Rajadharmanushasana Parva — The history of sovercignty
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 59
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच ततः कल्यं समुत्थाय कृतपूर्वाह्निकक्रियाः। ययुस्ते नगराकारै रथैः पाण्डवयादवाः॥
2प्रतिपद्य कुरुक्षेत्रं भीष्ममासाद्य चानघ। सुखां न रजनी पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम्॥
3व्यासदीनभिवाद्यर्षीन् सर्वैस्तैश्चाभिनन्दिताः। निषेदुरभितो भीष्मं परिवार्यं समन्ततः॥
4ततो राजा महातेजा धर्मराजो युधिष्ठिरः। अब्रवीत् प्राञ्जलिर्भीष्मं प्रतिपूज्य यथाविधि॥
5युधिष्ठिर उवाच य एष राजन् राजेति शब्दश्चरति भारत। कथमेष समुत्पन्नस्तन्मे ब्रूहि परंतप॥
6तुल्यपाणिभुजग्रीवस्तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः। तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठमुखोदरः॥ तुल्यशुक्रास्थिमज्जा च तुल्यमांसासृगेव च। निःश्वासोच्छ्वासतुल्यश्च तुल्यप्राणशरीरवान्॥ समानजन्ममरणः समः सर्वैर्गुणैर्नृणाम्। विशिष्टबुद्धीन् शूरांश्च कथमेकोऽधितिष्ठति॥
7कथमेको महीं कृत्स्ना शूरवीरार्यसंकुलाम्। रक्षत्यपि च लोकस्य प्रसादमभिवाञ्छति॥
8एकस्य तु प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति। व्याकुले चाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः॥
9एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ। कृत्स्नं तन्मे यथातत्त्वं प्रब्रूहि वदतां वर॥
10नैतत् कारणमल्पं हि भविष्यति विशाम्पते। यदेकस्मिन् जगत् सर्वं देववद् याति संनतिम्॥
11भीष्म उवाच नियतस्त्वं नरव्याघ्र शृणु सर्वमशेषतः। यथा राज्यं समुत्पन्नमादौ कृतयुगेऽभवत्॥
12न वै राज्यं न राजाऽऽसीन्न च दण्डो न दाण्डिकः। धर्मेणैव प्रजाः सर्वा रक्षन्ति स्म परस्परम्॥
13पाल्यमानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत। खेदं परमुपाजग्मुस्ततस्तान् मोह आविशत्॥
14ते मोहवशमापन्ना मनुजा मनुजर्षभ। प्रतिपत्तिविमोहाच्च धर्मस्तेषामनीनशत्॥
15नष्टायां प्रतिपत्तौ च मोहवश्या नरास्तदा। लोभस्य वशमापन्नाः सर्वे भरतसत्तम॥
16अप्राप्तस्याभिमर्श तु कुर्वन्तो मनुजास्ततः। कामो नामापरस्तत्र प्रत्यपद्यत वै प्रभो॥
17तांस्तु कामवशं प्राप्तान् रागो नाम समस्पृशत्। रक्ताश्च नाभ्यजानन्त कार्याकार्ये युधिष्ठिर॥
18अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च। भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दोषादोषं च नात्यजन्॥
19विप्लुते नरलोके वै ब्रह्म चैव ननाश ह। नाशाच्च ब्रह्मणो राजन् धर्मो नाशमथागमत्॥
20नष्टे ब्रह्मणि धर्मे च देवांस्त्रासः समाविशत्। ते त्रस्ता नरशार्दूल ब्रह्माणं शरणं ययुः॥
21प्रसाद्य भगवन्तं ते देवं लोकपितामहम्। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे दुःखवेगसमाहताः॥ भगवन् नरलोकस्थं ग्रस्तं ब्रह्म सनातनम्। लोभमोहादिभिर्भावस्ततो नो भयमाविशत्॥
22ब्रह्मणश्च प्रणाशेन धर्मो व्यनशदीश्वर। ततः स्म समतां याता मत्यस्त्रिभुवनेश्व॥
23अधो हि वर्षमस्माकं नरास्तूर्ध्वप्रवर्षिणः। क्रियाव्युपरमात् तेषां ततो गच्छाम संशयम्॥
24अत्र निःश्रेयसं यन्नस्तद् ध्यायस्व पितामह। त्वत्प्रभावसमुत्थोऽसौ स्वभावो नो विनश्यति॥ तानुवाच सुरान् सर्वान् स्वयम्भूर्भगवांस्ततः। श्रेयोऽहं चिन्तयिष्यामि व्येतु वो भीः सुरर्षभाः॥ ततोऽध्यायसहस्राणां शतं चक्रे स्वबुद्धिजम्। यत्र धर्मस्तथैवार्थः कामश्चैवाभिवर्णितः॥
25त्रिवर्ग इति विख्यातो गण एष स्वयम्भुवा। चतुर्थो मोक्ष इत्येव पृथगर्थः पृथग्गुणः॥
26मोक्षस्यास्ति त्रिवर्गोऽन्यः प्रोक्तः सत्त्वं रजस्तमः। स्थानं वृद्धिः क्षयश्चैव त्रिवर्गश्चैव दण्डजः॥
27आत्मा देशश्च कालश्चाप्युपायाः कृत्यमेव च। सहायाः कारणं चैव षड्वर्गो नीतिजः स्मृतः॥
28त्रयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ। दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः॥
29अमात्यरक्षा प्रणिधी राजपुत्रस्य लक्षणम्। चारश्च विविधोपायः प्रणिधेयः पृथग्विधः॥ साम भेदः प्रदानं च ततो दण्डच पार्थिव। उपेक्षा पञ्चमी चात्र कात्स्न्येन समुदाहृता॥
30मन्त्रश्च वर्णितः कृत्स्नस्तथा भेदार्थ एव च। विभ्रमश्चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्योश्च यत् फलम्॥ संधिश्च त्रिविधाभिख्यो हीनो मध्यस्तथोत्तमः। भयसत्कारवित्ताख्यं कात्स्येन परिवर्णितम्॥
31यात्राकालाश्च चत्वारस्त्रिवर्गस्य च विस्तरः। विजयो धर्मयुक्तश्च तथार्थविजयश्च ह॥ आसुरश्चैव विजयस्तथा कार्येन वर्णितः। लक्षणं पञ्चवर्गस्य त्रिविधं चात्र वर्णितम्॥
32प्रकाशश्चाप्रकाशश्च दण्डोऽथ परिशब्दितः। प्रकाशोऽविधस्तत्र गुह्यश्च बहुविस्तरः॥
33रथा नागा हयाश्चैव पादाताश्चैव पाण्डव। विष्टिर्नावश्चराश्चैव देशिका इति चाष्टमम्॥ अङ्गान्येतानि कौरव्य प्रकाशानि बलस्य तु। जङ्गमाजङ्गमाश्चोक्ताश्चूर्णयोगा विषादयः॥ स्पर्श चाभ्यवहार्ये चाप्युपांशुर्विविधः स्मृतः। अरिर्मित्र उदासीन इत्येतेऽप्यनुवर्णिताः॥
34कृत्स्ना मार्गगुणाश्चैव तथा भूमिगुणाश्च हा आत्मरक्षणमाश्वासः सर्गाणां चान्ववेक्षणम्॥ कल्पना विविधाश्चापि नृनागरथवाजिनाम्। व्यूहाश्च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम्॥ उत्पाताश्च निपाताश्च सुयुद्धं सुपलायितम्। शस्त्राणां पालनं ज्ञानं तथैव भरतर्षभ॥ बलव्यसनमुक्तं च तथैव बलहर्षणम्। पीडा चापदकालश्च पत्तिज्ञानं च पाण्डव॥ तथा खातविधानं च योगः संचार एव च। चोरैराटविकैश्चोग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम्॥ अग्निर्दैगरदैश्चैव प्रतिरूपककारकैः। श्रेणिमुख्योपजापेन वीरधश्छेदनेन च॥ दूषणेन च नागानामातङ्कजननेन च। आराधनेन भक्तस्य प्रत्ययोपार्जनेन च॥ सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य ह्रासवृद्धिसमञ्जसम्। दूतसामर्थ्यसंयोगात् सराष्ट्रस्य विवर्धनम्॥ अरिमध्यस्थमित्राणां सम्यक् चोक्तं प्रपञ्चनम्। अवमर्दः प्रतीघातस्तथैव च बलीयसाम्॥ व्यवहारः सुसूक्ष्मश्च तथा कण्टकशोधनम्। श्रमो व्यायामयोगश्च त्यागो द्रव्यस्य संग्रहः॥ अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम्। अर्थस्य काले दानं च व्यसने चाप्रसङ्गिता॥ तथा राजगुणाश्चैव सेनापतिगुणाश्च ह। कारणं च त्रिवर्गस्य गुणदोषास्तथैव च॥ दुश्चेष्टितं च विविधं वृत्तिश्चैवानुवर्तिनाम्। शङ्कितत्वं च सर्वस्य प्रमादस्य च वर्जनम्॥ अलब्धलाभो लब्धस्य तथैव च विवर्धनम्। प्रदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यो विधिवत्ततः॥ विसर्गोऽर्थस्य धर्मार्थं कामहैतुकमुच्यते। चतुर्थं व्यसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितम्॥
35क्रोधजानि तथोग्राणि कामजानि तथैव च। दशोक्तानि कुरुश्रेष्ठ व्यसनान्यत्र चैव ह॥
36मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ। कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानीह स्वयम्भुवा॥
37वाक्पारुष्यं तथोग्रत्वं दण्डपारुष्यमेव च। आत्मनो निग्रहस्त्यागो ह्यर्थदूषणमेव च॥
38यन्त्राणि विविधान्येव क्रियास्तेषां च वर्णिताः। अवमर्दः प्रतीघात: केतनानां च भञ्जनम्॥ चैत्यगुमावमर्दश्च रोधः कर्मानुशासनम्। अपस्करोऽथ वसनं तथोपायाश्च वर्णिताः॥
39पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधिष्ठिर। उपार्जनं च द्रव्याणां परिमर्दश्च तानि षट्॥ लब्धस्य च प्रशमनं सतां चैवाभिपूजनम्। विद्वद्भिरेकीभावश्च दानहोमविधिज्ञता।॥ मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया। आहारयोजनं चैव नित्यमास्तिक्यमेव च॥ एकेन च यथोत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः। उत्सवानां समाजानां क्रियाः केतनजास्तथा॥ प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च सर्वाधिकरणेष्वथा वृत्तेर्भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम्॥ अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम्। अनुजीविस्वजातिभ्यो गुणेभ्यश्च समुद्भवः॥ रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनम्। मण्डलस्था च या चिन्ता राजन् द्वादशराजिका॥ द्वासप्ततिविधा चैव शरीरस्य प्रतिक्रिया। देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः॥
40धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चात्रानुवर्णिताः। उपायाश्चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिण॥ मूलकर्मक्रिया चात्र मायायोगश्च वर्णितः। दूषणं स्त्रोतसां चैव वर्णितं चास्थिराम्भसाम्॥
41यैर्यैरुपायैर्लोकस्तु न चलेदार्यवर्त्मनः। तत् सर्वं राजशार्दूल नीतिशाकेऽभिवर्णितम्॥
42एतत् कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान् प्रभुः। देवानुवाच संहृष्टः सर्वाञ्छक्रपुरोगमान्॥
43उपकाराय लोकस्य त्रिवर्गस्थापनाय च। नवनीतं सरस्वत्या बुद्धिरेषा प्रभाविता॥
44दण्डेन सहिता ह्येषा लोकरक्षणकारिका। निग्रहानुग्रहरता लोकाननुचरिष्यति॥
45दण्डेन नीयते चेदं दण्डं नयति वा पुनः। दण्डनीतिरिति ख्याता त्रील्लोकानभिवर्तते॥
46पाड्गुण्यगुणसारैषा स्थास्यत्यग्रे महात्मसु। धर्मार्थकाममोक्षाश्च सकला ह्यत्र शब्दिताः॥
47ततस्तां भगवान् नीति पूर्वं जग्राह शङ्करः। बहुरूपो विशालाक्षः शिवः स्थाणुरुमापतिः॥
48प्रजानामायुषो ह्रासं विज्ञाय भगवाच्छिवः। संचिक्षेप ततः शास्त्रं महास्त्रं ब्रह्मणा कृतम्॥
49वैशालाक्षमिति प्रोक्तं तदिन्द्रः प्रत्यपद्यप्त। दशाध्यायसहस्राणि सुब्रह्मण्यो महातपाः॥
50भगवानपि तच्छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः। सहस्रैः पञ्चभिस्तात यदुक्तं बाहुदन्तकम्॥
51अध्यायानां सहस्रस्तु त्रिभिरेव बृहस्पतिः। संचिक्षेपेश्वरो बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तदुच्यते॥
52अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत्। तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः॥
53एवं लोकानुरोधेन शास्त्रमेतन्महर्षिभिः। संक्षिप्तमायुर्विज्ञाय मानां ह्रासमेव च॥
54अथ देवाः समागम्य विष्णुमूचुः प्रजापतिम्। एको योऽर्हति मत्र्येभ्यः श्रेष्ठ्यं वै तं समादिश॥
55ततः संचिन्त्य भगवान् देवो नारायणः प्रभुः। तैजसं वै विरजसं सोऽसृजन्मानसं सुतम्॥
56विरजास्तु महाभागः प्रभुत्वं भुवि नैच्छत। न्यासायैवाभवद् बुद्धिः प्रणीता तस्य पाण्डव॥
57कीर्तिमांस्तस्य पुत्रोऽभत् सोऽपि पञ्चातिगोऽभवत्। कर्दमस्तस्य तु सुतः सोऽप्यतप्यन्महत् तपः॥
58प्रजापतेः कर्दमस्य त्वनङ्गो नाम वै सुतः। प्रजा रक्षयिता साधुर्दण्डनीतिविशारदः॥
59अनङ्गपुत्रोऽतिबलो नीतिमानभिगम्य वै। प्रतिपेदे महाराज्यमथेन्द्रियवशोऽभवत्॥
60मृत्योस्तु दुहिता राजन् सुनीथा नाम मानसी। प्रख्याता त्रिषु लोकेषु यासौ वेनमजीजनत्॥
61तं प्रजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम्। मन्त्रपूतैः कुशैर्जघ्नुर्ऋषयो ब्रह्मवादिनः॥
62ममन्थुर्दक्षिणं चोरुमृषयस्तस्य मन्त्रतः। ततोऽस्य विकृतो जज्ञे ह्रस्वाङ्गः पुरुषो भुवि॥ दग्धस्थूणाप्रतीकाशो रक्ताक्षः कृष्णमूर्धजः। निषीदेत्येवमूचुस्तमृषयो ब्रह्मवादिनः॥
63तस्मान्निषादाः सम्भूताः क्रूराः शैलवनाश्रयाः। ये चान्ये विन्ध्यनिलया म्लेच्छाः शतसहस्रशः॥
64भूयोऽस्य दक्षिणं पाणिं ममन्थुस्ते महर्षयः। ततः पुरुष उत्पन्नो रूपेणेन्द्र इवापरः॥
65कवची बद्धनिस्त्रिंशः सशरः सशरासनः। वेदवेदाङ्गविच्चैव धनुर्वेदे च पारगः॥
66तं दण्डनीतिः सकला श्रिता राजन् नरोत्तमम्। ततस्तु प्राञ्जलिर्वैन्यो महर्षीस्तानुवाच ह॥
67सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर्धर्मार्थदर्शिनी। अनया किं मया कार्यं तन्मे तत्त्वेन शंसत॥
68यन्मां भवन्तो वक्ष्यन्ति कार्यमर्थसमन्वितम्। तदहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा॥
69तमूचुस्तत्र देवास्ते ते चैव परमर्षयः। नियतो यत्र धर्मो वै तमशङ्कः समाचर॥
70प्रियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु। कामं क्रोधं च लोभं च मानं चोत्सृज्य दूरतः॥ यश्च धर्मात् प्रविचलेल्लोके कश्चन मानवः। निग्राह्यस्ते स्वबाहुभ्यां शश्वद् धर्ममवेक्षता॥
71प्रतिज्ञा चाधिरोहस्व मनसा कर्मणा गिरा। पालयिष्याम्यहं भौमं ब्रह्म इत्येव चासकृत॥
72यश्चात्र धर्मो नित्योक्तो दण्डनीतिव्यपाश्रयः तमशङ्कः करिष्यामि स्ववशो न कदाचन॥
73अदण्ड्या मे द्विजाश्चेति प्रतिजानीहि हे विभो। लोकं च संकरात्कृत्स्नं त्रासास्मीति परंतप॥
74वैन्यस्ततस्तानुवाच देवानृषिपुरोगमान्। ब्राह्मणा महाभागा नमस्याः पुरुषर्षभः॥
75एवमस्त्विति वैन्यस्तु तैरुक्तो ब्रह्मवादिभिः। पुरोधाश्चाभवत् तस्य शुक्रो ब्रह्ममयो निधिः॥
76मन्त्रिणो वालखिल्याश्च सारस्वत्यो गणस्तथा। महर्षिर्भगवान् गर्गस्तस्य सांवत्सरोऽभवत्॥
77मे आत्मनाश्म इत्येव श्रुतिरेषा परा नृषु। उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वी सूतमागधौ॥
78तयोः प्रीतो ददौ राजा पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्। अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च॥
79समतां वसुधायाश्च स सम्यगुदपादयत्। वैषम्यं हि परं भूमेरासीदिति च नः श्रुतम्॥
80मन्वन्तरेषु सर्वेषु विषमा जायते मही। उज्जहार ततो वैन्यः शिलाजालान् समन्ततः॥ धनुष्कोट्या महाराज तेन शैला विवर्धिताः। स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह॥ ऋषिभिश्च प्रजापालैब्राह्मणैश्चाभिषेचितः। तं साक्षात् पृथिवी भेजे रत्नान्यादाय पाण्डव॥
81सागरः सरितां भर्ता हिमवांश्चाचलोत्तमः। शक्रश्च धनमक्षय्यं प्रादात् तस्मै युधिष्ठिर॥
82रुक्मं चापि महामेरुः स्वयं कनकपर्वतः। यक्षराक्षसभर्ता च भगवान् नरवाहनः॥ धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं प्रददौ धनम्। हया रथाश्च नागाश्च कोटिशः पुरुषास्तथा॥
83प्रादुर्बभूवर्वैन्यस्य चिन्तनादेव पाण्डव। न जरा न च दुर्भिक्षं नाधयो व्याधयस्तथा॥
84सरीसृपेभ्य: स्तेनेभ्यो न चान्योन्यात् कदाचन। भयमुत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञोऽभिरक्षणात्॥
85आपस्तस्तम्भिरे चास्य समुद्रमभियास्यतः। पर्वताश्च ददुर्मार्ग ध्वजभङ्गश्च नाभवत्॥
86तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च। यक्षराक्षसनागैश्चापीप्सितं यस्य यस्य यत्॥
87तेन धर्मोत्तस्थायं कृतो लोको महात्मना। रंजिताश्च प्रजाः सर्वास्तेन राजेति शब्द्यते॥
88ब्राह्मणानां क्षतत्राणात् ततः क्षत्रिय उच्यते। प्रथिता धर्मतश्चेयं पृथिवी बहुभिः स्मृता॥
89स्थापनं चाकरोद् विष्णुः स्वयमेव सनातनः। नातिवर्तिष्यते कश्चिद् राजंस्त्वामिति भारत॥
90तपसा भगवान् विष्णुराविवेश च भूमिपम्। देववन्नरदेवानां नमते यं जगन्नृपम्॥
91दण्डनीत्या च सततं रक्षितव्यं नरेश्वर। नाधर्षयेत् तथा कश्चिच्चारनिष्पन्ददर्शनात्॥
92शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते। आत्मना कारणैश्चैव समस्येह महीक्षितः॥
93को हेतुर्यद् वशे तिष्ठेल्लोको दैवादृते गुणात्। विष्णोर्ललाटात् कमलं सौवर्णमभवत् तदा॥
94सम्भूता यतो देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः। श्रियः सकाशादर्थश्च जातो धर्मेण पाण्डव॥ श्री:
95अथ धर्मस्तथैवार्थः श्रीश्च राज्ये प्रतिष्ठिता। सुकृतस्य क्षयाच्चैव स्वर्लोकादेत्य मेदिनीम्॥ पार्थिवो जायते तात दण्डनीतिविशारदः। महत्त्वेन च संयुक्तो वैष्णवेन नरो भुवि॥ बुद्ध्या भवति संयुक्तो माहात्म्यं चाधिगच्छति।
96स्थापितं च ततो देवैर्न कश्चिदतिवर्तते। तिष्ठत्येकस्य च वशे तं चेदं न विधीयते॥
97शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायोपकल्पते। तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लोको वचसि तिष्ठते॥
98योऽस्य वै मुखमद्राक्षीत् सौम्यं सोऽस्य वशानुगः। सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति॥
99महत्त्वात् तस्य दण्डस्य नीतिर्विस्पश्लक्षणा। नयचारश्च विपुलो येन सर्वमिदं ततम्॥
100आगमश्च पुराणानां महर्षीणां च सम्भवः। तीर्थवंशश्च वंशश्च नक्षत्राणां युधिष्ठिर॥ सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्होत्रं तथैव च। चातुर्वण्र्यं तथैवात्र चातुर्विद्यं च कीर्तितम्॥
101इतिहासाश्च वेदाश्च न्यायः कृत्स्नश्च वर्णितः। तपो ज्ञानमहिंसा च सत्यासत्येन यः परः॥ वृद्धोपसेवा दानं च शौचमुत्थानमेव च। सर्वभूतानुकम्पा च सर्वमत्रोपवर्णितम्॥
102भुवि चाधोगतं यच्च तच्च सर्वं समर्पितम्। तस्मिन् पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतन संशयः॥
103ततो जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः। देवाश्च नरदेवाश्च तुल्या इति विशाम्पते॥
104एतत् ते सर्वमाख्यातं महत्त्वं प्रति राजसु। कात्स्येन भरतश्रेष्ठ किमन्यदिह वर्तते॥
English
1Rising from their beds the next day and performing morning rites laid down in the scriptures, the Pandavas and the Yadavas started on their cars resembling fortified towns.
2Proceeding to the field of Kuru and approaching the sinless Bhishma, they enquired of that best of car-warriors if he had spent the night happily.
3Saluting all the Rishis, and having been blessed by them in return, the princes sat around Bhishma.
4Then having adored Bhishma, king Yudhishthira, said these words with joined hands.
5Yudhishthira said Whence came the word Rajan, O king, that is used, O Bharata, on Earth? Tell me this, O scorcher of foes.
6Having hands and arms and neck like others, having an understanding and senses like those of others, subject like others to the same kinds of weal and woe, having back, mouth and stomach similar to those of the rest of the world, having vital fluids and bones and marrow and flesh and blood similar to those of the rest of the world, drawing in and sending out breaths like others, possessed of vital airs and bodies like other inen, resembling others in birth and death, in fact, similar to others regarding all the attributes of men, why does one men, viz., the king govern the rest of world consisting of many brave and intelligent persons?
7Whence is it that one man governs the vast universe consisting of brave, energetic, wellborn and well-behaved men? Why do all men try to get his favour?
8Why is it that one man becomes cheerful, the whole world is cheerful and if that one man is sorry the whole world is sorry?
9I wish to hear this in detail, O foremost of Bharata's race. O foremost of speakers, describe to me this fully.
10O king, there must be some mighty reason for all this because it is seen that the whole world bows down to one man as to a god.'
11'With rapt attentical, O foremost of kings, listen to it fully as to how in the golden cycle sovereignty was first instituted.
12At first there was no sovereignty, no king, no punishment, and no punisher. All men used to protect one another piously.
13As they thus lived, O Bharata, righteously protecting one another, they found the task (in time), to be painful. Error then possessed their hearts.
14Having become subject to error, the perceptions of men, O prince, became clouded, and thence their virtue began to wane.
15When their perceptions were clouded and when men became subject to error all of them became covetous, O chief of the Bharatas.
16And because men tried to secure objects which were not their own, another passion called lust seized them.
17When they became subject to lust, another passion, named anger, soon attacked them. Once subject to anger, they lost all considerations of what should be done and what should not be.
18Unrestrained sexual indulgence began. Men began to say what they liked. All distinctions between clean and unclean food and between virtue and vice disappeared.
19When this confusion set in amongst men, the Vedas disappeared. Upon the disappearance of the Vedas, the righteousness also was gone.
20When both the Vedas and righteousness were lost, the gods, were overcome by fear. Overcome with fear. O foremost of men, they sought the help of Brahman.
21Having propitiated the divine Grandfather of the universe, the gods, stricken with grief, said to him, with joined hands-"O god, the eternal Vedas have been afflicted in the world of men by covetousness and error. For this, we have been assailed with fear.
22With the loss of the Vedas, o Supreme Lord, righteousness also has been lost. For this, O Supreme Lord of the three worlds, we are about to be reduced to the status of human beings.
23Men used to pour upwards while we used to pour downwards. For the stoppage of all religious rites among men we will suffer great distress.
24Do you then, O Grandfather, think of that which would be for our well-being so that the universe, created by your power, may not meet with destruction.” Thus addressed, the Selfcreate and divine Lord said to them-'I shall think of what will do you good, Ye foremost of gods, let your fears be removed.' The grandfather then composed by his own intelligence a work consisting of a hundred thousand lessons. In it were treated the subjects of religion, Profit and Pleasure.
25The self-create named the book as one of three subjects. He treated of a fourth subject called liberation whose meaning and attributes are different.
26The three-fold characteristics of liberation according to the attributes of Goodness, Darkness and Ignorance and another namely the performance of duty without the desire for fruits were also described in it. Another threefold characteristics of Punishment viz., Conservation, Growth, and Destruction, were treated in it.
27Another six consisting of the hearts of men, place, time, means, tacts, and alliances, and causes, were described in it.
28The religious rites laid down in the three Vedas, knowledge, and the acts necessary for the support of life, (viz., agriculture, trade, etc.), O foremost of Bharata's race, and the very extensive branch of learning called legislation, were described in it.
29The subjects also of behaviour towards ministers, of spies, the indications of princes, of secret agents, of envoys and agents of other kinds, conciliation, sowing seeds of discord, gifts, and punishment, O king, with toleration as the fifth, were fully described there.
30Deliberation of all sorts, counsels for creating disunion, the mistakes of deliberation, the results of the success or failure of counsels of three kinds viz., bad, middling, and good, made through fear, good conduct and gifts of wealth, were described there.
31The four sorts of time for making journeys, the details of the aggregate of three, the three sorts of victory, viz, that secured piously, that acquired by riches and that obtained by deceit were described, fully. The three kinds of attributes, viz., bad, middling and good, of the five expedients (viz., counsellors, kingdom, fort, army, and treasury) were also described in it.
32Punishments of two kinds, viz, open and secret, were also described. The eight kinds of open punishments as also the eight kinds of secret punishment were described fully.
33Cars, elephants, horse, and infantry, O son of Pandu, forced labourers, crew, and paid attendants (of armies), and guides taken from the country which is the seat of war, these are the eight means, O Kauravya, of open punishment. The administration of movable and immovable poison was also mentioned regarding the three kinds, of things, viz., dress, food, and incantation. Enemies, allies, and neutrals,—these also were described.
34The various characteristics of roads (to follow), the nature of the soil on which to encamp, protection of self, superintendence of the construction of cars and other utensils of war and use, the various means for protecting and improving men, elephants, cars, and horses, the various kinds of arranging soldiers, strategies, and manoeuvres in war, planetary conjunctions indicating evil, evil auguries (such as earthquakes), skilful methods of warfare and retreat, knowledge of weapons and their proper care, the disorders of troops and how to get rid of them, the means of filling the army with joy and confidence, diseases, times of distress and danger, knowledge of guiding the infantry in battle, the methods of creating alarms and notifying orders, striking the enemy with fear by display of flags, the various means of assailing enemy's kingdom by means of robbers and dreadful wild-tribes, and fire-giver and poisoners and forgerers, by creating union among the principal officers of hostile armies, by cutting down crops and plants, by destroying the efficiency of the enemy's elephants, by producing alarms, by honouring those among the enemy's subject who are well disposed towards the invader, and by filling the enemy with confidence, the waste, growth, and harmony of the seven principal requisites of sovereignty, capacity for works, the means for accomplishing them, the methods of extending the kingdom, the means of winning over persons living in the enemy's country, the punishment and destruction, strong and the impartial administration of justice, the extermination of the the wicked, wrestling, shooting and throwing and hurling of weapons, the methods of making presents and of keeping in store necessary things, feeding the unfed and supervision over those that have been fed, gifts of wealth in season, freedom from the vices, the attributes of king, the qualification of military officers, the sources of the three requisites and its merits and short-comings, the various kinds of evil intents, the behaviour of dependents, suspicion against every one, the avoidance of carelessness, the acquisition of objects unattained, the improving of objects already obtained, gifts, to deserving persons, spending of wealth for religious purposes, for acquiring objects of desire, and for removing danger and distress, were all described in that work.
35The ten dreadful vices, O chief of the Kurus, begotten by anger and lust, were described in that work.
36The four kinds of vices begotten of lust, viz., hunting, gambling, drinking and sexual intercourse were described by the Self-sprung in that work.
37Roughness of speech, fierceness, severity of chastisement, infliction of pain on the body, suicide, and frustrating one's own objects, these six kinds of faults begotten of anger have also been described.
38Various kinds of machines and their actions have been described there. Devastation of the enemy's territories, attacks upon enemies, the destruction and removal of boundary lines and other indications, the cutting down of large trees, siege of forts, supervision of agriculture and other useful operations, and the hoarding of necessaries, dresses and the best means of manufacturing them, were all described.
39The characteristics and uses of Panavas, Anakas, conchs and drums. O Yudhishthira, the six sorts of articles viz., gems, animals, lands, dresses, female slaves, and gold and means of acquiring them and of destroying them, pacification of newly acquired kingdom, honouring the good, making friendship with the learned, knowledge of the rules of gifts and religious rites such as Homa, the touch of auspicious articles, attention to and adoring of the body, the manner of preparing and using food, piety of conduct, the attaininent of prosperity by following one path, truthfulness of speech, sweetness of speech, observance of acts on occasions of festivity and social gatherings and those done within the household, the open and secret acts of persons in all places of meeting, the constant supervision of the conduct of men, the freedom of Brahmanas from punishment, the infliction of reasonable punishment, honours paid to dependents for kinship and merit, the protection of subjects and the means of extending the territories, the advice that a king, who lives in the midst of a dozen kings, should follow regarding the four kinds of enemies, the four kinds of allies, and the four kinds of neutrals, the seventy two acts laid down in medical works about the protection, exercise, and improvement of the body, and the practices of particular countries, tribes and families, were all duly described in that work.
40Religion, Profit, Pleasure, and liberation were also treated in it. The various means of acquisition, the desire for various sorts of wealth, O giver of profuse presents, the methods of agriculture and other works constituting the chief source of the revenue, and the various means for producing and applying illusions, the methods by which stagnant water is rendered foul, were described in it.
41All those means, O foremost of kings, by which men might be prevented from falling off from the path of righteousness and honesty were all treated in it.
42Having composed that highly beneficial work, the divine Lord cheerfully said to the deities led by Indra, these words.
43For the behoof of the world and for establishing the three-fold objects (viz., Religion, Profit, and Pleasure), I have composed this science representing the very essence of speech.
44Helped by punishment this science will protect the world. Meting out rewards and punishments, this science will work among men.
45And because men will be governed by punishment, therefore will this science be known in the three worlds as Dandaniti (science of punishment).
46Containing the cream of all the attributes of the six, this science will always be much respected by great persons. Religion, Profit, Pleasure, and Liberation have all been described in it.
47After this, the husband of Uma,—the divine and many-formed Shiva of large eyes, the source of all blessings, first read and mastered it.
48In view, however, of the gradual decrease of the span of human existence, the divine Shiva abridged that highly important science compiled by Brahman.
49The abridgement, called Vaishalaksha, consisting of ten thousand chapters was then received by Indra, devoted to Brahman and possessed of great ascetic merit.
50The divine Indra again abridged it into a work containing five thousand chapters and named it Vahudantaka.
51Afterwards the powerful Brihaspati, by his intelligence, further abridged the work, into one containing three thousand chapters and named it Barhaspatya.
52Next, the famous teacher of Yoga, Kavi of unlimited wisdom, abridged it further into a work of a thousand chapters.
53Considering the period of human existence and the general decrease (of every thing), great Rishis did thus, for the well-being of the world, abridge that science.
54Then, approaching that lord of creatures, viz., Vishnu, the god said to him,-Point out, O god, that one among men who deserves to reign supreme over the rest.
55The divine and powerful Narayana, thinking a little, created by his will a son born of his energy, named Virajas.
56The highly blessed Virajas, however, did not desire to rule on Earth. His mind, O son of Pandu, was bent for a life of renunciation.
57Virajas had a son named Krittimat. He too cast off pleasure and enjoyment. Krittimat had a son named Kardama. Kardama also practised severe austerities.
58The lord of creatures, Kardama, begot a son named Ananga, who became a protector of creatures, pious and well-read in the science of punishment.
59Ananga beget a son named Atibala, wellread in politics. Obtaining extensive empire after the death of his father, he became a slave of his passions.
60Mrityu, O king, had a mind-begotten daughter named Sunitha well-known over the three worlds. She was married to Atibala and gave birth to a son named Vena.
61Vena, a slave of anger and malice, become impious and tyrannical towards all creatures. The Brahmavadin Rishis killed him with Kusha blades inspired with Mantras.
62Uttering Mantras all the while, those Rishis pierced the right thigh of Vena. Thereupon, from that thigh, sprang a short-limbed person on earth, resembling a charred brand, having blood-red eyes and black hair. Those Brahmavadins said to him,-Nishida (sit) here.
63From him have originated the Nishadas, viz., those wicked tribes who live in the hills and the forests, as also those hundreds and thousands of Mlechchhas, living on the Vindhya ranges.
64The great Rishis then pierced right arm of Vena. Thence originated a person who was a second Indra in form.
65Clad in mail, armed with swords, bows and arrows, and well-versed in the science of war, he was also a master of the Vedas and their auxiliaries.
66All the ordinances of the science of punishment, O king, came in their bodily forms to that best of men. The son of Vena then with joined-hands, said to those great Rishis.
67I have got a very keen and fair understanding. Tell me fully what I shall do with it.
68I shall unhesitatingly accomplish any useful task which you will be pleased to indicate.
69Thus addressed, the gods that were present there, also the Rishis said to him,-"Do you fearlessly perform all sorts of righteous works.”
70Without caring for what is dear and what not so, regard all creatures with impartiality. Renounce lust, anger, covetousness and honour, and always following the dictates of righteousness, do you punish with your own hands the man, whoever he may be, who does not satisfy his duty.
71Do you also swear that you would in thought, word, and deed, always maintain the religion laid on earth by the Vedas.
72Do you also swear that you would fearlessly follow the duties laid down in the Vedas with the help of the science of punishment, and that you would never act capriciously.
73O powerful one, know that Brahmanas are exempt from punishment, and promise further that you would protect the world from an intermixture of castes.
74Thus addressed, Vena's son replied to the deities headed by the Rishis, saying,-Those foremost of men, viz., the highly blessed Brahmanas shall ever be adored by me,
75Those Brahmavadins then said to him, Let it be so,-Then Shukra, that great repository of Brahma became his priest.
76The Valakhilyas became his ministers, and the Saraswats his companions. The great and illustrious Rishis Garga became his astrologer.'
77This great declaration of Shrutis is known among men that Prithu is the eighth from Vishnu, A little before two persons named Suta and Magadha were born. They became his bards and panegyrists.
78Pleased, Prithu, the royal son of Vena, endued with great prowess, gave to Suta the land lying on the sea-cost, and to Magadha the country since known as Magadha.
79We have heard that the surface of the earth had before been very uneven. It was Prithu who levelled its surface.
80In every period of Manu the earth becomes uneven. Vena's son removed the rocks lying all around. O king, with the horn of his bow. By this means the hills and mountains were increased in size. The: Vishnu, and the gods with Indra, and the Rishis, and the Regents of the world, and the Brahmanas, assembled for crowning Prithu. The earth herself, O son of Pandu, came incarnate to him, with a tribute of gems and jewels.
81Ocean, that lord of rivers, and Himavat, the king of mountains, and Shakra, Yudhishthira, gave him inexhaustible wealth.
82The great Meru, that mountain of gold, gave him heaps of that precious metal. The divine Kubera carried on shoulders by men, that lord of Yakshas and Rakshasas, gave him wealth enough for perforining the necessary works of religion, profit, and pleasure. Horses, cars, elephants, and men, by millions.
83O son of Pandu, were born as soon as Vena's son thought of them. At that time there prevailed neither decrepitude, nor famine, nor calamity, nor disease (on Earth).
84On account of the protection afforded by that king, nobody entertained any fear from reptiles and thieves of from any other source.
85When he went to the sea, the waters used to be turned solid. The mountains gave him way and his standard was never obstructed any where.
86He drew from the Earth, as a milcher from a COW, seventeen sorts of crops for the food of Yakshas, and Rakshasas, and Nagas, and other creatures.
87That great king caused all creatures to consider righteousness as the foremost of all things; and because he pleased all the people, therefore, he was called Rajan (king.)
88And because he also healed the wounds of Brahmanas, therefore, he passed by the name of Kshatriya. And because the Earth (during his regime) became celebrated for the practice of virtue, therefore, she passed by the name of Prithivi.
89The eternal Vishnu himself, O Bharata, confirmed his power, telling him,-No one, O king, shall excel you.
90The divine Vishnu entered the body of that king for his penances. Therefore the entire universe adored Prithu who was the greatest of kings.
91O king, your kingdom should always be protected by the help of the science of punishment. You should also, by careful observation made through the movements of your spies, protect it in such a manner that no one may injure it.
92All good acts, O king, lead to the wellbeing of a monarch. The conduct of a king should be governed by his own intelligence as also by the opportunities and means that may come of themselves.
93What other cause can there be for which all men obey one person, save the divinity of the monarch? At that time a golden lotus sprang from Vishnu's brow.
94The Goddess Shree was born of that lotus. she became the consort of the highly intelligent Dharma. Upon Sree, O son of Pandu, Dharma begot Artha.
95All the three, viz., Dharma and Artha and Sree, were established in a king. A person, upon the wane of his merit, descends from heaven to Earth, and is born as a king well read in the science of punishment. Such a person becomes great and is really a portion of Vishnu on Earth. He becomes highly intelligent and obtains superiority over others.
96Established by the gods, no one goes above him. It is therefore that everybody obeys one, and it is for this, that the world cannot command him.
97Good acts, O king, lead to good. It is therefore that a great many obey his command, through he belongs to the same world and is possessed of similar limbs.
98He who once beheld Prithu's sweet face, became obedient to him. Thenceforth he began to know him as handsome, wealthy and highly blessed.
99For the might of his sceptre, the practice of morality and just conduct became so visible on Earth. It is therefore that the Earth abounded with virtues.
100Thus, O Yudhishthira, the histories of the past, the origin of the great Rishis, the holy rivers, the planets and stars and asterisms, the duties of the four modes of life, the four kinds of Homa, the characteristics of the four castes and the four branches of learning were all described in that work (of Brahma).
101Whatever objects or things, O son of Pandu, there are on Earth, were all described in that work of the Grandfather. Histories, the Vedas and the Nyaya (logic) were all described in it, as also penances, knowledge, abstention from injury to all creatures, truth, falsehood, and high morality.
102Adoration of aged persons, gifts, purity of conduct, readiness for work and mercy towards all creatures, were very fully treated in it.
103There is no doubt in this. Since then, O king, the learned have begun to say there is no difference between a god and a king.
104I have now told everything about the greatness of kings. What other subject is there, O chief of the Bharatas, which I shall next describe.
Hindi
1अगले दिन अपनी शय्याओं से उठकर और शास्त्रों में विहित प्रातःकालीन कर्म सम्पन्न करके पाण्डव तथा यादव किलेबन्द नगरों के समान अपने रथों पर चल पड़े।
2कुरुक्षेत्र में जाकर और निष्पाप भीष्म के समीप पहुँचकर उन्होंने उन रथीश्रेष्ठ से पूछा कि क्या उनकी रात्रि सुखपूर्वक बीती।
3समस्त ऋषियों को प्रणाम करके और बदले में उनसे आशीर्वाद पाकर वे राजकुमार भीष्म के चारों ओर बैठ गए।
4तब भीष्म की पूजा करके राजा युधिष्ठिर ने हाथ जोड़कर ये वचन कहे।
5युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, हे भरत, पृथ्वी पर जिस "राजन्" शब्द का प्रयोग होता है, वह कहाँ से आया? हे शत्रुतापन, यह मुझे बताइए।
6जिसके हाथ, भुजाएँ और गर्दन दूसरों के समान हैं, जिसकी बुद्धि और इन्द्रियाँ दूसरों के समान हैं, जो दूसरों की भाँति ही सुख-दुःख के अधीन है, जिसकी पीठ, मुख और उदर शेष संसार के समान हैं, जिसके प्राणरस, अस्थियाँ, मज्जा, माँस और रक्त शेष संसार के समान हैं, जो दूसरों की भाँति श्वास लेता और छोड़ता है, जो अन्य मनुष्यों के समान ही प्राणवायु और शरीर से युक्त है, जो जन्म और मृत्यु में दूसरों के समान है — वस्तुतः जो मनुष्यों के समस्त लक्षणों में दूसरों के समान ही है — तो फिर एक ही मनुष्य, अर्थात् राजा, अनेक वीर और बुद्धिमान् पुरुषों से भरे शेष संसार पर शासन क्यों करता है?
7ऐसा क्यों है कि एक ही मनुष्य वीर, तेजस्वी, कुलीन और सदाचारी पुरुषों से भरे इस विशाल विश्व पर शासन करता है? समस्त मनुष्य उसकी कृपा पाने का प्रयत्न क्यों करते हैं?
8ऐसा क्यों है कि एक मनुष्य के प्रसन्न होने पर सारा संसार प्रसन्न हो जाता है और यदि वह एक मनुष्य दुःखी हो तो सारा संसार दुःखी हो जाता है?
9हे भरतश्रेष्ठ, मैं यह विस्तार से सुनना चाहता हूँ। हे वक्ताश्रेष्ठ, यह मुझे पूर्ण रूप से समझाइए।
10हे राजन्, इस सबका कोई महान् कारण अवश्य होगा, क्योंकि देखा जाता है कि सारा संसार एक ही मनुष्य के सम्मुख देवता के समान नतमस्तक होता है।
11हे राजाश्रेष्ठ, एकाग्र चित्त से पूरा सुनो कि स्वर्णयुग में राज्यसत्ता की स्थापना सर्वप्रथम किस प्रकार हुई।
12आरम्भ में न राज्यसत्ता थी, न राजा, न दण्ड और न दण्ड देने वाला। समस्त मनुष्य धर्मपूर्वक एक-दूसरे की रक्षा करते थे।
13हे भरत, इस प्रकार धर्मपूर्वक एक-दूसरे की रक्षा करते हुए जीवन बिताते-बिताते (कालान्तर में) उन्हें यह कार्य कष्टकर लगने लगा। तब भ्रान्ति ने उनके हृदयों को अपने वश में कर लिया।
14हे राजकुमार, भ्रान्ति के अधीन हो जाने पर मनुष्यों की समझ धूमिल हो गई और तब से उनका धर्म क्षीण होने लगा।
15हे भरतश्रेष्ठ, जब उनकी समझ धूमिल हो गई और जब मनुष्य भ्रान्ति के अधीन हो गए, तब वे सब लोभी हो गए।
16और चूँकि मनुष्य उन वस्तुओं को प्राप्त करने का प्रयत्न करने लगे जो उनकी नहीं थीं, इसलिए काम नामक एक अन्य विकार ने उन्हें जकड़ लिया।
17जब वे काम के अधीन हो गए, तब क्रोध नामक एक अन्य विकार ने शीघ्र ही उन पर आक्रमण किया। एक बार क्रोध के अधीन हो जाने पर उन्होंने कर्तव्य और अकर्तव्य का समस्त विवेक खो दिया।
18अनियन्त्रित काम-भोग आरम्भ हो गया। मनुष्य जो चाहते वही कहने लगे। भक्ष्य और अभक्ष्य तथा धर्म और अधर्म के समस्त भेद लुप्त हो गए।
19जब मनुष्यों में यह अव्यवस्था फैल गई, तब वेद लुप्त हो गए। वेदों के लुप्त हो जाने पर धर्म भी चला गया।
20जब वेद और धर्म — दोनों नष्ट हो गए, तब देवता भय से आक्रान्त हो गए। हे नरश्रेष्ठ, भय से आक्रान्त होकर उन्होंने ब्रह्मा की सहायता माँगी।
21विश्व के दिव्य पितामह को प्रसन्न करके शोक से पीड़ित देवताओं ने हाथ जोड़कर उनसे कहा — हे देव, मनुष्यलोक में लोभ और भ्रान्ति के कारण सनातन वेद पीड़ित हो गए हैं। इससे हम भय से घिर गए हैं।
22हे परमेश्वर, वेदों के नष्ट होने के साथ धर्म भी नष्ट हो गया है। हे त्रिलोक के परमेश्वर, इसी कारण हम मनुष्यों की स्थिति में गिरने वाले हैं।
23मनुष्य ऊपर की ओर आहुति देते थे, जबकि हम नीचे की ओर वर्षा करते थे। मनुष्यों में समस्त धार्मिक कर्मों के रुक जाने से हमें महान् कष्ट भोगना पड़ेगा।
24अतः हे पितामह, आप हमारे कल्याण का ऐसा उपाय सोचिए जिससे आपकी शक्ति से रचा गया यह विश्व विनाश को प्राप्त न हो। इस प्रकार कहे जाने पर स्वयम्भू दिव्य भगवान् ने उनसे कहा — हे देवश्रेष्ठो, मैं तुम्हारे हित का उपाय सोचूँगा; तुम्हारा भय दूर हो। तब पितामह ने अपनी ही बुद्धि से एक लाख अध्यायों का एक ग्रन्थ रचा। उसमें धर्म, अर्थ और काम के विषयों का निरूपण था।
25स्वयम्भू ने उस ग्रन्थ को त्रिवर्ग विषयक कहकर नाम दिया। उन्होंने मोक्ष नामक एक चौथे विषय का भी निरूपण किया, जिसका अर्थ और लक्षण भिन्न हैं।
26सत्त्व, तम और अज्ञान के गुणों के अनुसार मोक्ष के त्रिविध लक्षण तथा एक अन्य, अर्थात् फल की इच्छा के बिना कर्तव्य का पालन — इनका भी उसमें वर्णन था। दण्ड के एक अन्य त्रिविध लक्षण, अर्थात् संरक्षण, वृद्धि और विनाश का भी उसमें निरूपण था।
27उसमें छह अन्य विषयों का भी वर्णन था — मनुष्यों के हृदय, देश, काल, साधन, युक्तियाँ तथा सन्धियाँ और उनके कारण।
28हे भरतश्रेष्ठ, तीनों वेदों में विहित धार्मिक कर्म, ज्ञान, जीविका के लिए आवश्यक कर्म (अर्थात् कृषि, वाणिज्य आदि) तथा विधिशास्त्र नामक अत्यन्त विस्तृत विद्याशाखा का भी उसमें वर्णन था।
29हे राजन्, मन्त्रियों के प्रति व्यवहार, गुप्तचर, राजकुमारों के लक्षण, गुप्त एजेन्ट, दूत तथा अन्य प्रकार के प्रतिनिधि, साम, भेद, दान और दण्ड — इनके साथ पाँचवें रूप में उपेक्षा — इन सब विषयों का भी वहाँ पूर्ण वर्णन था।
30सब प्रकार के विचार-विमर्श, फूट डालने की मन्त्रणाएँ, विचार-विमर्श की भूलें, तथा भय से, सदाचार से और धन के दान से की गई तीन प्रकार की — अर्थात् बुरी, मध्यम और उत्तम — मन्त्रणाओं की सफलता या असफलता के परिणाम — इन सबका वहाँ वर्णन था।
31यात्रा करने के चार प्रकार के काल, त्रिवर्ग के समुच्चय का विस्तार, तीन प्रकार की विजय — अर्थात् वह जो धर्मपूर्वक प्राप्त हो, वह जो धन से प्राप्त हो और वह जो छल से प्राप्त हो — इनका पूर्ण वर्णन था। पाँच अंगों (अर्थात् मन्त्री, राज्य, दुर्ग, सेना और कोष) के तीन प्रकार के लक्षण — बुरे, मध्यम और उत्तम — का भी उसमें वर्णन था।
32दो प्रकार के दण्डों — अर्थात् प्रकट और गुप्त — का भी वर्णन था। आठ प्रकार के प्रकट दण्ड तथा आठ प्रकार के गुप्त दण्डों का भी पूर्ण वर्णन था।
33हे पाण्डुपुत्र, रथ, हाथी, अश्व और पैदल सेना, बेगारी मजदूर, नौकाचालक तथा (सेनाओं के) वेतनभोगी सेवक, और युद्धभूमि वाले देश से लिए गए पथप्रदर्शक — हे कौरव्य, ये आठ प्रकट दण्ड के साधन हैं। तीन प्रकार की वस्तुओं — अर्थात् वस्त्र, भोजन और अभिचार — के विषय में चर और अचर विष के प्रयोग का भी उल्लेख था। शत्रु, मित्र और उदासीन — इनका भी वर्णन था।
34(अनुसरण करने योग्य) मार्गों के विविध लक्षण, शिविर डालने की भूमि का स्वरूप, आत्मरक्षा, रथों तथा युद्ध और व्यवहार के अन्य उपकरणों के निर्माण की देखरेख, मनुष्यों, हाथियों, रथों और अश्वों की रक्षा तथा उन्नति के विविध उपाय, सैनिकों की व्यूहरचना के विविध प्रकार, युद्ध की रणनीतियाँ और चालें, अनिष्टसूचक ग्रहयोग, अपशकुन (जैसे भूकम्प), युद्ध और पीछे हटने की कुशल विधियाँ, शस्त्रों का ज्ञान और उनका उचित रखरखाव, सेना के विकार और उनसे छुटकारा पाने के उपाय, सेना को हर्ष और विश्वास से भरने के साधन, रोग, विपत्ति और संकट के काल, युद्ध में पैदल सेना के संचालन का ज्ञान, भय उत्पन्न करने और आज्ञाएँ सूचित करने की विधियाँ, ध्वजाओं के प्रदर्शन से शत्रु को भयभीत करना, चोरों और भयंकर वन्य जातियों द्वारा, आग लगाने वालों, विष देने वालों और जालसाजों द्वारा, शत्रु-सेनाओं के प्रमुख अधिकारियों में गुटबन्दी उत्पन्न करके, फसलों और वनस्पतियों को काटकर, शत्रु के हाथियों की सामर्थ्य नष्ट करके, भय उत्पन्न करके, शत्रु की उस प्रजा का सम्मान करके जो आक्रमणकारी के प्रति सद्भाव रखती है, तथा शत्रु को विश्वास से भरकर — शत्रु के राज्य पर आक्रमण करने के विविध उपाय, राज्य के सात प्रमुख अंगों का ह्रास, वृद्धि और सामंजस्य, कार्यों की सामर्थ्य, उन्हें सिद्ध करने के साधन, राज्य के विस्तार की विधियाँ, शत्रु के देश में रहने वालों को अपनी ओर मिलाने के उपाय, दण्ड और विनाश, दृढ़ और निष्पक्ष न्याय-व्यवस्था, दुष्टों का उन्मूलन, मल्लयुद्ध, शस्त्रों का चलाना, फेंकना और प्रहार करना, उपहार देने और आवश्यक वस्तुओं का संचय करने की विधियाँ, अभुक्तों को भोजन कराना और जिन्हें भोजन कराया जा चुका है उनकी देखभाल करना, उचित समय पर धन का दान, दुर्व्यसनों से मुक्ति, राजा के लक्षण, सैन्य अधिकारियों की योग्यताएँ, त्रिवर्ग के स्रोत तथा उसके गुण-दोष, विविध प्रकार के दुरभिसन्धि, आश्रितों का आचरण, सब पर सन्देह, असावधानी का परिहार, अप्राप्त वस्तुओं की प्राप्ति, प्राप्त वस्तुओं की उन्नति, योग्य पुरुषों को दान, धार्मिक प्रयोजनों के लिए, अभीष्ट वस्तुओं की प्राप्ति के लिए तथा संकट और विपत्ति दूर करने के लिए धन का व्यय — इन सबका उस ग्रन्थ में वर्णन था।
35हे कुरुश्रेष्ठ, क्रोध और काम से उत्पन्न दस भयंकर व्यसनों का भी उस ग्रन्थ में वर्णन था।
36काम से उत्पन्न चार प्रकार के व्यसनों — अर्थात् आखेट, द्यूत, मद्यपान और स्त्रीसंसर्ग — का वर्णन स्वयम्भू ने उस ग्रन्थ में किया।
37वाणी की कठोरता, उग्रता, दण्ड की कठोरता, शरीर को पीड़ा पहुँचाना, आत्महत्या और अपने ही प्रयोजनों को विफल करना — क्रोध से उत्पन्न इन छह प्रकार के दोषों का भी वर्णन किया गया है।
38विविध प्रकार के यन्त्रों और उनके प्रयोगों का वर्णन वहाँ किया गया है। शत्रु के राज्यों का विध्वंस, शत्रुओं पर आक्रमण, सीमा-रेखाओं और अन्य चिह्नों का नाश और स्थानान्तरण, बड़े वृक्षों का काटा जाना, दुर्गों की घेराबन्दी, कृषि तथा अन्य उपयोगी कार्यों की देखरेख, और आवश्यक वस्तुओं का संग्रह, वस्त्र तथा उन्हें बनाने की उत्तम विधियाँ — इन सबका वर्णन था।
39हे युधिष्ठिर, पणव, आनक, शंख और दुन्दुभि के लक्षण और उपयोग; छह प्रकार की वस्तुएँ — अर्थात् रत्न, पशु, भूमि, वस्त्र, दासियाँ और स्वर्ण — तथा उन्हें प्राप्त करने और नष्ट करने के उपाय; नवविजित राज्य में शान्ति स्थापित करना; सज्जनों का सम्मान; विद्वानों से मैत्री; दान के नियमों तथा होम आदि धार्मिक कर्मों का ज्ञान; मंगल वस्तुओं का स्पर्श; शरीर की देखभाल और उसका संस्कार; भोजन बनाने और ग्रहण करने की विधि; आचरण की पवित्रता; एक ही मार्ग पर चलकर समृद्धि की प्राप्ति; वाणी की सत्यता; वाणी की मधुरता; उत्सवों और सामाजिक समारोहों के अवसरों पर तथा घर के भीतर किए जाने वाले कर्मों का पालन; समस्त सभास्थलों में पुरुषों के प्रकट और गुप्त कर्म; मनुष्यों के आचरण का निरन्तर निरीक्षण; ब्राह्मणों की दण्ड से मुक्ति; उचित दण्ड का विधान; आश्रितों को उनके सम्बन्ध और गुण के अनुसार दिया जाने वाला सम्मान; प्रजा की रक्षा और राज्य के विस्तार के उपाय; बारह राजाओं के बीच रहने वाले राजा को चार प्रकार के शत्रुओं, चार प्रकार के मित्रों और चार प्रकार के उदासीनों के विषय में जिस नीति का पालन करना चाहिए वह उपदेश; शरीर की रक्षा, व्यायाम और उन्नति के विषय में आयुर्वेदीय ग्रन्थों में विहित बहत्तर कर्म; तथा विशेष देशों, जातियों और कुलों के आचार — इन सबका उस ग्रन्थ में विधिवत् वर्णन था।
40धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष का भी उसमें निरूपण था। हे प्रचुर दान देने वाले, अर्जन के विविध उपाय, विविध प्रकार के धन की कामना, राजस्व के प्रमुख स्रोत बनने वाली कृषि तथा अन्य कर्मों की विधियाँ, माया उत्पन्न करने और उसका प्रयोग करने के विविध साधन, तथा जिन विधियों से रुका हुआ जल दूषित हो जाता है — इन सबका उसमें वर्णन था।
41हे राजाश्रेष्ठ, वे समस्त उपाय, जिनके द्वारा मनुष्यों को धर्म और ईमानदारी के मार्ग से गिरने से रोका जा सके, उस ग्रन्थ में निरूपित थे।
42उस परम कल्याणकारी ग्रन्थ की रचना करके दिव्य भगवान् ने प्रसन्नतापूर्वक इन्द्र आदि देवताओं से ये वचन कहे।
43संसार के हित के लिए तथा त्रिवर्ग (अर्थात् धर्म, अर्थ और काम) की स्थापना के लिए मैंने वाणी के सार-रूप इस शास्त्र की रचना की है।
44दण्ड की सहायता से यह शास्त्र संसार की रक्षा करेगा। पुरस्कार और दण्ड का विधान करता हुआ यह शास्त्र मनुष्यों के बीच कार्य करेगा।
45और चूँकि मनुष्य दण्ड के द्वारा शासित होंगे, इसीलिए यह शास्त्र तीनों लोकों में दण्डनीति (दण्ड का शास्त्र) नाम से विख्यात होगा।
46छहों के समस्त गुणों का सार धारण करने वाला यह शास्त्र महापुरुषों द्वारा सदा अत्यन्त सम्मानित होगा। धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष — सबका इसमें वर्णन है।
47इसके पश्चात् उमा के पति, विशाल नेत्रों वाले, अनेक रूपों वाले, समस्त कल्याणों के स्रोत दिव्य शिव ने सर्वप्रथम उसे पढ़ा और उसमें निष्णात हुए।
48किन्तु मनुष्य की आयु के क्रमशः घटते जाने को देखकर दिव्य शिव ने ब्रह्मा द्वारा रचित उस अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शास्त्र का संक्षेप किया।
49वैशालाक्ष नामक वह संक्षेप, जिसमें दस सहस्र अध्याय थे, तब ब्रह्म के प्रति निष्ठ और महान् तपोबल वाले इन्द्र ने ग्रहण किया।
50दिव्य इन्द्र ने उसे पुनः संक्षिप्त करके पाँच सहस्र अध्यायों का ग्रन्थ बनाया और उसका नाम वाहुदन्तक रखा।
51तत्पश्चात् पराक्रमी बृहस्पति ने अपनी बुद्धि से उस ग्रन्थ को और भी संक्षिप्त करके तीन सहस्र अध्यायों का बना दिया और उसका नाम बार्हस्पत्य रखा।
52तदनन्तर योग के प्रसिद्ध आचार्य, अपार बुद्धि वाले कवि (उशनस्) ने उसे और भी संक्षिप्त करके एक सहस्र अध्यायों का ग्रन्थ बना दिया।
53मनुष्य की आयु और (प्रत्येक वस्तु के) सामान्य ह्रास को देखकर महर्षियों ने संसार के कल्याण के लिए इस प्रकार उस शास्त्र का संक्षेप किया।
54तब प्रजापति विष्णु के पास जाकर देवताओं ने उनसे कहा — हे देव, मनुष्यों में उस एक को बताइए जो शेष सबके ऊपर सर्वोच्च शासन करने के योग्य हो।
55दिव्य और पराक्रमी नारायण ने कुछ विचार करके अपनी इच्छा से अपने तेज से उत्पन्न विरजस् नामक एक पुत्र की सृष्टि की।
56किन्तु परम भाग्यशाली विरजस् ने पृथ्वी पर शासन करने की इच्छा नहीं की। हे पाण्डुपुत्र, उनका मन संन्यास के जीवन की ओर झुका हुआ था।
57विरजस् के कृत्तिमत् नामक एक पुत्र हुआ। उसने भी सुख और भोग का त्याग कर दिया। कृत्तिमत् के कर्दम नामक एक पुत्र हुआ। कर्दम ने भी कठोर तपस्या की।
58प्रजापति कर्दम ने अनंग नामक पुत्र उत्पन्न किया, जो प्राणियों का रक्षक, धर्मात्मा और दण्डनीति का सुशिक्षित ज्ञाता हुआ।
59अनंग ने अतिबल नामक पुत्र उत्पन्न किया, जो राजनीति में सुशिक्षित था। अपने पिता की मृत्यु के पश्चात् विशाल साम्राज्य पाकर वह अपनी वासनाओं का दास बन गया।
60हे राजन्, मृत्यु की एक मानसी कन्या थी जिसका नाम सुनीथा था और जो तीनों लोकों में विख्यात थी। उसका विवाह अतिबल से हुआ और उसने वेन नामक एक पुत्र को जन्म दिया।
61क्रोध और द्वेष का दास वेन समस्त प्राणियों के प्रति अधर्मी और अत्याचारी हो गया। ब्रह्मवादी ऋषियों ने मन्त्रों से अभिमन्त्रित कुश के तिनकों से उसका वध कर दिया।
62निरन्तर मन्त्रोच्चार करते हुए उन ऋषियों ने वेन की दाहिनी जाँघ को बींध दिया। तब उस जाँघ से पृथ्वी पर एक ठिगने अंगों वाला पुरुष प्रकट हुआ, जो जली हुई लकड़ी के समान था, जिसके नेत्र रक्त के समान लाल और केश काले थे। उन ब्रह्मवादियों ने उससे कहा — "निषीद" (यहीं बैठ जा)।
63उसी से निषाद उत्पन्न हुए, अर्थात् वे दुष्ट जातियाँ जो पर्वतों और वनों में रहती हैं, तथा वे सैकड़ों-सहस्रों म्लेच्छ भी जो विन्ध्य पर्वतमालाओं पर निवास करते हैं।
64तब उन महर्षियों ने वेन की दाहिनी भुजा को बींधा। उससे एक ऐसा पुरुष प्रकट हुआ जो रूप में दूसरा इन्द्र ही था।
65कवच धारण किए, तलवार, धनुष और बाणों से सज्जित तथा युद्धशास्त्र में निष्णात वह वेदों और उनके अंगों का भी अधिपति था।
66हे राजन्, दण्डनीति के समस्त विधान अपने साकार रूपों में उस नरश्रेष्ठ के पास आए। तब वेन के पुत्र ने हाथ जोड़कर उन महर्षियों से कहा।
67मुझे अत्यन्त तीक्ष्ण और निर्मल बुद्धि प्राप्त हुई है। मुझे पूरी तरह बताइए कि मैं इससे क्या करूँ।
68आप जो भी उपयोगी कार्य बताने की कृपा करेंगे, उसे मैं बिना हिचकिचाहट के सम्पन्न करूँगा।
69इस प्रकार कहे जाने पर वहाँ उपस्थित देवताओं ने तथा ऋषियों ने उससे कहा — तुम निर्भय होकर सब प्रकार के धर्मकार्य करो।
70जो प्रिय है और जो अप्रिय है — इसकी परवाह किए बिना समस्त प्राणियों को समान दृष्टि से देखो। काम, क्रोध, लोभ और मान का त्याग करो, और सदा धर्म के आदेशों का पालन करते हुए, जो भी अपने कर्तव्य का पालन न करे, उसे — चाहे वह कोई भी हो — अपने ही हाथों दण्ड दो।
71तुम यह शपथ भी लो कि तुम मन, वचन और कर्म से सदा उस धर्म की रक्षा करोगे जो वेदों द्वारा पृथ्वी पर स्थापित किया गया है।
72तुम यह शपथ भी लो कि तुम दण्डनीति की सहायता से वेदों में विहित धर्मों का निर्भय होकर पालन करोगे और कभी मनमाना आचरण नहीं करोगे।
73हे पराक्रमी, यह जान लो कि ब्राह्मण दण्ड से मुक्त हैं, और आगे यह वचन दो कि तुम संसार की वर्णसंकर से रक्षा करोगे।
74इस प्रकार कहे जाने पर वेन के पुत्र ने ऋषियों के नेतृत्व वाले उन देवताओं को उत्तर दिया — वे नरश्रेष्ठ, अर्थात् परम भाग्यशाली ब्राह्मण, मेरे द्वारा सदा पूजित होंगे।
75तब उन ब्रह्मवादियों ने उससे कहा — ऐसा ही हो। तब ब्रह्म के महान् आगार शुक्र उसके पुरोहित हुए।
76वालखिल्य उसके मन्त्री बने और सारस्वत उसके सहचर। यशस्वी महर्षि गर्ग उसके ज्योतिषी बने।
77श्रुतियों की यह महान् घोषणा मनुष्यों में विख्यात है कि पृथु विष्णु से आठवें हैं। उससे कुछ पूर्व सूत और मागध नामक दो पुरुष उत्पन्न हुए थे। वे उसके वन्दी और स्तुतिपाठक बने।
78प्रसन्न होकर महान् पराक्रम से सम्पन्न वेन के राजपुत्र पृथु ने सूत को समुद्र के तट पर स्थित भूमि दी और मागध को वह देश दिया जो तब से मगध नाम से विख्यात है।
79हमने सुना है कि पृथ्वी का धरातल पहले अत्यन्त ऊबड़-खाबड़ था। पृथु ने ही उसका धरातल समतल किया।
80प्रत्येक मन्वन्तर में पृथ्वी ऊबड़-खाबड़ हो जाती है। हे राजन्, वेन के पुत्र ने अपने धनुष की कोटि से चारों ओर पड़ी चट्टानों को हटा दिया। इस उपाय से पहाड़ और पर्वत आकार में बढ़ गए। तब विष्णु, इन्द्र सहित देवगण, ऋषिगण, लोकपाल और ब्राह्मण पृथु के राज्याभिषेक के लिए एकत्र हुए। हे पाण्डुपुत्र, स्वयं पृथ्वी साकार रूप धारण कर रत्नों और मणियों की भेंट लेकर उनके पास आई।
81हे युधिष्ठिर, नदियों के स्वामी समुद्र, पर्वतों के राजा हिमवान् और शक्र ने उन्हें अक्षय धन दिया।
82स्वर्ण के पर्वत महान् मेरु ने उन्हें उस बहुमूल्य धातु के ढेर दिए। मनुष्यों के कन्धों पर वहन किए जाने वाले, यक्षों और राक्षसों के स्वामी दिव्य कुबेर ने उन्हें धर्म, अर्थ और काम के आवश्यक कार्यों को सम्पन्न करने के लिए पर्याप्त धन दिया। हे पाण्डुपुत्र, वेन के पुत्र ने ज्यों ही उनका स्मरण किया, त्यों ही लाखों की संख्या में अश्व, रथ, हाथी और मनुष्य उत्पन्न हो गए।
83हे पाण्डुपुत्र, उस समय (पृथ्वी पर) न जरा थी, न अकाल, न विपत्ति, न रोग।
84उस राजा द्वारा प्रदान की गई रक्षा के कारण किसी को सर्पों से, चोरों से अथवा किसी अन्य स्रोत से कोई भय नहीं रहा।
85जब वे समुद्र में जाते तब उसका जल ठोस हो जाता। पर्वत उन्हें मार्ग दे देते और उनकी ध्वजा कहीं भी बाधित नहीं होती।
86उन्होंने पृथ्वी से, जैसे कोई ग्वाला गौ से दूध दुहता है, यक्षों, राक्षसों, नागों और अन्य प्राणियों के भोजन के लिए सत्रह प्रकार की फसलें दुह लीं।
87उन महान् राजा ने समस्त प्राणियों को धर्म को ही सर्वोपरि मानने के लिए प्रेरित किया; और चूँकि उन्होंने समस्त प्रजा को प्रसन्न (रञ्जित) किया, इसीलिए वे "राजन्" कहलाए।
88और चूँकि उन्होंने ब्राह्मणों के क्षत (घावों) का भी उपचार किया, इसीलिए वे क्षत्रिय नाम से विख्यात हुए। और चूँकि (उनके शासनकाल में) पृथ्वी धर्म के आचरण के लिए विख्यात हुई, इसीलिए वह पृथिवी नाम से विख्यात हुई।
89हे भरत, सनातन विष्णु ने स्वयं उनकी शक्ति की पुष्टि करते हुए उनसे कहा — हे राजन्, कोई भी तुमसे बढ़कर न होगा।
90दिव्य विष्णु उनकी तपस्या के कारण उस राजा के शरीर में प्रविष्ट हो गए। इसीलिए सम्पूर्ण विश्व ने राजाओं में श्रेष्ठ पृथु की पूजा की।
91हे राजन्, तुम्हारे राज्य की रक्षा सदा दण्डनीति की सहायता से होनी चाहिए। तुम्हें अपने गुप्तचरों की गतिविधियों द्वारा सावधानीपूर्वक निरीक्षण करके उसकी रक्षा इस प्रकार करनी चाहिए कि कोई उसे हानि न पहुँचा सके।
92हे राजन्, समस्त सत्कर्म राजा के कल्याण की ओर ले जाते हैं। राजा का आचरण उसकी अपनी बुद्धि से तथा स्वयं आ पड़ने वाले अवसरों और साधनों से निर्धारित होना चाहिए।
93राजा की दिव्यता के अतिरिक्त और कौन सा कारण हो सकता है जिससे समस्त मनुष्य एक ही पुरुष की आज्ञा मानते हैं? उस समय विष्णु के भाल से एक स्वर्ण कमल प्रकट हुआ।
94उस कमल से श्री देवी उत्पन्न हुईं। वे परम बुद्धिमान् धर्म की पत्नी बनीं। हे पाण्डुपुत्र, श्री के गर्भ से धर्म ने अर्थ को उत्पन्न किया।
95ये तीनों, अर्थात् धर्म, अर्थ और श्री, राजा में प्रतिष्ठित हुए। जिस पुरुष का पुण्य क्षीण हो जाता है, वह स्वर्ग से पृथ्वी पर उतरता है और दण्डनीति में सुशिक्षित राजा के रूप में जन्म लेता है। ऐसा पुरुष महान् बनता है और वास्तव में पृथ्वी पर विष्णु का अंश होता है। वह परम बुद्धिमान् होता है और दूसरों पर श्रेष्ठता प्राप्त करता है।
96देवताओं द्वारा प्रतिष्ठित होने के कारण कोई उससे ऊपर नहीं जाता। इसीलिए सब एक की आज्ञा मानते हैं, और इसी कारण संसार उसे आदेश नहीं दे सकता।
97हे राजन्, सत्कर्म कल्याण की ओर ले जाते हैं। इसीलिए अनेक लोग उसकी आज्ञा मानते हैं, यद्यपि वह उसी संसार का है और उसके अंग भी वैसे ही हैं।
98जिसने एक बार पृथु का मधुर मुख देख लिया, वह उनका आज्ञाकारी बन गया। तब से वह उन्हें सुन्दर, धनवान् और परम भाग्यशाली मानने लगा।
99उनके राजदण्ड के प्रभाव से पृथ्वी पर धर्म और न्यायपूर्ण आचरण इतने प्रत्यक्ष हो गए। इसीलिए पृथ्वी सद्गुणों से भर गई।
100इस प्रकार, हे युधिष्ठिर, अतीत के इतिहास, महर्षियों की उत्पत्ति, पवित्र नदियाँ, ग्रह, तारे और नक्षत्र, चारों आश्रमों के कर्तव्य, चार प्रकार के होम, चारों वर्णों के लक्षण तथा विद्या की चारों शाखाएँ — इन सबका ब्रह्मा के उस ग्रन्थ में वर्णन था।
101हे पाण्डुपुत्र, पृथ्वी पर जो भी वस्तुएँ अथवा पदार्थ हैं, उन सबका पितामह के उस ग्रन्थ में वर्णन था। इतिहास, वेद और न्याय (तर्कशास्त्र) — इन सबका उसमें वर्णन था, और तपस्या, ज्ञान, समस्त प्राणियों की हिंसा से विरति, सत्य, असत्य और उत्तम धर्म का भी।
102वृद्धजनों की सेवा, दान, आचरण की पवित्रता, कर्म के लिए तत्परता और समस्त प्राणियों के प्रति दया — इनका उसमें अत्यन्त विस्तार से निरूपण था।
103इसमें कोई सन्देह नहीं। हे राजन्, तभी से विद्वान् कहने लगे हैं कि देवता और राजा में कोई भेद नहीं है।
104अब मैंने तुम्हें राजाओं की महत्ता के विषय में सब कुछ बता दिया। हे भरतश्रेष्ठ, अब और कौन सा विषय है जिसका मैं वर्णन करूँ?
Nepali
1भोलिपल्ट आफ्ना शय्याबाट उठेर र शास्त्रमा विहित प्रातःकालीन कर्म सम्पन्न गरेर पाण्डव तथा यादवहरू किल्लाबन्द नगरजस्ता आफ्ना रथमा हिँडे।
2कुरुक्षेत्रमा गएर र निष्पाप भीष्मको समीप पुगेर उनीहरूले ती रथीश्रेष्ठसँग सोधे कि उनको रात सुखपूर्वक बित्यो कि बितेन।
3सम्पूर्ण ऋषिहरूलाई प्रणाम गरेर र बदलामा तिनीहरूबाट आशीर्वाद पाएर ती राजकुमारहरू भीष्मको चारैतिर बसे।
4तब भीष्मको पूजा गरेर राजा युधिष्ठिरले हात जोडेर यी वचन भने।
5युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, हे भरत, पृथ्वीमा जुन "राजन्" शब्दको प्रयोग हुन्छ, त्यो कहाँबाट आयो? हे शत्रुतापन, यो मलाई बताउनुहोस्।
6जसका हात, भुजा र घाँटी अरूकै जस्तै छन्, जसको बुद्धि र इन्द्रिय अरूकै जस्तै छन्, जो अरूकै जस्तै सुखदुःखको अधीनमा छ, जसको पीठ, मुख र पेट बाँकी संसारकै जस्तै छन्, जसका प्राणरस, हाड, मज्जा, मासु र रगत बाँकी संसारकै जस्तै छन्, जसले अरूजस्तै सास लिन्छ र छाड्दछ, जो अन्य मानिसजस्तै प्राणवायु र शरीरले युक्त छ, जो जन्म र मृत्युमा अरूजस्तै छ — वस्तुतः जो मानिसका सम्पूर्ण लक्षणमा अरूजस्तै छ — त्यसो भए एउटै मानिस, अर्थात् राजाले, अनेक वीर र बुद्धिमान् पुरुषले भरिएको बाँकी संसारमाथि किन शासन गर्दछ?
7यस्तो किन छ कि एउटै मानिसले वीर, तेजस्वी, कुलीन र सदाचारी पुरुषले भरिएको यस विशाल विश्वमाथि शासन गर्दछ? सम्पूर्ण मानिसहरूले उसको कृपा पाउने प्रयत्न किन गर्दछन्?
8यस्तो किन छ कि एउटा मानिस प्रसन्न हुँदा सारा संसार प्रसन्न हुन्छ र यदि त्यो एक मानिस दुःखी भयो भने सारा संसार दुःखी हुन्छ?
9हे भरतश्रेष्ठ, म यो विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्छु। हे वक्ताश्रेष्ठ, यो मलाई पूर्ण रूपमा बुझाउनुहोस्।
10हे राजन्, यो सबैको कुनै महान् कारण अवश्य होला, किनभने देखिन्छ कि सारा संसार एउटै मानिसका सामु देवताजस्तै नतमस्तक हुन्छ।
11हे राजाश्रेष्ठ, एकाग्र चित्तले पूरै सुन कि स्वर्णयुगमा राज्यसत्ताको स्थापना सर्वप्रथम कसरी भयो।
12आरम्भमा न राज्यसत्ता थियो, न राजा, न दण्ड र न दण्ड दिने। सम्पूर्ण मानिसहरू धर्मपूर्वक एकअर्काको रक्षा गर्दथे।
13हे भरत, यसरी धर्मपूर्वक एकअर्काको रक्षा गर्दै जीवन बिताउँदा-बिताउँदै (कालान्तरमा) तिनीहरूलाई यो काम कष्टकर लाग्न थाल्यो। तब भ्रान्तिले तिनीहरूका हृदयलाई आफ्नो वशमा पार्यो।
14हे राजकुमार, भ्रान्तिको अधीनमा परेपछि मानिसहरूको समझ धमिलियो र त्यसपछि तिनीहरूको धर्म क्षीण हुन थाल्यो।
15हे भरतश्रेष्ठ, जब तिनीहरूको समझ धमिलियो र जब मानिसहरू भ्रान्तिको अधीनमा परे, तब तिनीहरू सबै लोभी भए।
16र किनभने मानिसहरूले ती वस्तु प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्न थाले जो तिनीहरूका थिएनन्, त्यसैले काम नामक अर्को विकारले तिनीहरूलाई जकड्यो।
17जब तिनीहरू कामको अधीनमा परे, तब क्रोध नामक अर्को विकारले चाँडै तिनीहरूमाथि आक्रमण गर्यो। एक पटक क्रोधको अधीनमा परेपछि तिनीहरूले कर्तव्य र अकर्तव्यको सम्पूर्ण विवेक गुमाए।
18अनियन्त्रित काम-भोग सुरु भयो। मानिसहरू जे चाहन्थे त्यही भन्न थाले। भक्ष्य र अभक्ष्य तथा धर्म र अधर्मका सम्पूर्ण भेद लोप भए।
19जब मानिसहरूमा यो अव्यवस्था फैलियो, तब वेद लोप भए। वेद लोप भएपछि धर्म पनि गयो।
20जब वेद र धर्म — दुवै नष्ट भए, तब देवताहरू डरले आक्रान्त भए। हे नरश्रेष्ठ, डरले आक्रान्त भई तिनीहरूले ब्रह्माको सहायता मागे।
21विश्वका दिव्य पितामहलाई प्रसन्न पारेर शोकले पीडित देवताहरूले हात जोडेर उनलाई भने — हे देव, मनुष्यलोकमा लोभ र भ्रान्तिका कारण सनातन वेद पीडित भएका छन्। यसैले हामी डरले घेरिएका छौँ।
22हे परमेश्वर, वेद नष्ट हुनुका साथै धर्म पनि नष्ट भएको छ। हे त्रिलोकका परमेश्वर, यसै कारण हामी मानिसहरूको स्थितिमा झर्न लागेका छौँ।
23मानिसहरूले माथितिर आहुति दिन्थे, जबकि हामी तलतिर वर्षा गर्दथ्यौँ। मानिसहरूमा सम्पूर्ण धार्मिक कर्म रोकिएपछि हामीले महान् कष्ट भोग्नुपर्नेछ।
24त्यसैले हे पितामह, तपाईंले हाम्रो कल्याणको यस्तो उपाय सोच्नुहोस् जसले गर्दा तपाईंको शक्तिले रचिएको यो विश्व विनाशमा नपुगोस्। यसरी भनिएपछि स्वयम्भू दिव्य भगवान्ले तिनीहरूलाई भने — हे देवश्रेष्ठहरू, म तिमीहरूको हितको उपाय सोच्नेछु; तिमीहरूको डर हटोस्। तब पितामहले आफ्नै बुद्धिले एक लाख अध्यायको एउटा ग्रन्थ रचे। त्यसमा धर्म, अर्थ र कामका विषयको निरूपण थियो।
25स्वयम्भूले त्यस ग्रन्थलाई त्रिवर्गविषयक भनी नाम दिए। उनले मोक्ष नामक चौथो विषयको पनि निरूपण गरे, जसको अर्थ र लक्षण भिन्न छन्।
26सत्त्व, तम र अज्ञानका गुणअनुसार मोक्षका त्रिविध लक्षण तथा एउटा अर्को, अर्थात् फलको इच्छाविना कर्तव्यको पालन — यिनको पनि त्यसमा वर्णन थियो। दण्डका अर्को त्रिविध लक्षण, अर्थात् संरक्षण, वृद्धि र विनाशको पनि त्यसमा निरूपण थियो।
27त्यसमा छ अन्य विषयको पनि वर्णन थियो — मानिसहरूका हृदय, देश, काल, साधन, युक्ति तथा सन्धि र तिनका कारण।
28हे भरतश्रेष्ठ, तीनै वेदमा विहित धार्मिक कर्म, ज्ञान, जीविकाका लागि आवश्यक कर्म (अर्थात् कृषि, वाणिज्य आदि) तथा विधिशास्त्र नामक अत्यन्त विस्तृत विद्याशाखाको पनि त्यसमा वर्णन थियो।
29हे राजन्, मन्त्रीहरूप्रतिको व्यवहार, गुप्तचर, राजकुमारहरूका लक्षण, गुप्त एजेन्ट, दूत तथा अन्य प्रकारका प्रतिनिधि, साम, भेद, दान र दण्ड — यीसँगै पाँचौँ रूपमा उपेक्षा — यी सबै विषयको पनि त्यहाँ पूर्ण वर्णन थियो।
30सबै प्रकारका विचारविमर्श, फुट पार्ने मन्त्रणा, विचारविमर्शका भूल, तथा डरले, सदाचारले र धनको दानले गरिएका तीन प्रकारका — अर्थात् नराम्रा, मध्यम र उत्तम — मन्त्रणाको सफलता वा असफलताका परिणाम — यी सबैको त्यहाँ वर्णन थियो।
31यात्रा गर्ने चार प्रकारका काल, त्रिवर्गको समुच्चयको विस्तार, तीन प्रकारका विजय — अर्थात् त्यो जो धर्मपूर्वक प्राप्त होस्, त्यो जो धनले प्राप्त होस् र त्यो जो छलले प्राप्त होस् — यिनको पूर्ण वर्णन थियो। पाँच अङ्ग (अर्थात् मन्त्री, राज्य, दुर्ग, सेना र कोष)का तीन प्रकारका लक्षण — नराम्रा, मध्यम र उत्तम — को पनि त्यसमा वर्णन थियो।
32दुई प्रकारका दण्ड — अर्थात् प्रकट र गोप्य — को पनि वर्णन थियो। आठ प्रकारका प्रकट दण्ड तथा आठ प्रकारका गोप्य दण्डको पनि पूर्ण वर्णन थियो।
33हे पाण्डुपुत्र, रथ, हात्ती, अश्व र पैदल सेना, बेगारी मजदुर, नाउ चलाउने तथा (सेनाहरूका) तलबी सेवक, र युद्धभूमि भएको देशबाट लिइएका बाटो देखाउनेहरू — हे कौरव्य, यी आठ प्रकट दण्डका साधन हुन्। तीन प्रकारका वस्तु — अर्थात् वस्त्र, भोजन र अभिचार — का विषयमा चर र अचर विषको प्रयोगको पनि उल्लेख थियो। शत्रु, मित्र र उदासीन — यिनको पनि वर्णन थियो।
34(अनुसरण गर्न योग्य) मार्गका विविध लक्षण, शिविर हाल्ने भूमिको स्वरूप, आत्मरक्षा, रथ तथा युद्ध र व्यवहारका अन्य उपकरणको निर्माणको हेरचाह, मानिस, हात्ती, रथ र अश्वको रक्षा तथा उन्नतिका विविध उपाय, सैनिकहरूको व्यूहरचनाका विविध प्रकार, युद्धका रणनीति र चाल, अनिष्टसूचक ग्रहयोग, अपशकुन (जस्तै भूकम्प), युद्ध र पछि हट्ने कुशल विधि, शस्त्रको ज्ञान र तिनको उचित रेखदेख, सेनाका विकार र तिनबाट छुटकारा पाउने उपाय, सेनालाई हर्ष र विश्वासले भर्ने साधन, रोग, विपत्ति र सङ्कटका काल, युद्धमा पैदल सेनाको सञ्चालनको ज्ञान, डर उत्पन्न गर्ने र आज्ञा सूचित गर्ने विधि, ध्वजाको प्रदर्शनले शत्रुलाई भयभीत पार्नु, चोर र भयङ्कर वन्य जातिहरूद्वारा, आगो लगाउने, विष दिने र जालसाजहरूद्वारा, शत्रुसेनाका प्रमुख अधिकारीहरूमा गुटबन्दी उत्पन्न गरेर, बाली र वनस्पति काटेर, शत्रुका हात्तीको सामर्थ्य नष्ट पारेर, डर उत्पन्न गरेर, शत्रुको त्यस प्रजाको सम्मान गरेर जसले आक्रमणकारीप्रति सद्भाव राख्दछ, तथा शत्रुलाई विश्वासले भरेर — शत्रुको राज्यमाथि आक्रमण गर्ने विविध उपाय, राज्यका सात प्रमुख अङ्गको ह्रास, वृद्धि र सामञ्जस्य, कार्यको सामर्थ्य, तिनलाई सिद्ध गर्ने साधन, राज्यको विस्तारका विधि, शत्रुको देशमा बस्नेहरूलाई आफूतिर मिलाउने उपाय, दण्ड र विनाश, दृढ र निष्पक्ष न्यायव्यवस्था, दुष्टहरूको उन्मूलन, मल्लयुद्ध, शस्त्र चलाउनु, फ्याँक्नु र प्रहार गर्नु, उपहार दिने र आवश्यक वस्तु सञ्चय गर्ने विधि, अभुक्तहरूलाई भोजन गराउनु र जसलाई भोजन गराइसकिएको छ तिनको हेरचाह गर्नु, उचित समयमा धनको दान, दुर्व्यसनबाट मुक्ति, राजाका लक्षण, सैन्य अधिकारीहरूका योग्यता, त्रिवर्गका स्रोत तथा त्यसका गुणदोष, विविध प्रकारका दुरभिसन्धि, आश्रितहरूको आचरण, सबैमाथि शङ्का, असावधानीको परिहार, अप्राप्त वस्तुको प्राप्ति, प्राप्त वस्तुको उन्नति, योग्य पुरुषहरूलाई दान, धार्मिक प्रयोजनका लागि, अभीष्ट वस्तुको प्राप्तिका लागि तथा सङ्कट र विपत्ति हटाउनका लागि धनको व्यय — यी सबैको त्यस ग्रन्थमा वर्णन थियो।
35हे कुरुश्रेष्ठ, क्रोध र कामबाट उत्पन्न दस भयङ्कर व्यसनको पनि त्यस ग्रन्थमा वर्णन थियो।
36कामबाट उत्पन्न चार प्रकारका व्यसन — अर्थात् आखेट, जुवा, मद्यपान र स्त्रीसंसर्ग — को वर्णन स्वयम्भूले त्यस ग्रन्थमा गरे।
37वाणीको कठोरता, उग्रता, दण्डको कठोरता, शरीरलाई पीडा पुर्याउनु, आत्महत्या र आफ्नै प्रयोजन विफल पार्नु — क्रोधबाट उत्पन्न यी छ प्रकारका दोषको पनि वर्णन गरिएको छ।
38विविध प्रकारका यन्त्र र तिनका प्रयोगको वर्णन त्यहाँ गरिएको छ। शत्रुका राज्यको विध्वंस, शत्रुहरूमाथि आक्रमण, सिमानाका रेखा र अन्य चिह्नको नाश र स्थानान्तरण, ठूला रूखको काटिनु, दुर्गको घेराबन्दी, कृषि तथा अन्य उपयोगी कार्यको रेखदेख, र आवश्यक वस्तुको सङ्ग्रह, वस्त्र तथा तिनलाई बनाउने उत्तम विधि — यी सबैको वर्णन थियो।
39हे युधिष्ठिर, पणव, आनक, शङ्ख र दुन्दुभिका लक्षण र उपयोग; छ प्रकारका वस्तु — अर्थात् रत्न, पशु, भूमि, वस्त्र, दासी र सुन — तथा तिनलाई प्राप्त गर्ने र नष्ट पार्ने उपाय; नवविजित राज्यमा शान्ति स्थापना; सज्जनहरूको सम्मान; विद्वान्हरूसँग मैत्री; दानका नियम तथा होम आदि धार्मिक कर्मको ज्ञान; मङ्गल वस्तुको स्पर्श; शरीरको हेरचाह र त्यसको संस्कार; भोजन बनाउने र ग्रहण गर्ने विधि; आचरणको पवित्रता; एउटै मार्गमा हिँडेर समृद्धिको प्राप्ति; वाणीको सत्यता; वाणीको मधुरता; उत्सव र सामाजिक समारोहका अवसरमा तथा घरभित्र गरिने कर्मको पालन; सम्पूर्ण सभास्थलमा पुरुषहरूका प्रकट र गोप्य कर्म; मानिसहरूको आचरणको निरन्तर निरीक्षण; ब्राह्मणहरूको दण्डबाट मुक्ति; उचित दण्डको विधान; आश्रितहरूलाई तिनको सम्बन्ध र गुणअनुसार दिइने सम्मान; प्रजाको रक्षा र राज्यको विस्तारका उपाय; बाह्र राजाहरूका बीचमा रहने राजाले चार प्रकारका शत्रु, चार प्रकारका मित्र र चार प्रकारका उदासीनका विषयमा जुन नीतिको पालन गर्नुपर्दछ त्यो उपदेश; शरीरको रक्षा, व्यायाम र उन्नतिका विषयमा आयुर्वेदीय ग्रन्थमा विहित बहत्तर कर्म; तथा विशेष देश, जाति र कुलका आचार — यी सबैको त्यस ग्रन्थमा विधिवत् वर्णन थियो।
40धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको पनि त्यसमा निरूपण थियो। हे प्रशस्त दान दिने, अर्जनका विविध उपाय, विविध प्रकारका धनको कामना, राजस्वका प्रमुख स्रोत बन्ने कृषि तथा अन्य कर्मका विधि, माया उत्पन्न गर्ने र त्यसको प्रयोग गर्ने विविध साधन, तथा जुन विधिले रोकिएको जल दूषित हुन्छ — यी सबैको त्यसमा वर्णन थियो।
41हे राजाश्रेष्ठ, ती सम्पूर्ण उपाय, जसद्वारा मानिसहरूलाई धर्म र इमानदारीको मार्गबाट खस्नबाट रोक्न सकियोस्, त्यस ग्रन्थमा निरूपित थिए।
42त्यस परम कल्याणकारी ग्रन्थको रचना गरेर दिव्य भगवान्ले प्रसन्नतापूर्वक इन्द्र आदि देवताहरूलाई यी वचन भने।
43संसारको हितका लागि तथा त्रिवर्ग (अर्थात् धर्म, अर्थ र काम)को स्थापनाका लागि मैले वाणीको सारस्वरूप यस शास्त्रको रचना गरेको छु।
44दण्डको सहायताले यस शास्त्रले संसारको रक्षा गर्नेछ। पुरस्कार र दण्डको विधान गर्दै यस शास्त्रले मानिसहरूका बीचमा काम गर्नेछ।
45र किनभने मानिसहरू दण्डद्वारा शासित हुनेछन्, त्यसैले यस शास्त्र तीनै लोकमा दण्डनीति (दण्डको शास्त्र) नामले विख्यात हुनेछ।
46छैटैका सम्पूर्ण गुणको सार धारण गर्ने यस शास्त्र महापुरुषहरूद्वारा सधैँ अत्यन्त सम्मानित हुनेछ। धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष — सबैको यसमा वर्णन छ।
47त्यसपछि उमाका पति, विशाल नेत्र भएका, अनेक रूप भएका, सम्पूर्ण कल्याणका स्रोत दिव्य शिवले सर्वप्रथम त्यसलाई पढे र त्यसमा निष्णात भए।
48तर मानिसको आयु क्रमशः घट्दै गएको देखेर दिव्य शिवले ब्रह्माद्वारा रचित त्यस अत्यन्त महत्त्वपूर्ण शास्त्रको सङ्क्षेप गरे।
49वैशालाक्ष नामक त्यो सङ्क्षेप, जसमा दस सहस्र अध्याय थिए, तब ब्रह्मप्रति निष्ठ र महान् तपोबल भएका इन्द्रले ग्रहण गरे।
50दिव्य इन्द्रले त्यसलाई पुनः सङ्क्षिप्त पारेर पाँच सहस्र अध्यायको ग्रन्थ बनाए र त्यसको नाम वाहुदन्तक राखे।
51त्यसपछि पराक्रमी बृहस्पतिले आफ्नो बुद्धिले त्यस ग्रन्थलाई अझ सङ्क्षिप्त पारेर तीन सहस्र अध्यायको बनाइदिए र त्यसको नाम बार्हस्पत्य राखे।
52त्यसपछि योगका प्रसिद्ध आचार्य, अपार बुद्धि भएका कवि (उशनस्)ले त्यसलाई अझ सङ्क्षिप्त पारेर एक सहस्र अध्यायको ग्रन्थ बनाइदिए।
53मानिसको आयु र (प्रत्येक वस्तुको) सामान्य ह्रास देखेर महर्षिहरूले संसारको कल्याणका लागि यसरी त्यस शास्त्रको सङ्क्षेप गरे।
54तब प्रजापति विष्णुकहाँ गएर देवताहरूले उनलाई भने — हे देव, मानिसहरूमा त्यो एकजनालाई बताउनुहोस् जो बाँकी सबैमाथि सर्वोच्च शासन गर्न योग्य होस्।
55दिव्य र पराक्रमी नारायणले केही विचार गरेर आफ्नो इच्छाले आफ्नो तेजबाट उत्पन्न विरजस् नामक एउटा पुत्रको सृष्टि गरे।
56तर परम भाग्यशाली विरजस्ले पृथ्वीमा शासन गर्ने इच्छा गरेनन्। हे पाण्डुपुत्र, उनको मन संन्यासको जीवनतिर ढल्केको थियो।
57विरजस्का कृत्तिमत् नामक एक पुत्र भए। उनले पनि सुख र भोगको त्याग गरे। कृत्तिमत्का कर्दम नामक एक पुत्र भए। कर्दमले पनि कठोर तपस्या गरे।
58प्रजापति कर्दमले अनङ्ग नामक पुत्र उत्पन्न गरे, जो प्राणीहरूको रक्षक, धर्मात्मा र दण्डनीतिका सुशिक्षित ज्ञाता भए।
59अनङ्गले अतिबल नामक पुत्र उत्पन्न गरे, जो राजनीतिमा सुशिक्षित थियो। आफ्ना पिताको मृत्युपछि विशाल साम्राज्य पाएर ऊ आफ्ना वासनाको दास बन्यो।
60हे राजन्, मृत्युकी एक मानसी कन्या थिइन् जसको नाम सुनीथा थियो र जो तीनै लोकमा विख्यात थिइन्। उनको विवाह अतिबलसँग भयो र उनले वेन नामक एउटा पुत्रलाई जन्म दिइन्।
61क्रोध र द्वेषको दास वेन सम्पूर्ण प्राणीप्रति अधर्मी र अत्याचारी भयो। ब्रह्मवादी ऋषिहरूले मन्त्रले अभिमन्त्रित कुशका सिन्कोले उसको वध गरिदिए।
62निरन्तर मन्त्रोच्चारण गर्दै ती ऋषिहरूले वेनको दाहिने तिघ्रालाई छेडिदिए। तब त्यस तिघ्राबाट पृथ्वीमा एउटा होचा अङ्ग भएको पुरुष प्रकट भयो, जो डढेको काठजस्तै थियो, जसका नेत्र रगतजस्तै राता र केश काला थिए। ती ब्रह्मवादीहरूले उसलाई भने — "निषीद" (यहीँ बस्)।
63उसैबाट निषादहरू उत्पन्न भए, अर्थात् ती दुष्ट जातिहरू जो पर्वत र वनमा बस्दछन्, तथा ती सयौँ-सहस्रौँ म्लेच्छहरू पनि जो विन्ध्य पर्वतमालामा बस्दछन्।
64तब ती महर्षिहरूले वेनको दाहिने भुजा छेडे। त्यसबाट एउटा यस्तो पुरुष प्रकट भयो जो रूपमा दोस्रो इन्द्रै थियो।
65कवच धारण गरेको, तरवार, धनु र बाणले सजिएको तथा युद्धशास्त्रमा निष्णात ऊ वेद र तिनका अङ्गको पनि अधिपति थियो।
66हे राजन्, दण्डनीतिका सम्पूर्ण विधान आफ्ना साकार रूपमा त्यस नरश्रेष्ठकहाँ आए। तब वेनका पुत्रले हात जोडेर ती महर्षिहरूलाई भने।
67मलाई अत्यन्त तीक्ष्ण र निर्मल बुद्धि प्राप्त भएको छ। मलाई पूरै बताउनुहोस् कि म यसले के गरूँ।
68तपाईंहरूले जुनसुकै उपयोगी काम बताउने कृपा गर्नुहुनेछ, त्यो म हिचकिचाहटविना सम्पन्न गर्नेछु।
69यसरी भनिएपछि त्यहाँ उपस्थित देवताहरू तथा ऋषिहरूले उसलाई भने — तिमी निर्भय भई सबै प्रकारका धर्मकार्य गर।
70जो प्रिय छ र जो अप्रिय छ — त्यसको परवाह नगरी सम्पूर्ण प्राणीलाई समान दृष्टिले हेर। काम, क्रोध, लोभ र मानको त्याग गर, र सधैँ धर्मका आदेशको पालन गर्दै, जसले पनि आफ्नो कर्तव्यको पालन गर्दैन, उसलाई — ऊ जो भए पनि — आफ्नै हातले दण्ड देऊ।
71तिमीले यो शपथ पनि लेऊ कि तिमी मन, वचन र कर्मले सधैँ त्यस धर्मको रक्षा गर्नेछौ जो वेदद्वारा पृथ्वीमा स्थापित गरिएको छ।
72तिमीले यो शपथ पनि लेऊ कि तिमी दण्डनीतिको सहायताले वेदमा विहित धर्मको निर्भय भई पालन गर्नेछौ र कहिल्यै मनपरी आचरण गर्नेछैनौ।
73हे पराक्रमी, यो थाहा पाऊ कि ब्राह्मणहरू दण्डबाट मुक्त छन्, र अगाडि यो वचन देऊ कि तिमी संसारलाई वर्णसङ्करबाट जोगाउनेछौ।
74यसरी भनिएपछि वेनका पुत्रले ऋषिहरूको नेतृत्व भएका ती देवताहरूलाई उत्तर दिए — ती नरश्रेष्ठ, अर्थात् परम भाग्यशाली ब्राह्मणहरू, मबाट सधैँ पूजित हुनेछन्।
75तब ती ब्रह्मवादीहरूले उसलाई भने — त्यस्तै होस्। तब ब्रह्मका महान् आगार शुक्र उसका पुरोहित भए।
76वालखिल्यहरू उसका मन्त्री बने र सारस्वतहरू उसका सहचर। यशस्वी महर्षि गर्ग उसका ज्योतिषी बने।
77श्रुतिहरूको यो महान् घोषणा मानिसहरूमा विख्यात छ कि पृथु विष्णुबाट आठौँ हुन्। त्यसभन्दा केही पहिले सूत र मागध नामक दुई पुरुष उत्पन्न भएका थिए। तिनीहरू उसका वन्दी र स्तुतिपाठक बने।
78प्रसन्न भई महान् पराक्रमले सम्पन्न वेनका राजपुत्र पृथुले सूतलाई समुद्रको किनारमा रहेको भूमि दिए र मागधलाई त्यो देश दिए जो त्यसबेलादेखि मगध नामले विख्यात छ।
79हामीले सुनेका छौँ कि पृथ्वीको सतह पहिले अत्यन्त उबडखाबड थियो। पृथुले नै त्यसको सतह समतल पारे।
80प्रत्येक मन्वन्तरमा पृथ्वी उबडखाबड हुन्छ। हे राजन्, वेनका पुत्रले आफ्नो धनुको कोटिले चारैतिर रहेका चट्टान हटाइदिए। यस उपायले पहाड र पर्वत आकारमा बढे। तब विष्णु, इन्द्रसहित देवगण, ऋषिगण, लोकपाल र ब्राह्मणहरू पृथुको राज्याभिषेकका लागि भेला भए। हे पाण्डुपुत्र, स्वयं पृथ्वी साकार रूप धारण गरी रत्न र मणिको भेट लिएर उनीकहाँ आइन्।
81हे युधिष्ठिर, नदीहरूका स्वामी समुद्र, पर्वतहरूका राजा हिमवान् र शक्रले उनलाई अक्षय धन दिए।
82सुनको पर्वत महान् मेरुले उनलाई त्यस बहुमूल्य धातुका थुप्रा दिए। मानिसका काँधमा बोकिने, यक्ष र राक्षसहरूका स्वामी दिव्य कुबेरले उनलाई धर्म, अर्थ र कामका आवश्यक कार्य सम्पन्न गर्न पर्याप्त धन दिए। हे पाण्डुपुत्र, वेनका पुत्रले जसै तिनको स्मरण गरे, त्यसै लाखौँको सङ्ख्यामा अश्व, रथ, हात्ती र मानिस उत्पन्न भए।
83हे पाण्डुपुत्र, त्यस समय (पृथ्वीमा) न जरा थियो, न अनिकाल, न विपत्ति, न रोग।
84त्यस राजाले प्रदान गरेको रक्षाका कारण कसैलाई सर्पबाट, चोरबाट अथवा अन्य कुनै स्रोतबाट कुनै डर रहेन।
85जब उनी समुद्रमा जान्थे तब त्यसको जल ठोस हुन्थ्यो। पर्वतहरूले उनलाई बाटो दिन्थे र उनको ध्वजा कतै पनि बाधित हुँदैनथ्यो।
86उनले पृथ्वीबाट, जसरी कुनै गोठालोले गाईबाट दूध दुहुन्छ, यक्ष, राक्षस, नाग र अन्य प्राणीहरूको भोजनका लागि सत्र प्रकारका बाली दुहे।
87ती महान् राजाले सम्पूर्ण प्राणीलाई धर्मलाई नै सर्वोपरि मान्न प्रेरित गरे; र किनभने उनले सम्पूर्ण प्रजालाई प्रसन्न (रञ्जित) पारे, त्यसैले उनी "राजन्" कहलाए।
88र किनभने उनले ब्राह्मणहरूका क्षत (घाउ)को पनि उपचार गरे, त्यसैले उनी क्षत्रिय नामले विख्यात भए। र किनभने (उनको शासनकालमा) पृथ्वी धर्मको आचरणका लागि विख्यात भई, त्यसैले त्यो पृथिवी नामले विख्यात भई।
89हे भरत, सनातन विष्णुले स्वयं उनको शक्तिको पुष्टि गर्दै उनलाई भने — हे राजन्, कोही पनि तिमीभन्दा बढी हुनेछैन।
90दिव्य विष्णु उनको तपस्याका कारण त्यस राजाको शरीरमा प्रवेश गरे। त्यसैले सम्पूर्ण विश्वले राजाहरूमा श्रेष्ठ पृथुको पूजा गर्यो।
91हे राजन्, तिम्रो राज्यको रक्षा सधैँ दण्डनीतिको सहायताले हुनुपर्दछ। तिमीले आफ्ना गुप्तचरका गतिविधिद्वारा सावधानीपूर्वक निरीक्षण गरेर त्यसको रक्षा यसरी गर्नुपर्दछ कि कसैले त्यसलाई हानि पुर्याउन नसकोस्।
92हे राजन्, सम्पूर्ण सत्कर्मले राजाको कल्याणतिर लैजान्छन्। राजाको आचरण उसको आफ्नै बुद्धिले तथा आफैँ आइपर्ने अवसर र साधनले निर्धारित हुनुपर्दछ।
93राजाको दिव्यताबाहेक अरू कुन कारण हुन सक्दछ जसले गर्दा सम्पूर्ण मानिसहरूले एउटै पुरुषको आज्ञा मान्दछन्? त्यस समय विष्णुको निधारबाट एउटा सुनको कमल प्रकट भयो।
94त्यस कमलबाट श्री देवी उत्पन्न भइन्। उनी परम बुद्धिमान् धर्मकी पत्नी बनिन्। हे पाण्डुपुत्र, श्रीको गर्भबाट धर्मले अर्थलाई उत्पन्न गरे।
95यी तीनै, अर्थात् धर्म, अर्थ र श्री, राजामा प्रतिष्ठित भए। जुन पुरुषको पुण्य क्षीण हुन्छ, ऊ स्वर्गबाट पृथ्वीमा ओर्लन्छ र दण्डनीतिमा सुशिक्षित राजाका रूपमा जन्म लिन्छ। त्यस्तो पुरुष महान् बन्दछ र वास्तवमा पृथ्वीमा विष्णुको अंश हुन्छ। ऊ परम बुद्धिमान् हुन्छ र अरूमाथि श्रेष्ठता प्राप्त गर्दछ।
96देवताहरूद्वारा प्रतिष्ठित भएका कारण कोही उसभन्दा माथि जाँदैन। त्यसैले सबैले एकको आज्ञा मान्दछन्, र यसै कारण संसारले उसलाई आदेश दिन सक्दैन।
97हे राजन्, सत्कर्मले कल्याणतिर लैजान्छन्। त्यसैले अनेक मानिसहरूले उसको आज्ञा मान्दछन्, यद्यपि ऊ त्यसै संसारको हो र उसका अङ्ग पनि उस्तै छन्।
98जसले एक पटक पृथुको मधुर मुख देख्यो, ऊ उनको आज्ञाकारी बन्यो। त्यसपछि उसले उनलाई सुन्दर, धनवान् र परम भाग्यशाली मान्न थाल्यो।
99उनको राजदण्डको प्रभावले पृथ्वीमा धर्म र न्यायपूर्ण आचरण यति प्रत्यक्ष भए। त्यसैले पृथ्वी सद्गुणले भरियो।
100यसरी, हे युधिष्ठिर, अतीतका इतिहास, महर्षिहरूको उत्पत्ति, पवित्र नदी, ग्रह, तारा र नक्षत्र, चारै आश्रमका कर्तव्य, चार प्रकारका होम, चारै वर्णका लक्षण तथा विद्याका चारै शाखा — यी सबैको ब्रह्माको त्यस ग्रन्थमा वर्णन थियो।
101हे पाण्डुपुत्र, पृथ्वीमा जुनसुकै वस्तु अथवा पदार्थ छन्, ती सबैको पितामहको त्यस ग्रन्थमा वर्णन थियो। इतिहास, वेद र न्याय (तर्कशास्त्र) — यी सबैको त्यसमा वर्णन थियो, र तपस्या, ज्ञान, सम्पूर्ण प्राणीको हिंसाबाट विरति, सत्य, असत्य र उत्तम धर्मको पनि।
102वृद्धजनको सेवा, दान, आचरणको पवित्रता, कर्मका लागि तत्परता र सम्पूर्ण प्राणीप्रति दया — यिनको त्यसमा अत्यन्त विस्तारपूर्वक निरूपण थियो।
103यसमा कुनै शङ्का छैन। हे राजन्, त्यसैबेलादेखि विद्वान्हरूले भन्न थालेका छन् कि देवता र राजामा कुनै भेद छैन।
104अब मैले तिमीलाई राजाहरूको महत्ताका विषयमा सबै कुरा बताएँ। हे भरतश्रेष्ठ, अब अर्को कुन विषय छ जसको म वर्णन गरूँ?