Apaddharmanushasana Parva — How should a king act without trusting others
Volume VII — Shanti Parva (I) · Chapter 139
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच उक्तो मन्त्रो महाबाहो विश्वासो नास्ति शत्रुषु। कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाथसेत्॥
2विश्वासाद्धिं पर राजन् राज्ञामुत्पद्यते भयम्। कथं हि नाश्वसन् राजा शत्रून् जयति पार्थिवः॥
3एतन्मे संशयं छिन्धि मतिर्मे सम्प्रमुह्यति। अविश्वासकथामेतामुपश्रुत्य पितामह॥
4भीष्म उवाच शृणुष्व राजन् यद् वृत्तं ब्रह्मदत्तनिवेशने। पूजन्या सह संवादं ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः॥
5काम्पिल्ये ब्रह्मदत्तस्य त्वन्तःपुरनिवासिनी। पूजनी नाम शकुनिर्दीर्घकालं सहोषिता॥
6रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीवजीवकः। सर्वज्ञा सर्वतत्त्वज्ञा तिर्यग्योनिं गतापि सा॥
7अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रमेकं सुवर्चसम्। समकालं च राज्ञोऽपि देव्यां पुत्रो व्यजायत॥
8तयोरर्थे कृतज्ञा सा खेचरी पूजनी सदा। समुद्रतीरं सा गत्वा आजहार फलद्वयम्॥
9पुष्ट्यर्थं च स्वपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव हा फलमेकं सुतायादाद् राजपुत्राय चापरम्॥ अमृतास्वादसदृशं बलतेजोऽभिवर्धनम्। आदायादाय सैवाशु तयोः प्रादात् पुनः पुनः॥
10ततोऽगच्छत् परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात्। ततः स धाच्या कक्षेण उह्यमानो नृपात्मजः॥ ददर्श तं पक्षिसुतं बाल्यादागत्य बालकः। ततो बाल्याच्च यत्नेन तेनाक्रीडत पक्षिणा॥
11शून्ये च तमुपादाय पक्षिणं समजातकम्। हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तमुपागतः॥
12अथ सा पूजनी राजन्नागमत् फलहारिणी। अपश्यन्निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले॥
13वाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा तं रुदती सुतम्। पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यमब्रवीत्॥ क्षत्रिये सगतं नास्ति न प्रीतिर्न च सौहृदम्। कारणात् सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः संत्यजन्ति च॥
14क्षत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वापकारिषु। अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम्॥
15अहमस्य करोम्यद्य सदृशीं वैरयातनाम्। कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः॥
16सहसंजातवृद्धस्य तथैव सहभोजिनः। शरणागतस्य च वधस्त्रिविधं ह्येव पातकम्॥
17इत्युक्त्वा चरणाभ्यां नेत्रे नृपसुतस्य सा। भित्त्वा स्वस्था तत इदं पूजनी वाक्यमब्रवीत्॥ इच्छयेह कृतं पापं सद्यस्तं चोपसर्पति। कृतं प्रतिकृतं येषां न नश्यति शुभाशुभम्॥
18पापं कर्म कृतं किंचिद् यदि तस्मिन् न दृश्यते। नृपते तस्य पुत्रेषु पौत्रेष्वपि च नतृषु॥
19तु ब्रह्मदत्तः सुतं दृष्ट्वा पूजन्याहृतलोचनम्। कृते प्रतिकृतं मत्वा पूजनीमिदमब्रवीत्॥
20ब्रह्मदत्त उवाच अस्ति वै कृतमस्माभिरस्ति प्रतिकृतं त्वया। उभयं तत् समीभूतं वस पूजनि मा गमः॥
21पूजन्युवाच सकृत् कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः। न तद् बुधाः प्रशंसन्ति श्रेयस्तत्रापसर्पणम्॥
22सान्त्वे प्रयुक्ते सततं कृतवैरे न विश्वसेत्। क्षिप्रं स बध्यते मूढो न हि वैरं प्रशाम्यति॥
23अन्योन्यकृतवैराणां पुत्रपौत्रं नियच्छति। पुत्रपौत्रविनाशे च परलोकं नियच्छति॥
24सर्वेषां कृतवैराणामविश्वासः सुखोदयः। एकान्ततो न विश्वासः कार्यो विश्वासघातकैः॥
25न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्। विश्वासाद् भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति। कामं विश्वासयेदन्यान् परेषां च न विश्वसेत्॥
26माता पिता बान्धवानां वरिष्ठौ भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः। भ्राता शत्रुः क्लित्रपाणिर्वयस्य आत्मा ह्येकः सुखदुःखस्य भोक्ता॥
27अन्योन्यकृतवैराणां न संधिरुपपद्यते। स च हेतुरतिक्रान्तो यदर्थमहमावसम्॥
28पूजितस्यार्थमानाभ्यां जन्तोः पूर्वापकारिणः। मनो भवत्यविश्वस्तं कर्म त्रासयतेऽबलान्॥
29पूर्वं सम्मानन, यत्र पश्चाच्चैव विमानना। जह्यात् तत् सत्त्ववान् स्थानं शत्रो:सम्मानितोऽपिसन्।।
30उषितास्मि तवागारे दीर्घकालं समर्चिता। तदिदं वैरमुत्पन्नं सुखमाशु व्रजाम्यहम्॥
31ब्रह्मदत्त उवाच यः कृते प्रतिकुर्याद् वै न स तत्रापरानुयात्। अनृणस्तेन भवति वस पूजनि मा गमः॥
32पूजन्युवाच न कृतस्य तु कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः हृदयं तत्र जानाति कर्तुश्चैव कृतस्य च॥
33ब्रह्मदत उवाच कृतस्य चैव कर्तुश्च सख्यं संधीयते पुनः। वैरस्योपशमो दृष्टः पापं नोपाप्नुते पुनः॥
34पूजन्युवाच नास्ति वैरमतिक्रान्तं सान्त्वितोऽस्मीति नाश्वसेत्। विश्वासाद् वसते लोके तस्माच्छ्रेयोऽप्यदर्शनम्॥
35तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः गुनिशितैरपि। साम्ना तेऽपि निगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः॥
36ब्रह्मदत्त उवाच संवासाज्जायते स्नेहो जीवितान्तकरेष्वपि। अन्योन्यस्य च विधास: श्वपधेन शुनो पथा॥
37अन्योन्कृतवैराणां संवासान्मृदुतां गतम्। नैव तिष्ठति तद् वैरं पुष्करस्थमिवोदकम्॥
38पूजन्युवाच वैरं पञ्चसमुत्थानं तच्च बुध्यन्ति पण्डिताः। स्त्रीकृतं वास्तुजं वाजं ससापत्नापराधजम्॥
39तत्र दाता न हन्तव्यः क्षत्रियेणशेषतः। प्रकाशं वाप्रकाशं वा बुद्दा दोषबलाबलम्॥
40कृतवैरे न विश्वासः कार्यस्विह सुहृद्यपि। छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढोऽग्निरिव दारुषु।:४४॥
41न वित्तेन न पारुष्यैर्न सान्त्वेन न च श्रुतैः। कोपाग्निः शाम्यते राजस्तोयाग्निरिव सागरे॥
42न हि पैधानिसस्त: कर्न चाप्यपराधजम्। शाम्यत्यदग्ध्वा नृपते विना टेकतर६. पात्॥
43सत्कृतस्यार्थमानाभ्यां तत्र पूर्वापकारिणः। नादेयोऽमित्रविश्वास: कर्म त्रासयतेऽबलान्॥
44नैवापकारे कस्मिंश्चिदहं त्वयि तथा भवान्। उषितास्मि गृहेऽहं ते नेदानी विश्वसाम्यहम्॥
45ब्रह्मदत्त उवाच कालेन क्रियते कार्य तथैव विविधाः क्रियाः। कालेनैते प्रवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति॥
46तुल्यं चोभे प्रवर्तेते मरणं जन्म चैव ह। कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं न जीवति॥
47वध्यन्ते युगपत् केचिदेकैकस्य न चापरे। कालो दहति भूतानि सम्प्राप्याग्निरिवेन्धनम्॥
48नाहं प्रमाणं नैव त्वमन्योन्यं कारणं शुभे। कालो नित्यमुपादत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम्॥
49एवं वसेह सस्नेहा यथाकाममर्हिसिता। यत् कृतं तत् तु मे क्षान्तं त्वंच वै क्षम पूजनि॥
50पूजन्युवाच यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद् भवेत्। कस्मात् त्वपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवैहतैः॥
51कस्माद् देवासुराः पूर्वमन्योन्यमभिजन्निरे। यदि कालेन निर्याणं सुखं दुःखं भवाभवौ॥ भिषजो भैषजं कर्तुं कस्मादिच्छन्ति रोगिणः। यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनम्॥
52प्रलापः सुमहान् कस्मात् क्रियते शोकमूच्छितैः। यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद् धर्मोऽस्ति कर्तुषु॥
53तव पुत्रो ममापत्यं हतवान् स हतो मया। अनन्तरं त्वयाहं च हन्तव्या हि नराधिप॥
54अहं हि पुत्रशोकेन कृतपापा तवात्मजे। यथा त्वया प्रहर्तव्यं तथा तत्त्वं च मे शृणु॥
55भक्ष्यार्थं क्रीडनार्थं च नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः। तृतीयो नास्ति संयोगो वधबन्धादृते क्षमः॥
56वधबन्धभयादेते मोक्षतन्त्रमुपाश्रिताः। जनीमरणजं दुःखं प्राहुर्वेदविदो जनाः॥
57सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वस्य दक्षिाः सुता। दुःखादुद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखमीप्सितम्।।६२।
58दुःखं जरा ब्रह्मदत्त दुःखमर्थविपर्ययः। दुःखं चानिष्टसंवासो दुःखमिवियोजनम्॥
59वधबन्धकृतं दुःखं स्त्रीकृतं सहजं तथा। दुःख सुतेन सततं जनान् विपरिवर्तते॥
60न दुःखं परदुःखे वै केचिदाहुरबुद्धयः। यो दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने॥
61यस्तु शोचति दुःखार्तः स कथं वक्तुमुत्सहेत्। रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथाऽऽत्मनि तथा परे॥
62यत् कृतं ते मया राजंस्त्वया च मम यत् कृतम्। न तद् वर्षशतैः शक्यं व्यपोहितुमरिंदम्॥
63आवयोः कृतमन्योन्यं पुनः संधिर्न विद्यते। स्मृत्वा स्मृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति।६८॥
64वैरपन्तिकमासाद्य यः प्रीति कर्तुमिच्छति। मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा संधिर्न विद्यते॥
65निश्चयः स्वार्थशास्त्रेषु विश्वासश्चासुखोदयः। उशना चैव गाथे द्वे प्रह्लादायाब्रवीत् पुरा॥
66ये वैरिणः श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा। वध्यन्ते श्रद्दधानास्तु मधु शुष्कतृणैर्यथा॥
67न हि वैराणि शाम्यन्ति कुले दुःखगतानि च। आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले वै ध्रिप्ते पुमान्॥
68उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिप। अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्णं घटमिवाश्मनि॥
69सदा न विश्वसेद् राजन् पापं कृत्वेह कस्यचित्। अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद् दुःखमश्नुते॥
70ब्रह्मदत्त उवाच नाविश्वासाद् विन्दतेऽर्थानीहते चापि किंचन। भयात् त्वेकतरान्नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च॥
71पूजन्नुवाच यस्येह व्रणिनी पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति। खन्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तमिह धावत:॥
72नेत्राभ्यां सरुजाभ्यां यः प्रतिवातमुदीक्षते। तस्य वायुरुन्दात्यर्थं नेत्रयोर्भवति ध्रुवम्॥
73दुष्टं पन्थानमासाद्य यो मोहादुपपद्यते। आत्मनो बलभज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्॥
74यस्तु वर्षमविज्ञाय क्षेत्रं कर्षति कर्षकः। हीन: पुरुषकारेण सस्यं नैवाश्नुते ततः॥
75यस्तु तिक्तं कषायं वा स्वादु वा मधुरं हितम्। आहारं कुरुते नित्यं सोऽमृतत्वाय कल्पते।॥
76पथ्यं मुक्त्वा तु यो मोहाद् दुष्टमश्नाति भोजनम्। परिणाममविज्ञाय तदन्तं तस्य जीवितम्॥
77दैवं पुरुषकारश्च स्थितावन्योन्यसंश्रयात्। उदाराणां तु सत्कर्म दैवं क्लीबा उपासते॥
78कर्म चात्महितं कार्य तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु। ग्रस्यतेऽकर्मशीलस्तु सदान\ रकिञ्चनः॥
79तस्मात् सर्वं व्यपोह्यार्थं कार्य एव पराक्रमः। सर्वस्वमपि संत्यज्य कार्यमात्महितं नरैः॥
80विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चमम्। मित्राणि सहजान्याहुर्वर्तयन्तीह तैर्बुधाः॥
81निवेशनं च कुप्यं व क्षेत्रं भार्या सुहज्जनः। एतान्युपहितान्याहुः सर्वत्र लभते पुमान्॥
82सर्वत्र रमते प्राज्ञः सर्वत्र च विराजते। न विभीपयते कश्चिद् भीषितो न बिभेति च॥
83नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थः स्वल्पकोऽपि विवर्धते। दाक्ष्ये' कुर्वतः कर्म मंयपात् प्रतितिष्ठति॥
84गृहस्नेहावबद्धानां नराणामल्पमेधसाम्। कुस्त्री खादति मांसानि माघमां सेगवा इव॥ गृहं क्षेत्राणि मित्राणि स्वदेश इति चापरे। इत्येवमवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये॥
85उत्पतेत् सहजाद् देशाद् व्याधिदुर्भिक्षपीडितात्। अन्यत्र वस्तुं गच्छेद् वा वसेद् वा नित्यमानितः॥
86तस्मादन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहमिहोत्सहे। दृतमेतदनार्यं मे तव पुत्रे च पार्थिव॥
87कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम्। कुसम्बन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत्॥
88कुपुत्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतो रतिः। कुराज्ये निर्वृतिर्नास्ति कुदेशे नास्ति जीविका॥
89कुमित्रे संगतिर्नास्ति नित्यमस्थिरसौहदे। अवमानः कुसम्बन्धे भवत्यर्थविपर्यये॥
90सा भार्या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र निर्वृतिः। तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र जीव्यते॥
91यत्र नास्ति बलात्कारः स राजा तीव्रशासनः। भीरेव नास्ति सम्बन्धो दरिद्रं यो बुभूषते॥
92भार्या देशोऽथ मित्राणि पुत्रसम्बन्धिबान्धवाः। एते सर्वे गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ॥
93अधर्मज्ञस्य विलयं प्रजा गच्छन्ति निग्रहात्। राजा मूलं त्रिवर्गस्य स्वप्रमत्तोऽनुपालयेत्॥
94बलिषड्भागमुद्धृत्य बलिं समुपयोजयेत्। न रक्षति प्रजाः सम्यग् यः स पार्थिवतस्करः॥
95दत्त्वाभयं यः स्वयमेव राजा न तत् प्रमाणं कुरुतेऽर्थलोभात्। स सर्वलोकादुपलभ्य पापं सोऽधर्मबुद्धिर्निरयं प्रयाति॥
96दत्त्वाभयं स्वयं राजा प्रमाणं कुरुते यदि। स सर्वसुखकृज्ज्ञेयः प्रजा धर्मेण पालयन्॥
97माता पिता गुरुर्गोप्ता वह्निर्वैश्रवणो यमः। सप्त राज्ञो गुणानेतान् मनुराह प्रजापतिः॥
98पिता हि राजा राष्ट्रस्य प्रजाना योऽनुकम्पनः। तस्मिन् मिथ्याविनीतो हि तिर्यग् गच्छति मानवः।।१०४
99सम्भावयति मातेव दीनमप्युपपद्यते। दहत्यग्निरिवानष्टान् यमयन्नसतो यमः॥
100इष्टेषु विसृजन्नर्थान् कुबेर इव कामदः। गुरुर्धर्मोपदेशेन गोप्ता च परिपालयन्॥
101यस्तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान् गुणैः। न तस्य भ्रमते राज्यं स्वयं धर्मानुपालनात्॥
102स्वयं समुपजानन् हि पौरजानपदार्चनम्। स सुखं प्रेक्षते राजा इह लोके परत्र च॥
103नित्योद्विग्नाः प्रजा यस्य करभारप्रपीडिताः। अनथैविप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम्॥
104प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम्। स सर्वफलभाग् राजा स्वर्गलोके महीयते॥
105बलिना विग्रहो राजन् न कदाचित् प्रशस्यते। बलिना विग्रहो यस्य कुतो राज्यं कुतः सुखम्॥१११।
106भीष्म उवाच सैवमुक्त्वा शकुनिका ब्रह्मदत्तं नराधिप। राजानं समनुज्ञाप्य जगामाभीप्सितां दिशम्॥
107एतत् ते ब्रह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम्। मयोक्तं नृपतिश्रेष्ठ किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥
English
1Yudhishthira said You have prescribed, O mighty one, that no confidence should be reposed in enemy. But how would the king maintain himself if he were not to confide in anybody?
2O king, you have said, great danger arises to kings from confidence. But how, ) monarch, can a king, without trust on others, conquers his enemies.
3Kindly dispel this doubt of mine. My mind is confused, O grandfather, at what I have heard you say on the subject of mistrust.
4Bhishma said Hear, O king, what took place at the residence of Brahmadatta, viz., the conversation between Pujani and king Brahmadatta.
5There was a bird named Pujani who lived for a considerable time with king Brahmadatta in the inner apartments of his palace at Kampilya.
6Like the bird Jivajivaka, Pujani could imitate the cries of all animals. Though a bird by birth, she had acquired great knowledge and was conversant with every truth.
7While residing there, she brought forth a highly effulgent young one. simultancously the king also beget on his queen a son.
8Out of gratefulness for the shelter of the king's roof, Pujani used to go daily to the shores of the ocean and bring a couple of fruits for the nourishment of her own young one and the infant prince.
9She gave one of those fruits to her own child and the other to the prince. The fruits she brought were sweet like ambrosia, and capable of increasing strength and energy. Every day she brought them and every day she distributed them in the same way. The infant prince gained great strength from the fruit which Pujani give him.
10One day the infant prince, while carried by the nurse on her arms saw the little young one of Pujani. Going down from the nurse's arms, the child ran towards the bird, and out of childish impulse, began to sport with it, liking the same very much.
11At length, raising the bird which was to the same age with himself with his hands, the prince pressed it to death and then returned to his nurse.
12The bird, O king, who had as usual been out in her search of fruits, returning to the palace, and saw her young one lying on the ground, killed by the prince.
13Seeing her son dead, Pujani, with tears trickling down her cheeks, and heart burning with grief, wept bitterly and said,-Alas nobody should live with a Kshatriya or contract friendship with him, or take pleasure in having any connection with him! When they have any object in view, they behave with courtesy. When that object is accomplished, they abandon the instrument.
14The Kshatriyas do evil to all. They should never be trusted. Even after doing an injury they always try to solace and assure the injured for nothing.
15I shall, forsooth, wreak vengeance, for this act of enmity upon this truthless and ungrateful betrayer of trust.
16He has been guilty of three-fold sins taking the life of one that was born on the same day with him and that was being brought up with him in the same place, that used to eat with him, and that depended on him for protection.
17Having said these words aside, Pujani, with her talons, pierced the eyes of the prince, and finding some comfort from that act of vengeance, once more said,-A sinful deed, committed with deliberation, assails the doer without any loss of time. They, however, who avenge an injury, never lose their merit.
18If the fruits of a sinful act be not seen in the perpetrator himself, they would certainly be seen. O king, in his sons; or son's sons, ci daughter's sons!
19Seeing his son blinded by Pujani, and considering the act to have been proper vengeance for what his son nad done, Brahmadatta said these words to Pujani.
20An injury, was done by us to you. You have avenged it by doing an injury in return. The account is settled. Do not leave your present residence. On the other hand, continue to live here, O Pujani.
21The learned never speak high of the conduct of a person, who having once injured another continues to live with that other. Under such circumstances it is always better for the injurer to quit his old place.
22One should never trust the soothing assurances received from an injured party. The fool that trusts such assurances is soon ruined. Enmity is not quickly cooled.
23The very sons and grandsons of persons, who have injured each other, meet with destruction. For such destruction of their children, they lose the next world also.
24Amongst imn who have injured one another, distrust would yield happiness. One who has betrayed confidence should never be trusted in the least.
25One, who is not worthy of confidence should not be trusted; nor should too much trust be reposed in a person worthy of trust. The danger originating from blind confidence engenders absolute destruction. One should try to sccure the confidence of others. One, however, should never place confidence in others.
26The parents only are the best of friends. The wife is merely a soil for sowing seeds. The son is only one's seed. The brother is an enemy. The friend or companion wants to have his palms oiled if he is to continue so. One's own self enjoys or suffers one's happiness or misery.
27Real peace cannot live amongst persons who have injured one another. No such necessity exists any longer for which I livea here.
28The mind of a person who has once injured another, becomes naturally filled with want of confidence, if he sees the injured person adoring him with gifts and honours. Such conduct especially when shorn by the strong, always strikes the weak with fear.
29An intelligent person should leave that place where he first meets with honour in order to meet next with dishonour and injury. Despite any subsequent honour that he might get from his enemy, he should act thus.
30I have lived in your house for a long time, respected all along by you. a cause of eninity, however, has at last taken place. I should, therefore, quit this place without any hesitation.
31Brahmadatta said One, who does return injury for an injury, is never considered as offending. Indeed, the avenger closes his account by such behaviour. Therefore, O Pujani, continue to live here without quitting this place!
32Pujani said No friendship can again be formed between a person who has injured and him who has inflicted an injury in return. The hearts cannot forget what has taken place.
33It is necessary that an injurer and the avenger of the injury should be united. Mutual enmity upon such a union has been seen to cool down. Usually, no fresh injury occurs.
34Enmity originating from mutual injuries can never die. The person injured should never trust his enemies, drinking-O I have been comforted with assurances of good will!-In this world, men frequently suffer destruction for (misplaced) confidence. Therefore, it is necessary that we should no longer meet each other.
35Those, who cannot be subdued by force and Sharp weapons, can be conquered by insincere professions of love like (wild) elephants through a (tame) she-elephant.
36For two persons living together, even if one indlicts upon the other deadly injury, fraternal love and mutual trist naturally raise between them, as in the case of the Chandala and the dog.
37Amongst persons who have ir jured one another, living together blunts the sharpness of enmily. Indeed, that enmity does not last long, but disappears quickly like water poured upon the leaf of a louts.
38Pujani said Emmity originates from five causes. Learned persons know it. Those five catises are woman, land, harsh words, natural disagreement, and injury.
39When the person, with whom enmity takes place, happens to be a liberal man, he should never be killed, particularly by a Kshatriya, openly or by hidden means. In such a case, the man's fault should be duly considered.
40When enmity has arisen with even a friend, no further trust should be placed in him. Feelings of enmity lie hidden like fire in forest.
41Like the Aurvya fire within the waters of the ocean, the fire of enmity can never be put out by presents of riches, by display of prowess, by conciliation or by scriptural learning.
42The fire of eninity, once lighted.-the result of an injury once inflicted,-is never extinguished, O king, without destroying the right one of the parties.
43One, having injured a person, should never trust him again as his friend, even inough he might have (after the infliction of the injury) adored him with wealth and honours. Injury thus inflicted fills the injurer with fear,
44I never injured you, You also did never do me an injury. Therefore. I lived in your house. All that is changed, ind at present I cannot trust you.
45Brahmadatta said It is Time that does every work. There are various sorts all of which proceed form Time. Who, therefore, injures whom?
46Birth and Death take place in the same way. Creatures act under the influence of Time, and it is in consequence also of Time that they cease to live.
47Some are seen to die at once. Some die one at a time. Some are seen to live for a long time. Like fire consuming the fuel it gets, Time destroys all creatures.
48O blessed lady, I am, therefore, not the cause of your sorrow, nor are you the cause of inine. It is time which always ordains the happiness and misery of embodied creatures.
49Do you then continue to live here at your pleasure, with love for me and without fear of any injury from me. What you have done has been forgiven by me. Do you also forgive me, O Pujani.
50If Time, as you say, be the cause of all acts, then, of course, nobody can entertain fevlings of enmity towards anybody on earth. I ask, however, why do friends and kinsmen, when friends and kinsmen are killed, try to avenge the latter.
51Why also did the gods and the Asuras in days of old kill each other in battle? If it is Time that begets happiness and misery and birth and death, why do physicians then seek to administer medicines to the sick? If it is Time that is shaping the course of everything, what need is thereof medicines,
52Why do people, deprived of their senses by grief, indulge in such lamentations? If Time, as you say, be the cause of all works, how can religious merit be acquired by persons performing religious acts?
53Your son killed my child. I have injured him for that. I have by inat act, o king, become liable to be killed by you.
54Moved by grief for my son, I have thus injured your son. Listen now to the reason why I should be killed by you.
55Men wish either to kill birds for food or to keep them in cages for sport. There is no third reason except killing or caging for which men would seek birds.
56Birds again, from fear of being either killed or put into cage by rnen, seek safety in flight.। Persons conversant with the Vedas have said। that death and imprisonment both painful.
57Life is dear to all. All creatures are made miserable by grief and pain. All creatures wish for happiness.
58Misery originates from various sources. Decrepitude, O Brahmadatta, is misery. The loss of wealth is misery. The nearness of anything disagreeable or evil is misery. Separation or dissociation from friends and beloved objects is misery.
59Misery originates from death and imprisonment. Misery arises from women and from other natural causes. The misery that originates from the death of children changes and afflicts all creatures very greatly.
60Some foolish persons say that there is no misery in seeing other's misery. Only he wno has not felt any misery himself can say so before men.
61He, however, who has felt sorrow and misery, would never venture to say so. One, who has felt the pangs of all sorts of misery, sympathises with the misery of others.
62What I have done to you, O king, and what you have done to me, cannot be washed away by even a century.
63There cannot be a reconciliation after what we have done to each other. Whenever you will thirt of your son, .'our enmity towards me will become fresh.
64If a person after avenging an injury, wishes to make peace with the injured, the parties cannot be properly reunited even like the pieces of an earthen vessel.
65Men well read in scriptures have laid it down that trust never yields happiness. Ushanas himself sang two verses to Prahlada in days of yore.
66He, who trust the words, true or false, of an enemy, meets with destruction like a seeker of honey, in a pit covered with dry grass.
67Enmities outlive the enemies, for there is no want of persons who speak of the quarrels of deceased fathers before their surviving children.
68Kings kill animosities by means of conciliation but, when the opportunity presents itself, they break their enemies tu pieces like earthen jars full of water dashed against stone.
69If the king injures any one, he should never trust him again. By trusting a person who has been injured, one suffers great misery.
70No man can secure the fruitfulness of any object by distrusting others. By cherishing fear one always is compelleu to live as a dead person.
71He whose feet have become sore, certainly meets with a fall if he seeks to move, however cautiously he may do it.
72By opening his eyes against the wind, a man, who has got sore ejus, finds them greatly pained by the wind.
73He, who, without knowing his own । strength, treads a wicked path and persists in wa'king along it, soon loses his very life as the result of it.
74The man, who, shorn of exertion, tills his land, without taking care of the season of rain, never reaps a harvest.
75He, who takes daily nutritive food, be it bitter or astringent or palatable or sweet, lives long.
76He, on the other hand, who neglects wholesome food and takes injurious ones regardless of consequences, soon meets with death.
77Destiny and Exertion depend upon each other. The high-minded perform good and grcat feats, while eunuchs only flatters Destiny.
78Whether it is harsh or mild, a beneficial act should be done. The unfortunate man of inaction, however, is always assailed with all sorts of calamity.
79Therefore casting of everything else, one should display his energy. Indeed, disregarding everything, men should do what does good to themselves.
80Knowledge, courage, cleverness, strength and patience, are one's natural friends. The wise live in this world with the help of those five.
81Houses, precious metals, land, wife, ar.J friends,-these are spoken by the learned as the secondary sources of good. A man may obtain them everywhere.
82A wise man may be delighted everywhere. Such a mari shines everywhere. He never strikes anybody with fear. If tried to be frightened, he never yields to fear himself.
83The wealth, however little, of an intelligent man is certain to increase. Such a man does every act cleverly. By self-restraint he acquires great fame.
84Home-sick foolish wights have to put ur with shrew wives who eat up their flesh like the young ones of a crab eating up their mothers. There are men v ho through loss of understanding become very disspirited at the prospect of leaving home. They say,-These are our friends! This is our country! Alas, how shall we leave thesc?
85One should, forsooth, leave his mothercountry if it be affected by plague or famine. One should live in one's own country, re.ipected of all, or go to a foreign country for living there.
86I shall, therefore, repair to some other region. I do not venture to live any longer in this place, for I have greatly injured your child, O king.
87One should from a distance renounce a bad wife, a bad son, a bad king, a bad friend, a bad allie and a bad country.
88One should not confide in a bad son. One cannot find delight in a bad wife. There can be no happiness in a had kingdom. One cannot obtain a livelihood in a bad country.
89There can be no permanent friendship with a bad friend whose attachinent is very uncertain. There is disgrace in a bad connection, when there is no necessity for it.
90She, indeed, is a wife who speaks only what is pleasant. He is a son who makes the father happy. He is a friend whoin one can trust. That, indeed, is one's country where one acquires his living.
91He is a strict king who does not oppress, who supports the indigent and in whose kingdom there is no fear.
92One can have wife, country, friends, son, kinsmen, and relatives, if the king be accomplished and virtuous.
93If the king happens to be sinful, his subjects, for his oppressions, meet with destruction. The king is the root of threefold objects, i.e., Virtue, Wealth, and Pleasure. He should protect his subject carefully.
94Taking from his subjects a sixth part of their riches, he should protect them all. That king, who does not protect his subjects, is indeed, a thief.
95That king, who, after holding out hopes of protection, does not, from rapacity satisfy them, that sinful king is visited by the sins of all his subjects and ultimately goes into hell.
96On the other hand, that king, who, having given hopes of protection, fulfils them, is honoured as a universal benefactor in consequence of his protecting all his subjects.
97The lord of all creatures, viz., Manu, has declared that the king has seven attributes : he is mother, father, preceptor, protector, fire, Vaishravana, and Yama.
98The king by treating his people mercifully is called their father. The subject who plays him false, is born in his next life as an animal or a bird.
99By doing good to them and by supporting the poor, the king becomes a mother to his people. By consuming the wicked he is regarded as fire, and by restraining the sinful he is called Yama.
100By making presents of riches to his dear ones, the king is regarded as Kubera, the grantor of wishes. By delivering instructions of morality and virtue, he becomes a preceptor, and by exercising the duty of protection he becomes the preceptor.
101That king who pleases the inhabitants of his cities and provinces by means of his virtues, is never divested of his kingdom for observing such a duty.
102That king who knows how to honour his subjects, never suffers misery either in this world or in the next.
103That king whose subjects are always stricken with anxiety or laden with taxes, and overwhelmed with all sorts of evils is defeated by his enemies.
104That king, on the other hand, whose subjects grow like a large lotus in a lake, acquires every reward here and at last meets with łonour in the celestial region.
105Enmity with a powerful person, O king, is never spoken highly of. That king who has incurred the hostility of one more powerful than himself, loses both kingdom and happiness.
106O monarch, having said so to Brahmadatta, the bird, took the king's leave and went away of her pleasure.
107I have thus recited to you, O foremost of kings, the conversation between Brahmadatta and Pujani. What else do you wish to hear.'
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — हे महाबली, आपने यह विधान किया है कि शत्रु पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए। किन्तु यदि राजा किसी पर भी विश्वास न करे, तो वह अपना निर्वाह किस प्रकार करेगा?
2हे राजन्, आपने कहा है कि विश्वास से राजाओं पर महान् संकट आता है। किन्तु हे नरेश, दूसरों पर विश्वास किए बिना राजा अपने शत्रुओं को कैसे जीत सकता है?
3कृपया मेरा यह सन्देह दूर कीजिए। हे पितामह, अविश्वास के विषय में आपसे जो कुछ मैंने सुना है, उससे मेरा मन भ्रमित हो गया है।
4भीष्म ने कहा — हे राजन्, सुनो कि ब्रह्मदत्त के निवास पर क्या हुआ था, अर्थात् पूजनी और राजा ब्रह्मदत्त के बीच जो संवाद हुआ था।
5पूजनी नाम की एक चिड़िया थी, जो काम्पिल्य में राजा ब्रह्मदत्त के प्रासाद के अन्तःपुर में बहुत समय तक रहती थी।
6जीवजीवक पक्षी के समान पूजनी समस्त प्राणियों की बोली की नकल कर सकती थी। यद्यपि वह जन्म से पक्षी थी, तथापि उसने महान् ज्ञान प्राप्त कर लिया था और वह प्रत्येक सत्य से परिचित थी।
7वहाँ रहते हुए उसने एक अत्यन्त तेजस्वी शिशु को जन्म दिया। उसी समय राजा ने भी अपनी रानी से एक पुत्र उत्पन्न किया।
8राजा के छत की शरण के लिए कृतज्ञतावश पूजनी प्रतिदिन समुद्र के तट पर जाती और अपने शिशु तथा राजकुमार के पोषण के लिए दो फल ले आती थी।
9उन फलों में से एक वह अपने बच्चे को देती और दूसरा राजकुमार को। वे फल अमृत के समान मधुर थे तथा बल और तेज बढ़ाने वाले थे। वह प्रतिदिन उन्हें लाती और प्रतिदिन उसी प्रकार बाँटती थी। पूजनी जो फल राजकुमार को देती थी, उससे उसे महान् बल प्राप्त हुआ।
10एक दिन धाय की गोद में उठाए जाते समय राजकुमार ने पूजनी के उस छोटे बच्चे को देखा। धाय की गोद से उतरकर वह बालक उस पक्षी की ओर दौड़ा और बाल्यसुलभ आवेग से उसे बहुत भाते हुए उसके साथ खेलने लगा।
11अन्ततः अपने ही समान अवस्था वाले उस पक्षी को हाथों से उठाकर राजकुमार ने उसे दबाकर मार डाला और फिर अपनी धाय के पास लौट आया।
12हे राजन्, वह चिड़िया, जो सदा की भाँति फलों की खोज में बाहर गई थी, प्रासाद में लौटी और उसने अपने बच्चे को राजकुमार द्वारा मारा हुआ भूमि पर पड़ा देखा।
13अपने पुत्र को मरा देखकर पूजनी के कपोलों से आँसू बहने लगे और उसका हृदय शोक से जलने लगा। वह फूट-फूटकर रोई और बोली — हाय! किसी को भी क्षत्रिय के साथ नहीं रहना चाहिए, न उससे मित्रता करनी चाहिए, न उससे किसी प्रकार का सम्बन्ध रखने में सुख मानना चाहिए! जब उनका कोई प्रयोजन होता है, तब वे शिष्टता से व्यवहार करते हैं। जब वह प्रयोजन सिद्ध हो जाता है, तब वे साधन को त्याग देते हैं।
14क्षत्रिय सबका अनिष्ट करते हैं। उन पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए। अपकार कर चुकने के बाद भी वे सदा व्यर्थ ही पीड़ित को सान्त्वना और आश्वासन देने का प्रयत्न करते हैं।
15मैं निश्चय ही इस शत्रुतापूर्ण कर्म का बदला इस विश्वासघाती और कृतघ्न पर लूँगी।
16वह तीन प्रकार के पापों का दोषी हुआ है — उसका वध करना जो उसी दिन जन्मा था, जो उसी स्थान पर उसके साथ पाला जा रहा था, जो उसके साथ खाता था, और जो रक्षा के लिए उसी पर निर्भर था।
17मन ही मन ये वचन कहकर पूजनी ने अपने नखों से राजकुमार की आँखें फोड़ दीं और उस प्रतिशोध से कुछ शान्ति पाकर पुनः कहा — विचारपूर्वक किया गया पापकर्म बिना विलम्ब के कर्ता पर ही टूट पड़ता है। किन्तु जो अपकार का बदला लेते हैं, उनका पुण्य कभी नष्ट नहीं होता।
18हे राजन्, यदि पापकर्म का फल कर्ता में स्वयं न दिखे, तो वह निश्चय ही उसके पुत्रों में, अथवा पुत्रों के पुत्रों में, अथवा पुत्रियों के पुत्रों में दिखाई देगा!
19अपने पुत्र को पूजनी द्वारा अन्धा किया हुआ देखकर और उस कर्म को अपने पुत्र के किए हुए का उचित प्रतिशोध मानकर ब्रह्मदत्त ने पूजनी से ये वचन कहे।
20हमने तुम्हारा अपकार किया। तुमने बदले में अपकार करके उसका प्रतिशोध ले लिया। हिसाब चुक गया। अपना यह निवास मत छोड़ो। हे पूजनी, इसके विपरीत यहीं रहती रहो।
21विद्वान् लोग उस व्यक्ति के आचरण की कभी प्रशंसा नहीं करते, जो एक बार दूसरे का अपकार करके भी उसी के साथ रहता रहे। ऐसी परिस्थिति में अपकार करने वाले के लिए अपना पुराना स्थान छोड़ देना ही सदा श्रेयस्कर है।
22जिसका अपकार किया गया हो, उसकी ओर से मिले सान्त्वनापूर्ण आश्वासनों पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए। जो मूर्ख ऐसे आश्वासनों पर विश्वास करता है, वह शीघ्र ही नष्ट हो जाता है। वैर शीघ्र शान्त नहीं होता।
23जिन्होंने परस्पर अपकार किया हो, उनके पुत्र और पौत्र तक विनाश को प्राप्त होते हैं। सन्तान के ऐसे विनाश के कारण वे परलोक भी खो बैठते हैं।
24जिन मनुष्यों ने परस्पर अपकार किया हो, उनके बीच अविश्वास ही सुख देगा। जिसने विश्वासघात किया हो, उस पर तनिक भी विश्वास कभी नहीं करना चाहिए।
25जो विश्वास के योग्य नहीं है, उस पर विश्वास नहीं करना चाहिए; और जो विश्वास के योग्य है, उस पर भी अत्यधिक विश्वास नहीं करना चाहिए। अन्धे विश्वास से उत्पन्न संकट पूर्ण विनाश ले आता है। मनुष्य को दूसरों का विश्वास प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए। किन्तु स्वयं दूसरों पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए।
26माता-पिता ही सर्वश्रेष्ठ मित्र हैं। पत्नी तो बीज बोने की भूमि मात्र है। पुत्र केवल अपना बीज है। भाई शत्रु है। मित्र अथवा साथी तभी तक साथी रहता है जब तक उसकी हथेली पर तेल लगता रहे। अपना ही आत्मा अपने सुख अथवा दुःख को भोगता है।
27जिन्होंने परस्पर अपकार किया हो, उनके बीच वास्तविक शान्ति नहीं रह सकती। अब ऐसा कोई प्रयोजन शेष नहीं जिसके लिए मैं यहाँ रहूँ।
28जिसने एक बार दूसरे का अपकार किया हो, उसका मन स्वभावतः अविश्वास से भर जाता है, यदि वह देखे कि पीड़ित व्यक्ति उसे उपहारों और सम्मानों से पूज रहा है। ऐसा आचरण, विशेषकर जब वह बलवान् की ओर से हो, दुर्बल को सदा भय से भर देता है।
29बुद्धिमान् मनुष्य को वह स्थान छोड़ देना चाहिए जहाँ पहले उसे सम्मान मिले और फिर अपमान तथा अपकार। शत्रु से बाद में जो भी सम्मान मिले, तथापि उसे ऐसा ही करना चाहिए।
30मैं आपके घर में बहुत समय तक रही, और आपने आदि से अन्त तक मेरा सम्मान किया। किन्तु अन्ततः वैर का एक कारण उत्पन्न हो गया है। अतः मुझे बिना किसी हिचक के यह स्थान छोड़ देना चाहिए।
31ब्रह्मदत्त ने कहा — जो अपकार के बदले अपकार करता है, वह कभी अपराधी नहीं माना जाता। वास्तव में, प्रतिशोध लेने वाला ऐसे आचरण से अपना हिसाब चुका देता है। अतः हे पूजनी, यह स्थान छोड़े बिना यहीं रहती रहो!
32पूजनी ने कहा — जिसने अपकार किया है और जिसने बदले में अपकार किया है, उनके बीच फिर मित्रता नहीं बन सकती। हृदय जो घट चुका है उसे भूल नहीं सकते।
33यह आवश्यक है कि अपकार करने वाला और अपकार का प्रतिशोध लेने वाला एक हो जाएँ। ऐसे मिलन पर परस्पर वैर शान्त होते देखा गया है। प्रायः कोई नया अपकार नहीं होता।
34परस्पर अपकारों से उत्पन्न वैर कभी नहीं मरता। जिसका अपकार हुआ हो, उसे अपने शत्रुओं पर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए, यह सोचकर कि — ओह, मुझे सद्भाव के आश्वासनों से सान्त्वना मिल गई है! — इस संसार में मनुष्य प्रायः (अनुचित) विश्वास के कारण विनाश भोगते हैं। अतः यह आवश्यक है कि अब हम एक-दूसरे से न मिलें।
35जो बल और तीक्ष्ण शस्त्रों से वश में नहीं किए जा सकते, वे प्रेम के छलपूर्ण प्रदर्शन से जीते जा सकते हैं, जैसे (जंगली) हाथी (पालतू) हथिनी के द्वारा।
36साथ-साथ रहने वाले दो प्राणियों में, यदि एक दूसरे का प्राणघातक अपकार भी कर दे, तो भी उनके बीच भ्रातृ-प्रेम और परस्पर विश्वास स्वभावतः उत्पन्न हो जाता है, जैसे चाण्डाल और कुत्ते के बीच।
37जिन्होंने परस्पर अपकार किया हो, उनमें साथ रहने से वैर की तीक्ष्णता कुण्ठित हो जाती है। वस्तुतः वह वैर अधिक समय नहीं टिकता, अपितु कमल के पत्ते पर डाले हुए जल के समान शीघ्र लुप्त हो जाता है।
38पूजनी ने कहा — वैर पाँच कारणों से उत्पन्न होता है। विद्वान् लोग इसे जानते हैं। वे पाँच कारण हैं — स्त्री, भूमि, कठोर वचन, स्वाभाविक विरोध, और अपकार।
39जिसके साथ वैर हो, यदि वह उदार पुरुष हो, तो उसका वध कभी नहीं करना चाहिए, विशेषकर क्षत्रिय द्वारा, न प्रकट रूप से, न गुप्त उपायों से। ऐसी स्थिति में उस मनुष्य के दोष पर भलीभाँति विचार करना चाहिए।
40जब मित्र के साथ भी वैर उत्पन्न हो जाए, तो उस पर आगे कोई विश्वास नहीं करना चाहिए। वैर की भावना वन में अग्नि के समान छिपी रहती है।
41समुद्र के जल के भीतर की और्व्य अग्नि के समान, वैर की अग्नि न धन के उपहारों से, न पराक्रम के प्रदर्शन से, न सान्त्वना से, और न शास्त्रज्ञान से कभी बुझाई जा सकती है।
42हे राजन्, एक बार सुलगाई हुई वैर की अग्नि — जो एक बार किए गए अपकार का परिणाम है — दोनों पक्षों में से एक का विनाश किए बिना कभी नहीं बुझती।
43जिसने किसी का अपकार किया हो, उसे उस पर फिर मित्र के रूप में कभी विश्वास नहीं करना चाहिए, चाहे उसने (अपकार करने के पश्चात्) उसे धन और सम्मानों से पूजा ही क्यों न हो। इस प्रकार किया गया अपकार अपकारी को भय से भर देता है।
44मैंने कभी आपका अपकार नहीं किया, आपने भी कभी मेरा अपकार नहीं किया। इसीलिए मैं आपके घर में रही। अब वह सब बदल गया है, और इस समय मैं आप पर विश्वास नहीं कर सकती।
45ब्रह्मदत्त ने कहा — काल ही सब कर्म करता है। अनेक प्रकार के कर्म हैं, और वे सब काल से ही उत्पन्न होते हैं। तब कौन किसका अपकार करता है?
46जन्म और मृत्यु भी उसी प्रकार होते हैं। प्राणी काल के प्रभाव से कर्म करते हैं, और काल के ही कारण जीवित रहना छोड़ देते हैं।
47कुछ तत्काल मरते देखे जाते हैं। कुछ एक-एक करके मरते हैं। कुछ दीर्घकाल तक जीवित देखे जाते हैं। जैसे अग्नि जो ईंधन पाती है उसे भस्म कर देती है, वैसे ही काल समस्त प्राणियों का नाश करता है।
48अतः हे भद्रे, मैं तुम्हारे शोक का कारण नहीं हूँ, और न तुम मेरे शोक का कारण हो। काल ही सदा देहधारी प्राणियों के सुख और दुःख का विधान करता है।
49अतः तुम अपनी इच्छा के अनुसार यहीं रहती रहो, मेरे प्रति प्रेम रखते हुए और मुझसे किसी अपकार का भय किए बिना। तुमने जो किया, वह मैंने क्षमा कर दिया। हे पूजनी, तुम भी मुझे क्षमा कर दो।
50यदि, जैसा आप कहते हैं, काल ही समस्त कर्मों का कारण है, तो निश्चय ही इस पृथ्वी पर कोई किसी के प्रति वैर की भावना नहीं रख सकता। किन्तु मैं पूछती हूँ, तब मित्र और बन्धु, जब उनके मित्र और बन्धु मारे जाते हैं, तब उनका प्रतिशोध लेने का प्रयत्न क्यों करते हैं?
51प्राचीन काल में देवता और असुर युद्ध में एक-दूसरे का वध क्यों करते थे? यदि काल ही सुख और दुःख तथा जन्म और मृत्यु उत्पन्न करता है, तो वैद्य रोगियों को औषध देने का प्रयत्न क्यों करते हैं? यदि काल ही सब कुछ का मार्ग निर्धारित कर रहा है, तो औषधियों की क्या आवश्यकता?
52शोक से विवश हुए लोग ऐसे विलाप में क्यों लगते हैं? यदि, जैसा आप कहते हैं, काल ही समस्त कर्मों का कारण है, तो धार्मिक कर्म करने वालों को धर्म का पुण्य कैसे प्राप्त हो सकता है?
53आपके पुत्र ने मेरे बच्चे को मारा। मैंने उसके लिए उसका अपकार किया। हे राजन्, उस कर्म से मैं आपके द्वारा वध किए जाने योग्य हो गई हूँ।
54अपने पुत्र के शोक से प्रेरित होकर मैंने इस प्रकार आपके पुत्र का अपकार किया। अब वह कारण सुनिए जिससे मुझे आपके द्वारा मारा जाना चाहिए।
55मनुष्य पक्षियों को या तो भोजन के लिए मारना चाहते हैं, या मनोरंजन के लिए पिंजरों में रखना चाहते हैं। मारने या पिंजरे में डालने के अतिरिक्त तीसरा कोई कारण नहीं जिसके लिए मनुष्य पक्षियों को खोजें।
56पक्षी भी मनुष्यों द्वारा मारे जाने अथवा पिंजरे में डाले जाने के भय से उड़कर सुरक्षा खोजते हैं। वेदों के ज्ञाताओं ने कहा है कि मृत्यु और बन्धन — दोनों ही दुःखदायी हैं।
57जीवन सबको प्रिय है। समस्त प्राणी शोक और पीड़ा से दुःखी होते हैं। समस्त प्राणी सुख की कामना करते हैं।
58दुःख अनेक स्रोतों से उत्पन्न होता है। हे ब्रह्मदत्त, जरा दुःख है। धन का नाश दुःख है। किसी अप्रिय अथवा अनिष्ट वस्तु का निकट होना दुःख है। मित्रों और प्रिय वस्तुओं से वियोग अथवा विच्छेद दुःख है।
59दुःख मृत्यु और बन्धन से उत्पन्न होता है। दुःख स्त्रियों से तथा अन्य स्वाभाविक कारणों से उत्पन्न होता है। सन्तान की मृत्यु से उत्पन्न दुःख बदल-बदलकर समस्त प्राणियों को अत्यन्त पीड़ा देता है।
60कुछ मूर्ख कहते हैं कि दूसरे का दुःख देखने में कोई दुःख नहीं होता। ऐसा मनुष्यों के सम्मुख केवल वही कह सकता है जिसने स्वयं कोई दुःख अनुभव न किया हो।
61किन्तु जिसने शोक और दुःख भोगा हो, वह ऐसा कहने का साहस कभी नहीं करेगा। जिसने सब प्रकार के दुःखों की पीड़ा अनुभव की है, वह दूसरों के दुःख के प्रति सहानुभूति रखता है।
62हे राजन्, मैंने आपके साथ जो किया है और आपने मेरे साथ जो किया है, वह एक शताब्दी में भी धुल नहीं सकता।
63हमने एक-दूसरे के साथ जो किया है, उसके पश्चात् मेल नहीं हो सकता। जब-जब आप अपने पुत्र का स्मरण करेंगे, तब-तब मेरे प्रति आपका वैर नया हो उठेगा।
64यदि कोई अपकार का प्रतिशोध लेने के पश्चात् पीड़ित के साथ मेल करना चाहे, तो दोनों पक्ष मिट्टी के फूटे पात्र के टुकड़ों के समान भलीभाँति नहीं जुड़ सकते।
65शास्त्रों के ज्ञाताओं ने यह निश्चय किया है कि विश्वास कभी सुख नहीं देता। प्राचीन काल में स्वयं उशना ने प्रह्लाद को दो श्लोक सुनाए थे।
66जो शत्रु के वचनों पर — सच्चे हों या झूठे — विश्वास करता है, वह उसी प्रकार विनाश को प्राप्त होता है जैसे सूखी घास से ढके गड्ढे में गिरा हुआ मधु का खोजी।
67वैर शत्रुओं से भी अधिक जीवित रहता है, क्योंकि ऐसे लोगों की कमी नहीं जो मरे हुए पिताओं के झगड़ों की चर्चा उनके जीवित बच्चों के सम्मुख करते रहें।
68राजा सान्त्वना के द्वारा वैर को शान्त करते हैं, किन्तु जब अवसर आता है, तब वे अपने शत्रुओं को उसी प्रकार चूर-चूर कर देते हैं जैसे जल से भरे मिट्टी के घड़े पत्थर पर पटक दिए गए हों।
69यदि राजा किसी का अपकार करे, तो उसे उस पर फिर कभी विश्वास नहीं करना चाहिए। जिसका अपकार किया गया हो, उस पर विश्वास करने से मनुष्य महान् दुःख भोगता है।
70दूसरों पर अविश्वास करते हुए कोई मनुष्य किसी कार्य को फलदायी नहीं बना सकता। भय को पालते रहने से मनुष्य को सदा मृतक के समान जीने को विवश होना पड़ता है।
71जिसके पैर घायल हो चुके हैं, वह चलने का प्रयत्न करे तो चाहे कितनी ही सावधानी से करे, गिरता अवश्य है।
72जिसकी आँखें दुखती हों, वह मनुष्य यदि वायु के सम्मुख आँखें खोले, तो उन्हें वायु से महान् पीड़ा पहुँचती है।
73जो अपना बल जाने बिना कुमार्ग पर पैर रखता है और उसी पर चलता रहता है, वह उसके फलस्वरूप शीघ्र ही अपने प्राण तक गँवा बैठता है।
74जो मनुष्य उद्यम से रहित होकर वर्षा के ऋतु का ध्यान रखे बिना अपनी भूमि जोतता है, वह कभी फसल नहीं काटता।
75जो प्रतिदिन पौष्टिक भोजन करता है — चाहे वह तिक्त हो, कषाय हो, स्वादिष्ट हो अथवा मधुर — वह दीर्घ जीवन जीता है।
76इसके विपरीत जो हितकर भोजन की उपेक्षा करता है और परिणाम की चिन्ता किए बिना हानिकर भोजन करता है, वह शीघ्र ही मृत्यु को प्राप्त होता है।
77दैव और पुरुषार्थ एक-दूसरे पर निर्भर हैं। उच्च मन वाले पुरुष उत्तम और महान् कर्म करते हैं, जबकि नपुंसक केवल दैव की चापलूसी करते हैं।
78चाहे वह कठोर हो या मृदु, हितकारी कर्म अवश्य करना चाहिए। किन्तु अकर्मण्य अभागा मनुष्य सदा सब प्रकार की विपत्तियों से घिरा रहता है।
79अतः सब कुछ त्यागकर मनुष्य को अपना पराक्रम प्रकट करना चाहिए। वस्तुतः सब कुछ की उपेक्षा करके मनुष्य को वही करना चाहिए जो उसका हित करता हो।
80ज्ञान, साहस, चातुर्य, बल और धैर्य — ये मनुष्य के स्वाभाविक मित्र हैं। बुद्धिमान् लोग इन्हीं पाँचों के सहारे इस संसार में जीते हैं।
81घर, बहुमूल्य धातुएँ, भूमि, पत्नी और मित्र — विद्वानों ने इन्हें कल्याण के गौण साधन कहा है। मनुष्य इन्हें सर्वत्र प्राप्त कर सकता है।
82बुद्धिमान् मनुष्य सर्वत्र प्रसन्न रह सकता है। ऐसा मनुष्य सर्वत्र शोभा पाता है। वह किसी को भय से पीड़ित नहीं करता। और यदि उसे डराने का प्रयत्न किया जाए, तो वह स्वयं कभी भय के वश नहीं होता।
83बुद्धिमान् मनुष्य का धन चाहे कितना ही थोड़ा क्यों न हो, बढ़ना निश्चित है। ऐसा मनुष्य प्रत्येक कर्म चतुराई से करता है। आत्मसंयम से वह महान् यश प्राप्त करता है।
84घर की ममता में बँधे मूर्ख प्राणियों को ऐसी कर्कशा पत्नियों को सहना पड़ता है जो उनका माँस उसी प्रकार खा जाती हैं जैसे केकड़े के बच्चे अपनी माता को खा जाते हैं। कुछ मनुष्य ऐसे हैं जो बुद्धि खो बैठने के कारण घर छोड़ने की सम्भावना से ही अत्यन्त हतोत्साहित हो जाते हैं। वे कहते हैं — ये हमारे मित्र हैं! यह हमारा देश है! हाय, इन्हें हम कैसे छोड़ें?
85यदि मातृभूमि महामारी अथवा दुर्भिक्ष से पीड़ित हो, तो मनुष्य को निश्चय ही उसे छोड़ देना चाहिए। मनुष्य को या तो अपने देश में सबसे सम्मानित होकर रहना चाहिए, अथवा विदेश जाकर वहाँ रहना चाहिए।
86अतः मैं किसी अन्य प्रदेश को चली जाऊँगी। हे राजन्, मैं इस स्थान पर और अधिक रहने का साहस नहीं करती, क्योंकि मैंने आपकी सन्तान का महान् अपकार किया है।
87दुष्ट पत्नी, दुष्ट पुत्र, दुष्ट राजा, दुष्ट मित्र, दुष्ट सहायक और दुष्ट देश — इन सबका दूर से ही त्याग कर देना चाहिए।
88दुष्ट पुत्र पर विश्वास नहीं करना चाहिए। दुष्ट पत्नी में सुख नहीं मिलता। दुष्ट राज्य में कोई सुख नहीं हो सकता। दुष्ट देश में जीविका नहीं मिल सकती।
89ऐसे दुष्ट मित्र से स्थायी मित्रता नहीं हो सकती जिसका स्नेह अत्यन्त अनिश्चित हो। जब आवश्यकता ही न हो, तब बुरे सम्बन्ध में केवल अपयश है।
90पत्नी वही है जो केवल प्रिय वचन बोले। पुत्र वही है जो पिता को सुखी करे। मित्र वही है जिस पर विश्वास किया जा सके। देश वही है जहाँ मनुष्य अपनी जीविका प्राप्त करे।
91कठोर किन्तु उत्तम राजा वही है जो प्रजा को नहीं सताता, जो दीनों का भरण-पोषण करता है, और जिसके राज्य में भय नहीं होता।
92यदि राजा गुणसम्पन्न और धर्मात्मा हो, तो मनुष्य पत्नी, देश, मित्र, पुत्र, बन्धु और सम्बन्धी — सब पा सकता है।
93यदि राजा पापी हो, तो उसके अत्याचारों के कारण उसकी प्रजा विनाश को प्राप्त होती है। राजा तीनों पुरुषार्थों — अर्थात् धर्म, अर्थ और काम — का मूल है। उसे अपनी प्रजा की सावधानी से रक्षा करनी चाहिए।
94अपनी प्रजा के धन का छठा भाग लेकर उसे उन सबकी रक्षा करनी चाहिए। जो राजा अपनी प्रजा की रक्षा नहीं करता, वह वस्तुतः चोर है।
95जो राजा रक्षा की आशा बँधाकर भी लोभवश उसे पूरा नहीं करता, उस पापी राजा को उसकी समस्त प्रजा के पाप लगते हैं और अन्ततः वह नरक में जाता है।
96इसके विपरीत जो राजा रक्षा की आशा देकर उसे पूरा करता है, वह अपनी समस्त प्रजा की रक्षा करने के कारण सार्वभौम उपकारी के रूप में सम्मानित होता है।
97समस्त प्राणियों के स्वामी मनु ने घोषित किया है कि राजा के सात रूप हैं — वह माता है, पिता है, गुरु है, रक्षक है, अग्नि है, वैश्रवण (कुबेर) है, और यम है।
98अपनी प्रजा के साथ दयापूर्ण व्यवहार करने के कारण राजा उनका पिता कहलाता है। जो प्रजाजन उसके साथ छल करता है, वह अगले जन्म में पशु अथवा पक्षी होकर जन्म लेता है।
99प्रजा का हित करके और दीनों का भरण-पोषण करके राजा अपनी प्रजा की माता बन जाता है। दुष्टों को भस्म करने के कारण वह अग्नि माना जाता है, और पापियों को दण्डित करने के कारण वह यम कहलाता है।
100अपने प्रियजनों को धन के उपहार देने के कारण राजा इच्छाओं को पूर्ण करने वाला कुबेर माना जाता है। नीति और धर्म का उपदेश देने के कारण वह गुरु बन जाता है, और रक्षा का कर्तव्य निभाने के कारण वह गुरु (मार्गदर्शक) होता है।
101जो राजा अपने गुणों से नगरों और प्रदेशों के निवासियों को प्रसन्न रखता है, वह ऐसे कर्तव्य के पालन के कारण अपने राज्य से कभी वंचित नहीं होता।
102जो राजा अपनी प्रजा का सम्मान करना जानता है, वह न इस लोक में दुःख भोगता है और न परलोक में।
103जिस राजा की प्रजा सदा चिन्ता से पीड़ित रहती है, करों से लदी रहती है और सब प्रकार के अनिष्टों से घिरी रहती है, वह अपने शत्रुओं से पराजित होता है।
104इसके विपरीत जिस राजा की प्रजा सरोवर में विशाल कमल के समान बढ़ती है, वह यहाँ प्रत्येक फल प्राप्त करता है और अन्त में स्वर्गलोक में सम्मान पाता है।
105हे राजन्, बलवान् पुरुष के साथ वैर की कभी प्रशंसा नहीं की जाती। जिस राजा ने अपने से अधिक बलवान् की शत्रुता मोल ले ली है, वह राज्य और सुख — दोनों खो बैठता है।
106हे नरेश, ब्रह्मदत्त से ऐसा कहकर वह पक्षिणी राजा से विदा लेकर अपनी इच्छा के अनुसार चली गई।
107हे राजाओं में श्रेष्ठ, इस प्रकार मैंने तुम्हें ब्रह्मदत्त और पूजनी का संवाद सुनाया। अब और क्या सुनना चाहते हो?
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — हे महाबली, तपाईंले यो विधान गर्नुभएको छ कि शत्रुमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन। तर यदि राजाले कसैमाथि पनि विश्वास गरेन भने, उसले आफ्नो निर्वाह कसरी गर्नेछ?
2हे राजन्, तपाईंले भन्नुभएको छ कि विश्वासले राजाहरूमाथि महान् सङ्कट आउँछ। तर हे नरेश, अरूमाथि विश्वास नगरी राजाले आफ्ना शत्रुहरूलाई कसरी जित्न सक्छ?
3कृपया मेरो यो शङ्का हटाइदिनुहोस्। हे पितामह, अविश्वासको विषयमा तपाईंबाट जे मैले सुनेको छु, त्यसले मेरो मन भ्रमित भएको छ।
4भीष्मले भने — हे राजन्, सुन कि ब्रह्मदत्तको निवासमा के भएको थियो, अर्थात् पूजनी र राजा ब्रह्मदत्तबीच जुन संवाद भएको थियो।
5पूजनी नाम गरेकी एउटी चरी थिइन्, जो काम्पिल्यमा राजा ब्रह्मदत्तको प्रासादको अन्तःपुरमा धेरै समयसम्म बस्थिन्।
6जीवजीवक पक्षीजस्तै पूजनीले सम्पूर्ण प्राणीका बोली नक्कल गर्न सक्थिन्। यद्यपि उनी जन्मले पक्षी थिइन्, तथापि उनले महान् ज्ञान प्राप्त गरेकी थिइन् र उनी प्रत्येक सत्यसँग परिचित थिइन्।
7त्यहाँ बस्दाबस्दै उनले एउटा अत्यन्त तेजस्वी बच्चा जन्माइन्। त्यही समयमा राजाले पनि आफ्नी रानीबाट एउटा पुत्र उत्पन्न गरे।
8राजाको छानाको शरणका लागि कृतज्ञ भई पूजनी प्रतिदिन समुद्रको किनारमा जान्थिन् र आफ्नो बच्चा तथा राजकुमारको पोषणका लागि दुइटा फल ल्याउँथिन्।
9ती फलमध्ये एउटा उनी आफ्नो बच्चालाई दिन्थिन् र अर्को राजकुमारलाई। ती फल अमृतजस्तै मीठा थिए तथा बल र तेज बढाउने थिए। उनी प्रतिदिन ती ल्याउँथिन् र प्रतिदिन त्यसै गरी बाँड्थिन्। पूजनीले जुन फल राजकुमारलाई दिन्थिन्, त्यसबाट उसलाई महान् बल प्राप्त भयो।
10एक दिन धाईको काखमा बोकिँदा राजकुमारले पूजनीको त्यो सानो बच्चालाई देख्यो। धाईको काखबाट ओर्लेर त्यो बालक त्यस पक्षीतिर दौडियो र बाल्यसुलभ आवेगले त्यसलाई खुबै मन पराउँदै त्यससँग खेल्न थाल्यो।
11अन्ततः आफ्नै उमेरको त्यस पक्षीलाई हातले उठाएर राजकुमारले त्यसलाई थिचेर मारिदियो र फेरि आफ्नी धाईकहाँ फर्क्यो।
12हे राजन्, ती चरी, जो सधैँझैँ फलको खोजीमा बाहिर गएकी थिइन्, प्रासादमा फर्किन् र उनले आफ्नो बच्चालाई राजकुमारद्वारा मारिएको भुइँमा पल्टिएको देखिन्।
13आफ्नो पुत्रलाई मरेको देखेर पूजनीका गालाबाट आँसु बग्न थाले र उनको हृदय शोकले जल्न थाल्यो। उनी डाँको छोडेर रोइन् र भनिन् — हाय! कसैले पनि क्षत्रियसँग बस्नुहुँदैन, न उसँग मित्रता गर्नुहुन्छ, न उसँग कुनै प्रकारको सम्बन्ध राख्नमा सुख मान्नुहुन्छ! जब उनीहरूको कुनै प्रयोजन हुन्छ, तब उनीहरू शिष्टतापूर्वक व्यवहार गर्छन्। जब त्यो प्रयोजन सिद्ध हुन्छ, तब उनीहरूले साधनलाई त्याग गर्छन्।
14क्षत्रियहरूले सबैको अनिष्ट गर्छन्। तिनीहरूमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन। अपकार गरिसकेपछि पनि तिनीहरू सधैँ व्यर्थै पीडितलाई सान्त्वना र आश्वासन दिने प्रयत्न गर्छन्।
15म निश्चय नै यस शत्रुतापूर्ण कर्मको बदला यस विश्वासघाती र कृतघ्नमाथि लिनेछु।
16ऊ तीन प्रकारका पापको दोषी भएको छ — त्यसको वध गर्नु जो उही दिन जन्मेको थियो, जो उही ठाउँमा उसँगै हुर्किँदै थियो, जो उसँगै खान्थ्यो, र जो रक्षाका लागि उसैमाथि निर्भर थियो।
17मनमनै यी वचन भनेर पूजनीले आफ्ना नङले राजकुमारका आँखा फोरिदिइन् र त्यस प्रतिशोधबाट केही शान्ति पाएर फेरि भनिन् — विचारपूर्वक गरिएको पापकर्म बिना ढिलाइ कर्तामाथि नै खनिन्छ। तर जसले अपकारको बदला लिन्छन्, तिनीहरूको पुण्य कहिल्यै नष्ट हुँदैन।
18हे राजन्, यदि पापकर्मको फल कर्तामा आफैँ देखिएन भने, त्यो निश्चय नै उसका पुत्रहरूमा, अथवा पुत्रका पुत्रहरूमा, अथवा छोरीका छोराहरूमा देखिनेछ!
19आफ्नो पुत्रलाई पूजनीद्वारा अन्धो पारिएको देखेर र त्यस कर्मलाई आफ्नो पुत्रले गरेको कामको उचित प्रतिशोध ठानेर ब्रह्मदत्तले पूजनीलाई यी वचन भने।
20हामीले तिम्रो अपकार गर्यौँ। तिमीले बदलामा अपकार गरेर त्यसको प्रतिशोध लियौ। हिसाब चुक्यो। आफ्नो यो बसाइ नछोड। हे पूजनी, यसको विपरीत यहीँ बसिरह।
21विद्वान्हरूले त्यस व्यक्तिको आचरणको कहिल्यै प्रशंसा गर्दैनन्, जो एक पटक अर्काको अपकार गरेर पनि उसैसँग बसिरहन्छ। यस्तो परिस्थितिमा अपकार गर्नेका लागि आफ्नो पुरानो ठाउँ छोडिदिनु नै सधैँ श्रेयस्कर हुन्छ।
22जसको अपकार गरिएको छ, उसबाट पाइएका सान्त्वनापूर्ण आश्वासनमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन। जुन मूर्खले त्यस्ता आश्वासनमाथि विश्वास गर्छ, ऊ चाँडै नै नष्ट हुन्छ। वैर छिट्टै शान्त हुँदैन।
23जसले एकअर्काको अपकार गरेका छन्, तिनका पुत्र र नाति समेत विनाशमा पर्छन्। सन्तानको त्यस्तो विनाशका कारण तिनीहरूले परलोक पनि गुमाउँछन्।
24जुन मानिसहरूले एकअर्काको अपकार गरेका छन्, तिनीहरूबीच अविश्वासले नै सुख दिन्छ। जसले विश्वासघात गरेको छ, उसमाथि तनिक पनि विश्वास कहिल्यै गर्नुहुँदैन।
25जो विश्वासको योग्य छैन, उसमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन; र जो विश्वासको योग्य छ, उसमाथि पनि अत्यधिक विश्वास गर्नुहुँदैन। अन्धो विश्वासबाट उत्पन्न सङ्कटले पूर्ण विनाश ल्याउँछ। मानिसले अरूको विश्वास प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। तर आफैँले अरूमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन।
26आमाबुबा नै सर्वश्रेष्ठ मित्र हुन्। पत्नी त बीउ छर्ने भूमि मात्र हुन्। पुत्र केवल आफ्नै बीउ हो। भाइ शत्रु हो। मित्र वा साथी तबसम्म मात्र साथी रहन्छ जबसम्म उसको हत्केलामा तेल लागिरहन्छ। आफ्नै आत्माले आफ्नो सुख वा दुःख भोग्दछ।
27जसले एकअर्काको अपकार गरेका छन्, तिनीहरूबीच वास्तविक शान्ति रहन सक्दैन। अब यस्तो कुनै प्रयोजन बाँकी छैन जसका लागि म यहाँ बसूँ।
28जसले एक पटक अर्काको अपकार गरेको छ, उसको मन स्वभावतः अविश्वासले भरिन्छ, यदि उसले देख्यो कि पीडित व्यक्तिले उसलाई उपहार र सम्मानले पुजिरहेको छ। यस्तो आचरण, विशेषगरी जब त्यो बलवान्को तर्फबाट होस्, दुर्बललाई सधैँ भयले भरिदिन्छ।
29बुद्धिमान् मानिसले त्यो ठाउँ छोडिदिनुपर्छ जहाँ पहिले उसलाई सम्मान मिलोस् र त्यसपछि अपमान तथा अपकार। शत्रुबाट पछि जुनसुकै सम्मान मिले पनि, उसले त्यसै गर्नुपर्छ।
30म तपाईंको घरमा धेरै समयसम्म बसेँ, र तपाईंले सुरुदेखि अन्त्यसम्म मेरो सम्मान गर्नुभयो। तर अन्ततः वैरको एउटा कारण उत्पन्न भएको छ। त्यसैले मैले कुनै हिचकिचाहटविना यो ठाउँ छोडिदिनुपर्छ।
31ब्रह्मदत्तले भने — जसले अपकारको बदलामा अपकार गर्छ, ऊ कहिल्यै अपराधी मानिँदैन। वास्तवमा, प्रतिशोध लिनेले त्यस्तो आचरणले आफ्नो हिसाब चुक्ता गर्छ। त्यसैले हे पूजनी, यो ठाउँ नछोडी यहीँ बसिरह!
32पूजनीले भनिन् — जसले अपकार गरेको छ र जसले बदलामा अपकार गरेको छ, तिनीहरूबीच फेरि मित्रता बन्न सक्दैन। हृदयले जे भइसक्यो त्यो बिर्सन सक्दैन।
33यो आवश्यक छ कि अपकार गर्ने र अपकारको प्रतिशोध लिने एक होऊन्। त्यस्तो मिलनमा पारस्परिक वैर शान्त भएको देखिएको छ। प्रायः कुनै नयाँ अपकार हुँदैन।
34पारस्परिक अपकारबाट उत्पन्न वैर कहिल्यै मर्दैन। जसको अपकार भएको छ, उसले आफ्ना शत्रुहरूमाथि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन, यो सोचेर कि — ओहो, मलाई सद्भावका आश्वासनले सान्त्वना मिल्यो! — यस संसारमा मानिसहरू प्रायः (अनुचित) विश्वासका कारण विनाश भोग्छन्। त्यसैले यो आवश्यक छ कि अब हामी एकअर्कासँग नभेटौँ।
35जो बल र तीक्ष्ण शस्त्रले वशमा पार्न सकिँदैनन्, तिनीहरू प्रेमको छलपूर्ण प्रदर्शनले जित्न सकिन्छन्, जसरी (जङ्गली) हात्तीहरू (पालतु) हात्तिनीद्वारा।
36सँगै बस्ने दुई प्राणीमा, यदि एउटाले अर्काको प्राणघातक अपकार गरे पनि, तिनीहरूबीच भ्रातृ-प्रेम र पारस्परिक विश्वास स्वभावतः उत्पन्न हुन्छ, जसरी चाण्डाल र कुकुरबीच।
37जसले एकअर्काको अपकार गरेका छन्, तिनीहरूमा सँगै बस्दा वैरको तीक्ष्णता कुण्ठित हुन्छ। वास्तवमा त्यो वैर धेरै समय टिक्दैन, बरु कमलको पातमा खन्याइएको पानीजस्तै चाँडै हराउँछ।
38पूजनीले भनिन् — वैर पाँच कारणले उत्पन्न हुन्छ। विद्वान्हरूले यो जान्दछन्। ती पाँच कारण हुन् — स्त्री, भूमि, कठोर वचन, स्वाभाविक विरोध, र अपकार।
39जससँग वैर होस्, यदि ऊ उदार पुरुष हो भने, उसको वध कहिल्यै गर्नुहुँदैन, विशेषगरी क्षत्रियद्वारा, न प्रकट रूपमा, न गुप्त उपायले। यस्तो अवस्थामा त्यस मानिसको दोषमाथि राम्ररी विचार गर्नुपर्छ।
40जब मित्रसँग पनि वैर उत्पन्न होस्, तब उसमाथि अझ कुनै विश्वास गर्नुहुँदैन। वैरको भावना वनमा आगोजस्तै लुकेर रहन्छ।
41समुद्रको पानीभित्रको और्व्य आगोजस्तै, वैरको आगो न धनका उपहारले, न पराक्रमको प्रदर्शनले, न सान्त्वनाले, न शास्त्रज्ञानले कहिल्यै निभाउन सकिन्छ।
42हे राजन्, एक पटक सल्काइएको वैरको आगो — जो एक पटक गरिएको अपकारको परिणाम हो — दुई पक्षमध्ये एउटाको विनाश नगरी कहिल्यै निभ्दैन।
43जसले कसैको अपकार गरेको छ, उसले त्यसमाथि फेरि मित्रका रूपमा कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन, चाहे उसले (अपकार गरेपछि) त्यसलाई धन र सम्मानले पुजेको किन नहोस्। यसरी गरिएको अपकारले अपकारीलाई भयले भरिदिन्छ।
44मैले कहिल्यै तपाईंको अपकार गरिनँ, तपाईंले पनि कहिल्यै मेरो अपकार गर्नुभएन। त्यसैले म तपाईंको घरमा बसेँ। अब त्यो सबै बदलिएको छ, र यस समयमा म तपाईंमाथि विश्वास गर्न सक्दिनँ।
45ब्रह्मदत्तले भने — काल नै सबै कर्म गर्दछ। अनेक प्रकारका कर्म छन्, र ती सबै कालबाट नै उत्पन्न हुन्छन्। तब कसले कसको अपकार गर्दछ?
46जन्म र मृत्यु पनि त्यसै गरी हुन्छन्। प्राणीहरू कालको प्रभावले कर्म गर्छन्, र कालकै कारण जीवित रहन छोड्छन्।
47कोही तत्काल मरेको देखिन्छ। कोही एक-एक गरेर मर्छन्। कोही दीर्घकालसम्म जीवित देखिन्छन्। जसरी आगोले जुन दाउरा पाउँछ त्यसलाई भस्म पार्दछ, त्यसै गरी कालले सम्पूर्ण प्राणीको नाश गर्दछ।
48त्यसैले हे भद्रे, म तिम्रो शोकको कारण होइन, न तिमी मेरो शोकको कारण हौ। कालले नै सधैँ देहधारी प्राणीका सुख र दुःखको विधान गर्दछ।
49त्यसैले तिमी आफ्नो इच्छाअनुसार यहीँ बसिरह, मप्रति प्रेम राख्दै र मबाट कुनै अपकारको भय नगरी। तिमीले जे गर्यौ, त्यो मैले क्षमा गरिदिएँ। हे पूजनी, तिमीले पनि मलाई क्षमा गरिदेऊ।
50यदि, तपाईंले भनेझैँ, काल नै सम्पूर्ण कर्मको कारण हो भने, निश्चय नै यस पृथ्वीमा कसैले कसैप्रति वैरको भावना राख्न सक्दैन। तर म सोध्छु, तब मित्र र बन्धुहरूले, जब तिनका मित्र र बन्धु मारिन्छन्, तब तिनको प्रतिशोध लिने प्रयत्न किन गर्छन्?
51प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूले युद्धमा एकअर्काको वध किन गर्थे? यदि कालले नै सुख र दुःख तथा जन्म र मृत्यु उत्पन्न गर्दछ भने, वैद्यहरूले रोगीलाई औषधि दिने प्रयत्न किन गर्छन्? यदि कालले नै सबै कुराको मार्ग निर्धारण गरिरहेको छ भने, औषधिको के आवश्यकता?
52शोकले विवश भएका मानिसहरू त्यस्तो विलापमा किन लाग्छन्? यदि, तपाईंले भनेझैँ, काल नै सम्पूर्ण कर्मको कारण हो भने, धार्मिक कर्म गर्नेहरूलाई धर्मको पुण्य कसरी प्राप्त हुन सक्छ?
53तपाईंको पुत्रले मेरो बच्चालाई मार्यो। मैले त्यसका लागि उसको अपकार गरेँ। हे राजन्, त्यस कर्मले म तपाईंद्वारा वध गरिनयोग्य भएकी छु।
54आफ्नो पुत्रको शोकले प्रेरित भई मैले यसरी तपाईंको पुत्रको अपकार गरेँ। अब त्यो कारण सुन्नुहोस् जसले गर्दा म तपाईंद्वारा मारिनुपर्छ।
55मानिसहरूले पक्षीलाई कि त भोजनका लागि मार्न चाहन्छन्, कि त मनोरञ्जनका लागि पिँजडामा राख्न चाहन्छन्। मार्नु वा पिँजडामा हाल्नुबाहेक तेस्रो कुनै कारण छैन जसका लागि मानिसले पक्षी खोजून्।
56पक्षीहरू पनि मानिसद्वारा मारिने वा पिँजडामा हालिने डरले उडेर सुरक्षा खोज्छन्। वेदका ज्ञाताहरूले भनेका छन् कि मृत्यु र बन्धन — दुवै दुःखदायी हुन्।
57जीवन सबैलाई प्रिय छ। सम्पूर्ण प्राणी शोक र पीडाले दुःखी हुन्छन्। सम्पूर्ण प्राणीले सुखको कामना गर्छन्।
58दुःख अनेक स्रोतबाट उत्पन्न हुन्छ। हे ब्रह्मदत्त, जरा दुःख हो। धनको नाश दुःख हो। कुनै अप्रिय वा अनिष्ट वस्तुको नजिक हुनु दुःख हो। मित्र र प्रिय वस्तुबाट वियोग वा विच्छेद दुःख हो।
59दुःख मृत्यु र बन्धनबाट उत्पन्न हुन्छ। दुःख स्त्रीहरूबाट तथा अन्य स्वाभाविक कारणबाट उत्पन्न हुन्छ। सन्तानको मृत्युबाट उत्पन्न दुःखले बदलिँदै सम्पूर्ण प्राणीलाई अत्यन्त पीडा दिन्छ।
60कोही मूर्खहरू भन्छन् कि अर्काको दुःख हेर्नमा कुनै दुःख हुँदैन। यस्तो मानिसहरूका सामु त्यसैले मात्र भन्न सक्छ जसले आफैँ कुनै दुःख अनुभव नगरेको होस्।
61तर जसले शोक र दुःख भोगेको छ, उसले त्यसो भन्ने साहस कहिल्यै गर्नेछैन। जसले सबै प्रकारका दुःखको पीडा अनुभव गरेको छ, उसले अरूको दुःखप्रति सहानुभूति राख्दछ।
62हे राजन्, मैले तपाईंसँग जे गरेकी छु र तपाईंले मसँग जे गर्नुभएको छ, त्यो एक शताब्दीमा पनि धुन सकिँदैन।
63हामीले एकअर्कासँग जे गरेका छौँ, त्यसपछि मेलमिलाप हुन सक्दैन। जब-जब तपाईंले आफ्नो पुत्रको सम्झना गर्नुहुनेछ, तब-तब मप्रति तपाईंको वैर नयाँ भइहाल्नेछ।
64यदि कसैले अपकारको प्रतिशोध लिएपछि पीडितसँग मेल गर्न चाह्यो भने, दुवै पक्ष माटोको फुटेको भाँडाका टुक्राजस्तै राम्ररी जोडिन सक्दैनन्।
65शास्त्रका ज्ञाताहरूले यो निश्चय गरेका छन् कि विश्वासले कहिल्यै सुख दिँदैन। प्राचीन कालमा स्वयं उशनाले प्रह्लादलाई दुई श्लोक सुनाएका थिए।
66जसले शत्रुका वचनमाथि — साँचो होस् वा झूटो — विश्वास गर्छ, ऊ त्यसै गरी विनाशमा पर्छ जसरी सुकेको घाँसले छोपिएको खाडलमा खसेको मह खोज्ने।
67वैर शत्रुहरूभन्दा पनि बढी जीवित रहन्छ, किनभने त्यस्ता मानिसको कमी छैन जसले मरेका पिताका झगडाको चर्चा तिनका जीवित सन्तानका सामु गरिरहून्।
68राजाहरूले सान्त्वनाद्वारा वैरलाई शान्त पार्छन्, तर जब अवसर आउँछ, तब तिनीहरूले आफ्ना शत्रुहरूलाई त्यसै गरी चूरचूर पारिदिन्छन् जसरी पानीले भरिएका माटाका घैँटा ढुङ्गामा बजारिएका हुन्।
69यदि राजाले कसैको अपकार गर्छ भने, उसले त्यसमाथि फेरि कहिल्यै विश्वास गर्नुहुँदैन। जसको अपकार गरिएको छ, उसमाथि विश्वास गर्दा मानिसले महान् दुःख भोग्दछ।
70अरूमाथि अविश्वास गर्दै कुनै मानिसले कुनै कार्यलाई फलदायी बनाउन सक्दैन। भयलाई पालिरहँदा मानिस सधैँ मृतकजस्तै बाँच्न बाध्य हुन्छ।
71जसका खुट्टा घाइते भइसकेका छन्, उसले हिँड्ने प्रयत्न गर्यो भने जति नै सावधानी अपनाए पनि, लड्छ नै।
72जसका आँखा दुखेका छन्, त्यो मानिसले यदि हावाको सामु आँखा खोल्यो भने, ती आँखालाई हावाले महान् पीडा पुर्याउँछ।
73जसले आफ्नो बल नजानी कुमार्गमा पाइला राख्छ र त्यसैमा हिँडिरहन्छ, ऊ त्यसको फलस्वरूप चाँडै नै आफ्नो प्राणसमेत गुमाउँछ।
74जुन मानिसले उद्यमविहीन भई वर्षाको ऋतुको ख्याल नराखी आफ्नो भूमि जोत्छ, उसले कहिल्यै बाली काट्दैन।
75जसले प्रतिदिन पौष्टिक भोजन गर्छ — चाहे त्यो तीतो होस्, टर्रो होस्, स्वादिष्ट होस् वा मीठो — ऊ दीर्घ जीवन बाँच्छ।
76यसको विपरीत जसले हितकर भोजनको उपेक्षा गर्छ र परिणामको चिन्ता नगरी हानिकारक भोजन गर्छ, ऊ चाँडै नै मृत्युमा पर्छ।
77दैव र पुरुषार्थ एकअर्कामा निर्भर छन्। उच्च मन भएका पुरुषले उत्तम र महान् कर्म गर्छन्, जबकि नपुंसकहरूले केवल दैवको चाकडी गर्छन्।
78चाहे त्यो कठोर होस् वा मृदु, हितकारी कर्म अवश्य गर्नुपर्छ। तर अकर्मण्य अभागी मानिस सधैँ सबै प्रकारका विपत्तिले घेरिएको हुन्छ।
79त्यसैले सबै कुरा त्यागेर मानिसले आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्नुपर्छ। वास्तवमा सबै कुराको उपेक्षा गरेर मानिसले त्यही गर्नुपर्छ जसले उसको हित गरोस्।
80ज्ञान, साहस, चातुर्य, बल र धैर्य — यी मानिसका स्वाभाविक मित्र हुन्। बुद्धिमान्हरू यिनै पाँचको सहाराले यस संसारमा बाँच्छन्।
81घर, बहुमूल्य धातु, भूमि, पत्नी र मित्र — विद्वान्हरूले यिनलाई कल्याणका गौण साधन भनेका छन्। मानिसले यी सबै ठाउँमा प्राप्त गर्न सक्छ।
82बुद्धिमान् मानिस सबै ठाउँमा प्रसन्न रहन सक्छ। यस्तो मानिस सबै ठाउँमा शोभा पाउँछ। उसले कसैलाई भयले पीडित पार्दैन। र यदि उसलाई डर देखाउने प्रयत्न गरियो भने, ऊ आफैँ कहिल्यै भयको वशमा पर्दैन।
83बुद्धिमान् मानिसको धन जति नै थोरै किन नहोस्, बढ्न निश्चित छ। यस्तो मानिसले प्रत्येक कर्म चतुर्याइँले गर्छ। आत्मसंयमले उसले महान् यश प्राप्त गर्छ।
84घरको ममतामा बाँधिएका मूर्ख प्राणीहरूले त्यस्ता कर्कशा पत्नी सहनुपर्छ जसले तिनको मासु त्यसै गरी खान्छन् जसरी गँगटाका बच्चाहरूले आफ्नी आमालाई खान्छन्। कोही मानिस त्यस्ता छन् जो बुद्धि गुमाएका कारण घर छोड्नुपर्ने सम्भावनाले नै अत्यन्त हतोत्साहित हुन्छन्। तिनीहरू भन्छन् — यी हाम्रा मित्र हुन्! यो हाम्रो देश हो! हाय, यिनलाई हामी कसरी छोडौँ?
85यदि मातृभूमि महामारी वा अनिकालले पीडित छ भने, मानिसले निश्चय नै त्यो छोडिदिनुपर्छ। मानिसले कि त आफ्नो देशमा सबैबाट सम्मानित भई बस्नुपर्छ, कि त विदेश गएर त्यहीँ बस्नुपर्छ।
86त्यसैले म कुनै अर्को प्रदेशमा जानेछु। हे राजन्, म यस ठाउँमा अझ बढी बस्ने साहस गर्दिनँ, किनभने मैले तपाईंको सन्तानको महान् अपकार गरेकी छु।
87दुष्ट पत्नी, दुष्ट पुत्र, दुष्ट राजा, दुष्ट मित्र, दुष्ट सहयोगी र दुष्ट देश — यी सबैको टाढैबाट त्याग गरिदिनुपर्छ।
88दुष्ट पुत्रमाथि विश्वास गर्नुहुँदैन। दुष्ट पत्नीमा सुख मिल्दैन। दुष्ट राज्यमा कुनै सुख हुन सक्दैन। दुष्ट देशमा जीविका मिल्न सक्दैन।
89जसको स्नेह अत्यन्त अनिश्चित छ, त्यस्तो दुष्ट मित्रसँग स्थायी मित्रता हुन सक्दैन। जब आवश्यकता नै छैन, तब नराम्रो सम्बन्धमा केवल अपयश छ।
90पत्नी उही हो जसले केवल प्रिय वचन बोलोस्। पुत्र उही हो जसले पितालाई सुखी पारोस्। मित्र उही हो जसमाथि विश्वास गर्न सकियोस्। देश उही हो जहाँ मानिसले आफ्नो जीविका प्राप्त गरोस्।
91कठोर तर उत्तम राजा उही हो जसले प्रजालाई सताउँदैन, जसले दीनहरूको भरणपोषण गर्छ, र जसको राज्यमा भय हुँदैन।
92यदि राजा गुणसम्पन्न र धर्मात्मा छ भने, मानिसले पत्नी, देश, मित्र, पुत्र, बन्धु र आफन्त — सबै पाउन सक्छ।
93यदि राजा पापी छ भने, उसका अत्याचारका कारण उसको प्रजा विनाशमा पर्छ। राजा तीनै पुरुषार्थ — अर्थात् धर्म, अर्थ र काम — को मूल हो। उसले आफ्नो प्रजाको सावधानीपूर्वक रक्षा गर्नुपर्छ।
94आफ्नो प्रजाको धनको छैटौँ भाग लिएर उसले ती सबैको रक्षा गर्नुपर्छ। जुन राजाले आफ्नो प्रजाको रक्षा गर्दैन, ऊ वास्तवमा चोर हो।
95जुन राजाले रक्षाको आशा बाँधेर पनि लोभवश त्यो पूरा गर्दैन, त्यस पापी राजालाई उसको सम्पूर्ण प्रजाका पाप लाग्छन् र अन्ततः ऊ नरकमा जान्छ।
96यसको विपरीत जुन राजाले रक्षाको आशा दिएर त्यो पूरा गर्छ, ऊ आफ्नो सम्पूर्ण प्रजाको रक्षा गरेका कारण सार्वभौम उपकारीका रूपमा सम्मानित हुन्छ।
97सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी मनुले घोषणा गरेका छन् कि राजाका सात रूप छन् — ऊ माता हो, पिता हो, गुरु हो, रक्षक हो, अग्नि हो, वैश्रवण (कुबेर) हो, र यम हो।
98आफ्नो प्रजासँग दयापूर्ण व्यवहार गरेकाले राजा तिनको पिता कहलाउँछ। जुन प्रजाजनले उसँग छल गर्छ, ऊ अर्को जन्ममा पशु वा पक्षी भई जन्मन्छ।
99प्रजाको हित गरेर र दीनहरूको भरणपोषण गरेर राजा आफ्नो प्रजाको माता बन्छ। दुष्टहरूलाई भस्म पारेकाले ऊ अग्नि मानिन्छ, र पापीहरूलाई दण्डित गरेकाले ऊ यम कहलाउँछ।
100आफ्ना प्रियजनलाई धनका उपहार दिएकाले राजा इच्छा पूरा गर्ने कुबेर मानिन्छ। नीति र धर्मको उपदेश दिएकाले ऊ गुरु बन्छ, र रक्षाको कर्तव्य निभाएकाले ऊ गुरु (मार्गदर्शक) हुन्छ।
101जुन राजाले आफ्ना गुणले नगर र प्रदेशका बासिन्दालाई प्रसन्न राख्छ, ऊ त्यस्तो कर्तव्यको पालनका कारण आफ्नो राज्यबाट कहिल्यै वञ्चित हुँदैन।
102जुन राजाले आफ्नो प्रजाको सम्मान गर्न जान्दछ, ऊ न यस लोकमा दुःख भोग्छ न परलोकमा।
103जुन राजाको प्रजा सधैँ चिन्ताले पीडित रहन्छ, करले लादिएको रहन्छ र सबै प्रकारका अनिष्टले घेरिएको रहन्छ, ऊ आफ्ना शत्रुहरूबाट पराजित हुन्छ।
104यसको विपरीत जुन राजाको प्रजा तलाउमा विशाल कमलजस्तै बढ्छ, उसले यहाँ प्रत्येक फल प्राप्त गर्छ र अन्त्यमा स्वर्गलोकमा सम्मान पाउँछ।
105हे राजन्, बलवान् पुरुषसँगको वैरको कहिल्यै प्रशंसा गरिँदैन। जुन राजाले आफूभन्दा बढी बलवान्को शत्रुता मोल लिएको छ, उसले राज्य र सुख — दुवै गुमाउँछ।
106हे नरेश, ब्रह्मदत्तलाई यसो भनेर ती चरीले राजासँग बिदा लिई आफ्नो इच्छाअनुसार गइन्।
107हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, यसरी मैले तिमीलाई ब्रह्मदत्त र पूजनीको संवाद सुनाएँ। अब अरू के सुन्न चाहन्छौ?