा भाग लिन त्यहाँ आए। ऊष्मपा, सोमपा, धूमपा, आज्यपा पितृगण, ऋषिगण र दिवङ्गत पितरहरू पनि ब्राह्मणहरूसँगै त्यहाँ आए। यी तथा चार प्रकारका योनि — अर्थात् जरायुज, अण्डज, स्वेदज र उद्भिज्ज — सँग सम्बद्ध अरू अनेक प्राणी त्यस यज्ञमा आमन्त्रित थिए। देवताहरू पनि आफ्ना पत्नीसहित आदरपूर्वक त्यहाँ आमन्त्रित भई आफ्ना दिव्य विमानमा आए र तिनमा बसेर प्रज्वलित अग्निजस्तै शोभा पाउन थाले।
6तिनीहरूलाई देखेर ऋषि दधीचि शोक र क्रोधले भरिए र भने — यो न त यज्ञ हो न धर्मको कुनै पुण्यकर्म, किनभने यसमा रुद्रको पूजा गरिएको छैन।
7तिमीहरू निश्चय नै आफूलाई मृत्यु र बन्धनको सामु धकेल्दै छौ! हाय, कस्तो प्रतिकूल समय! भ्रमले मूढ भई तिमीहरू यो देख्दैनौ कि विनाशले तिमीहरूको प्रतीक्षा गरिरहेको छ! यस महान् यज्ञका क्रममा एउटा भयङ्कर विपत्ति तिमीहरूमाथि आइपर्नेछ! तिमीहरू त्यसप्रति अन्धा छौ।
8यी वचन भनेर ती महायोगीले ध्यानको दृष्टिले भविष्य देखे। उनले महादेवलाई देखे, र उहाँकी दिव्य पत्नीलाई, अर्थात् उत्तम वर दिने देवीलाई, तथा देवीको छेउमा बसेका महामुनि नारदलाई देखे। योगका ज्ञाता दधीचि, जे हुनेवाला थियो त्यो थाहा पाएर, अत्यन्तै प्रसन्न भए।
9त्यहाँ आएका सम्पूर्ण देवता र अरू मानिसहरू सम्पूर्ण प्राणीका स्वामीलाई आमन्त्रित नगर्ने विषयमा एउटै मत राख्दथे। केवल दधीचि, जो त्यो स्थान छाड्न चाहन्थे, तब भने — जो पूज्य होइन उसको पूजा गरेर, र जो पूज्य छ उसको पूजाबाट विमुख भएर, मानिस सदाका लागि हत्याको पापको भागी हुन्छ।
10मैले पहिले कहिल्यै असत्य बोलेको छैन, र असत्य म कहिल्यै बोल्नेछैन। यहाँ देवता र ऋषिहरूका बीचमा म सत्य भन्दछु।
11सम्पूर्ण प्राणीका रक्षक, ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता, सर्वेश्वर, बलशाली स्वामी, यज्ञको हविका ग्रहणकर्ता चाँडै नै यस यज्ञमा आउनुहुनेछ र तिमीहरू सबैले उहाँलाई देख्नेछौ।
12दक्षले भने — हामीसँग शूलधारी र टाउकोमा जटा धारण गर्ने अनेक रुद्र छन्। तिनीहरू एघारको सङ्ख्यामा छन्। म तिनीहरू सबैलाई चिन्दछु, तर यी महेश्वर को हुन्, यो म चिन्दिनँ।
13दधीचिले भने — यहाँ उपस्थित सबैको यही मत देखिन्छ कि महेश्वरलाई आमन्त्रित नगरियोस्। तर मलाई त्यस्तो कुनै देवता देखिँदैन जसलाई उहाँभन्दा श्रेष्ठ भन्न सकियोस्, त्यसैले मलाई विश्वास छ कि दक्षको यो प्रस्तावित यज्ञ अवश्य नै नष्ट हुनेछ।
14दक्षले भने — यहाँ यस स्वर्णपात्रमा, जो सम्पूर्ण यज्ञका स्वामीका लागि नियत छ, मन्त्रले पवित्र गरिएको र विधिपूर्वक तयार गरिएको हवि राखिएको छ। म यो हवि ती विष्णुलाई अर्पण गर्न चाहन्छु जो अनुपम हुनुहुन्छ। उहाँ बलशाली हुनुहुन्छ र सबैका स्वामी हुनुहुन्छ, र उहाँलाई नै यज्ञ अर्पण गरिनुपर्छ।
15उमाले भनिन् — ती कुन दान, ती कुन व्रत, र ती कुन तप हुन् जसको म अनुष्ठान गरूँ जसद्वारा मेरा यशस्वी पतिले यज्ञको हविको आधा अथवा तिहाइ भाग प्राप्त गर्न सकून्?
16शोकले विह्वल आफ्नी त्यस पत्नीलाई, जसले यी वचन दोहोर्याइन्, यशस्वी महादेवले प्रसन्न मुखले भन्नुभयो — हे देवी, तिमीले मलाई चिनेकी छैनौ! हे सुकुमार अङ्ग र कृश उदर भएकी, तिमीलाई थाहा छैन कि यज्ञपतिलाई कस्ता वचन भन्न योग्य हुन्छन्।
17हे विशाललोचने, म जान्दछु कि केवल तिनै पापीहरू, जो ध्यानबाट रहित छन्, मलाई बुझ्दैनन्। तिम्रै माया-शक्तिले इन्द्रको नेतृत्वमा देवताहरू र तीनै लोक मोहित हुन्छन्।
18यज्ञमा स्तोताहरूले मलाई नै आफ्ना स्तुति अर्पण गर्दछन्। सामगायकहरूले मलाई नै आफ्ना रथन्तर गाउँछन्। वेदज्ञ ब्राह्मणहरूले मेरै लागि आफ्ना यज्ञ गर्दछन्। र अध्वर्युहरूले मलाई नै यज्ञको हविका भाग अर्पण गर्दछन्।
19देवीले भनिन् — साधारण सामर्थ्यका पुरुषहरूले पनि आफ्नो प्रशंसा गर्दछन् र आफ्ना पत्नीको अगाडि गफ हाँक्दछन्। यसमा कुनै सन्देह छैन।
20हे देवताहरूकी रानी, म निश्चय नै आफ्नो बडाइ गरिरहेको छैन। हे कृशकटि, अब हेर म के गर्दछु। हे परम गौरवर्णा, हे मेरी सुन्दरी पत्नी, त्यस सत्तालाई हेर जसलाई म यस यज्ञको विनाशका लागि उत्पन्न गर्नेछु!
21आफ्नी त्यस पत्नी उमालाई, जो उहाँलाई आफ्नो प्राणभन्दा पनि प्रिय थिइन्, यी वचन भनेर बलशाली महादेवले आफ्नो मुखबाट एउटा भयङ्कर सत्ता उत्पन्न गर्नुभयो, जसको दर्शनमात्रले रौँ ठाडा हुन सक्थे।
22महेश्वरले उसलाई भन्नुभयो — जाऊ र दक्षको यज्ञ नष्ट पारिदेऊ। यसरी आज्ञा पाएर महादेवको मुखबाट निस्केको सिंहजस्तै पराक्रम भएको त्यस सत्ताले उमाको क्रोध शान्त पार्न, आफ्नो सम्पूर्ण तेज प्रकट नगरी र अरू कसैको सहायताविना, दक्षको यज्ञ नष्ट पार्ने इच्छा गर्यो।
23आफ्नो क्रोधले प्रेरित भई महेश्वरकी पत्नीले स्वयं महाकाली नामले विख्यात एउटा भयङ्कर रूप धारण गरिन् र महादेवको मुखबाट निस्केको त्यस सत्तासँगै गइन्, जसबाट उनले त्यो विनाश-कर्म, जो वस्तुतः उनकै थियो, आफ्नै आँखाले देख्न सकून्। तब त्यो बलशाली सत्ता महादेवको अनुमति पाएर र उहाँलाई शिर निहुराई प्रणाम गरेर हिँड्यो।
24तेजमा, बलमा र रूपमा ऊ स्वयं तिनै महेश्वरजस्तै थियो जसले उसलाई उत्पन्न गर्नुभएको थियो। वास्तवमा ऊ (महादेवको) क्रोधको साक्षात् मूर्त रूप थियो।
25महान् शक्ति, तेज, साहस र पराक्रमले सम्पन्न ऊ वीरभद्रको नामले विख्यात भयो — देवीको क्रोधको शमन गर्ने त्यही थियो। त्यसपछि उसले आफ्नो शरीरका रोमकूपबाट रौम्य नामले विख्यात भूतगणहरूको ठूलो सङ्ख्या उत्पन्न गर्यो।
26भयङ्कर तेज र पराक्रमले सम्पन्न तथा स्वयं रुद्रजस्तै देखिने ती भयानक भूतगणहरू, सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा, यज्ञ नष्ट पार्ने इच्छाले प्रेरित भई वज्रको वेगले त्यस स्थानतर्फ दौडे जहाँ दक्षले आफ्नो यज्ञको तयारी गर्दै थिए।
27तिनीहरूले आफ्ना अस्पष्ट चीत्कार र चीत्कारले आकाश भरिदिए। त्यस कोलाहलले स्वर्गवासीहरूलाई भयले भरिदियो।
28पर्वतहरूसमेत फाटे र पृथ्वी काँपी। बतास घुम्न थाल्यो। समुद्र छालले माथि उठ्यो।
29बालिएका आगोहरू बल्न मानेनन्। सूर्य मलिन भयो। ग्रह, तारा, नक्षत्र र चन्द्रमा — कोही पनि चम्केनन्।
30ऋषि, देवता र मानिसहरू विवर्ण भए। एउटा सार्वभौम अन्धकारले पृथ्वी र आकाश ढाक्यो। अपमानित रुद्रगणहरू सबै कुरामा आगो लगाउन थाले।
31तिनीहरूमध्ये भयानक रूप भएका कोही हान्न-पिट्न थाले। कसैले यूपहरू उखेलिदिए। कोही पिँध्न थाले र कोही कुल्चन थाले।
32वायु अथवा मनको वेगले सम्पन्न कोही नजिक र टाढासम्म दौडन थाले। कोही यज्ञपात्र र दिव्य आभूषण भाँच्न थाले। छरिएका ती टुक्राले भूमि यसरी ढाक्न थाले जसरी ताराहरूले आकाश जडेका हुन्छन्।
33त्यहाँ उत्तम व्यञ्जनका, पेयले भरिएका गाग्राका र खाद्य पदार्थका यस्ता थुप्रा थिए जो पर्वतजस्तै देखिन्थे। चारैतिर दूधका नदी बगिरहेका थिए, जसमा घिउ र खीर हिलो थिए, बाक्लो दही पानी थियो, र मिश्री बालुवा थियो। ती नदीमा छवटै रस विद्यमान थिए। त्यहाँ गुडका सरोवर थिए जो अत्यन्त सुन्दर देखिन्थे।
34उत्तम कोटिका नाना प्रकारका मासु, नाना प्रकारका अरू खाद्य पदार्थ, अनेक उत्तम प्रकारका पेय, तथा चाट्न र चुस्न योग्य अरू कैयौँ प्रकारका भोज्य — यी सबैलाई ती भूतगणहरूले आफ्ना नाना मुखले खान थाले। र तिनीहरूले ती भोज्यहरू फ्याँक्न र चारै दिशामा छर्न थाले। रुद्रको क्रोधका कारण ती विशाल सत्ताहरूमध्ये प्रत्येक सर्वसंहारक कल्पाग्निजस्तै देखिन्थ्यो।
35देवसेनाहरूलाई विचलित पारेर तिनीहरूले तिनलाई भयले काँप्न र चारै दिशामा भाग्न विवश पारिदिए। ती भयङ्कर भूतगणहरू आपसमा क्रीडा गर्न थाले, र देवकन्याहरूलाई समातेर तिनलाई चारैतिर धकेल्न र फ्याँक्न थाले।
36भयङ्कर कर्म गर्ने ती सत्ताहरूले, रुद्रको क्रोधले प्रेरित भई, अत्यन्त चाँडै त्यो यज्ञ जलाइदिए, यद्यपि सम्पूर्ण देवताहरूले ठूलो सावधानीसाथ त्यसको रक्षा गरेका थिए।
37तिनीहरूले यस्ता ठूला गर्जन गरे जसले प्रत्येक प्राणीलाई भयले भरिदियो। यज्ञको टाउको उखेलेर फ्याँकेपछि तिनीहरू हर्षले ठूलो स्वरमा कराउन थाले।
38तब ब्रह्माको नेतृत्वमा देवताहरूले र प्रजाहरूका जनक दक्षले आदरपूर्वक हात जोडेर त्यस बलशाली सत्तालाई सम्बोधन गर्दै भने — "हामीलाई भन, तिमी को हौ।"
39वीरभद्रले भने — म न रुद्र हुँ न उहाँकी पत्नी देवी उमा। न त म यहाँ भोजनमा भाग लिन आएको हुँ। उमाको क्रोधको कुरा थाहा पाएर सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप बलशाली प्रभु क्रोधको वशमा पर्नुभएको छ।
40म यहाँ यी ब्राह्मणश्रेष्ठहरूलाई हेर्न आएको होइन। न त म कौतूहलले प्रेरित भई यहाँ आएको हुँ। जान कि म यहाँ तिमीहरूको यो यज्ञ नष्ट पार्न आएको हुँ।
41म वीरभद्रको नामले चिनिन्छु र म रुद्रको क्रोधबाट उत्पन्न भएको हुँ। यी देवी, जो भद्रकाली कहलाइन्छिन्, देवीको क्रोधबाट उत्पन्न भएकी हुन्। हामी दुवैलाई ती देवाधिदेवले पठाउनुभएको हो, र त्यसैअनुसार हामी यहाँ आएका छौँ।
42हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उमापति ती देवेश्वरको शरण लेऊ! कुनै पनि देवताबाट वर पाउनुभन्दा ती देवश्रेष्ठको क्रोध सहनु नै बढी श्रेयस्कर छ।
43वीरभद्रका वचन सुनेर सम्पूर्ण धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ दक्षले महेश्वरलाई प्रणाम गरे र निम्न स्तोत्रको उच्चारण गरेर उहाँलाई प्रसन्न पार्ने प्रयत्न गरे।
44म ती तेजस्वी ईशानका चरणमा आफूलाई समर्पित गर्दछु, जो सनातन, अपरिवर्तनीय र अविनाशी हुनुहुन्छ; जो सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, जो महात्मा हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डका स्वामी हुनुहुन्छ।
45यसरी उहाँको स्तुति गरिएपछि महादेवले आफ्नो मुख राम्ररी बन्द गरेर प्राण र अपान — यी दुवै वायु रोक्नुभयो, र चारैतिर कृपादृष्टि दिँदै त्यहाँ प्रकट हुनुभयो। अनेक नेत्र भएका, सम्पूर्ण शत्रुका विजेता, सम्पूर्ण देवताका देवका पनि स्वामी उहाँ एक्कासि त्यस कुण्डभित्रबाट उठ्नुभयो जसमा यज्ञको अग्नि राखिएको थियो।
46सहस्र सूर्यको तेजले सम्पन्न र अर्को संवर्तकजस्तै देखिने ती महादेवले (दक्षतर्फ) मन्द-मन्द मुस्कुराउँदै उनलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो — 'हे ब्राह्मण, म तिम्रो निम्ति के गरूँ?'
47यही बेला सम्पूर्ण देवताका गुरुले मोक्ष-प्रकरणमा निहित वैदिक ऋचाहरूले महादेवको पूजा गरे। तब सम्पूर्ण प्राणीका जनक दक्षले आदरपूर्वक हात जोडेर, भय र त्रासले भरिएर, अत्यन्त विह्वल भई तथा मुख र नेत्रलाई आँसुले भिजाएर ती महादेवलाई सम्बोधन गरे।
48दक्षले भने — यदि महादेव मसँग प्रसन्न हुनुभएको छ भने — यदि वास्तवमा म उहाँको कृपाको पात्र बनेको छु भने — यदि म दयाको योग्य छु भने — यदि सम्पूर्ण प्राणीका महान् स्वामी मलाई वर दिन उद्यत हुनुहुन्छ भने, तब मेरा ती सम्पूर्ण सामग्री जो जलाइए, खाइए, पिइए, निलिए, नष्ट पारिए, भाँचिए र दूषित पारिए — ती सम्पूर्ण सामग्री, जो अनेक दीर्घ वर्षमा ठूलो सावधानी र परिश्रमले जम्मा गरिएका थिए — व्यर्थ नजाऊन्! यी सामग्री मेरो काममा आऊन्! यही त्यो वर हो जसको म प्रार्थना गर्दछु! यशस्वी हरले, जो भगका नेत्र उखेल्नुहुने हुनुहुन्छ, उनलाई भन्नुभयो — 'जस्तो तिमी भन्दछौ त्यस्तै होस्!' सम्पूर्ण प्राणीका ती यशस्वी जनक, ती त्रिनेत्र देव, ती धर्मका रक्षकका यिनै वचन थिए।
49भवबाट त्यो वर पाएर दक्षले उहाँको अगाडि घुँडा टेके र वृषभलाई आफ्नो चिह्न बनाउनुहुने ती देवको एक हजार आठ नामको उच्चारण गर्दै स्तुति गरे।
50युधिष्ठिरले भने — हे तात, तपाईं मलाई ती नामहरू बताउनुहोस् जसद्वारा प्रजाहरूका जनक दक्षले ती महादेवको पूजा गरेका थिए। हे निष्पाप, एउटा आदरपूर्ण जिज्ञासाले मलाई ती सुन्न प्रेरित गरिरहेको छ।
51भीष्मले भने — हे भरतवंशी, सुन कि ती देवाधिदेवका, ती अद्भुत कर्म गर्नुहुने देवका, ती गुप्त व्रतका तपस्वीका गुप्त र प्रकट — दुवै प्रकारका नाम कुन-कुन हुन्।
52दक्षले भने — हे देवाधिदेवका स्वामी, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, असुरहरूका सेनाका नाशकलाई! तपाईं स्वयं देवराजको बललाई पनि शिथिल पारिदिनुहुन्छ! देवता र दानव — दुवैले तपाईंको पूजा गर्दछन्।
53तपाईं सहस्राक्ष हुनुहुन्छ, तपाईं उग्रनेत्र हुनुहुन्छ, र तपाईं त्रिनेत्र हुनुहुन्छ! तपाईं यक्षराजका मित्र हुनुहुन्छ, तपाईंका हात र चरण सम्पूर्ण दिशामा सबै स्थानसम्म फैलिएका छन्। तपाईंका नेत्र, मस्तक र मुख पनि सबैतिर छन्।
54हे प्रभु, तपाईंका कान पनि ब्रह्माण्डमा सर्वत्र छन् र तपाईं स्वयं सर्वत्र हुनुहुन्छ! तपाईं शरकर्ण हुनुहुन्छ, तपाईं महाकर्ण हुनुहुन्छ, र तपाईं कुम्भकर्ण हुनुहुन्छ! तपाईं समुद्रको आश्रय हुनुहुन्छ।
55तपाईंका कान हात्तीका, अथवा वृषभका, अथवा फैलिएका हत्केलाजस्ता छन्। तपाईंलाई नमस्कार। तपाईंका सय उदर, सय आवर्त र सय जिब्रा छन्। म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।
56गायत्रीको उच्चारण गर्नेहरूले गायत्री भन्दै तपाईंकै स्तुति गाउँछन्, र सूर्यका उपासकहरूले सूर्यको पूजा गर्दै तपाईंकै पूजा गर्दछन्। ऋषिहरूले तपाईंलाई नै ब्रह्मा, इन्द्र र माथिको आकाशका रूपमा मान्दछन्।
57हे महान् रूप भएका, समुद्र र आकाश — यी तपाईंका दुई रूप हुन्। सम्पूर्ण देवता तपाईंका यी दुवै रूपमा निवास गर्दछन्। सम्पूर्ण देवता तपाईंको रूपमा त्यसै गरी निवास गर्दछन् जसरी गाईहरू गोठमा रहन्छन्।
58तपाईंको शरीरमा म सोम, अग्नि, जलहरूका राजा (वरुण), आदित्य, विष्णु, ब्रह्मा र बृहस्पतिलाई देख्दछु।
59हे यशस्वी, तपाईं नै सम्पूर्ण असत् र सत्का कारण, कार्य, क्रिया र साधन हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सृष्टि तथा संहार हुनुहुन्छ।
60म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, जो भव, शर्व र रुद्र कहलाइनुहुन्छ। म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, जो वरदाता हुनुहुन्छ। म सधैँ तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु, जो सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो अन्धकका संहारक हुनुहुन्छ।
61तपाईंलाई नमस्कार, जसका तीन जटा छन्, जसका तीन मस्तक छन्, जो उत्तम त्रिशूलले सुसज्जित हुनुहुन्छ; जसका तीन नेत्र छन् र जो त्यसैले त्र्यम्बक तथा त्रिनेत्र कहलाइनुहुन्छ! तपाईंलाई नमस्कार, जो त्रिपुरका विनाशक हुनुहुन्छ!
62तपाईंलाई नमस्कार, जो चण्ड र कुण्ड कहलाइनुहुन्छ; जो (ब्रह्माण्डरूपी) अण्ड हुनुहुन्छ र त्यस अण्डका धारक पनि हुनुहुन्छ; जो तपस्वीको दण्ड धारण गर्नुहुन्छ, जसका कान सबैतिर छन्, र जो दण्डिमुण्ड कहलाइनुहुन्छ।
63तपाईंलाई नमस्कार, जसका दाँत र केश माथितिर फर्केका छन्, जो निर्मल र श्वेत हुनुहुन्छ, र जो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डमा फैलिनुभएको छ; जो रक्तवर्ण हुनुहुन्छ, जो पिङ्गल हुनुहुन्छ, र जसको कण्ठ नीलो छ।
64तपाईंलाई नमस्कार, जसको रूप अनुपम छ, जसको रूप भयङ्कर छ, र जो परम मङ्गलमय हुनुहुन्छ! तपाईंलाई, जो सूर्य हुनुहुन्छ, जसको घाँटीमा सूर्यहरूको माला छ र जसका ध्वजा तथा पताकामा सूर्यको चिह्न अङ्कित छ।
65तपाईंलाई नमस्कार, जो भूत र प्रेतका स्वामी हुनुहुन्छ, जसको घाँटी वृषभजस्तै छ, र जो धनुषले सुसज्जित हुनुहुन्छ; जसले सम्पूर्ण शत्रुलाई कुल्चिदिनुहुन्छ, जो दण्डको साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ, र जो पात तथा झुत्राले ढाकिनुभएको छ।
66तपाईंलाई नमस्कार, जसको उदरमा सुन छ; जो सुनको कवचले सुसज्जित हुनुहुन्छ, जो सुनबाट रचिनुभएको छ, जो संसारका सम्पूर्ण सुनका स्वामी हुनुहुन्छ।
67तपाईंलाई नमस्कार, जसको पूजा भइसकेको छ, जो पूजाको योग्य हुनुहुन्छ, र जसको पूजा अझै भइरहेको छ; जो सबै कुरा हुनुहुन्छ, जसले सबै कुरालाई ग्रस्त पार्नुहुन्छ, र जो सबै कुराका आत्मा हुनुहुन्छ।
68तपाईंलाई नमस्कार, जो (यज्ञमा) होता हुनुहुन्छ, जो (यज्ञमा) उच्चारित वैदिक मन्त्र हुनुहुन्छ, र जसका ध्वजा तथा पताका श्वेत छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जो ब्रह्माण्डको नाभि हुनुहुन्छ, जो पञ्चमहाभूतका रूपमा कारण र कार्य दुवै हुनुहुन्छ, र जो सम्पूर्ण आवरणका आवरण हुनुहुन्छ।
69तपाईंलाई नमस्कार, जो कृशानाश कहलाइनुहुन्छ, जसका अङ्ग कृश छन्, र जो स्वयं कृश हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो सधैँ प्रसन्न रहनुहुन्छ र जो शब्द तथा स्वरका साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ।
70तपाईंलाई नमस्कार, जो पृथ्वीमा फैलिनुहुनेछ, जो फैलिसक्नुभएको छ, र जो सीधा उभिनुभएको छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो स्थिर हुनुहुन्छ, जो दौडनुहुन्छ, जो मुण्डित हुनुहुन्छ, र जसको टाउकोमा जटा छन्।
71तपाईंलाई नमस्कार, जसलाई नृत्य प्रिय छ र जसले आफ्ना फुलेका गालालाई मृदङ्ग बनाएर बजाउनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जसलाई नदीमा फुल्ने कमल प्रिय छ, र जसलाई गान तथा वाद्ययन्त्रको वादन सधैँ प्रिय छ।
72तपाईंलाई नमस्कार, जो ज्येष्ठ हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, र जो असुर वलका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो कालका स्वामी हुनुहुन्छ, जो कल्पका साक्षात् स्वरूप हुनुहुन्छ; जो सानो र ठूलो — सबै प्रकारका विनाशका मूर्त रूप हुनुहुन्छ।
73तपाईंलाई नमस्कार, जो भयङ्कर रूपमा र दुन्दुभिको आघातजस्तै ठूलो स्वरमा हाँस्नुहुन्छ, र जो भयङ्कर व्रतको पालन गर्नुहुन्छ! तपाईंलाई सधैँ नमस्कार, जो उग्र हुनुहुन्छ र जसका दस भुजा छन्।
74तपाईंलाई नमस्कार, जो हड्डीले सुसज्जित हुनुहुन्छ र जसलाई चिताको खरानी प्रिय छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो भयङ्कर हुनुहुन्छ, जो हेर्नमा विकराल हुनुहुन्छ, र जो भयङ्कर व्रत तथा आचरणको पालन गर्नुहुन्छ।
75तपाईंलाई नमस्कार, जसको मुख कुरूप छ, जसको जिब्रो कृपाणजस्तै छ र जसका दाँत ठूला छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जसलाई पाकेको र काँचो — दुवै प्रकारको मासु प्रिय छ, र जसले तुम्बा भएको वीणालाई अत्यन्त प्रिय मान्नुहुन्छ।
76तपाईंलाई नमस्कार, जसले वर्षा गराउनुहुन्छ, जो धर्मको प्रयोजनमा सहायक हुनुहुन्छ, जो नन्दीको रूपसँग अभिन्न हुनुहुन्छ, र जो साक्षात् धर्मस्वरूप हुनुहुन्छ! तपाईंलाई नमस्कार, जो वायु र अरू शक्तिझैँ सधैँ गतिशील हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण वस्तुका नियन्ता हुनुहुन्छ, र जो सधैँ सम्पूर्ण प्राणीलाई परिपक्व पार्नमा लागिरहनुहुन्छ।
77तपाईंलाई नमस्कार, जो सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, जो सर्वोत्कृष्ट हुनुहुन्छ, र जो वरदाता हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जससँग उत्तम माला, उत्तम सुगन्ध र उत्तम वस्त्र छन्, र जसले श्रेष्ठ प्राणीहरूलाई श्रेष्ठ वर दिनुहुन्छ।
78तपाईंलाई नमस्कार, जो आसक्त हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त हुनुहुन्छ, जो योग-ध्यानका स्वरूप हुनुहुन्छ, र जो अक्षमालाले विभूषित हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो कारणका रूपमा एक हुनुहुन्छ र कार्यका रूपमा अनेक हुनुहुन्छ, र जो छाया तथा प्रकाश — दुवैका रूप हुनुहुन्छ।
79तपाईंलाई नमस्कार, जो सौम्य हुनुहुन्छ, जो धर्मयुक्त हुनुहुन्छ, र जो अत्यन्त धर्मयुक्त हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो मङ्गलमय हुनुहुन्छ, जो शान्त हुनुहुन्छ, र जो शान्ततम हुनुहुन्छ।
80तपाईंलाई नमस्कार, जसको एउटा खुट्टा, अनेक नेत्र र एउटै मस्तक छ; जो उग्र हुनुहुन्छ, जो थोरै भेटीले नै सन्तुष्ट हुनुहुन्छ, र जसलाई समता प्रिय छ।
81तपाईंलाई नमस्कार, जो ब्रह्माण्डका रचयिता हुनुहुन्छ, र जो सधैँ शान्तिको गुणले युक्त रहनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जसले शत्रुहरूलाई भयभीत पार्ने घण्ट धारण गर्नुहुन्छ, जो घण्टको ध्वनिले भरिएको वनका स्वरूप हुनुहुन्छ, र जो त्यस ध्वनिका स्वरूप हुनुहुन्छ जो कानले सुन्न सकिँदैन।
82तपाईंलाई नमस्कार, जो एकसाथ बज्ने हजार घण्टजस्तै हुनुहुन्छ, र जसलाई घण्टहरूको माला प्रिय छ; जो प्राणवायुद्वारा उत्पन्न ध्वनिजस्तै हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण गन्धका तथा उम्लिरहेका द्रवका अस्पष्ट ध्वनिका स्वरूप हुनुहुन्छ।
83तपाईंलाई नमस्कार, जो तीन हुंकारभन्दा माथि हुनुहुन्छ, र जसलाई दुई हुंकार प्रिय छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जो परम शान्त हुनुहुन्छ, र जो पहाडी रूखको छायामा निवास गर्नुहुन्छ।
84तपाईंलाई सम्पूर्ण प्राणीको हृदयको मासु प्रिय छ, तपाईंले सम्पूर्ण पाप शुद्ध पार्नुहुन्छ र तपाईं यज्ञको हविका स्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो यज्ञका स्वरूप हुनुहुन्छ, जो स्वयं यजमान हुनुहुन्छ, जो त्यो ब्राह्मण हुनुहुन्छ जसको मुखमा यज्ञको घिउ खन्याइन्छ, र जो त्यो अग्नि हुनुहुन्छ जसमा मन्त्रले अभिमन्त्रित घिउको आहुति दिइन्छ।
85तपाईंलाई नमस्कार, जो (यज्ञका) ऋत्विजका स्वरूप हुनुहुन्छ, जसका इन्द्रिय वशमा छन्, जो सत्त्वगुणले बन्नुभएको छ, र जसमा तमोगुण पनि छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो नदीका किनारका, स्वयं नदीका, र सम्पूर्ण नदीका स्वामी (अर्थात् समुद्र)का स्वरूप हुनुहुन्छ।
86तपाईंलाई नमस्कार, जो अन्नका दाता हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण अन्नका स्वामी हुनुहुन्छ, र जो अन्न ग्रहण गर्नेसँग अभिन्न हुनुहुन्छ! तपाईंलाई नमस्कार, जसका हजार मस्तक र हजार चरण छन्; जसका हातमा हजार त्रिशूल उठेका छन्, र जसका हजार नेत्र छन्! तपाईंलाई नमस्कार, जो उदाउँदो सूर्यका स्वरूप हुनुहुन्छ, जो बालकका स्वरूप हुनुहुन्छ, जो ती अनुचरका रक्षक हुनुहुन्छ जो सबै बालकजस्तै छन्, र जो यसबाहेक बालकका खेलौनाका पनि स्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो वृद्ध हुनुहुन्छ, जो लोभी हुनुहुन्छ, जो पहिल्यैदेखि क्षुब्ध हुनुहुन्छ, र जो क्षुब्ध हुनुहुनेछ।
87तपाईंलाई नमस्कार, जसका जटामा गङ्गाको धारा प्रवाहित हुन्छ, र जसका जटा मुञ्ज घाँसका सिन्काजस्ता छन्! तपाईंलाई नमस्कार, जो छ कर्मले प्रसन्न हुनुहुन्छ, र जो तीन कर्मको अनुष्ठानमा लागिरहनुहुन्छ।
88तपाईंलाई नमस्कार, जसले नाना आश्रमका कर्तव्य नियत गर्नुभयो। तपाईंलाई नमस्कार, जसको स्तुति ध्वनिमा गरिनुपर्छ, जो शोकका स्वरूप हुनुहुन्छ, र जो गम्भीर तथा अस्पष्ट ध्वनिका स्वरूप हुनुहुन्छ।
89तपाईंलाई नमस्कार, जसका नेत्र श्वेत र पिङ्गल छन्, तथा कालो र रक्तवर्ण पनि छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जसले आफ्ना प्राणवायुमाथि विजय पाउनुभएको छ, जो शस्त्रका स्वरूप हुनुहुन्छ, जसले सम्पूर्ण वस्तुलाई जकडिराख्नुभएको छ, र जो अत्यन्त कृश हुनुहुन्छ।
90तपाईंलाई नमस्कार, जसले सधैँ धर्म, काम, अर्थ र मोक्षको प्रतिपादन गर्नुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो साङ्ख्य हुनुहुन्छ, जो साङ्ख्यहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, र जो साङ्ख्ययोगका प्रवर्तक हुनुहुन्छ।
91तपाईंलाई नमस्कार, जससँग रथ छ र जो रथरहित पनि हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जसको रथ चौबाटो हो; जसको उत्तरीय कृष्णमृगको छाला हो, र जसको यज्ञोपवीत सर्प हो।
92तपाईंलाई नमस्कार, जो ईशान हुनुहुन्छ, जसको शरीर वज्रजस्तै कठोर छ, र जसका जटा हरिया छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जसका तीन नेत्र छन्, जो अम्बिकाका पति हुनुहुन्छ, जो व्यक्त हुनुहुन्छ, र जो अव्यक्त हुनुहुन्छ।
93तपाईंलाई नमस्कार, जो काम हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण कामनाका दाता हुनुहुन्छ, जो सम्पूर्ण कामनाका नाशक हुनुहुन्छ, र जो प्रसन्न तथा अप्रसन्नबीच विवेक गर्नुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो सबै कुरा हुनुहुन्छ, सबै कुराका दाता हुनुहुन्छ, र सबै कुराका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो सन्ध्याकाशमा प्रकट हुने आभा हुनुहुन्छ।
94तपाईंलाई नमस्कार, जो महाबली हुनुहुन्छ, जो महाबाहु हुनुहुन्छ, जो महान् सत्ता हुनुहुन्छ, र जो महातेजस्वी हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जो मेघहरूको विशाल राशिजस्तै देखिनुहुन्छ, र जो शाश्वतताका मूर्त रूप हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जसको शरीर सुविकसित छ, जसका अङ्ग कृश छन्, जसले टाउकोमा जटा धारण गर्नुहुन्छ, र जो रूखका बोक्रा तथा पशुका छालाले ढाकिनुभएको छ।
95तपाईंलाई नमस्कार, जसका जटा सूर्य अथवा अग्निजस्तै तेजस्वी छन्, र जसका वस्त्र बोक्रा तथा छाला हुन्। तपाईंलाई नमस्कार, जो हजार सूर्यको तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ, र जो सधैँ तपस्यामा लागिरहनुहुन्छ।
96तपाईंलाई नमस्कार, जो ज्वरको उद्रेक हुनुहुन्छ र जसका जटा सयौँ भुमरी भएकी गङ्गाको जलले भिजिरहेका हुन्छन्। तपाईंलाई नमस्कार, जसले चन्द्रमा, युग र मेघहरूलाई बारम्बार घुमाइरहनुहुन्छ।
97तपाईं अन्न हुनुहुन्छ, तपाईं त्यो हुनुहुन्छ जसले त्यो अन्न खान्छ, तपाईं अन्नका दाता हुनुहुन्छ, तपाईं अन्न उमार्नुहुन्छ, र तपाईं अन्नका निर्माता हुनुहुन्छ। तपाईंलाई नमस्कार, जसले अन्न पकाउनुहुन्छ र पाकेको अन्न खानुहुन्छ, र जो वायु तथा अग्नि — दुवै हुनुहुन्छ।
98हे सम्पूर्ण देवेश्वरका स्वामी, तपाईं नै प्राणीहरूका चार योनि हुनुहुन्छ, अर्थात् जरायुज, अण्डज, स्वेदज र उद्भिज्ज।
99तपाईं चराचर ब्रह्माण्डका सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ, र तपाईं नै त्यसका संहारक हुनुहुन्छ। हे ब्रह्मका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ, जसले ब्रह्मलाई जान्दछन् तिनीहरूले तपाईंलाई नै ब्रह्म मान्दछन्।
100ब्रह्मवादीहरू भन्दछन् कि तपाईं मनको परम मूल हुनुहुन्छ, र त्यो आश्रय हुनुहुन्छ जसमा आकाश, वायु र तेज टिकेका छन्। तपाईं नै ऋचा र साम हुनुहुन्छ, र ओंकार हुनुहुन्छ।
101हे देवश्रेष्ठ, साम गाउने ती ब्रह्मवादीहरूले जब हायि-हायि, हुवा-हायि र हुवा-होयि — यी अक्षरको उच्चारण गर्दछन्, तब तिनीहरूले सधैँ तपाईंकै गान गर्दछन्।
102तपाईं यजुहरूबाट, ऋचाहरूबाट, र यज्ञाग्निमा हालिएका आहुतिहरूबाट बन्नुभएको छ। वेद तथा उपनिषद्का मन्त्रले तपाईंकै उपासना गर्दछन्।
103तपाईं नै ब्राह्मण र क्षत्रिय हुनुहुन्छ, वैश्य र शूद्र हुनुहुन्छ, तथा वर्णसङ्करबाट बनेका अरू जातिहरू हुनुहुन्छ। तपाईं नै आकाशमा प्रकट हुने मेघराशि हुनुहुन्छ; तपाईं नै विद्युत् हुनुहुन्छ; र तपाईं नै मेघगर्जन हुनुहुन्छ।
104तपाईं नै वर्ष हुनुहुन्छ, तपाईं नै ऋतुहरू हुनुहुन्छ, तपाईं नै महिना हुनुहुन्छ, र तपाईं नै पक्ष हुनुहुन्छ। तपाईं नै युग हुनुहुन्छ, तपाईं नै निमेषले नापिने काल हुनुहुन्छ, तपाईं नै काष्ठा हुनुहुन्छ, तपाईं नै नक्षत्र हुनुहुन्छ, तपाईं नै ग्रह हुनुहुन्छ, तपाईं नै कला हुनुहुन्छ।
105तपाईं नै सम्पूर्ण रूखका टुप्पा हुनुहुन्छ, तपाईं नै सम्पूर्ण पर्वतका सर्वोच्च शिखर हुनुहुन्छ। पशुहरूमा तपाईं बाघ हुनुहुन्छ, पन्छीहरूमा तपाईं गरुड हुनुहुन्छ, र सर्पहरूमा तपाईं अनन्त हुनुहुन्छ।
106सम्पूर्ण समुद्रमा तपाईं क्षीरसागर हुनुहुन्छ, र अस्त्र फ्याँक्ने साधनमा तपाईं धनुष हुनुहुन्छ। शस्त्रहरूमा तपाईं वज्र हुनुहुन्छ, र व्रतहरूमा तपाईं सत्य हुनुहुन्छ।
107तपाईं नै द्वेष हुनुहुन्छ र तपाईं नै कामना हुनुहुन्छ; तपाईं नै आसक्ति हुनुहुन्छ र तपाईं नै बुद्धिको मोह हुनुहुन्छ; तपाईं नै क्षमा हुनुहुन्छ र तपाईं नै अक्षमा हुनुहुन्छ। तपाईं नै उद्यम हुनुहुन्छ, र तपाईं नै धैर्य हुनुहुन्छ; तपाईं नै लोभ हुनुहुन्छ; तपाईं नै काम हुनुहुन्छ र तपाईं नै क्रोध हुनुहुन्छ; तपाईं नै विजय हुनुहुन्छ र तपाईं नै पराजय हुनुहुन्छ।
108तपाईं गदाले सुसज्जित हुनुहुन्छ, र तपाईं बाणले सुसज्जित हुनुहुन्छ; तपाईं धनुष धारण गर्नुहुन्छ, र तपाईं आफ्ना हातमा खट्वाङ्ग तथा झर्झर लिनुहुन्छ। तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसले काट्नुहुन्छ, बेध्नुहुन्छ र प्रहार गर्नुहुन्छ। तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसले (सम्पूर्ण प्राणीलाई) मार्ग देखाउनुहुन्छ र जसले तिनलाई पीडा तथा शोक दिनुहुन्छ।
109तपाईं नै दस लक्षणयुक्त धर्म हुनुहुन्छ; तपाईं नै सबै प्रकारको धन अथवा अर्थ हुनुहुन्छ; र तपाईं नै काम हुनुहुन्छ! तपाईं नै गङ्गा हुनुहुन्छ, तपाईं नै समुद्र हुनुहुन्छ, तपाईं नै नदीहरू हुनुहुन्छ, तपाईं नै सरोवर हुनुहुन्छ, र तपाईं नै जलाशय हुनुहुन्छ।
110तपाईं नै कोमल लहरा हुनुहुन्छ, तपाईं नै मोटा लहरा हुनुहुन्छ, तपाईं नै सबै प्रकारका घाँस हुनुहुन्छ, र तपाईं नै पातझर्ने औषधि हुनुहुन्छ। तपाईं नै सम्पूर्ण पशु हुनुहुन्छ र तपाईं नै पन्छी हुनुहुन्छ। तपाईं नै सम्पूर्ण पदार्थ र कर्मका उद्गम हुनुहुन्छ, र तपाईं नै त्यो ऋतु हुनुहुन्छ जसले फल र फूल दिन्छ। तपाईं नै वेदका आदि हुनुहुन्छ र तपाईं नै तिनका अन्त्य हुनुहुन्छ; तपाईं नै गायत्री हुनुहुन्छ, र तपाईं नै ओंकार हुनुहुन्छ।
111तपाईं हरित हुनुहुन्छ, तपाईं रक्त हुनुहुन्छ, तपाईं नील हुनुहुन्छ, तपाईं कृष्ण हुनुहुन्छ, तपाईं रगतको वर्णका हुनुहुन्छ, तपाईं सूर्यको वर्णका हुनुहुन्छ। तपाईं पिङ्गल हुनुहुन्छ, तपाईं कपिश हुनुहुन्छ, र तपाईं गाढा नीला हुनुहुन्छ।
112तपाईं वर्णरहित हुनुहुन्छ, तपाईं सर्वोत्तम वर्णका हुनुहुन्छ, तपाईं वर्णहरूका रचयिता हुनुहुन्छ, र तपाईं अनुपम हुनुहुन्छ। तपाईं स्वर्ण नाम भएका हुनुहुन्छ, र तपाईंलाई सुन प्रिय छ।
113तपाईं नै इन्द्र हुनुहुन्छ, तपाईं नै यम हुनुहुन्छ, तपाईं नै वरदाता हुनुहुन्छ, तपाईं नै धनपति हुनुहुन्छ, र तपाईं नै अग्नि हुनुहुन्छ। तपाईं नै ग्रहण हुनुहुन्छ, तपाईं नै चित्रभानु नामक अग्नि हुनुहुन्छ, तपाईं नै राहु हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सूर्य हुनुहुन्छ।
114तपाईं नै त्यो अग्नि हुनुहुन्छ जसमा यज्ञको घिउ हालिन्छ। तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसले घिउ हाल्दछ। तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसको सम्मानमा घिउ हालिन्छ, तपाईं नै त्यो घिउ हुनुहुन्छ जो हालिन्छ, र तपाईं नै सबैका बलशाली स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईं नै ब्राह्मण-ग्रन्थका ती भाग हुनुहुन्छ जो त्रिसुपर्ण कहलाइन्छन्; तपाईं नै सम्पूर्ण वेद हुनुहुन्छ; र तपाईं नै यजुर्वेदका ती भाग हुनुहुन्छ जो शतरुद्रिय कहलाइन्छन्।
115तपाईं पवित्रहरूमा पवित्रतम हुनुहुन्छ, र सम्पूर्ण मङ्गलमय वस्तुहरूमा मङ्गलमय हुनुहुन्छ। तपाईंले जड शरीरलाई चेतना दिनुहुन्छ। तपाईं नै त्यो चित् हुनुहुन्छ जो मानिसको शरीरमा निवास गर्दछ। गुणले युक्त हुँदा तपाईं विनाशको अधीनमा हुनुहुन्छ। तपाईं नै जीवात्मा हुनुहुन्छ, अर्थात् त्यो जो गुणरहित रहँदा कहिल्यै विनाशको अधीनमा हुँदैन। तपाईं पूर्ण हुनुहुन्छ, तैपनि जीवात्माको आवरणरूपी शरीरका रूपमा तपाईं क्षय र मृत्युको अधीनमा हुनुहुन्छ।
116तपाईं नै प्राण हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सत्त्वगुण हुनुहुन्छ, तपाईं नै तमस् हुनुहुन्छ, तपाईं नै अविद्या हुनुहुन्छ, र तपाईं भूलको अधीनमा हुनुहुन्न। तपाईं नै प्राण, अपान, समान, उदान र व्यान नामक प्राणवायु हुनुहुन्छ।
117तपाईं नै आँखा खुल्नु र आँखा चिम्लनु हुनुहुन्छ। तपाईं नै हाच्छिउँ हुनुहुन्छ र तपाईं नै हाई हुनुहुन्छ। तपाईंका नेत्र राता छन् जो सधैँ भित्रतिर फर्केका हुन्छन्। तपाईंको मुख विशाल छ र उदर विशाल छ।
118तपाईंका शरीरका रौँ सियोजस्ता छन्। तपाईंको दारी हरियो छ। तपाईंका केश माथितिर उठेका छन्। तपाईं शीघ्रतमभन्दा पनि शीघ्रतर हुनुहुन्छ। तपाईं गीत र वाद्य — दुवै प्रकारका सङ्गीतका सिद्धान्तका स्वामी हुनुहुन्छ, र दुवै नै तपाईंलाई प्रिय छन्।
119तपाईं जलमा विचरण गर्ने माछा हुनुहुन्छ, र तपाईं जालमा परेको माछा पनि हुनुहुन्छ। तपाईं पूर्ण हुनुहुन्छ, तपाईंलाई क्रीडा प्रिय छ, र तपाईं सम्पूर्ण कलह तथा विवादका स्वरूप हुनुहुन्छ। तपाईं नै काल हुनुहुन्छ, तपाईं नै कुसमय हुनुहुन्छ, तपाईं नै अपरिपक्व काल हुनुहुन्छ, र तपाईं नै अतिपक्व काल हुनुहुन्छ।
120तपाईं नै वध हुनुहुन्छ, तपाईं नै क्षुर हुनुहुन्छ, र तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसको वध हुन्छ। तपाईं नै सहायक हुनुहुन्छ र तपाईं नै विरोधी हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सहायक तथा विरोधी — दुवैका संहारक हुनुहुन्छ। तपाईं नै त्यो समय हुनुहुन्छ जब मेघ उर्लन्छन्, तपाईंका दाँत ठूला छन्, र तपाईं नै संवर्तक तथा बलाहक हुनुहुन्छ।
121तपाईं देदीप्यमान रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ। मायाले आवृत भएका कारण तपाईं लुक्नुभएको छ। तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसले प्राणीहरूलाई तिनका कर्मका फलसँग जोड्नुहुन्छ। तपाईंको हातमा घण्ट छ। तपाईं सम्पूर्ण चराचर वस्तुसँग क्रीडा गर्नुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण कारणका कारण हुनुहुन्छ। तपाईं नै ब्रह्म हुनुहुन्छ, तपाईं नै स्वाहा हुनुहुन्छ; तपाईं दण्डधारी हुनुहुन्छ, तपाईंको टाउको मुण्डित छ, र तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसले आफ्ना वचन, कर्म र विचार वशमा राखेको छ।
122तपाईं नै चार युग हुनुहुन्छ, तपाईं नै चार वेद हुनुहुन्छ, तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसबाट चार अग्नि प्रकट भए। तपाईं नै चारै आश्रमका सम्पूर्ण कर्तव्यका विधाता हुनुहुन्छ। तपाईं नै चारै वर्णका रचयिता हुनुहुन्छ।
123तपाईंलाई सधैँ द्यूत प्रिय छ। तपाईं कुशल छली हुनुहुन्छ। तपाईं भूतगणका नाना समूहका राजा र तिनका शासक हुनुहुन्छ। तपाईं रातो मालाले विभूषित हुनुहुन्छ र रातो वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं पर्वतको वक्षःस्थलमा शयन गर्नुहुन्छ, र तपाईंलाई रातो रङ प्रिय छ।
124तपाईं नै शिल्पी हुनुहुन्छ; तपाईं नै कलाकारहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ; र तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसबाट सम्पूर्ण कला उत्पन्न भए। तपाईं नै भगका नेत्र उखेल्नुहुने हुनुहुन्छ; तपाईं नै उग्र हुनुहुन्छ, र तपाईं नै पूषाका दाँतका नाशक हुनुहुन्छ।
125तपाईं नै स्वाहा हुनुहुन्छ, तपाईं नै स्वधा हुनुहुन्छ, तपाईं नै वषट् हुनुहुन्छ, तपाईं नै नमस्कारका स्वरूप हुनुहुन्छ, र तपाईं नै ती 'नमो-नमः' शब्द हुनुहुन्छ जसको उच्चारण सम्पूर्ण उपासकले गर्दछन्। अरूहरूले तपाईंका आचार र तप जान्दैनन्। तपाईं नै प्रणव हुनुहुन्छ; तपाईं नै असङ्ख्य ताराले जडिएको आकाश हुनुहुन्छ।
126तपाईं नै धाता, विधाता र सन्धाता हुनुहुन्छ, तपाईं नै परम कारणका रूपमा सम्पूर्ण वस्तुका आश्रय हुनुहुन्छ, र तपाईं स्वयं सम्पूर्ण आश्रयबाट निरपेक्ष हुनुहुन्छ। तपाईं ब्रह्मका ज्ञाता हुनुहुन्छ, तपाईं नै तप हुनुहुन्छ, तपाईं नै सत्य हुनुहुन्छ, तपाईं नै ब्रह्मचर्यका आत्मा हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सरलता हुनुहुन्छ।
127तपाईं नै सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सम्पूर्ण प्राणीका सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ, तपाईं नै परम सत्ता हुनुहुन्छ, र तपाईं नै त्यो कारण हुनुहुन्छ जसबाट भूत, वर्तमान र भविष्य उत्पन्न भए। तपाईं नै पृथ्वी हुनुहुन्छ, तपाईं नै आकाश हुनुहुन्छ, र तपाईं नै स्वर्ग हुनुहुन्छ। तपाईं सनातन हुनुहुन्छ, तपाईं जितेन्द्रिय हुनुहुन्छ, र तपाईं नै महादेव हुनुहुन्छ।
128तपाईं दीक्षित हुनुहुन्छ, र तपाईं अदीक्षित पनि हुनुहुन्छ। तपाईं क्षमाशील हुनुहुन्छ; तपाईं अक्षमाशील हुनुहुन्छ; र तपाईं विद्रोहीहरूका दण्डदाता हुनुहुन्छ। तपाईं नै चान्द्रमास हुनुहुन्छ, तपाईं नै युग हुनुहुन्छ, तपाईं नै संहार हुनुहुन्छ, र तपाईं नै सृष्टि हुनुहुन्छ।
129तपाईं नै काम हुनुहुन्छ, तपाईं नै रेतस् हुनुहुन्छ, तपाईं सूक्ष्म हुनुहुन्छ, तपाईं स्थूल हुनुहुन्छ, र तपाईंलाई कर्णिकारका फूलका माला प्रिय छन्। तपाईंको मुख नन्दीको मुखजस्तै छ, तपाईंको मुख भयङ्कर छ, तपाईंको मुख सुन्दर छ, तपाईंको मुख कुरूप छ, र तपाईं मुखरहित पनि हुनुहुन्छ।
130तपाईंका चार मुख छन्, तपाईंका अनेक मुख छन्, र युद्धमा लाग्दा तपाईंको मुख अग्निमय हुन्छ। तपाईं नै नारायण हुनुहुन्छ, तपाईं पन्छीजस्तै सम्पूर्ण वस्तुबाट अनासक्त हुनुहुन्छ, तपाईं नै अनन्त हुनुहुन्छ, र तपाईं नै विराट् हुनुहुन्छ।
131तपाईं नै पापका नाशक हुनुहुन्छ, तपाईं महापार्श्व कहलाइनुहुन्छ, तपाईं चण्डधर हुनुहुन्छ, र तपाईं भूतगणका राजा हुनुहुन्छ। तपाईंले गाईझैँ हुँकार गर्नुभयो, तपाईं गाईहरूका रक्षक हुनुहुन्थ्यो, र वृषभराज तपाईंको अनुचर हो।
132तपाईं तीनै लोकका रक्षक हुनुहुन्छ, तपाईं नै गोविन्द हुनुहुन्छ, तपाईं इन्द्रियका नियन्ता हुनुहुन्छ, र तपाईं इन्द्रियद्वारा ग्रहण गर्न सकिनुहुन्न। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, तपाईं स्थिर हुनुहुन्छ, तपाईं अचल हुनुहुन्छ, तपाईं काँप्नुहुन्न, र तपाईं नै कम्पनका स्वरूप हुनुहुन्छ।
133तपाईंको प्रतिरोध गर्न सकिँदैन, तपाईं सम्पूर्ण विषका नाशक हुनुहुन्छ, तपाईं असह्य हुनुहुन्छ, र तपाईंभन्दा बढी कोही छैन; तपाईंलाई कँपाउन सकिँदैन, तपाईंलाई नाप्न सकिँदैन, तपाईंलाई पराजित गर्न सकिँदैन, तपाईं नै विजय हुनुहुन्छ।
134तपाईंको गति शीघ्र छ, तपाईं नै चन्द्रमा हुनुहुन्छ, तपाईं नै यम हुनुहुन्छ, तपाईं शीत, ताप, भोक, दुर्बलता र रोगलाई कुनै गुनासोविना सहनुहुन्छ। तपाईं नै सम्पूर्ण मानसिक व्यथा हुनुहुन्छ, तपाईं नै सम्पूर्ण शारीरिक रोग हुनुहुन्छ, तपाईं नै सम्पूर्ण रोगका निवारक हुनुहुन्छ, र तपाईं नै ती रोग हुनुहुन्छ जसलाई तपाईंले हटाउनुहुन्छ।
135तपाईं नै मेरो त्यस यज्ञका विनाशक हुनुहुन्छ जसले मृगको रूप धारण गरेर भाग्ने प्रयत्न गरेको थियो। तपाईं नै सम्पूर्ण रोगको आउनु र जानु हुनुहुन्छ। तपाईंको शिखा अग्लो छ। तपाईंका नेत्र कमलदलजस्ता छन्। तपाईं कमलहरूको बीचमा निवास गर्नुहुन्छ।
136तपाईं आफ्ना हातमा तपस्वीको दण्ड धारण गर्नुहुन्छ। तपाईंका तीन नेत्र तीन वेद हुन्। तपाईंका दण्ड उग्र र कठोर छन्। तपाईं नै अण्डका विनाशक हुनुहुन्छ। तपाईं विष र अग्नि — दुवैको पान गर्नुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, तपाईं सोमपायी हुनुहुन्छ, तपाईं मरुत्हरूका स्वामी हुनुहुन्छ।
137तपाईं अमृतको पान गर्नुहुन्छ। तपाईं ब्रह्माण्डका स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईं तेजले देदीप्यमान हुनुहुन्छ, र तपाईं सम्पूर्ण तेजस्वीका स्वामी हुनुहुन्छ। तपाईंले विष र मृत्युबाट रक्षा गर्नुहुन्छ, र तपाईंले दूध तथा सोमको पान गर्नुहुन्छ। जो स्वर्गबाट च्युत भएका छन् तिनका रक्षकहरूमा तपाईं श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, र तपाईंले स्वयं ब्रह्माको पनि रक्षा गर्नुहुन्छ।
138सुन तपाईंको रेतस् हो। तपाईं पुरुष हुनुहुन्छ, तपाईं स्त्री हुनुहुन्छ, तपाईं नपुंसक हुनुहुन्छ। तपाईं शिशु हुनुहुन्छ, तपाईं युवा हुनुहुन्छ, तपाईं दाँतरहित वृद्ध हुनुहुन्छ, तपाईं नागहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, तपाईं नै शक्र हुनुहुन्छ, तपाईं नै ब्रह्माण्डका संहारक हुनुहुन्छ, र तपाईं नै त्यसका सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ।
139तपाईं नै प्रजापति हुनुहुन्छ, र प्रजापतिहरूले तपाईंको पूजा गर्दछन्, तपाईं ब्रह्माण्डका आधार हुनुहुन्छ, ब्रह्माण्ड तपाईंकै रूप हो, तपाईं महान् तेजले सम्पन्न हुनुहुन्छ, र तपाईंका मुख सम्पूर्ण दिशातिर छन्। सूर्य र चन्द्रमा तपाईंका दुई नेत्र हुन्, र पितामह तपाईंको हृदय हुनुहुन्छ। तपाईं नै समुद्र हुनुहुन्छ। विद्याकी देवी तपाईंको वाणी हुन्, अग्नि र वायु तपाईंको बल हुन्। तपाईं नै दिन र रात हुनुहुन्छ। आँखा खुल्नु र चिम्लनुसहित सम्पूर्ण कर्म तपाईं नै हुनुहुन्छ।
140हे मङ्गलमय देव, न ब्रह्मा, न गोविन्द, न त प्राचीन ऋषिहरूले नै तपाईंको महिमा बुझ्न सक्दछन्।
141तपाईंका सूक्ष्म रूप हामीलाई देखिँदैनन्। मेरो उद्धार गर्नुहोस् र मेरो रक्षा गर्नुहोस्, जसरी पिताले आफ्नै उत्पन्न पुत्रको रक्षा गर्दछ।
142हे प्रभु, मेरो रक्षा गर्नुहोस्! म तपाईंको रक्षाको पात्र हुँ! हे निष्पाप, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु! हे यशस्वी, तपाईं आफ्ना भक्तमाथि दयाले भरिनुहुन्छ। म सधैँ तपाईंको भक्त हुँ।
143उहाँ नै सधैँ मेरो रक्षक होऊन् जो समुद्रको पारि एक्लै स्थित हुनुहुन्छ, त्यस्तो रूपमा जसलाई बुझ्न कठिन छ, र जसले हजारौँ पुरुषलाई अभिभूत पारिदिनुहुन्छ।
144म ती योगात्मालाई प्रणाम गर्दछु जो ती पुरुषहरूलाई तेजोमय ज्योतिका रूपमा देखिनुहुन्छ जसका इन्द्रिय वशमा छन्, जो सत्त्वगुणले सम्पन्न छन्, जसले आफ्नो सास साधिसकेका छन्, र जसले निद्रामाथि विजय पाइसकेका छन्।
145म उहाँलाई प्रणाम गर्दछु जसको टाउकोमा जटा छन्, जसले हातमा तपस्वीको दण्ड धारण गर्नुहुन्छ, जसको उदर लामो छ, जसको ढाडमा कमण्डलु बाँधिएको छ, र जो ब्रह्मका आत्मा हुनुहुन्छ।
146म उहाँलाई प्रणाम गर्दछु जो जलका आत्मा हुनुहुन्छ, जसका केशमा मेघ छन्, जसका शरीरका सन्धिमा नदीहरू छन्, र जसको उदरमा चारै समुद्र छन्।
147म उहाँको शरण लिन्छु जसले कल्पको अन्त्य आएपछि सम्पूर्ण प्राणीलाई निल्नुहुन्छ र ब्रह्माण्डलाई ढाक्ने त्यस विस्तृत जलराशिमा शयन गर्नुहुन्छ।
148उहाँले मेरो रक्षा गरून् जो राहुको मुखमा प्रवेश गरेर रातमा सोमको पान गर्नुहुन्छ र जो स्वर्भानु बनेर सूर्यलाई पनि ग्रस्त पार्नुहुन्छ।
149जुन देवताहरू केवल शिशु छन् र जो ब्रह्माको सृष्टिपछि तपाईंबाटै उत्पन्न भएका छन्, तिनीहरूले आ-आफ्नो भागको उपभोग गरून्। तिनीहरूले स्वाहा र स्वधासहित दिइएका ती आहुतिको भोग गरून्, र ती भेटीबाट आनन्द पाऊन्। म तिनीहरूलाई प्रणाम गर्दछु।
150ती सत्ताहरू जो बूढीऔँलाजस्तै साना छन् र जो सम्पूर्ण शरीरमा निवास गर्दछन्, तिनले सधैँ मानिसहरूको रक्षा गरून् र तिनलाई प्रसन्न पारून्।
151म सधैँ ती सत्ताहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो देहधारी प्राणीभित्र रहेर तिनलाई शोकले रुवाउँछन्, र आफैँ प्रसन्न नभई तिनलाई प्रसन्न पार्दछन्।
152म सधैँ ती रुद्रहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो नदीहरूमा, समुद्रहरूमा, डाँडा र पर्वतहरूमा, पर्वतका गुफामा, रूखका जरामा, गोठमा, निर्जन वनमा, चौबाटोमा, बाटोमा, खुला चोकमा, किनारमा, हात्तीसारमा, घोडेसारमा, रथशालामा, उजाड बगैँचा र घरहरूमा, पञ्चमहाभूतमा, तथा दिशा र उपदिशामा निवास गर्दछन्। म तिनीहरूलाई बारम्बार प्रणाम गर्दछु जो सूर्य र चन्द्रमाको बीचको आकाशमा तथा सूर्य र चन्द्रमाका किरणमा निवास गर्दछन्, तथा तिनीहरूलाई पनि जो पाताललोकमा निवास गर्दछन्, र तिनीहरूलाई पनि जसले परम तत्त्वको प्राप्तिका लागि संन्यास तथा अरू श्रेष्ठ साधनाको मार्ग अपनाएका छन्।
153म सधैँ ती रुद्रहरूलाई प्रणाम गर्दछु जो सङ्ख्या र मापभन्दा पर छन्, र जसको कुनै रूप छैन, तथा जो अनन्त गुणले सम्पन्न छन्।
154हे रुद्र, तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका सृष्टिकर्ता हुनुभएकाले, हे हर, तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी हुनुभएकाले, र तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका अन्तर्यामी हुनुभएकाले, त्यसैले मैले तपाईंलाई आमन्त्रित गरिनँ।
155तपाईं नै त्यो हुनुहुन्छ जसको सम्पूर्ण यज्ञमा प्रचुर दानसहित पूजा हुन्छ, र तपाईं नै सम्पूर्ण वस्तुका सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ, त्यसैले मैले तपाईंलाई आमन्त्रित गरिनँ।
156अथवा, हे देव, सम्भव छ कि तपाईंको सूक्ष्म मायाले अभिभूत भई म तपाईंलाई आमन्त्रित गर्न चुकेँ।
157हे भव, तमोगुणले ग्रस्त ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्, तपाईंको कल्याण होस्। हे देव, मेरो मन, मेरो बुद्धि र मेरो चित्त — सबै तपाईंमै निवास गर्दछन्!
158यी स्तुति सुनेर सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी महादेव रोकिनुभयो। वास्तवमा अत्यन्त प्रसन्न भई ती यशस्वी देवले दक्षलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो — हे उत्तम व्रतका दक्ष, म तिम्रा यी स्तुतिबाट प्रसन्न भएको छु। अब तिमीले मेरो स्तुतिको यो गान अझ बढाउनुपर्दैन! तिमीले मेरो सान्निध्य प्राप्त गर्नेछौ।
159हे प्रजाहरूका जनक, मेरो कृपाले तिमीले हजार अश्वमेध यज्ञ र सय वाजपेय यज्ञको फल प्राप्त गर्नेछौ।
160त्यसपछि वाणीमा पूर्ण निपुण महादेवले दक्षलाई फेरि सम्बोधन गर्नुभयो र उनलाई महान् सान्त्वनाले भरिएका यी वचन भन्नुभयो — तिमी संसारका सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ होऊ।
161हे दक्ष, तिम्रो यज्ञमाथि गरिएका यी क्षतिका लागि तिमीले कुनै शोक गर्नुहुँदैन। यो देखिएको छ कि पहिलेका कल्पहरूमा पनि मैले तिम्रो यज्ञ नष्ट पार्नुपरेको थियो।
162हे उत्तम व्रतका, म तिमीलाई फेरि केही अरू वर दिनेछु। ती मबाट ग्रहण गर। आफ्नो मुखमा छाएको यो उदासी हटाएर एकाग्र चित्तले मेरो कुरा सुन।
163युक्तियुक्त तर्कको सहायताले देवता र दानवहरूले छ अङ्गयुक्त वेदबाट तथा साङ्ख्य र योगका आचार्यबाट एउटा यस्तो मत गढेका छन् जसको बलमा तिनीहरूले अनेक दीर्घ वर्षसम्म अत्यन्त कठोर तप गरे।
164तर जुन धर्मको प्रवर्तन मैले गरेको छु त्यो अनुपम छ र सबैतिरबाट कल्याणकारी छ। सम्पूर्ण आश्रमका मानिसले त्यसको पालन गर्न सक्दछन्। त्यसले मोक्ष ल्याउँछ। जसले आफ्ना इन्द्रिय वशमा पारेका छन् तिनले त्यो अनेक वर्षमा अथवा पुण्यको बलमा प्राप्त गर्न सक्दछन्। त्यो रहस्यले आवृत छ। जो बुद्धिहीन छन् तिनले त्यसलाई निन्दनीय ठान्दछन्।
165त्यो चारै वर्ण र चारै आश्रमका लागि विहित कर्तव्यविरुद्ध छ, र ती कर्तव्यसँग केवल थोरै विषयमा मात्र मेल खान्छ। जो सिद्धान्त-निर्णयको विद्यामा निपुण छन् तिनले त्यसको उपयुक्तता बुझ्न सक्दछन्; र जो सम्पूर्ण आश्रमभन्दा माथि उठिसकेका छन् तिनले त्यो अपनाउन सक्दछन्।
166हे दक्ष, प्राचीन कालमा मैले पाशुपत नामक यो मङ्गलमय धर्म खोजी निकालेको थिएँ। त्यस धर्मको यथाविधि पालनले महान् कल्याण उत्पन्न गर्दछ।
167हे परम भाग्यमानी, तिमीले ती फल प्राप्त गर! आफ्नो हृदयको यो सन्ताप त्याग! — यी वचन भनेर महादेव आफ्नी पत्नी (उमा) तथा आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित महापराक्रमी दक्षको दृष्टिबाट ओझेल हुनुभयो।
168जुन मानिसले यस स्तोत्रको, जुन सर्वप्रथम दक्षले गाएका थिए, पाठ गर्नेछ अथवा अरू कसैले गाउँदा त्यो सुन्नेछ, ऊ कहिल्यै सानो अनिष्टले पनि पीडित हुनेछैन र दीर्घ आयु प्राप्त गर्नेछ।
169वास्तवमा, जसरी शिव सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसरी नै श्रुतिअनुरूप यो स्तोत्र सम्पूर्ण स्तोत्रमा श्रेष्ठ छ।
170कीर्ति, राज्य, सुख, भोग, अर्थ, धन र विद्याको कामना राख्ने मानिसहरूले यस स्तोत्रको पाठ श्रद्धापूर्ण भावले सुन्नुपर्छ।
171रोगले पीडित मानिस, वेदनाले व्याकुल मानिस, विषादमा डुबेको मानिस, चोर अथवा भयले आक्रान्त मानिस, र आफ्नो कार्यभारका विषयमा राजाको कोपको भागी मानिस — यस स्तोत्रको पाठ गर्नाले भयबाट मुक्त हुन्छ।
172यस स्तोत्रलाई सुन्नाले अथवा यसको पाठ गर्नाले मानिस यसै पार्थिव शरीरमा रहँदै पनि महादेवका अनुचर भूतगणसमान हुन्छ। उसले तेज र कीर्ति प्राप्त गर्दछ, र सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध हुन्छ।
173जुन घरमा यस स्तोत्रको पाठ हुन्छ, त्यहाँ न राक्षस, न पिशाच, न भूत, न विनायकले कुनै उपद्रव गर्दछन्।
174र जुन स्त्रीले ब्रह्मचर्यका नियमको पालन गर्दै श्रद्धापूर्वक यो स्तोत्र सुन्दछे, ऊ आफ्ना पिताको तथा आफ्ना पतिको कुलमा देवीसमान पूजिन्छे।
175जुन मानिसले यो सम्पूर्ण स्तोत्र एकाग्र चित्तले सुन्दछ अथवा यसको पाठ गर्दछ, उसका सम्पूर्ण कर्म सधैँ सफल हुन्छन्।
176यस स्तोत्रको पाठका कारण मानिसले जुन कामना आफ्नो मनमा साँच्दछ र जुन कामना ऊ मुखले भन्दछ — ती सबै सफल हुन्छन्।
177जुन मानिसले संयमको पालन गर्दै विधिपूर्वक महादेव, गुह, उमा र नन्दीलाई भेटी अर्पण गर्दछ, र त्यसपछि तत्कालै यथाक्रम तथा भक्तिपूर्वक तिनका नामको उच्चारण गर्दछ, उसले भोग र सुखका सम्पूर्ण वस्तु तथा आफूले चाहेका सबै वस्तु प्राप्त गर्दछ।
178त्यस्तो मानिस मृत्युपछि स्वर्गमा जान्छ, र कहिल्यै मध्यवर्ती पशुयोनि अथवा पन्छीमा जन्म लिँदैन। यो पराशरका पुत्र बलशाली व्यासले भनेका थिए।