Apaddharmanushasana Parva — The duties of a king when sin prevails in his kingdom
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 141
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच हीने परमके धर्मे सर्वलोकाभिलचिते। अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते॥ मर्यादासु विनष्टासु क्षुभिते धर्मनिश्चये। राजभिः पीडिते लोके परैर्वापि विशाम्पते॥ सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च। कामाल्लोभाच्च मोहाच्च भयं पश्यत्सु भारत॥ अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यं भीतेषु पार्थिव। निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम्॥ सम्प्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मणे चातिपीडिते। अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते॥ सर्वस्मिन् दस्युसाद् भूते पृथिव्यामुपजीवने। केनस्विद् ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते॥ अतितिक्षुः पुत्रपौत्राननुक्रोशान्नराधिप। कथमापत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह।॥ कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते। कथमर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप।॥
2भीष्म उवाच राजमूला महाबाहो योगक्षेमसुवृष्टयः। प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च॥
3कृतं त्रेतां द्वापरं च कलिश्च भरतर्षभ। राजमूला इति मतिर्मम नास्त्यत्र संशयः॥
4तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके। विज्ञानबलमास्थाय जीवितव्यं भवेत् तदा॥
5अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। विश्वामित्रस्य संवादं चाण्डालस्य च पक्कणे॥
6त्रेताद्वापरयोः संधौ तदा दैवविधिक्रमात्। अनावृष्टिरभूद् घोरा लोके द्वादशवार्षिकी।॥
7प्रजानामतिवृद्धानां युगान्ते समुपस्थिते। त्रेताविमोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने॥ ववर्ष सहस्त्राक्षः प्रतिलोमोऽभवद् गुरुः। जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः॥ न
8नावश्यायोऽपि तत्राभूत् कुत एवाभ्रजातयः। नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः किंचिदन्तर्गतास्ततः॥
9सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च। हतत्विषो न लक्ष्यन्ते निसर्गाद् दैवकारितात्॥
10उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा। निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला॥
11उच्छिन्नकृषिगोरक्षा निवृत्तविपणापणा! निवृत्तयूपसम्भारा विप्रणष्टमहोत्सवा॥
12अस्थिसंचयसंकीर्णा महाभूतरवाकुला। शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना॥
13क्व चिच्चोरैः क्व चिच्छस्त्रैः क्व चिद् राजभिरातुरैः। परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना॥
14गतदैवतसंस्थाना वृद्धबालविनाकृता। गोजाविमहिषीहीना परस्परपराहता।॥
15हतविप्रा हतारक्षा प्रणशैषधिसंचया। सर्वभूतरुतप्राया बभूव वसुधा तदा॥
16तस्मिन् प्रतिभये काले क्षते धर्मे युधिष्ठिर। बभूवुः क्षुधिता माः खादमानाः परस्परम्॥
17ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यज्याग्निदेवताः। आश्रमान् सम्परित्यज्य पर्यधावन्नितस्ततः॥
18विश्वामित्रोऽथ भगवान् महर्षिरनिकेतनः। क्षुधापरिगतो धीमान् समन्तात् पर्यधावत॥
19त्यक्त्वा दारांश्च पुत्रांश्च कस्मिंश्च जनसंसदि। भक्ष्याभक्ष्यसमो भूत्वा निरग्निरनिकेतनः॥
20स कदाचित् परिपतश्वपचानां निवेशनम्। हिंस्त्राणां प्राणिघातानामाससाद वने क्वचित्॥
21विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्मच्छेदनायुतम्। वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम्॥
22मृतचैलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम्। सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम्॥
23कुक्कुटारावबहुलं गर्दभध्वनिनादितम्। उद्घोषद्भिः खरैर्वाक्यैः कलहद्भिः परस्परम्॥
24उलूकपक्षिध्वनिभिर्देवतायतनैर्वृतम्। लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम्॥
25तत् प्रविश्य क्षुधाविष्टो विश्वामित्रो महानृषिः। आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः॥
26न च क्व चिदविन्दत् स भिक्षमाणोऽपि कौशिकः। मांसमन्नं फलं मूलमन्यद् वा तत्र किञ्चन॥
27अहो कृच्छं मया प्राप्तमिति निश्चित्य कौशिकः। पपात भूमौ दौर्बल्यात् तस्मिंश्चाण्डालपक्कणे॥
28स चिन्तयामास मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत्। कथं वृथा न मृत्युः स्यादिति पार्थिवसत्तम॥
29स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्त्री विवतां मुनिः। चाण्डालस्य गृहे राजन् सद्यः शस्त्रहतस्य वै॥
30स चिन्तयामास तदा स्तैन्यं कार्यमितो मया। न हीदानीमुपायो मे विद्यते प्राणधारणे॥
31आपत्सु विहितं स्तैन्यं विशिष्टसमहीनताः। विप्रेण प्राणरक्षार्थ कर्तव्यमिति निश्चयः॥
32हीनादादेयमादौ स्यात् समानात् तदनन्तरम्। असम्भवे वाऽऽदीत विशिष्टादपि धार्मिकात्॥
33सोऽहमन्त्यावसायानां हराम्येनां प्रतिग्रहात्। न स्तैन्यदोषं पश्यामि हरिष्यामि श्वजाघनीम्॥
34एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः। तस्मिन् देशे स सुष्वाप श्वपचो यत्र भारत॥
35स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चाण्डालपक्कणे। शनैरुत्थाय भगवान् प्रविवेश कुटीमठम्॥
36स सुप्त इव चाण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः। परिभिन्नस्वरो रूक्षः प्रोवाचाप्रियदर्शनः॥
37श्वपच उवाच कः कुतन्त्री घटयति सुप्ते चाण्डालपक्कणे। जागर्मि नात्र सुप्तोऽस्मि हतोऽसीति च दारुणः॥
38विश्वामित्रस्ततो भीतः सहसा तमुवाच ह। तत्र व्रीडाकुलमुखः सोद्वेगस्तेन कर्मणा॥ विश्वामित्रोऽहमायुष्मन्नागतोऽहं बुभुक्षितः। मा वधीर्मम सबुद्धे यदि सम्यक् प्रपश्यसि॥
39चाण्डालस्तद् वचः श्रुत्वा महर्षे वितात्मनः। शयनादुपसम्भ्रान्त उद्ययौ प्रति तं ततः॥
40स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात् कृताञ्जलिः। उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन् किं ते चिकीर्षितम्॥
41विश्वामित्रस्तु मातङ्गमुवाच परिसान्त्वयन्। क्षुधितोऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम्॥
42क्षुधित: कलुषं यातो नास्ति हीरशनार्थिनः। क्षुच्च मां दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम्॥
43अवसीदन्ति मे प्राणाः श्रुतिर्मे नश्यति क्षुधा। दुर्बलो नष्टसंज्ञश्च भक्ष्याभक्ष्यविवर्जितः॥ सोऽधर्मं बुद्ध्यमानोऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम्।
44अटन् भैक्ष्यं न विन्दामि यदा युष्माकमालये॥ तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम्।
45अग्निर्मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिषाड् विभुः॥ यथावत् सर्वभुम् ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः। तमुवाच स चाण्डालो महर्षे शृणु मे वचः॥
46श्रुत्वा तत् त्वं तथाऽऽतिष्ठ यथा धर्मो न हीयते। धर्म वापि विप्रर्षे शृणु यत् ते ब्रवीम्यहम्॥
47शृगालादधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः। तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्य श्वजाघनी॥
48नेदं सम्यग् व्यवसितं महर्षे धर्मगर्हितम्। चाण्डालस्वस्य हरणमभक्ष्यस्य विशेषतः॥
49साध्वन्यमनुपश्य त्वमुपायं प्राणधारणे। न मांसलोभात् तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने॥
50जानता विहितं धर्मं न कार्यो धर्मसंकरः। मा स्म धर्म परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मभृतां वरः॥
51विश्वामित्रस्ततो राजनित्युक्तो भरतर्षभ। क्षुधातः प्रत्युवाचेदं पुनरेव महामुनिः॥ निराहारस्य सुमहान् मम कालोऽभिधावतः। न विद्यतेऽप्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे॥
52येन येन विशेषेण कर्मणा येन केनचित्। अभ्युज्जीवेत् साद्यमानः समर्थो धर्ममाचरेत्॥
53ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानामथाग्निकः। ब्रह्मवह्निर्मम बलं भक्ष्यामि शमयन् क्षुधाम्॥
54यथा यथैव जीवेद्धि तत् कर्तव्यमहेलया। जीवितं मरणाच्छ्यो जीवन् धर्ममवाप्नुयात्॥
55सोऽहं जीवितमाकाङ्क्षन्नभक्ष्यस्यापि भक्षणम्। व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद् भवाननुमन्यताम्॥
56बलवन्तं करिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि तु। तपोभिर्विद्यया चैव ज्योतीषीव महत्तमः॥
57श्वपच उवाच नैतत्खादन्प्राप्नुते दीर्घमायु नैव प्राणान्नामृतस्येव तृप्तिः। भिक्षामन्यां भिक्ष मा ते मनोऽस्तु श्वभक्षणेश्वा ह्यभक्ष्यो द्विजानाम्॥
58विश्वामित्र उवाच न दुर्भिक्षे सुलभं मांसम च्छ्वपाक मन्ये न च मेऽस्ति वित्तम्। क्षुधार्तश्चाहमगतिर्निराशः श्वमांसे चास्मिन् षडरूसान् साधु मन्ये॥
59श्वपच उवाच पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै विशः। यथा शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः॥
60विश्वामित्र उवाच अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै। अहमापद्गतः क्षुत्तो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम्॥
61श्वपच उवाच भिक्षामन्यामाहरेति न च कर्तुमिहार्हसि। न नूनं कार्यमेतद् वै हर कामं श्वजाघनीम्॥
62विश्वामित्र उवाच शिष्टा वै कारणं धर्मे तवृत्तमनुवर्तये। परां मेध्याशनामेनां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम्॥
63श्वपच उवाच असता यत् समाचीर्णं न च धर्मः सनातनः। नाकार्यमिह कार्यं वै मा छलेनाशुभं कृथाः॥
64विश्वामित्र उवाच न पातकं नावमतमृषिः सन् कर्तुमर्हति। समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद् भोक्ष्ये श्वजाघनीम्।।७५।
65श्वपच उवाच यद्ब्राह्मणार्थे कृतमर्थितेन तेनर्षिणा तदवस्थाधिकारे। स वै धर्मो यत्र न पापमस्ति सर्वैरुपायैर्गुरवो हि न रक्ष्याः॥
66विश्वामित्र उवाच मित्रं च मे ब्राह्मणस्यायमात्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश्च तं धर्तुकामोऽहमिमां जिहीषे। नृशंसानामीदृशानां न बिभ्ये॥ लोके।
67श्वपच उवाच कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति न चाभक्ष्ये क्वचित् कुर्वन्ति बुद्धिम्। सर्वान् कामान् प्राप्नुवन्तीह विद्वन् प्रियस्व कामं सहितः क्षुधैव॥
68विश्वामित्र उवाच स्थाने भवेत् संशयः प्रेत्यभावे निःसंशयः कर्मणां वै विनाशः। अहं पुनव्रतनित्यः शमात्मा मूलं रक्ष्यं भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम्॥
69बुद्ध्यात्मके व्यक्तमस्तीति पुण्यं मोहात्मके यत्र यथा श्वभक्ष्ये। यद्यप्येतत् संशयात्मा चरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वमेव॥
70श्वपच उवाच गोपनीयमिदं दुःखमिति मे निश्चिता मतिः। दुष्कृतोऽब्राह्मणः सत्रं यस्त्वामहमुपालभे॥
71विश्वामित्र उवाच पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि। न तेऽधिकारो धर्मेऽस्ति मा भूरात्मप्रशंसकः॥
72श्वपच उवाच सुहृद् भूत्वानुशासे त्वां कृपा हि त्वयि मे द्विजा यदिदं श्रेय आधत्स्व मा लोभात् पातकं कृथाः॥
73विश्वामित्र उवाच सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेदापदो मां समुद्धर। जानेऽहं धर्मतोऽऽत्मानं शौनीमुत्सृज जाघनीम्॥
74श्वपच उवाच नैवात्सहे भवतो दातुमेतां नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वमन्नम्। उभौ स्यावः पापलोकावलिप्तौ दाता चाहं ब्राह्मणस्त्वं प्रतीच्छन्॥
75विश्वामित्र उवाच अद्याहमेतद् वृजिनं कर्म कृत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम्। स पूतात्मा धर्ममेवाभिपत्स्य। यदेतयोर्गुरु तद् वै ब्रवीहि॥
76श्वपच उवाच आत्मैव साक्षी कुलधर्मकृत्ये त्वमेव जानासि यदत्र दुष्कृतम्। यो ह्याद्रियाद्भक्ष्यमितिश्चमांसं मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम्॥
77विश्वामित्र उवाच उपादने खादने चास्ति दोषः कार्यात्यये नित्यमत्रापवादः। यस्मिन् हिंसा नानृतं वाच्यलेझे ऽभक्ष्यक्रिया यत्र न तद्गरीयः॥
78श्वपच उवाच यद्येष हेतुस्तव खादने स्यान्न ते वेदः कारणं नार्यधर्मः। तस्माद्भक्ष्येऽभक्षणे वा द्विजेन्द्र दोषं न पश्यामि यथेदमत्र॥
79विश्वामित्र उवाच नैवातिपापं भक्ष्यमाणस्य दृष्टं सुरां तु पीत्वा पततीति शब्दः। अन्योन्यकार्याणि यथा तथैव न पापमात्रेण कृतं हिनस्ति॥
80श्वपच उवाच अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद् वा तद् विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम्। श्वानं पुनर्यो लभतेऽभिषङ्गात् तेनापि दण्डः सहितव्य एव॥
81भीष्म उवाच एवमुक्त्वा निववृत्ते मातङ्गः कौशिकं तदा। विश्वामित्रो जाहरैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम्॥
82ततो जग्राह स श्वाङ्गं जीवितार्थी महामुनिः। सदारस्तामुपाहृत्य वने भोक्तुमियेष सः॥
83अथास्य बुद्धिरभवद् विधिनाहं वजाघनीम्। भक्षयामि यथाकामं पूर्वं संतर्घ्य देवताः॥
84ततोऽग्निमुपसंहृत्य ब्राह्मण विधिना मुनिः। ऐन्द्राग्नेयेन विधिना चळं श्रपयत स्वयम्॥
85ततः समारभत् कर्म दैवं पित्र्यं च भारत। आहूय देवानिन्द्रादीन् भागं भागं विधिक्रमात्॥
86एतस्मिन्नेव काले तु प्रववर्ष स वासवः। संजीवयन् प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः॥
87विश्वामित्रोऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः। कालेन महता सिद्धिमवाप परमाद्भुताम्॥
88स संहत्य च तत् कर्म अनास्वाद्य च तद्धविः। तोषयामास देवांश्च पितुंश्च द्विजसत्तमः॥
89एवं विद्वानदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः। सर्वोपायैरुपायज्ञो दीनमात्मानमुद्धरेत्॥
90एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत्। जीवन् पुण्यमवाप्नोति पुरुषो भद्रमश्नुते॥
91तस्मात् कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये। बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन् वर्तितव्यं कृतात्मना॥
92तस्मात् कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये। बुद्धिमास्थाय लोकेऽस्मिन् वर्तितव्यं कृतात्मना॥
English
1Yudhishthira said “When virtue is deteriorated and is transgressed by all, when sin is considered as virtue, and virtue become vice, when all healthy restraints are washed a way, and all truths regarding righteousness are disturbed and confounded, when people are oppressed by kings and robbers, when men of all the four modes of life become stupefied about their duties, and all works are shorn of merit, when men see cause of fear on all sides for lust and covetousness and folly, when all creatures cease to trust one another, when they kill one another by deceitful means and impose upon one another, when houses are consumed throughout the country, when the Brahmanas are greatly assailed, when the clouds do not discharge a drop of rain, when every one's hand is turned against his neighbour, when all the necessaries of life are misappropriated by robbers, when, indeed, such a season of dreadful distress sets in by what means should a Brahmana live who is reluctant to renounce mercy and his children? How, indeed, should a Brahmana maintain himself at such a time? Tell me this, O grandfather! How also should the king live at such a time when iniquity possess the world? How, O scorcher of enemies, should the king live so that he might not deviate from both virtue and profit.
2'O mighty-armed one, the peace and prosperity of subjects, profuse and seasonable rain, disease, death, and other calamities, all depend on the king.
3I have no doubt also in this, O foremost of Bharata's race, that the setting of Krita, Treta, Dvapara and Kali, all depend on the king's conduct.
4When such a time of calamity as has been described by you sets in, virtuous men should support themselves by the help of judgement.
5Regarding it is cited the old story of the conversation between Vishvamitra and the Chandala in a village of Chandalas.
6Towards the end of Treta and the commencement of Dvapara, a dreadful drought took place, extending for twelve years, in consequence of what the gods had ordained.
7At that time which was the end of Treta and the commencement of Dvapara, when the time came for many sufficiently old creatures to give up their lives, the thousand-eyed god poured no rain. The planet Brihaspati began to move in the opposite course, and Soma, giving up his own orbit, receded towards the south.
8Not even could a dew-drop be seen, what to speak of the gathering clouds? The rivers were all reduced into narrow streamlets.
9Everywhere, lakes, well and springs disappeared and lost their beauty for that change brought about by the gods.
10Water becoming scarce, the places for the distribution of charities became desolate. The Brahmanas abstained from the celebration of sacrifices and recitation of the Vedas. They did no longer utter Vashats and performed other propitiatory rites.
11Agriculture and tending of cattle were given up. Markets and shops were abandoned. Stakes for binding sacrificial animals disappeared. People no longer collected various sorts of articles for sacrifices. All festivals and amusements died.
12Everywhere heaps of bones were seen and every place was filled with the shrill cries and yells of terrific creatures. The cities and towns of the Earth were shorn of inhabitants. Villages and hamlets were burnt down.
13Some assailed by robbers, some, by weapons and some, by bad kings, and in fear of one another, began to fly away.
14Temples and places of worship became desolate. The aged were forcibly turned out of their houses. Kine, goats, sheep and buffaloes fought (for food) and died in large numbers. The Brahmanas began to die on all sides.
15Protection was at an end. Herbs and plants were dried up. The Earth was divested of all her beauty and looked highly awful like the trees in a crematorium.
16In that dreadful period, when righteousness was lost, O Yudhishthira, men in hunger, lost their senses and began to eat one another.
17The very Rishis, giving up their vows and their fires and deities, and deserting their forest-retreats, began to walk about in quest of food.
18The holy and great Rishi Vishvamitra, endued with great intelligence, wandered homeless and stricken with hunger.
19Leaving his wife and son in some place of shelter, the Rishi walked about, fireless and homeless, without caring for pure or impure food.
20One day he arrived at a hamlet, in the midst of a forest, inhabited by cruel hunters given to the destruction of living creatures.
21The little hamlet was filled with broken jars, and pots made of earth. Dog-skins were seen here and there. Heaps of bones and skulls, of boars and asses, lay in various places.
22Clothes of the dead lay here and there, and the huts were adorned with garlands of used up flowers. Many of the denizens again were dressed with sloughs cast off by snakes.
23The place was resonant with the loud crowing of cocks and hens and the discordant bray of asses. The inhabitants quarrelled with one another, uttering harsh words in shrill voices.
24There were temples of gods on all sides bearing emblems of owls and other birds. Resounding with the sound of iron bells, the hamlet was filled with dogs standing or lying on every side.
25Stricken with hunger and engaged in search after food, the great Rishi Vishvamitra entered that hamlet and tried his level best to find something to eat.
26Though the son of Kushila begged again and again, yet he could not get any meat or rice or fruit or root or any other kind of food.
27The then, exclaiming-Alas, great is my suffering!-dropped down from weakness in that hamlet of the Chandalas.
28The sage began to reflect, aside,-What is best for me to do now?-Indeed, O best of kings, he then thought oniy of the means by which he could avoid immediate death.
29He saw, O king, a huge piece of flesh, of a dog that had recently been killed with a weapon, spread on the floor of a Chandala's hut.
30The sage thought and decided that he should steal that meat. And he said to himself, I have no means now of keeping up my life.
31Theft is sanctioned in an hour of distress for even a great man. It will not divest him of his eminence. Even a Brahmana for saving his life may do it. This is certain.
32First of all one should steal from a degraded person. Failing such a person one may steal from one's equal. Failing an equal, one may steal from even a great and virtuous man.
33I shall then, at this time when my life itself is almost gone, steal this meat. I do not see sin in such theft. I shall, therefore, steal this haunch of dog's meat.
34Having thus resolved this resolution, the great sage Vishvamitra lay down for sleep where the Chandala was.
35Seeing sometime after that the night had advanced and that the whole Chandala hamlet were in sleep, the holy Vishvamitra, quietly rising up, entered that hut.
36The Chandala who was the owner of it, with eyes covered with pleghm, was lying like one asleep. Of disagreeable look, he said these harsh words in a broken and discordant voice.
37The Chandala said Who is there, busy with opening up the latch? The whole Chandala hamlet is asleep. I, however, am awake and not asleep. Whoever you are, you are about to be killed!-These were the harsh words that met the sage's ears.
38Stricken with fear, his face reddened with the blushes of shame, and his heart filled with anxiety caused by that act of theft which he had tried, he answered, saying,-Oh you long-lived one, I am Vishvamitra! I have come here suffering from hunger. O you of righteous soul, do not kill me, if your vision be clear!
39Hearing these words of that great Rishi of pure soul the Chandala rose up in fear from his bed and approached the sage.
40Clasping his hands from respect and with eyes bathed in tears, he addressed Kushika's son, saying,-What do you seek here in the night, O Brahmana?
41Conciliating the Chandala, Vishvamitra said, I am greatly hungry and about to die of starvation. I wise to take away that haunch of dog's meat.
42Being hungry I have become sinful. One who seeks food has no shame. It is hunger which is actuating me to commit this sin. It is for this that I wish to take away that haunch of dog's meat.
43My life is on the point of departure. Hunger has sullied my Vedic learning. I am weak and have lost my senses. I have no scruple about pure and impure food. Although I know it is sinful still I wish to take away that haunch of dog's meat.
44After I had failed to secure any alms, having wandered from house to house in this your hamlet, I determined to perpetrate this sinful act of taking away this haunch of dog's meat.
45Fire is the mouth of the gods. He is also their priest. He should, therefore, take nothing save pure and clean things. At times, however, that great god becomes a consuiner of everythings. Know that I have now become like him.
46Hearing these words of the great Rishi, the Chandala answered him, saying,-Listen to me. Having heard these truthful words of mine, act in such a way that your religious merit may not suffer.
47Hear, O regenerate Rishi, What I say to you about your duty. The wise say that a dog is impurer than a jackal. The haunch, again, of a dog is impurer then any other part of his body.
48This is not wise resolution of yours, therefore, O great Rishi, this act, this theft of what belongs to a Chandala this theft, moreover of impure food, is not right.
49Blessed to you, do you look out for some other means for keeping your life. O great sage, let not your penances suffer destruction for this your strong desire for dog's meat.
50Knowing as you do the duties sanctioned in the scriptures, you should not do a act which leads to a confusion of duties. Do not renounce righteousness, for you are the foremost of all pious persons.
51Thus addressed, O king, the great Rishi Vishvamitra, stricken with hunger, O foremost of Bharata's race, once more said,-A long time has passed away without my having taken any food, I do not see any means again for keeping up my life.
52One should, when he is about to die, keep up his life by any means in his power without judging of their charter. Afterwards, when able, he should seek the acquisition of merit.
53The Kshatriyas should follow the conduct of Indra. It is the duty of the Brahmanas to behave like Agni. The Vedas are fire. They form my strength. I shall, therefore, eat even this impure food for satisfying my appetite.
54That by which life may be preserved should, forsooth, be done unhesitatingly. Life is better than death. By living, one may acquire virtue.
55Seeking to preserve my life, I wish, with my perfect sense, to eat this impure food. You just order me.
56Continuing to live I shall try to acquire virtue and shall dissipate by penances and by knowledge the calamities which have befallen me, like the luminaries of the sky destroying even the thickest darkness.
57The Chandala said By eating this food one like yourself cannot live long. Nor can one (like you) get strength (from such food), nor that gratification which ambrosia yields. Do you beg for some other kind of alms. Be not bent upon eating dog's imeat. The meat of dog is, forsooth, an impure food for the twice-born ones.
58Vishvamitra said Any other sort of meat cannot be easily had during a famine like this.Besides, OChandala, I have no money. I am very much hungry. I cannot move any longer. I am utterly hopeless. I think that all the six sorts of taste exist in that piece of dog's meat.
59The Chandala said Only five sorts of meat are clean food for Brahmanas and Kshatriyas and Vaishyas, as sanctioned in the scriptures. Do not wish to have forbidden food.
60Vishvamitra said While hungry, the great Rishi Agastya ate up the Asura named Vatapi. I am in distress. I am hungry. I shall, therefore, eat that haunch of dog's meat.
61The Chandala said Do you beg for something else. You should not do such a thing. Verily you should not do such an act. If, however, you like, you may take away this piece of dog's meat.
62Vishvamitra said The good are the authorities in matters of duty. I am following their example. I now consider this dog's haunch to be better food than any other pure food.
63The act of an impious man can never be regarded as an eternal practice. An improper act can never be a proper one. Do not commit a sin by deception.
64Vishvamitra said A man who is a Rishi cannot commit a sin. In the present case, deer and dog, I think, are the same. I shall, therefore, eat this dog's haunch.
65The Chandala said Begged by the Brahmans, the Rishi (Agastya) did that act. Under the circumstances it could not be a sin. Righteousness is that in which there is no sin. Besides, the Brahmanas, who are the preceptors of the three other orders, should be protected and maintained by all means.
66I am a Brahman. This my body is my friend. It is very dear to me and deserves the highest respect from me. In order to keep up the body I wish to take away that dog's haunch. I have become so eager that I do not fear you and your dreadful brother any longer.
67Men give up their lives but still they do not seek impure food. All their wishes are fulfilled who can conquer appetite in this world. Do you also conquer your hunger and obtain those rewards.
68Vishvamitra said About myself, I always observe rigid vows and my heart is set on peace. For preserving the root of all religious merit, I shall eat impure food.
69It is clear that such an act would be considered moral for a person of pure soul. To a person, however, of impure soul the eating of dog's flesh would appear sinful. Even if my conclusion be wrong (and if I eat this dog's ineat) I shall not, for that act, become one like you.
70The Chandala said It is my settled conclusion that I should try my best to prevent you from this sin. By doing a wicked act a Brahmana goes down from his elevated station. It is for this that I am remonstrating with you.
71Vishvamitra said Kine go on drinking without caring for the croaking of the frogs. You have no right to decide what is right (and what, not). Do not speak highly of yourself.
72The Chandala said I have become your friend, therefore, I am speaking thus to you. Do what is good. Do not, from temptation, do what is sinful.
73Vishvamitra said If you be a friend who wishes me happiness, do you then extricate me from this distress. In that case, casting off this dog's haunch, I may think myself saved by the help of righteousness (and not by that of sinfulness).
74The Chandala said I dare not present this piece of meat to you, nor can I quietly allow you to rob me of my own food. If I give you this meat and if you take it, yourself being a Brahmana, both of us will go down to regions of misery in the next world.
75Vishvamitra said By committing this sin to-day I shall certainly save my life which is very sacred. Having saved my life I shall afterwards practice virtue and purify my soul. Tell me which of these two is preferable.
76The Chandala said One's own self is the best judge, while discharging the duties of his own caste or family. You yourself know which of those two acts is sinful. He who would consider dog's meat as pure food, I think, would not shrink from taking anything and everything.
77Vishvamitra said There is sin in accepting (an unclean present) or in eating (unclean food). When one's life is in peril, there is no sin in accepting such a present or eating such food. Besides, the eating of unclean food, when it does not involve destruction and deception and when the act will excite only mild rebuke, is not a very important matter.
78The Chandala said If this be your argument for taking impure food, it is then evident you do not respect the Veda and Aryan morality. Taught by what you are about to do, I see, O foremost of Brahmanas, there is no sin in neglecting the difference between pure and impure food.
79Vishvamitra said It is not seen that a person commits a grave sin by taking interdicted food. It is only an oral precept which says that one becomes fallen by drinking wine. The other forbidden acts,-in fact, every sin,-cannot destroy one's merit.
80The Chandala Said That learned man who takes away dog's meat from an unworthy place like this), from an impure wretch (like me), from a wicked man (like me), commits an act which is never done by the good. On the other hand, for his connection with such act, he is sure to undergo the pangs of repentance.
81Bhishma said Having said these words to Kushika's son, the Chandala became silent, Vishvamitra then, of refined understanding, took away that haunch of dog's meat.
82Having secured the piece of dog's meat for saving his life, the great ascetic took it away into the forest and wished with his wife to eat it.
83He thought that having first duly pleased the gods, he should then eat that haunch of dog's meat at his pleasure.
84Lighting up a fire according to the Brahma rites, the ascetic, in pursuance of the rites of Aindragneya, began himself to cook that meat into sacrificial Charu.
85He then, O Bharata, began to perform the ceremonies in honour of the gods and the departed manes, by dividing that Charu into as many parts as were necessary, according to the injunctions of the scriptures, and by invoking the gods headed by Indra.
86Meanwhile, the king of the gods began to pour profusely. Reviving all creatures by those showers, he made plants and herbs grow once more.
87However, having completed the rites in honour of the gods and the Pitris and having pleased them duly, Vishvamitra, himself took that meat.
88Consuming all his sins afterwards by his penances, the sage after a long time, gained the most wonderful (ascetic) success.
89Thus, having the preservation of life itself in view, a high-souled person, endued with learning and acquainted with means, should rescue his own cheerless self when fallen into distress, by all means in his power.
90With such a view one should always preserve his life. person, if alive, can acquire religious merit and enjoy happiness and prosperity.
91Therefore, O son of Kunti, a person of purified soul and endued with learning should live and act in this world, depending upon his own intelligence in ascertaining virtue and vice. With such a view one should always preserve his life. person, if alive, can acquire religious merit and enjoy happiness and prosperity.
92Therefore, O son of Kunti, a person of purified soul and endued with learning should live and act in this world, depending upon his own intelligence in ascertaining virtue and vice.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — "जब धर्म क्षीण हो जाए और सब उसका उल्लंघन करने लगें, जब पाप धर्म माना जाने लगे और धर्म पाप, जब समस्त हितकर मर्यादाएँ बह जाएँ और धर्म सम्बन्धी समस्त सत्य विचलित और भ्रमित हो जाएँ, जब प्रजा राजाओं और डाकुओं से पीड़ित हो, जब चारों आश्रमों के मनुष्य अपने कर्तव्यों के विषय में मूढ़ हो जाएँ और समस्त कर्म पुण्य से रहित हो जाएँ, जब काम, लोभ और मोह के कारण मनुष्य चारों ओर भय के कारण देखें, जब समस्त प्राणी एक-दूसरे पर विश्वास करना छोड़ दें, जब वे छल से एक-दूसरे का वध करें और एक-दूसरे को ठगें, जब सारे देश में घर जला दिए जाएँ, जब ब्राह्मणों पर घोर आक्रमण हो, जब बादल एक बूँद भी जल न बरसाएँ, जब प्रत्येक का हाथ अपने पड़ोसी के विरुद्ध उठ जाए, जब जीवन की समस्त आवश्यक वस्तुएँ डाकुओं द्वारा हड़प ली जाएँ — वस्तुतः जब ऐसा भयंकर विपत्ति का काल आ जाए, तब वह ब्राह्मण किन उपायों से जीवन धारण करे जो दया और अपनी सन्तान का त्याग करने को तैयार नहीं है? ऐसे समय में ब्राह्मण अपना निर्वाह कैसे करे? हे पितामह, मुझे यह बताइए! और जब संसार पर अधर्म का अधिकार हो जाए, तब राजा कैसे जीवन बिताए? हे शत्रुतापन, राजा किस प्रकार जिए कि वह धर्म और अर्थ — दोनों से च्युत न हो?
2हे महाबाहु, प्रजा की शान्ति और समृद्धि, प्रचुर और समयानुकूल वर्षा, रोग, मृत्यु तथा अन्य विपत्तियाँ — ये सब राजा पर ही निर्भर हैं।
3हे भरतवंश में श्रेष्ठ, मुझे इसमें भी सन्देह नहीं कि सत्ययुग, त्रेता, द्वापर और कलि — इन सबका आना राजा के आचरण पर ही निर्भर है।
4जब तुम्हारे द्वारा वर्णित ऐसा विपत्तिकाल आ पड़े, तब धर्मात्मा पुरुषों को अपने विवेक के सहारे अपना निर्वाह करना चाहिए।
5इस विषय में चाण्डालों के एक ग्राम में विश्वामित्र और चाण्डाल के संवाद की यह पुरानी कथा कही जाती है।
6त्रेता के अन्त और द्वापर के आरम्भ में देवताओं के विधान से बारह वर्ष तक चलने वाला एक भयंकर अनावृष्टि का काल आया।
7उस समय, जो त्रेता का अन्त और द्वापर का आरम्भ था, जब पर्याप्त वृद्ध हो चुके अनेक प्राणियों के प्राण त्यागने का समय आया, तब सहस्रनेत्र देवता (इन्द्र) ने कोई वर्षा नहीं की। बृहस्पति ग्रह विपरीत मार्ग से चलने लगा, और सोम अपनी कक्षा छोड़कर दक्षिण की ओर हट गया।
8बादलों के जुटने की तो बात ही क्या, ओस की एक बूँद भी दिखाई नहीं देती थी। समस्त नदियाँ सिकुड़कर पतली धाराएँ मात्र रह गईं।
9देवताओं द्वारा लाए गए उस परिवर्तन के कारण सर्वत्र सरोवर, कूप और स्रोत लुप्त हो गए और अपनी शोभा खो बैठे।
10जल दुर्लभ हो जाने से दान-वितरण के स्थान उजाड़ हो गए। ब्राह्मणों ने यज्ञों के अनुष्ठान और वेदपाठ से विरति ले ली। वे अब न वषट्कार का उच्चारण करते थे और न अन्य शान्तिकर्म करते थे।
11कृषि और पशुपालन छोड़ दिए गए। हाट-बाजार और दुकानें उजाड़ हो गईं। यज्ञपशु बाँधने के यूप लुप्त हो गए। लोगों ने यज्ञों के लिए विविध सामग्रियाँ जुटाना छोड़ दिया। समस्त उत्सव और मनोरंजन समाप्त हो गए।
12सर्वत्र हड्डियों के ढेर दिखाई देते थे और प्रत्येक स्थान भयंकर प्राणियों की तीखी चीत्कारों और चिल्लाहटों से भरा था। पृथ्वी के नगर और कस्बे निवासियों से रहित हो गए। ग्राम और उपग्राम जलकर राख हो गए।
13कुछ डाकुओं से पीड़ित होकर, कुछ शस्त्रों से, कुछ दुष्ट राजाओं से, और एक-दूसरे के भय से लोग भागने लगे।
14मन्दिर और पूजा-स्थल उजाड़ हो गए। वृद्धों को बलपूर्वक उनके घरों से निकाल दिया गया। गाय, बकरी, भेड़ और भैंसें (भोजन के लिए) आपस में लड़ीं और बड़ी संख्या में मरीं। चारों ओर ब्राह्मण मरने लगे।
15रक्षा का अन्त हो गया। औषधियाँ और वनस्पतियाँ सूख गईं। पृथ्वी अपनी समस्त शोभा खो बैठी और श्मशान के वृक्षों के समान अत्यन्त भयावनी दिखने लगी।
16हे युधिष्ठिर, उस भयंकर काल में, जब धर्म लुप्त हो गया, तब भूख से पीड़ित मनुष्य अपनी सुधबुध खो बैठे और एक-दूसरे को खाने लगे।
17स्वयं ऋषिगण भी अपने व्रत, अपनी अग्नियाँ और अपने देवताओं को त्यागकर तथा अपने वन के आश्रम छोड़कर भोजन की खोज में घूमने लगे।
18महान् बुद्धि से सम्पन्न पवित्र महर्षि विश्वामित्र भी घरविहीन होकर भूख से पीड़ित इधर-उधर भटकते रहे।
19अपनी पत्नी और पुत्र को किसी शरण-स्थान में छोड़कर वे ऋषि अग्निहीन और गृहहीन होकर पवित्र-अपवित्र भोजन की चिन्ता किए बिना घूमते रहे।
20एक दिन वे एक वन के बीच बसे उस बस्ती में पहुँचे, जिसमें प्राणियों के वध में लगे रहने वाले क्रूर व्याध रहते थे।
21वह छोटी बस्ती टूटे घड़ों और मिट्टी के बर्तनों से भरी थी। इधर-उधर कुत्तों की खालें दिखाई देती थीं। शूकरों और गधों की हड्डियों तथा खोपड़ियों के ढेर अनेक स्थानों पर पड़े थे।
22मृतकों के वस्त्र इधर-उधर पड़े थे, और झोपड़ियाँ प्रयुक्त फूलों की मालाओं से सजी थीं। वहाँ के अनेक निवासी साँपों की उतारी हुई केंचुलियाँ पहने हुए थे।
23वह स्थान मुर्गों-मुर्गियों की तेज बाँग और गधों के कर्कश रेंकने से गूँज रहा था। निवासी तीखे स्वरों में कठोर वचन बोलते हुए आपस में झगड़ते थे।
24चारों ओर देवताओं के मन्दिर थे, जिन पर उल्लुओं और अन्य पक्षियों के चिह्न बने थे। लोहे की घण्टियों के शब्द से गूँजती वह बस्ती चारों ओर खड़े या लेटे हुए कुत्तों से भरी थी।
25भूख से पीड़ित और भोजन की खोज में लगे महर्षि विश्वामित्र उस बस्ती में घुसे और खाने को कुछ पाने का यथाशक्ति प्रयत्न करने लगे।
26यद्यपि कुशिक के पुत्र ने बार-बार याचना की, तथापि उन्हें न माँस मिला, न चावल, न फल, न कन्द, और न किसी अन्य प्रकार का भोजन।
27तब वे — हाय, मेरा कष्ट कितना महान् है! — ऐसा कहते हुए दुर्बलता के कारण चाण्डालों की उस बस्ती में गिर पड़े।
28वे मुनि मन ही मन विचार करने लगे — अब मेरे लिए क्या करना श्रेष्ठ है? हे राजाओं में श्रेष्ठ, वस्तुतः तब उन्होंने केवल उसी उपाय का विचार किया जिससे वे तत्काल की मृत्यु से बच सकें।
29हे राजन्, उन्होंने एक चाण्डाल की झोपड़ी के फर्श पर हाल ही में शस्त्र से मारे गए एक कुत्ते के माँस का एक बड़ा टुकड़ा पड़ा देखा।
30उन मुनि ने विचार करके निश्चय किया कि वे उस माँस को चुरा लेंगे। और उन्होंने मन ही मन कहा — अब मेरे पास अपने प्राण बचाने का कोई उपाय नहीं है।
31विपत्ति के समय महापुरुष के लिए भी चोरी का विधान है। इससे उसकी महत्ता नष्ट नहीं होती। ब्राह्मण भी अपने प्राण बचाने के लिए ऐसा कर सकता है। यह निश्चित है।
32सबसे पहले पतित पुरुष से चोरी करनी चाहिए। ऐसा पुरुष न मिले तो अपने समान से चोरी करनी चाहिए। समान भी न मिले तो महान् और धर्मात्मा पुरुष से भी चोरी की जा सकती है।
33अतः इस समय, जब मेरा प्राण ही लगभग निकल चुका है, मैं यह माँस चुरा लूँगा। मुझे ऐसी चोरी में पाप नहीं दिखता। अतः मैं कुत्ते के माँस का यह टुकड़ा चुरा लूँगा।
34इस प्रकार यह निश्चय करके महर्षि विश्वामित्र वहीं सोने के लिए लेट गए जहाँ वह चाण्डाल था।
35कुछ समय पश्चात् यह देखकर कि रात ढल चुकी है और चाण्डालों की सारी बस्ती सो चुकी है, पवित्र विश्वामित्र चुपचाप उठकर उस झोपड़ी में घुसे।
36उसका स्वामी वह चाण्डाल, जिसकी आँखें कीचड़ से भरी थीं, सोए हुए के समान पड़ा था। अप्रिय रूप वाले उसने टूटे और कर्कश स्वर में ये कठोर वचन कहे।
37चाण्डाल ने कहा — कौन है वहाँ, जो साँकल खोलने में लगा है? चाण्डालों की सारी बस्ती सो रही है। किन्तु मैं जाग रहा हूँ, सो नहीं रहा। तू जो कोई भी हो, अब मारा जाने वाला है! — ये कठोर वचन उन मुनि के कानों में पड़े।
38भय से पीड़ित होकर, लज्जा से मुख लाल हो जाने पर, और चोरी के उस प्रयत्न से मन चिन्ता से भर जाने पर उन्होंने उत्तर दिया — अरे दीर्घायु, मैं विश्वामित्र हूँ! मैं भूख से पीड़ित होकर यहाँ आया हूँ। हे धर्मात्मा, यदि तेरी दृष्टि निर्मल हो तो मुझे मत मार!
39उन पवित्रात्मा महर्षि के ये वचन सुनकर वह चाण्डाल भय से अपनी शय्या से उठ खड़ा हुआ और मुनि के पास आया।
40आदर से हाथ जोड़कर और आँसुओं से भीगी आँखों से उसने कुशिक के पुत्र को सम्बोधित करते हुए कहा — हे ब्राह्मण, आप रात में यहाँ क्या खोज रहे हैं?
41चाण्डाल को सान्त्वना देते हुए विश्वामित्र ने कहा — मैं अत्यन्त भूखा हूँ और भूख से मरने को हूँ। मैं कुत्ते के माँस का वह टुकड़ा ले जाना चाहता हूँ।
42भूखा होने के कारण मैं पापी हो गया हूँ। जो भोजन खोजता है, उसे लज्जा नहीं होती। यही भूख है जो मुझे यह पाप करने को प्रेरित कर रही है। इसीलिए मैं कुत्ते के माँस का वह टुकड़ा ले जाना चाहता हूँ।
43मेरे प्राण निकलने को हैं। भूख ने मेरे वेदज्ञान को मलिन कर दिया है। मैं दुर्बल हूँ और अपनी सुधबुध खो बैठा हूँ। मुझे पवित्र और अपवित्र भोजन का कोई विचार नहीं रहा। यद्यपि मैं जानता हूँ कि यह पाप है, तथापि मैं कुत्ते के माँस का वह टुकड़ा ले जाना चाहता हूँ।
44तुम्हारी इस बस्ती में घर-घर घूमकर भी जब मुझे कोई भिक्षा न मिल सकी, तब मैंने कुत्ते के माँस का यह टुकड़ा ले जाने का यह पापकर्म करने का निश्चय किया।
45अग्नि देवताओं का मुख है। वह उनका पुरोहित भी है। अतः उसे पवित्र और शुद्ध वस्तुओं के अतिरिक्त कुछ नहीं लेना चाहिए। किन्तु कभी-कभी वह महान् देवता सब कुछ का भक्षक बन जाता है। जान लो कि अब मैं उसी के समान हो गया हूँ।
46उन महर्षि के ये वचन सुनकर चाण्डाल ने उन्हें उत्तर देते हुए कहा — मेरी बात सुनिए। मेरे ये सत्य वचन सुनकर आप ऐसा कीजिए जिससे आपका धर्म-पुण्य नष्ट न हो।
47हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, आपके कर्तव्य के विषय में मैं जो कहता हूँ, वह सुनिए। बुद्धिमान् कहते हैं कि कुत्ता गीदड़ से भी अधिक अपवित्र है। और कुत्ते का जाँघ का माँस उसके शरीर के किसी भी अन्य भाग से अधिक अपवित्र है।
48अतः हे महर्षि, आपका यह निश्चय बुद्धिमानी का नहीं है; यह कर्म, चाण्डाल की वस्तु की यह चोरी, और वह भी अपवित्र भोजन की चोरी — उचित नहीं है।
49आपका कल्याण हो, आप अपने प्राण बचाने के लिए कोई अन्य उपाय खोजिए। हे महर्षि, कुत्ते के माँस की इस प्रबल इच्छा के कारण आपकी तपस्या नष्ट न हो जाए।
50शास्त्रों में विहित कर्तव्यों को जानते हुए भी आपको ऐसा कर्म नहीं करना चाहिए जो धर्म-संकर उत्पन्न करे। धर्म का त्याग मत कीजिए, क्योंकि आप समस्त धर्मात्माओं में श्रेष्ठ हैं।
51हे राजन्, हे भरतवंश में श्रेष्ठ, इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर भूख से पीड़ित महर्षि विश्वामित्र ने पुनः कहा — बहुत समय बीत गया, मैंने कुछ भी नहीं खाया। मुझे अपने प्राण बचाने का कोई अन्य उपाय नहीं दिखता।
52जब मनुष्य मरने को हो, तब उसे अपने वश के किसी भी उपाय से — उनके स्वरूप का विचार किए बिना — अपने प्राण बचाने चाहिए। तत्पश्चात्, जब सामर्थ्य हो, तब उसे पुण्य अर्जित करने का प्रयत्न करना चाहिए।
53क्षत्रियों को इन्द्र के आचरण का अनुसरण करना चाहिए। ब्राह्मणों का कर्तव्य अग्नि के समान आचरण करना है। वेद अग्नि हैं। वे ही मेरा बल हैं। अतः मैं अपनी क्षुधा शान्त करने के लिए यह अपवित्र भोजन भी खाऊँगा।
54जिससे प्राण बच सकें, वह निश्चय ही बिना हिचक के करना चाहिए। जीवन मृत्यु से श्रेष्ठ है। जीवित रहकर ही मनुष्य धर्म अर्जित कर सकता है।
55अपने प्राण बचाने की इच्छा से मैं पूर्ण चेतना के साथ यह अपवित्र भोजन खाना चाहता हूँ। तुम बस मुझे आज्ञा दे दो।
56जीवित रहकर मैं धर्म अर्जित करने का प्रयत्न करूँगा और तपस्या तथा ज्ञान से उन विपत्तियों को दूर कर दूँगा जो मुझ पर आ पड़ी हैं, जैसे आकाश के ज्योतिष्पिण्ड घोर से घोर अन्धकार का भी नाश कर देते हैं।
57चाण्डाल ने कहा — यह भोजन खाकर आप जैसा पुरुष दीर्घकाल तक जीवित नहीं रह सकता। न (आप जैसे को) ऐसे भोजन से बल मिल सकता है, न वह तृप्ति जो अमृत देता है। आप किसी अन्य प्रकार की भिक्षा माँगिए। कुत्ते का माँस खाने पर हठ मत कीजिए। कुत्ते का माँस द्विजों के लिए निश्चय ही अपवित्र भोजन है।
58विश्वामित्र ने कहा — ऐसे दुर्भिक्ष में किसी अन्य प्रकार का माँस सहज ही नहीं मिल सकता। और हे चाण्डाल, मेरे पास धन भी नहीं है। मैं अत्यन्त भूखा हूँ। मैं अब और चल नहीं सकता। मैं सर्वथा निराश हूँ। मुझे तो लगता है कि कुत्ते के माँस के उस टुकड़े में छहों प्रकार के रस विद्यमान हैं।
59चाण्डाल ने कहा — शास्त्रों में विहित केवल पाँच प्रकार के माँस ही ब्राह्मणों, क्षत्रियों और वैश्यों के लिए शुद्ध भोजन हैं। निषिद्ध भोजन की इच्छा मत कीजिए।
60विश्वामित्र ने कहा — भूख से पीड़ित होकर महर्षि अगस्त्य ने वातापि नामक असुर को खा लिया था। मैं विपत्ति में हूँ। मैं भूखा हूँ। अतः मैं कुत्ते के माँस का वह टुकड़ा खाऊँगा।
61चाण्डाल ने कहा — आप कुछ और माँगिए। आपको ऐसा नहीं करना चाहिए। वस्तुतः आपको ऐसा कर्म नहीं करना चाहिए। किन्तु यदि आपकी यही इच्छा है, तो आप कुत्ते के माँस का यह टुकड़ा ले जा सकते हैं।
62विश्वामित्र ने कहा — धर्म के विषयों में साधुजन ही प्रमाण हैं। मैं उन्हीं के उदाहरण का अनुसरण कर रहा हूँ। मैं अब कुत्ते के इस जाँघ के माँस को किसी भी अन्य पवित्र भोजन से श्रेष्ठ भोजन मानता हूँ।
63अधर्मी पुरुष का कर्म कभी सनातन आचार नहीं माना जा सकता। अनुचित कर्म कभी उचित नहीं हो सकता। छल से पाप मत कीजिए।
64विश्वामित्र ने कहा — जो ऋषि है, वह पाप नहीं कर सकता। मेरे विचार से इस प्रसंग में मृग और कुत्ता एक ही समान हैं। अतः मैं कुत्ते की यह जाँघ खाऊँगा।
65चाण्डाल ने कहा — ब्राह्मणों की प्रार्थना पर ही उन ऋषि (अगस्त्य) ने वह कर्म किया था। उन परिस्थितियों में वह पाप नहीं हो सकता था। धर्म वही है जिसमें पाप न हो। इसके अतिरिक्त, ब्राह्मण, जो शेष तीनों वर्णों के गुरु हैं, हर उपाय से रक्षित और पोषित होने चाहिए।
66मैं ब्राह्मण हूँ। यह मेरा शरीर मेरा मित्र है। यह मुझे अत्यन्त प्रिय है और मुझसे सर्वोच्च आदर का पात्र है। इस शरीर को बनाए रखने के लिए मैं कुत्ते की वह जाँघ ले जाना चाहता हूँ। मैं इतना आतुर हो गया हूँ कि अब मुझे न तुमसे भय है और न तुम्हारे उस भयंकर भाई से।
67मनुष्य प्राण त्याग देते हैं, तथापि अपवित्र भोजन नहीं खोजते। इस संसार में जो क्षुधा को जीत सकते हैं, उनकी समस्त कामनाएँ पूर्ण होती हैं। आप भी अपनी भूख को जीतिए और वे फल प्राप्त कीजिए।
68विश्वामित्र ने कहा — अपने विषय में कहूँ तो मैं सदा कठोर व्रतों का पालन करता हूँ और मेरा हृदय शान्ति में लगा है। समस्त धर्म-पुण्य की जड़ (शरीर) को बचाए रखने के लिए मैं अपवित्र भोजन खाऊँगा।
69यह स्पष्ट है कि शुद्धात्मा पुरुष के लिए ऐसा कर्म धर्मसंगत ही माना जाएगा। किन्तु अशुद्धात्मा पुरुष को कुत्ते का माँस खाना पापपूर्ण प्रतीत होगा। यदि मेरा निर्णय गलत भी हो (और यदि मैं यह कुत्ते का माँस खा लूँ), तो भी उस कर्म से मैं तुम्हारे समान नहीं हो जाऊँगा।
70चाण्डाल ने कहा — मेरा दृढ़ निश्चय है कि मुझे आपको इस पाप से रोकने का यथाशक्ति प्रयत्न करना चाहिए। दुष्कर्म करने से ब्राह्मण अपने उच्च स्थान से गिर जाता है। इसीलिए मैं आपसे यह विरोध कर रहा हूँ।
71विश्वामित्र ने कहा — गायें मेंढकों की टर्र-टर्र की चिन्ता किए बिना जल पीती रहती हैं। तुम्हें यह निर्णय करने का अधिकार नहीं कि क्या उचित है (और क्या नहीं)। अपनी बड़ाई मत करो।
72चाण्डाल ने कहा — मैं आपका मित्र बन गया हूँ, इसीलिए आपसे ऐसा कह रहा हूँ। जो हितकर है, वही कीजिए। लोभ में पड़कर पापकर्म मत कीजिए।
73विश्वामित्र ने कहा — यदि तुम मेरे सुख की कामना करने वाले मित्र हो, तो मुझे इस विपत्ति से निकालो। ऐसा हो तो कुत्ते की यह जाँघ त्यागकर मैं अपने को धर्म के सहारे (और न कि पाप के सहारे) बचा हुआ मान सकूँगा।
74चाण्डाल ने कहा — मैं आपको यह माँस का टुकड़ा देने का साहस नहीं करता, और न मैं चुपचाप यह होने दे सकता हूँ कि आप मेरा ही भोजन मुझसे लूट लें। यदि मैं आपको यह माँस दूँ और आप, ब्राह्मण होते हुए भी, उसे लें, तो हम दोनों ही परलोक में दुःख के लोकों में गिरेंगे।
75विश्वामित्र ने कहा — आज यह पाप करके मैं निश्चय ही अपने प्राण बचा लूँगा, जो अत्यन्त पवित्र हैं। प्राण बचा लेने के पश्चात् मैं धर्म का आचरण करूँगा और अपनी आत्मा को शुद्ध कर लूँगा। बताओ, इन दोनों में से कौन-सा श्रेष्ठ है?
76चाण्डाल ने कहा — अपने वर्ण अथवा कुल के कर्तव्यों का पालन करते समय मनुष्य का अपना ही आत्मा सर्वश्रेष्ठ निर्णायक होता है। उन दोनों कर्मों में से कौन-सा पापपूर्ण है, यह आप स्वयं जानते हैं। जो कुत्ते के माँस को पवित्र भोजन मानेगा, वह मेरे विचार से कुछ भी और सब कुछ लेने से नहीं हिचकेगा।
77विश्वामित्र ने कहा — अपवित्र वस्तु का दान लेने अथवा अपवित्र भोजन खाने में पाप है। किन्तु जब प्राण संकट में हों, तब ऐसा दान लेने अथवा ऐसा भोजन खाने में पाप नहीं। इसके अतिरिक्त, अपवित्र भोजन खाना, जब उसमें किसी का विनाश और छल न हो और जब उस कर्म पर केवल हल्की भर्त्सना ही हो, तब वह कोई अत्यन्त गम्भीर बात नहीं है।
78चाण्डाल ने कहा — यदि अपवित्र भोजन लेने के लिए यही आपका तर्क है, तो स्पष्ट है कि आप वेद और आर्य-धर्म का आदर नहीं करते। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, आप जो करने जा रहे हैं, उससे शिक्षा पाकर मैं देखता हूँ कि पवित्र और अपवित्र भोजन के भेद की उपेक्षा करने में कोई पाप नहीं है।
79विश्वामित्र ने कहा — यह नहीं देखा जाता कि निषिद्ध भोजन खाने से मनुष्य कोई गुरुतर पाप कर बैठता है। यह तो केवल एक मौखिक उपदेश है जो कहता है कि मद्यपान से मनुष्य पतित हो जाता है। शेष निषिद्ध कर्म — वस्तुतः प्रत्येक पाप — मनुष्य के पुण्य का नाश नहीं कर सकते।
80चाण्डाल ने कहा — जो विद्वान् (इस जैसे) अयोग्य स्थान से, (मुझ जैसे) अपवित्र नीच से, (मुझ जैसे) दुष्ट पुरुष से कुत्ते का माँस ले जाता है, वह ऐसा कर्म करता है जो साधुजन कभी नहीं करते। इसके विपरीत, ऐसे कर्म से अपने सम्बन्ध के कारण वह निश्चय ही पश्चात्ताप की पीड़ा भोगेगा।
81भीष्म ने कहा — कुशिक के पुत्र से ये वचन कहकर वह चाण्डाल मौन हो गया। तब परिष्कृत बुद्धि वाले विश्वामित्र कुत्ते के माँस की वह जाँघ ले गए।
82अपने प्राण बचाने के लिए कुत्ते के माँस का वह टुकड़ा पा लेने पर वे महातपस्वी उसे वन में ले गए और अपनी पत्नी के साथ उसे खाना चाहा।
83उन्होंने सोचा कि पहले विधिपूर्वक देवताओं को प्रसन्न करके तब उन्हें कुत्ते के माँस की वह जाँघ अपनी इच्छा से खानी चाहिए।
84ब्राह्म विधि से अग्नि प्रज्वलित करके उन तपस्वी ने ऐन्द्राग्नेय कर्म के विधान के अनुसार स्वयं ही उस माँस को यज्ञीय चरु के रूप में पकाना आरम्भ किया।
85हे भरतवंशी, तत्पश्चात् उन्होंने शास्त्रों के विधान के अनुसार उस चरु को जितने भाग आवश्यक थे उतने भागों में बाँटकर तथा इन्द्र आदि देवताओं का आवाहन करके देवताओं और पितरों के सम्मान में कर्म करना आरम्भ किया।
86इसी बीच देवराज ने प्रचुर वर्षा करनी आरम्भ कर दी। उन वर्षाओं से समस्त प्राणियों को पुनर्जीवित करके उन्होंने वनस्पतियों और औषधियों को फिर से उगाया।
87तथापि देवताओं और पितरों के सम्मान में कर्म पूर्ण करके तथा उन्हें विधिपूर्वक प्रसन्न करके विश्वामित्र ने स्वयं वह माँस ग्रहण किया।
88तत्पश्चात् अपनी तपस्या से अपने समस्त पापों को भस्म करके उन मुनि ने दीर्घकाल के पश्चात् अत्यन्त अद्भुत (तपोमय) सिद्धि प्राप्त की।
89इस प्रकार विद्या से सम्पन्न और उपायों का ज्ञाता उदारचेता पुरुष प्राणों की रक्षा को ही लक्ष्य मानकर, विपत्ति में पड़े अपने दुःखी आत्मा का उद्धार अपने वश के हर उपाय से करे।
90ऐसी दृष्टि रखकर मनुष्य को सदा अपने प्राणों की रक्षा करनी चाहिए। जीवित रहने पर ही मनुष्य धर्म-पुण्य अर्जित कर सकता है तथा सुख और समृद्धि भोग सकता है।
91अतः हे कुन्तीपुत्र, शुद्धात्मा और विद्या से सम्पन्न पुरुष को धर्म और अधर्म का निर्णय करने में अपनी बुद्धि का सहारा लेकर ही इस संसार में जीना और कर्म करना चाहिए। ऐसी दृष्टि रखकर मनुष्य को सदा अपने प्राणों की रक्षा करनी चाहिए। जीवित रहने पर ही मनुष्य धर्म-पुण्य अर्जित कर सकता है तथा सुख और समृद्धि भोग सकता है।
92अतः हे कुन्तीपुत्र, शुद्धात्मा और विद्या से सम्पन्न पुरुष को धर्म और अधर्म का निर्णय करने में अपनी बुद्धि का सहारा लेकर ही इस संसार में जीना और कर्म करना चाहिए।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — "जब धर्म क्षीण होस् र सबैले त्यसको उल्लङ्घन गर्न थालून्, जब पाप धर्म मानिन थालोस् र धर्म पाप, जब सम्पूर्ण हितकर मर्यादा बगेर जाऊन् र धर्मसम्बन्धी सम्पूर्ण सत्य विचलित र भ्रमित होऊन्, जब प्रजा राजा र डाकुहरूबाट पीडित होस्, जब चारै आश्रमका मानिस आफ्ना कर्तव्यका विषयमा मूढ होऊन् र सम्पूर्ण कर्म पुण्यविहीन होऊन्, जब काम, लोभ र मोहका कारण मानिसहरूले चारैतिर भयका कारण देखून्, जब सम्पूर्ण प्राणीले एकअर्कामाथि विश्वास गर्न छोडून्, जब तिनीहरूले छलले एकअर्काको वध गरून् र एकअर्कालाई ठगून्, जब सारा देशमा घरहरू जलाइयून्, जब ब्राह्मणहरूमाथि घोर आक्रमण होस्, जब बादलले एक थोपा पनि पानी नबर्साऊन्, जब प्रत्येकको हात आफ्नो छिमेकीविरुद्ध उठोस्, जब जीवनका सम्पूर्ण आवश्यक वस्तु डाकुहरूद्वारा हडपियून् — वास्तवमा जब यस्तो भयङ्कर विपत्तिको काल आइपरोस्, तब त्यो ब्राह्मणले कुन उपायले जीवन धारण गरोस् जो दया र आफ्नो सन्तानको त्याग गर्न तयार छैन? यस्तो समयमा ब्राह्मणले आफ्नो निर्वाह कसरी गरोस्? हे पितामह, मलाई यो बताउनुहोस्! र जब संसारमा अधर्मको अधिकार होस्, तब राजाले कसरी जीवन बिताओस्? हे शत्रुतापन, राजा कसरी बाँचोस् कि ऊ धर्म र अर्थ — दुवैबाट च्युत नहोस्?
2हे महाबाहु, प्रजाको शान्ति र समृद्धि, प्रचुर र समयानुकूल वर्षा, रोग, मृत्यु तथा अन्य विपत्ति — यी सबै राजामाथि नै निर्भर छन्।
3हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, मलाई यसमा पनि शङ्का छैन कि सत्ययुग, त्रेता, द्वापर र कलि — यी सबैको आगमन राजाको आचरणमाथि नै निर्भर छ।
4जब तिमीले वर्णन गरेजस्तो विपत्तिकाल आइपरोस्, तब धर्मात्मा पुरुषहरूले आफ्नो विवेकको सहाराले आफ्नो निर्वाह गर्नुपर्छ।
5यस विषयमा चाण्डालहरूको एउटा गाउँमा विश्वामित्र र चाण्डालको संवादको यो पुरानो कथा भनिन्छ।
6त्रेताको अन्त्य र द्वापरको आरम्भमा देवताहरूको विधानले बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा भयङ्कर अनावृष्टिको काल आयो।
7त्यस समयमा, जुन त्रेताको अन्त्य र द्वापरको आरम्भ थियो, जब पर्याप्त वृद्ध भइसकेका अनेक प्राणीको प्राण त्याग्ने समय आयो, तब सहस्रनेत्र देवता (इन्द्र)ले कुनै वर्षा गरेनन्। बृहस्पति ग्रह विपरीत मार्गमा चल्न थाल्यो, र सोमले आफ्नो कक्षा छोडेर दक्षिणतिर हट्यो।
8बादल जम्मा हुने कुरा त परै जाओस्, शीतको एक थोपा पनि देखिँदैनथ्यो। सम्पूर्ण नदी खुम्चिएर पातला धारा मात्र भए।
9देवताहरूद्वारा ल्याइएको त्यस परिवर्तनका कारण सबैतिर तलाउ, इनार र मूल हराए र आफ्नो शोभा गुमाए।
10पानी दुर्लभ भएपछि दानवितरणका ठाउँ उजाड भए। ब्राह्मणहरूले यज्ञका अनुष्ठान र वेदपाठबाट विरत भए। तिनीहरूले अब न वषट्कारको उच्चारण गर्थे न अन्य शान्तिकर्म गर्थे।
11कृषि र पशुपालन छोडियो। हाटबजार र पसलहरू उजाड भए। यज्ञपशु बाँध्ने यूप हराए। मानिसहरूले यज्ञका लागि विविध सामग्री जुटाउन छोडे। सम्पूर्ण उत्सव र मनोरञ्जन समाप्त भए।
12सबैतिर हाडका थुप्रा देखिन्थे र प्रत्येक ठाउँ भयङ्कर प्राणीका चर्का चीत्कार र चिच्याहटले भरिएको थियो। पृथ्वीका नगर र सहर बासिन्दाविहीन भए। गाउँ र बस्तीहरू जलेर खरानी भए।
13कोही डाकुहरूबाट पीडित भई, कोही शस्त्रबाट, कोही दुष्ट राजाहरूबाट, र एकअर्काको डरले मानिसहरू भाग्न थाले।
14मन्दिर र पूजास्थल उजाड भए। वृद्धहरूलाई बलपूर्वक तिनका घरबाट निकालियो। गाई, बाख्रा, भेडा र भैँसीहरू (खानाका लागि) आपसमा लडे र ठूलो सङ्ख्यामा मरे। चारैतिर ब्राह्मणहरू मर्न थाले।
15रक्षाको अन्त्य भयो। जडीबुटी र वनस्पति सुके। पृथ्वीले आफ्नो सम्पूर्ण शोभा गुमाई र मसानघाटका रूखजस्तै अत्यन्त भयावह देखिन थाली।
16हे युधिष्ठिर, त्यस भयङ्कर कालमा, जब धर्म लोप भयो, तब भोकले पीडित मानिसहरूले आफ्नो सुधबुध गुमाए र एकअर्कालाई खान थाले।
17स्वयं ऋषिहरू पनि आफ्ना व्रत, आफ्ना अग्नि र आफ्ना देवतालाई त्यागेर तथा आफ्ना वनका आश्रम छोडेर भोजनको खोजीमा घुम्न थाले।
18महान् बुद्धिले सम्पन्न पवित्र महर्षि विश्वामित्र पनि घरविहीन भई भोकले पीडित यताउता भौँतारिरहे।
19आफ्नी पत्नी र पुत्रलाई कुनै शरणस्थानमा छोडेर ती ऋषि अग्निविहीन र गृहविहीन भई पवित्र-अपवित्र भोजनको चिन्ता नगरी घुमिरहे।
20एक दिन उनी एउटा वनको बीचमा बसेको त्यस बस्तीमा पुगे, जसमा प्राणीहरूको वधमा लागिरहने क्रूर व्याधहरू बस्थे।
21त्यो सानो बस्ती फुटेका घैँटा र माटाका भाँडाले भरिएको थियो। यताउता कुकुरका छाला देखिन्थे। बँदेल र गधाका हाड तथा खप्परका थुप्रा अनेक ठाउँमा पल्टिएका थिए।
22मृतकका वस्त्र यताउता पल्टिएका थिए, र झुप्राहरू प्रयोग गरिसकेका फूलका मालाले सजिएका थिए। त्यहाँका अनेक बासिन्दाले सर्पले फ्याँकेका काँचुली लगाएका थिए।
23त्यो ठाउँ भाले-पोथी कुखुराका चर्को बासाइ र गधाहरूको कर्कश रेँकाइले गुञ्जिरहेको थियो। बासिन्दाहरू तीखा स्वरमा कठोर वचन बोल्दै आपसमा झगडा गर्थे।
24चारैतिर देवताका मन्दिर थिए, जसमा लाटोकोसेरो र अन्य पक्षीका चिह्न बनेका थिए। फलामका घण्टीको आवाजले गुञ्जिने त्यो बस्ती चारैतिर उभिएका वा पल्टिएका कुकुरहरूले भरिएको थियो।
25भोकले पीडित र भोजनको खोजीमा लागेका महर्षि विश्वामित्र त्यस बस्तीमा पसे र खान केही पाउने यथाशक्ति प्रयत्न गर्न थाले।
26यद्यपि कुशिकका पुत्रले पटकपटक याचना गरे, तथापि उनले न मासु पाए, न चामल, न फल, न कन्द, न कुनै अन्य प्रकारको भोजन।
27तब उनी — हाय, मेरो कष्ट कति महान् छ! — यसो भन्दै दुर्बलताका कारण चाण्डालहरूको त्यस बस्तीमा ढले।
28ती मुनि मनमनै विचार गर्न थाले — अब मेरा लागि के गर्नु श्रेष्ठ छ? हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, वास्तवमा तब उनले केवल त्यही उपायको विचार गरे जसबाट उनी तत्कालको मृत्युबाट बच्न सकून्।
29हे राजन्, उनले एउटा चाण्डालको झुप्राको भुइँमा भर्खरै शस्त्रले मारिएको एउटा कुकुरको मासुको ठूलो टुक्रा पल्टिएको देखे।
30ती मुनिले विचार गरेर निश्चय गरे कि उनले त्यो मासु चोर्नेछन्। र उनले मनमनै भने — अब मसँग आफ्नो प्राण बचाउने कुनै उपाय छैन।
31विपत्तिको समयमा महापुरुषका लागि पनि चोरीको विधान छ। यसले उसको महत्ता नष्ट हुँदैन। ब्राह्मणले पनि आफ्नो प्राण बचाउन यसो गर्न सक्छ। यो निश्चित छ।
32सबभन्दा पहिले पतित पुरुषबाट चोरी गर्नुपर्छ। त्यस्तो पुरुष भेटिएन भने आफूसमानबाट चोरी गर्नुपर्छ। समान पनि भेटिएन भने महान् र धर्मात्मा पुरुषबाट पनि चोरी गर्न सकिन्छ।
33त्यसैले यस समयमा, जब मेरो प्राण नै लगभग निस्किसकेको छ, म यो मासु चोर्नेछु। मलाई यस्तो चोरीमा पाप देखिँदैन। त्यसैले म कुकुरको मासुको यो टुक्रा चोर्नेछु।
34यसरी यो निश्चय गरेर महर्षि विश्वामित्र त्यहीँ सुत्नका लागि पल्टे जहाँ त्यो चाण्डाल थियो।
35केही समयपछि यो देखेर कि रात ढल्किसकेको छ र चाण्डालहरूको सारा बस्ती सुतिसकेको छ, पवित्र विश्वामित्र चुपचाप उठेर त्यस झुप्रामा पसे।
36त्यसको स्वामी त्यो चाण्डाल, जसका आँखा चिप्राले भरिएका थिए, सुतेकोजस्तै पल्टिएको थियो। अप्रिय रूप भएको उसले टुटेको र कर्कश स्वरमा यी कठोर वचन भन्यो।
37चाण्डालले भन्यो — त्यहाँ को छ, जो चुकुल खोल्नमा लागेको छ? चाण्डालहरूको सारा बस्ती सुतिरहेको छ। तर म जागिरहेको छु, सुतिरहेको छैन। तँ जो कोही भए पनि, अब मारिन लागेको छस्! — यी कठोर वचन ती मुनिका कानमा परे।
38भयले पीडित भई, लाजले मुख रातो भएपछि, र चोरीको त्यस प्रयत्नले मन चिन्ताले भरिएपछि उनले उत्तर दिए — अरे दीर्घायु, म विश्वामित्र हुँ! म भोकले पीडित भई यहाँ आएको छु। हे धर्मात्मा, यदि तिम्रो दृष्टि निर्मल छ भने मलाई नमार!
39ती पवित्रात्मा महर्षिका यी वचन सुनेर त्यो चाण्डाल भयले आफ्नो ओछ्यानबाट उठ्यो र मुनिको नजिक आयो।
40आदरले हात जोडेर र आँसुले भिजेका आँखाले उसले कुशिकका पुत्रलाई सम्बोधन गर्दै भन्यो — हे ब्राह्मण, तपाईं रातमा यहाँ के खोजिरहनुभएको छ?
41चाण्डाललाई सान्त्वना दिँदै विश्वामित्रले भने — म अत्यन्त भोकाएको छु र भोकले मर्न लागेको छु। म कुकुरको मासुको त्यो टुक्रा लैजान चाहन्छु।
42भोकाएका कारण म पापी भएको छु। जसले भोजन खोज्छ, उसलाई लाज हुँदैन। यही भोक हो जसले मलाई यो पाप गर्न प्रेरित गरिरहेको छ। त्यसैले म कुकुरको मासुको त्यो टुक्रा लैजान चाहन्छु।
43मेरा प्राण निस्कन लागेका छन्। भोकले मेरो वेदज्ञानलाई मलिन पारेको छ। म दुर्बल छु र आफ्नो सुधबुध गुमाइसकेको छु। मलाई पवित्र र अपवित्र भोजनको कुनै विचार रहेन। यद्यपि म जान्दछु कि यो पाप हो, तथापि म कुकुरको मासुको त्यो टुक्रा लैजान चाहन्छु।
44तिम्रो यस बस्तीमा घरघर घुम्दा पनि जब मलाई कुनै भिक्षा मिलेन, तब मैले कुकुरको मासुको यो टुक्रा लैजाने यो पापकर्म गर्ने निश्चय गरेँ।
45अग्नि देवताहरूको मुख हो। ऊ तिनको पुरोहित पनि हो। त्यसैले उसले पवित्र र शुद्ध वस्तुबाहेक केही लिनुहुँदैन। तर कहिलेकाहीँ त्यो महान् देवता सबै कुराको भक्षक बन्छ। जान कि अब म उसैजस्तै भएको छु।
46ती महर्षिका यी वचन सुनेर चाण्डालले उनलाई उत्तर दिँदै भन्यो — मेरो कुरा सुन्नुहोस्। मेरा यी सत्य वचन सुनेर तपाईंले त्यसो गर्नुहोस् जसबाट तपाईंको धर्म-पुण्य नष्ट नहोस्।
47हे द्विजश्रेष्ठ ऋषि, तपाईंको कर्तव्यका विषयमा म जे भन्दछु, त्यो सुन्नुहोस्। बुद्धिमान्हरू भन्छन् कि कुकुर स्यालभन्दा पनि बढी अपवित्र छ। र कुकुरको तिघ्राको मासु उसको शरीरको अन्य कुनै पनि भागभन्दा बढी अपवित्र छ।
48त्यसैले हे महर्षि, तपाईंको यो निश्चय बुद्धिमानीको होइन; यो कर्म, चाण्डालको वस्तुको यो चोरी, र त्यो पनि अपवित्र भोजनको चोरी — उचित होइन।
49तपाईंको कल्याण होस्, तपाईं आफ्नो प्राण बचाउन कुनै अर्को उपाय खोज्नुहोस्। हे महर्षि, कुकुरको मासुको यस प्रबल इच्छाका कारण तपाईंको तपस्या नष्ट नहोस्।
50शास्त्रमा विहित कर्तव्य जान्दाजान्दै पनि तपाईंले त्यस्तो कर्म गर्नुहुँदैन जसले धर्मसङ्कर उत्पन्न गरोस्। धर्मको त्याग नगर्नुहोस्, किनभने तपाईं सम्पूर्ण धर्मात्मामा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ।
51हे राजन्, हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, यसरी सम्बोधन गरिएपछि भोकले पीडित महर्षि विश्वामित्रले फेरि भने — धेरै समय बित्यो, मैले केही पनि खाइनँ। मलाई आफ्नो प्राण बचाउने कुनै अर्को उपाय देखिँदैन।
52जब मानिस मर्न लागेको हुन्छ, तब उसले आफ्नो वशको जुनसुकै उपायले — तिनको स्वरूपको विचार नगरी — आफ्नो प्राण बचाउनुपर्छ। त्यसपछि, जब सामर्थ्य होस्, तब उसले पुण्य आर्जन गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ।
53क्षत्रियहरूले इन्द्रको आचरणको अनुसरण गर्नुपर्छ। ब्राह्मणहरूको कर्तव्य अग्निजस्तै आचरण गर्नु हो। वेद अग्नि हुन्। तिनै मेरो बल हुन्। त्यसैले म आफ्नो भोक शान्त पार्न यो अपवित्र भोजन पनि खानेछु।
54जसबाट प्राण बच्न सकोस्, त्यो निश्चय नै बिना हिचकिचाहट गर्नुपर्छ। जीवन मृत्युभन्दा श्रेष्ठ छ। जीवित रहेर मात्र मानिसले धर्म आर्जन गर्न सक्छ।
55आफ्नो प्राण बचाउने इच्छाले म पूर्ण चेतनासहित यो अपवित्र भोजन खान चाहन्छु। तिमी बस मलाई आज्ञा देऊ।
56जीवित रहेर म धर्म आर्जन गर्ने प्रयत्न गर्नेछु र तपस्या तथा ज्ञानले ती विपत्ति हटाइदिनेछु जुन ममाथि आइपरेका छन्, जसरी आकाशका ज्योतिष्पिण्डले घोरभन्दा घोर अन्धकारको पनि नाश गरिदिन्छन्।
57चाण्डालले भन्यो — यो भोजन खाएर तपाईंजस्तो पुरुष दीर्घकालसम्म जीवित रहन सक्नुहुन्न। न (तपाईंजस्तालाई) यस्तो भोजनबाट बल मिल्न सक्छ, न त्यो तृप्ति जुन अमृतले दिन्छ। तपाईं कुनै अर्को प्रकारको भिक्षा माग्नुहोस्। कुकुरको मासु खानमा हठ नगर्नुहोस्। कुकुरको मासु द्विजहरूका लागि निश्चय नै अपवित्र भोजन हो।
58विश्वामित्रले भने — यस्तो अनिकालमा अन्य कुनै प्रकारको मासु सजिलै भेटिँदैन। र हे चाण्डाल, मसँग धन पनि छैन। म अत्यन्त भोकाएको छु। म अब अझ हिँड्न सक्दिनँ। म सर्वथा निराश छु। मलाई त लाग्छ कि कुकुरको मासुको त्यस टुक्रामा छवटै प्रकारका रस विद्यमान छन्।
59चाण्डालले भन्यो — शास्त्रमा विहित केवल पाँच प्रकारका मासु मात्र ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूका लागि शुद्ध भोजन हुन्। निषिद्ध भोजनको इच्छा नगर्नुहोस्।
60विश्वामित्रले भने — भोकले पीडित भई महर्षि अगस्त्यले वातापि नामक असुरलाई खाएका थिए। म विपत्तिमा छु। म भोकाएको छु। त्यसैले म कुकुरको मासुको त्यो टुक्रा खानेछु।
61चाण्डालले भन्यो — तपाईं अरू केही माग्नुहोस्। तपाईंले यसो गर्नुहुँदैन। वास्तवमा तपाईंले यस्तो कर्म गर्नुहुँदैन। तर यदि तपाईंको यही इच्छा हो भने, तपाईं कुकुरको मासुको यो टुक्रा लैजान सक्नुहुन्छ।
62विश्वामित्रले भने — धर्मका विषयमा साधुजन नै प्रमाण हुन्। म तिनकै उदाहरणको अनुसरण गरिरहेको छु। म अब कुकुरको यो तिघ्राको मासुलाई अन्य कुनै पनि पवित्र भोजनभन्दा श्रेष्ठ भोजन मान्दछु।
63अधर्मी पुरुषको कर्म कहिल्यै सनातन आचार मानिन सक्दैन। अनुचित कर्म कहिल्यै उचित हुन सक्दैन। छलले पाप नगर्नुहोस्।
64विश्वामित्रले भने — जो ऋषि हो, उसले पाप गर्न सक्दैन। मेरो विचारमा यस प्रसङ्गमा मृग र कुकुर एउटै समान हुन्। त्यसैले म कुकुरको यो तिघ्रा खानेछु।
65चाण्डालले भन्यो — ब्राह्मणहरूको प्रार्थनामा नै ती ऋषि (अगस्त्य)ले त्यो कर्म गरेका थिए। ती परिस्थितिमा त्यो पाप हुन सक्दैनथ्यो। धर्म त्यही हो जसमा पाप नहोस्। यसबाहेक, ब्राह्मणहरू, जो बाँकी तीनै वर्णका गुरु हुन्, हरेक उपायले रक्षित र पोषित हुनुपर्छ।
66म ब्राह्मण हुँ। यो मेरो शरीर मेरो मित्र हो। यो मलाई अत्यन्त प्रिय छ र मबाट सर्वोच्च आदरको पात्र छ। यस शरीरलाई कायम राख्न म कुकुरको त्यो तिघ्रा लैजान चाहन्छु। म यति आतुर भएको छु कि अब मलाई न तिमीसँग भय छ न तिम्रो त्यस भयङ्कर भाइसँग।
67मानिसहरूले प्राण त्याग्छन्, तथापि अपवित्र भोजन खोज्दैनन्। यस संसारमा जसले भोकलाई जित्न सक्छन्, तिनका सम्पूर्ण कामना पूरा हुन्छन्। तपाईंले पनि आफ्नो भोकलाई जित्नुहोस् र ती फल प्राप्त गर्नुहोस्।
68विश्वामित्रले भने — आफ्नो विषयमा भन्नु हो भने म सधैँ कठोर व्रतको पालन गर्दछु र मेरो हृदय शान्तिमा लागेको छ। सम्पूर्ण धर्म-पुण्यको जरा (शरीर)लाई बचाइराख्न म अपवित्र भोजन खानेछु।
69यो स्पष्ट छ कि शुद्धात्मा पुरुषका लागि यस्तो कर्म धर्मसङ्गत नै मानिनेछ। तर अशुद्धात्मा पुरुषलाई कुकुरको मासु खानु पापपूर्ण लाग्नेछ। यदि मेरो निर्णय गलत भए पनि (र यदि मैले यो कुकुरको मासु खाएँ भने), पनि त्यस कर्मले म तिमीजस्तो हुनेछैनँ।
70चाण्डालले भन्यो — मेरो दृढ निश्चय छ कि मैले तपाईंलाई यस पापबाट रोक्ने यथाशक्ति प्रयत्न गर्नुपर्छ। दुष्कर्म गर्दा ब्राह्मण आफ्नो उच्च स्थानबाट खस्छ। त्यसैले म तपाईंसँग यो विरोध गरिरहेको छु।
71विश्वामित्रले भने — गाईहरूले भ्यागुताको कराइको चिन्ता नगरी पानी पिइरहन्छन्। तिमीलाई यो निर्णय गर्ने अधिकार छैन कि के उचित छ (र के छैन)। आफ्नो बडाइँ नगर।
72चाण्डालले भन्यो — म तपाईंको मित्र बनेको छु, त्यसैले तपाईंलाई यसो भनिरहेको छु। जुन हितकर छ, त्यही गर्नुहोस्। लोभमा परेर पापकर्म नगर्नुहोस्।
73विश्वामित्रले भने — यदि तिमी मेरो सुखको कामना गर्ने मित्र हौ भने, मलाई यस विपत्तिबाट निकाल। त्यसो भयो भने कुकुरको यो तिघ्रा त्यागेर म आफूलाई धर्मको सहाराले (र पापको सहाराले होइन) बचेको मान्न सक्नेछु।
74चाण्डालले भन्यो — म तपाईंलाई यो मासुको टुक्रा दिने साहस गर्दिनँ, न म चुपचाप यो हुन दिन सक्छु कि तपाईंले मेरै भोजन मबाट लुट्नुहोस्। यदि मैले तपाईंलाई यो मासु दिएँ र तपाईंले, ब्राह्मण भएर पनि, त्यो लिनुभयो भने, हामी दुवै परलोकमा दुःखका लोकमा खस्नेछौँ।
75विश्वामित्रले भने — आज यो पाप गरेर म निश्चय नै आफ्नो प्राण बचाउनेछु, जो अत्यन्त पवित्र छ। प्राण बचाइसकेपछि म धर्मको आचरण गर्नेछु र आफ्नो आत्मा शुद्ध पार्नेछु। भन, यी दुईमध्ये कुन श्रेष्ठ छ?
76चाण्डालले भन्यो — आफ्नो वर्ण वा कुलका कर्तव्यको पालन गर्दा मानिसको आफ्नै आत्मा सर्वश्रेष्ठ निर्णायक हुन्छ। ती दुई कर्ममध्ये कुन पापपूर्ण छ, यो तपाईं आफैँ जान्नुहुन्छ। जसले कुकुरको मासुलाई पवित्र भोजन मान्नेछ, ऊ मेरो विचारमा जे पनि र सबै कुरा लिन हिचकिचाउनेछैन।
77विश्वामित्रले भने — अपवित्र वस्तुको दान लिनु वा अपवित्र भोजन खानुमा पाप छ। तर जब प्राण सङ्कटमा हुन्छ, तब त्यस्तो दान लिनु वा त्यस्तो भोजन खानुमा पाप छैन। यसबाहेक, अपवित्र भोजन खानु, जब त्यसमा कसैको विनाश र छल नहोस् र जब त्यस कर्ममा केवल हल्का भर्त्सना मात्र होस्, तब त्यो कुनै अत्यन्त गम्भीर कुरा होइन।
78चाण्डालले भन्यो — यदि अपवित्र भोजन लिनका लागि यही तपाईंको तर्क हो भने, स्पष्ट छ कि तपाईं वेद र आर्य-धर्मको आदर गर्नुहुन्न। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तपाईं जे गर्न लाग्नुभएको छ, त्यसबाट शिक्षा पाएर म देख्दछु कि पवित्र र अपवित्र भोजनको भेदको उपेक्षा गर्नुमा कुनै पाप छैन।
79विश्वामित्रले भने — यो देखिँदैन कि निषिद्ध भोजन खाँदा मानिसले कुनै गुरुतर पाप गर्छ। यो त केवल एउटा मौखिक उपदेश हो जसले भन्छ कि मद्यपानले मानिस पतित हुन्छ। बाँकी निषिद्ध कर्म — वास्तवमा प्रत्येक पाप — ले मानिसको पुण्यको नाश गर्न सक्दैनन्।
80चाण्डालले भन्यो — जुन विद्वान्ले (यस्तो) अयोग्य ठाउँबाट, (मजस्तो) अपवित्र नीचबाट, (मजस्तो) दुष्ट पुरुषबाट कुकुरको मासु लैजान्छ, उसले त्यस्तो कर्म गर्छ जो साधुजनले कहिल्यै गर्दैनन्। यसको विपरीत, त्यस्तो कर्मसँगको आफ्नो सम्बन्धका कारण उसले निश्चय नै पश्चात्तापको पीडा भोग्नेछ।
81भीष्मले भने — कुशिकका पुत्रलाई यी वचन भनेर त्यो चाण्डाल मौन भयो। तब परिष्कृत बुद्धि भएका विश्वामित्रले कुकुरको मासुको त्यो तिघ्रा लगे।
82आफ्नो प्राण बचाउन कुकुरको मासुको त्यो टुक्रा पाएपछि ती महातपस्वीले त्यो वनमा लगे र आफ्नी पत्नीसँग त्यो खान चाहे।
83उनले सोचे कि पहिले विधिपूर्वक देवताहरूलाई प्रसन्न पारेर मात्र उनले कुकुरको मासुको त्यो तिघ्रा आफ्नो इच्छाले खानुपर्छ।
84ब्राह्म विधिले अग्नि प्रज्वलित गरेर ती तपस्वीले ऐन्द्राग्नेय कर्मको विधानअनुसार आफैँले त्यो मासुलाई यज्ञीय चरुका रूपमा पकाउन थाले।
85हे भरतवंशी, त्यसपछि उनले शास्त्रका विधानअनुसार त्यस चरुलाई जति भाग आवश्यक थियो उति भागमा बाँडेर तथा इन्द्र आदि देवताको आवाहन गरेर देवता र पितृहरूको सम्मानमा कर्म गर्न थाले।
86यसैबीच देवराजले प्रचुर वर्षा गर्न थाले। ती वर्षाले सम्पूर्ण प्राणीलाई पुनर्जीवित पारेर उनले वनस्पति र जडीबुटीलाई फेरि उमारे।
87तथापि देवता र पितृहरूको सम्मानमा कर्म पूरा गरेर तथा तिनलाई विधिपूर्वक प्रसन्न पारेर विश्वामित्रले आफैँले त्यो मासु ग्रहण गरे।
88त्यसपछि आफ्नो तपस्याले आफ्ना सम्पूर्ण पाप भस्म पारेर ती मुनिले दीर्घकालपछि अत्यन्त अद्भुत (तपोमय) सिद्धि प्राप्त गरे।
89यसरी विद्याले सम्पन्न र उपायको ज्ञाता उदारचेता पुरुषले प्राणको रक्षालाई नै लक्ष्य मानेर, विपत्तिमा परेको आफ्नो दुःखी आत्माको उद्धार आफ्नो वशको हरेक उपायले गरोस्।
90यस्तो दृष्टि राखेर मानिसले सधैँ आफ्नो प्राणको रक्षा गर्नुपर्छ। जीवित रहेर मात्र मानिसले धर्म-पुण्य आर्जन गर्न सक्छ तथा सुख र समृद्धि भोग्न सक्छ।
91त्यसैले हे कुन्तीपुत्र, शुद्धात्मा र विद्याले सम्पन्न पुरुषले धर्म र अधर्मको निर्णय गर्नमा आफ्नो बुद्धिको सहारा लिएर नै यस संसारमा बाँच्नुपर्छ र कर्म गर्नुपर्छ। यस्तो दृष्टि राखेर मानिसले सधैँ आफ्नो प्राणको रक्षा गर्नुपर्छ। जीवित रहेर मात्र मानिसले धर्म-पुण्य आर्जन गर्न सक्छ तथा सुख र समृद्धि भोग्न सक्छ।
92त्यसैले हे कुन्तीपुत्र, शुद्धात्मा र विद्याले सम्पन्न पुरुषले धर्म र अधर्मको निर्णय गर्नमा आफ्नो बुद्धिको सहारा लिएर नै यस संसारमा बाँच्नुपर्छ र कर्म गर्नुपर्छ।