Karna Parva — Karna's car swallowed up by earth
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 90
Sanskrit
1संजय उवाच मवस्थिताः कुरवो भिन्नसेनाः। विद्युत्प्रकाशं दद्दशुः समन्ताद् धनंजयास्त्रं समुदीर्यमाणम्॥
2तदर्जुनास्त्रं असति स्म कर्णो वियद्गतं घोरतरैः शरैस्तत्। क्रुद्धेन पार्थेन भृशाभिसृष्टं वधाय कर्णस्य महाविम॥
3उदीर्यमाणं स्म कुरून् दहन्तं सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैर्ममर्द। कर्णस्त्वमोघेष्वसनं दृढज्यं विस्फारयित्वा विसृजञ्छरौघान्॥
4रामादुपात्तेन महामहिम्ना ह्याथर्वणेनारिविनाशनेन। तदर्जुनास्त्रं व्यधमद् दहन्तं कर्णस्तु बाणैर्निशितैर्महात्मा॥
5ततो विमर्दः सुमहान् बभूव तत्रार्जुनस्याधिरथेश्च राजन्। विषाणघातैर्द्विपयोरिवोग्रैः॥
6तत्रास्त्रसंघातसमावृतं तदा बभूव राजंस्तुमुलं स्म सर्वतः। निरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा॥
7ततो जालं बाणमयं महान्तं सर्वेऽद्राक्षुः कुरवः सोमकाचा नान्यं च भूतं दद्दशुस्तदा ते बाणान्धकारे तुमुलेऽथ किंचित्॥
8तौ संदधानावनिशं च राजन् समस्यन्तौ चापि शराननेकान्। संदर्शयेतां युधि मार्गान् विचित्रान् धनुर्धरौ तौ विविधैः कृतास्त्रैः॥
9तयोरेवं युद्ध्यतोराजिमध्ये सूतात्मजोऽभूदधिकः कदाचित्। पार्थः कदाचित् त्वधिकः किरीटी वीर्यस्त्रमायाबलपौरुषेण॥
10दृष्ट्वा तयोस्तं युधि सम्प्रहारं परस्परस्यान्तरमीक्षमाणयोः। र्योधाः सर्वे विस्मयमभ्यगच्छन्॥
11ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि तौ कर्णपार्थौ प्रशशंसुर्नरेन्द्र। भोः कर्ण साध्वर्जुन साधु चेति वियत्सु वाणी श्रूयते सर्वतोऽपि॥
12स्तदाभिघातैर्दलिते हि भूतले। ततस्तु पातालतले शयानो नागोऽश्वसेनः कृतवैरोऽर्जुनेन॥ राजस्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद् वसुधातले यः। अथोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन संदृश्य कर्णार्जुनयोर्विमर्दम्॥
13अयं हि कालोऽस्य दुरात्मनो वै पार्थस्य वैरप्रतियातनाय। संचिन्त्य तूणं प्रविवेश चैव कर्णस्य राजशररूपधारी॥
14ततोऽस्त्रसंघातसमाकुलं तदा बभूव जन्यं विततांशुजालम्। तत् निरन्तरं चक्रतुरम्बरं तदा॥
15तद् बाणजालैकमयं महान्तं सर्वेऽत्रसन् कुरवः सोमकाश्च। नान्यत् किंचिद् दद्दशुः सम्पतद्वै बाणान्धकारे तुमुलेऽतिमात्रम्॥
16ततस्तौ पुरुषव्याघ्रौ सर्वलोकधनुर्धरौ। त्यक्तप्राणौ रणे वीरो युद्धश्रममुपागतौ। समुत्क्षेपैर्वीज्यमानौ सिक्तौ चन्दनवारिणा॥ सवालव्यजनैर्दिव्यैर्दिविस्थैरप्सरोगणैः। शक्रसूर्यकराब्जाभ्यां प्रमार्जितमुखाबुभौ॥
17कर्णोऽथ पार्थं न विशेषयद् यदा भृशं च पार्थेन शराभितप्तः। ततस्तु वीरः शरविक्षताङ्गो दधे मनो ह्येकशयस्य तस्य॥
18ततो रिपुजं समधत्त कर्णः सुसंचितं सर्पमुखं ज्वलन्तम्। रौद्रं शरं संनतमुग्रधौतं पार्थार्थमत्यर्थचिराभिगुप्तम्॥ सदार्चितं चन्दनचूर्णशायितं सुवर्णतूणीरशयं महार्चिषम्। आकर्णपूर्णं च विकृत्य कर्णः पार्थोन्मुखः संदधे चोत्तमौजाः॥
19प्रदीप्तमैरावतवंशसम्भवं शिरो जिहीर्युर्युधि सव्यसाचिनः। ततः प्रजज्वाल दिशो नभश्च उल्काच घोराः शतशः प्रपेतः॥
20तस्मिस्तु नागे धनुषि प्रयुक्ते हाहाकृता लोकपालाः सशक्राः। न चापि तं बुबुधे सूतपुत्रो बाणे प्रविष्टं योगबलेन नागम्॥
21दशशतनयनोऽहिं दृश्य बाणे प्रविष्टं निहत इति सुतो मे स्त्रस्तगात्रो बभूव। जलजकुसुमयोनिः श्रेष्ठभावो जितात्मा त्रिदशपतिमवोचमा व्यथिष्टा जये श्रीः॥
22ततोऽब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृष्ट्वा कर्णं प्रहितेषु तमुग्रम्। न कर्ण ग्रीवामिषुरेष लप्सस्यते समीक्ष्य संधस्त शरं शिरोध्रम॥
23अथाब्रवीत् क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रस्तरस्वी। न संधत्ते द्विः शरं शल्य को न मादृशा जिह्ययुद्धा भवन्ति॥
24इतीदमुक्तवा विससर्ज तं शरं प्रयत्नतो वर्षगणाभिपूजितम्। हतोऽसि वै फाल्गुन इत्यधिक्षिपत्रुवाच चोचैर्गिरमूर्जिता वृषः॥
25स सायकाः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमः सुरः। गुणच्युतः कर्णधनुः प्रमुक्तो वियद्गतः प्राज्वलदन्तरिक्षे॥
26तं प्रेक्ष्य दीप्तं युधि माधवस्तु त्वरान्वितं सत्वरयैव लीलया। पदा विनिष्पिष्य रथोत्तमं स प्रावेशयत् पृथिवीं किंचिदेव॥ क्षितिं गता जानुभिस्तेऽथ वाहा हेमच्छन्नाश्चन्द्रमरीचिवर्णाः। ततोऽन्तिरक्षे सुमहान् निनादः सम्पूजनार्थं मधुसूदनस्य॥ दिव्यानि पुष्पाण्यथ सिंहनादाः। तस्मिस्तथा वै धरणी निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्य॥
27ततः शरः सोऽभ्यहनत् किरीटं तस्येन्द्रदत्तं सुदृढं च धीमतः। अथार्जुनस्योत्तमगात्रभूषण धरावियद्योसलिलेषु विक्षुतम्॥
28व्यालास्त्रसर्गोत्तमयत्नमन्युभिः शरेण मूर्ध्न प्रजहार सूतजः। दिवाकरेन्दुज्वलनप्रभत्विषं सुवर्णमुक्तामणिवज्रभूषितम्॥
29पुरन्दरार्थं तपसा प्रयत्नतः स्वयं कृतं यद् विभुना स्वयम्भुवा। महार्हरूपं द्विषता भयंकर बिभर्तुरत्यर्थसुख सुगन्धिनम्॥ जिघांसते देवरिपून सुरेश्वरः स्वयं ददौ यत् सुमनाः किरीटिने। हराम्बुपाखण्डलवित्तगोप्तृभिः पिनाकपाशाशनिस्क्वोत्तमैः॥ सुरोत्तमैरप्यविषामर्दितुं प्रसह्य नागेन जहार तद् वृषः। स दुष्टभावो वितथप्रतिज्ञः किरीटमत्यद्भुतमर्जुनस्या॥ नागो महार्ह तपनीयचित्रं पार्थोत्तमाङ्गात् प्रहरत् तरस्वी।
30तद्धेमजालावततं सुघोषं जाज्वल्यमानं निपपात भूमौ॥ तदुत्तमेषून्मथितं विषग्निना प्रदीप्तमर्चिष्मदथो क्षितौप्रियम्। पपात पार्थस्य किरीटमुत्तम् दिवाकरोऽस्तादिव रक्तमण्डलः॥
31स वै किरीटं बहुरत्नभूषितं जहार नागोऽर्जुन मूर्धतो बलात्। गिरेः सुजाताङ्करपुष्तिदुमं महेन्द्रवज्रः शिखरोत्तमं यथा॥
32महीवियद्योसलिलानि वायुना यथा विरुग्णानि नदन्ति भारत। तथैव शब्दं भुवनेषु तं तदा जना व्यवस्यन व्यथिताश्च चस्खलुः॥
33विना किरीटं शुशुभे स पार्थः श्यामो युवा नील इवोचश्रृङ्गः। ततः समुदाय सितेन वाससा स्वमूर्धजानव्यथितस्तदार्जुनः। विभासितः सूर्यमरीचिना दृढं शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा॥
34गोकर्णासुमुखी कृतेन इषुणा गोपुत्रसम्प्रेषिता गोशाब्दात्मजभूषणं सुविहितं सुव्यक्तगोऽसुप्रभम्। दृष्ट्वा गोगतकं जहार मुकुटं गोशब्दगोपूरि वै गोकर्णासनमर्दनश्च न ययावप्राप्य मृत्योर्वशम्॥
35स सायकः कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिमो महार्हः। महोरगः कृतवैरोऽर्जुनेन किरीटमाहत्य ततो व्यतीयात्॥
36तं चापि दग्ध्वा तपनीयचित्रं किरीटमाकृत्य तदर्जुनस्या इयेष गन्तु पुनरेव तूणं दृष्टश्च कर्णेन ततोऽब्रवीत तम्॥
37मुक्तस्त्वयाहं त्वसमीक्ष्य कर्ण शिरो हृतं यन्न मयार्जुनस्य। समीक्ष्य मां मुञ्च रणे त्वमाशु हन्तास्मि शत्रु तव चात्मनश्च॥
38स एवमुक्तो युधि सूतपुत्रस्तमब्रवीत् को भवानुग्ररूपः। नागोऽब्रवीद् विद्धि कृतागसं मां पार्थेन मातुर्वधजातवैरम्॥ यदि स्वयं वज्रधरोऽस्य गोप्ता ततापि याता पितृराजवेश्मनि।
39कर्ण उवाच न नाग कोऽद्य रणे परस्य बलं समास्थाय जयं बुभूषेत्॥ न संदध्यां द्विः शरं चैव नाग यद्यर्जुनानां शतमेव हन्याम्।
40तमाह कर्णः पुनरेव नागं तदाऽऽजिमध्ये रविसूनुसत्त्मः॥ हन्तास्मि पार्थं सुसुखी व्रजत्वम्।
41इत्येवमुक्तो युधि नागराजः कर्णेन होषादसंहस्तस्य वाक्यम्॥ स्वयं प्रायात् पार्थवधाय राजन् कृत्वा स्वरूपं विजिघांसुरुमः।
42ततः कृष्णः पार्थमुवाच संख्ये महोरगं कृतवैरं जहि त्वम्॥ स एवमुक्तो मधुसदनेन गाण्डीवधन्वा रिपुवीर्यसाहः। उवाच को ह्येष ममाद्य नागः स्वयं य आयाद् गरुडस्य वक्त्रम्॥
43कृष्ण उवाच योऽसौत्वया खाण्डवे चित्रभानु संतर्पयाणेन धनुर्धरेणा वियद्गतो जननीगुप्तदेहो मत्वैकरूपं निहतास्य माता॥
44स एष तद् वैरमनुस्मरन वै त्वां प्रार्थयत्यात्मवधाय नूनम्। नभश्चयुतां प्रज्वलितामिवोल्का पश्यैनमायान्तममित्रसाह॥
45संजय उवाच चिच्छेद षड्भिनिशितैः सुधारैः। नागं वियत्तिर्यर्गिवोत्पतन्तं स च्छिन्नगात्रो निपपात भूमौ॥
46हते च तस्मिन भुजगे किरीटिना स्वयं विभुः पार्थिव भूतलादथ। समुजहाराशु पुनः पतन्तं रथं भुजाज्यां पुरुषोत्तमस्ततः॥
47तस्मिन् मुहूर्ते दशभिः पृषत्कैः शिलाशितैर्बहिणबर्हवाजितैः। विव्याध कर्णः पुरुषप्रवीरो धनंजय तिर्यगवेक्षमाणः॥
48वराहकणैर्निशितैः समर्प्य। माकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज॥ स चित्रवर्मेषुवरो विदार्य प्राणानिरस्यन्निव साधुमुक्तः। कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुन्धरां शोणितदिग्धवाजः॥
49ततो वृषो बाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा। तदाशुकारी व्यसृजच्छरोत्तमान् महाविष: सर्प इवोत्तमंन विषम्॥ नवैर्नवत्या च शैरस्तथार्जुनम्। शरेण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य को व्यनदजहास च॥
50तमस्य हेह ममृषे न पाण्डवो बिभेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित्। स्तथा यथेन्द्रो बलमोजसा रणे॥
51ततः शराणां नवति तदार्जुनः ससर्ज कर्णेऽन्तकदण्डसंनिभाम्। तैः पत्रिभिर्विद्धतनुः स विव्यथे तथा यथा वज्रविदारितोऽजलः॥
52रलंकृतं चास्य वराङ्गभूषणम्। र्धनजयेनोत्तमकुण्डलेऽपि च॥
53महाधनं शिल्पिवरैः प्रयत्नतः कृतं यदस्योत्तमवर्म भास्वरम्। सुदीर्घकालेन ततोऽस्य पाण्डवः क्षणेन बाणैर्बहुधा व्यशातयत्॥
54स तं विवर्माणमथोत्तमेषुभिः शितैश्चतुर्भिः कुपितः पराभिनत्। स विव्यथेऽत्यर्थमरिप्रताडितो यथातुरः पित्तकफानिलज्वरैः॥
55महाधनुर्मण्डालनिः सृतैः शितैः क्रियाप्रयत्नप्रितैर्बलेन च। विभेद मर्मस्वपि चार्जुनस्त्वरन्॥
56दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः पार्थेन कर्णो विविधैः शिताः। बभौ गिरिगैरिकधातुरक्तः क्षरन् प्रपातैरिव रक्तमम्भः॥
57ततोऽर्जुनः कर्णमवक्रागैर्नवैः सुवर्णपुङ्खः सुदृढैरयस्मयैः। यमाग्निदण्डप्रतिमैः स्तनान्तरे पराभिनत् क्रौञ्चमिवाद्रिमग्निजः॥
58ततः शरावापमपास्य सूतजौ धनुश्च तच्छक्रशरासनोपमम्। ततो रथस्यः स मुमोह च स्खलन् प्रशीर्णमुष्टिः सुभृशाहतः प्रभो॥
59निहन्तुमार्यः पुरुषव्रते स्थितः। दुवाच किं पाण्डव हे प्रमाद्यसे॥
60नैवाहितानां सततं विपश्चितः क्षणं प्रतीक्षन्त्यपि दुर्बलीयसाम्। विशेषतोऽरीन् व्यसनेषु पण्डितो निहत्य धर्म च यशश्च विन्दते॥
61तदेकवीरं तव चाहितं सदा त्वरस्व कर्णं सहसाभिमर्दितुम्। पुरा समर्थः समुपैति सूतजो भिन्धि त्वमेन नमुचिं यथा हरिः॥
62ततस्तेदेवेत्यभिपूज्य सत्वरं जनार्दनं कर्णमविध्यदर्जुनः। स्तथा यथा शम्बरहा पुरा बलिम्॥
63साश्वं तु कर्ण सरथं किरीटी समाचिनोद भारत वत्सदन्तैः। प्रच्छादयामास दिशश्च बाणैः सर्वप्रयत्नापनीयपुकैः॥
64स वत्सदन्तै पृथुपीनवक्षाः समावित सोऽधिरथिर्विभाति। र्यथाचलश्चन्दनकाननायुतः॥
65विभाति कर्णः समरे विशाम्पते। महीरुहैराचितसानुकन्दरो यथा गिरीन्द्रः स्फुटकर्णिकारवान्॥
66स बाणसङ्घान् बहुधा व्यवासृजद् विभाति कर्णः शरजालरश्मिवान्। सलोहितो रक्तगभस्तिमण्डलो दिवाकरोऽस्ताभिमुखो यथा तथा॥
67बाह्वन्तरादाधिरथेर्विमुक्तान् बाणान् महाहीनिव दाप्यमानान्। व्यध्वंसयनर्जुनबाहुमुक्ताः शराः समासाद्य दिशः शितायाः॥
68ततः स कर्णः समवाप्य धैर्य बाणान् विमुञ्चन् कुपिताहिकल्पान्। विव्याध पार्थं दशभिः पृषत्कैः कृष्णं च षड्भिः कुपिताहिकल्पैः॥
69ततः किरीटी भृशमुग्रनि:स्वनं महाशरं सर्पविषानलोपमम्। अयस्मयं रौद्रमसहास्त्रसम्भृतं महाहवे क्षेप्तुमना महामतिः॥
70निदर्शयन् कर्णवधं ब्रुवाणः। भूमिस्तु चक्रं ग्रसतीत्यवोचत् कर्णस्य तस्मिन् वधकाल आगते॥
71ततस्तदस्तत्रंन मनसः प्रणष्टं यद् भार्गवोऽस्मै प्रददौ महात्मा। चत्रम्च वामं असते भूमिरस्य प्राप्ते तस्मिन् वधकाले नृवीर॥
72ततो रथो घूर्णितवान् नरेन्द्र शापत्तदा ब्राह्मणसत्तमस्य। ततश्चक्रमपतत्तस्य भूमौ स विह्वलः समरे सूतपुत्रः॥
73सवेदिकश्चैत्य इवातिमात्रः सुपुष्पितो भूमितले निमग्नः। घूर्णे रथे ब्राह्मणस्याभिशापाद् रामादुपात्ते त्वविभाति चास्त्रे॥ छिन्ने शरे सर्पमुखे च घोरे पार्थेन तस्मिन विषसाद कर्णः। अमृष्यमाणो व्यसनानि तानि हस्तौ विधुन्वन् स विगर्हमाणः॥
74धर्मप्रधानं किल पाति धर्म इत्यब्रुवन् धर्मविदः सदैव। वयं च धर्मे प्रयताम नित्यं चर्तुं यथाशक्ति यथाश्रुतं च॥ स चापि निघ्नाति न पाति भक्तान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः॥
75एवं ब्रुवन् प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनबाणपातैः। मर्माभिघाताच्छिथिल: क्रियासु पुनः पुनर्धर्ममसौ जगह॥
76ततः शरैर्भीमतरैरविध्यत् त्रिभिराहवे। हस्ते कृष्णं तथा पार्थमभ्यविध्यच सप्तिभिः॥ ततोऽर्जुनः सप्तदश तिग्मरेगानजिह्यगान्। इन्द्राशनिसमान् घोरानसृजत् पावकोपमान्॥
77निर्भिद्य ते भीमेवेगा ह्यपतन् पृथिवीतले। कम्पितात्मा ततः कर्णः शक्त्या चेष्टामदर्शयत्॥
78बलेनाथ स संस्तभ्य ब्रह्मास्त्रं समुदैरयत्। ऐन्द्रं ततोऽर्जुनश्चापि तं दृष्ट्वाभ्युपमन्त्रयत्॥
79गाण्डीवं ज्यां च बाणंश्च सोऽनुमन्त्र्य परंतपः। व्यसृजच्छरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दरः॥
80ततस्तेजोमया बाणा रथात् पार्थस्य निःसृताः। प्रादुरासन् महावीर्याः कर्णस्य रथमन्तिकात्॥
81तान् कर्णस्त्वग्रतो न्यस्तान् मोघांश्चक्रे महारथः। ततोऽब्रवीद वृष्णिवीरस्तस्मिन्नस्त्रे विनाशिते॥
82विसृजास्त्रं परं पार्थ राधेयो ग्रसते शरान्। ततो ब्रह्मास्त्रमत्युग्रं सम्मन्त्र्य समयोजयत्॥
83छादयित्वा ततो बाणैः कर्णं प्रत्यस्यदर्जुनः। ततः कर्णः शितैर्बाणैा चिच्छेद सुतेजनैः॥
84द्वितीयां च तृतीयां च चतुर्थी पञ्चमी तथा। षष्ठीमथास्य चिच्छेद सप्तमी च तथाष्टमीम्॥
85नवमी दशमी चास्य तथा चैकादशी वृषः। ज्याशतं शतसंघानः स कर्णो नावबुध्यते॥
86ततो ज्यां विनिधायान्यामभिमन्त्र्य च पाण्डवः। शरैरवाकिरत् कर्ण दीप्यमानैरिवाहिभिः॥
87तस्य ज्योछेदन कर्णो ज्यावधानं च संयुगे। नान्वबुध्यत शीघ्रत्वात्तदद्भुतमिवाभवत्॥
88अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य प्रनिघ्नन् सव्यसाचिनः। चक्रे चाप्यधिकं पार्थात् स्ववीर्यमतिदर्शयन्॥
89ततः कृष्णोऽर्जुनं दृष्ट्वा कर्णास्त्रेण च पीडितम्। अभ्यसेत्यब्रवीत् पार्थमातिष्ठास्त्रं व्रजेति च॥
90ततोऽग्निसदृशं घोरं शरं सर्पविषोपमम्। अश्मसारमयं दिव्यमबिमन्त्र्य परंतपः॥ रौद्रमस्त्रं समाधाय क्षेप्तुकामः किरीटवान्। ततोऽग्रसन्मही चक्रं राधेयस्य तदा नृप॥
91ततोऽवतीर्य राधेयो रथादाशु समुद्यतः। चक्रं भुजाभ्यामालम्ब्य समुत्क्षेप्तुमियेष सः॥
92सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना। जीर्णचक्रा समुत्क्षिप्ता कर्णेन चतुरङ्गुलम्॥१०६॥
93ग्रस्तचक्रस्तु राधेयः क्रोधाश्रूण्यवर्तयत्। अर्जुनं वीक्ष्यं संरब्धमिदं वचनमब्रवीत्॥
94भो भोः पार्थ महेष्वास मुहूर्तं परिपालय। यावचक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महीतलात्॥
95सव्यं चक्रं महीग्रस्तं दृष्ट्वा देवादिदं मम। पार्थ कापुरुषतीर्णमभिसंधिं विसर्जय॥
96न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातचुमर्हसि। ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु॥ विशिष्टतरमेव त्वं कर्तुमर्हसि पाण्डव। प्रकीर्णकेशे विमुखे ब्राह्मणेऽथ कृताञ्जलौ॥ शरणागते न्यस्तशस्त्रे यातमाने तथार्जुन। अबाणे भ्रष्टकवचे भ्रष्टभग्नायुधे तथा॥ न विमुञ्चन्ति शस्त्राणि शूराः साधुव्रते स्थितः। त्वं च शूरतमो लोके साधुवृत्तश्च पाण्डवः॥ अभिज्ञो युद्धधर्माणां वेदान्तावभृथाप्लुतः। दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि॥
97यावचक्रमिदं ग्रस्तमुद्धरामि महाभुजा न मां रथस्थो भूनिष्ठं विकलं हन्तुमर्हसि॥
98न वासुदेवात् त्वत्तो वा पाण्डवेय बिभेम्यहम्। त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धनः। अतस्त्वां प्रब्रवीम्येष मुहूर्तं क्षम पाण्डव॥
English
1Sanjaya said The broken Kaurava army, when melting away out of fear as wrathful Arjuna began his shots but halted and looked back from a distance at Arjuna's blazing weapon which resembled lightning and was coursing on all sides with increasing energy.
2Then Karna swallowed up (destroyed) that weapon when it was flying on the sky and which Arjuna had sped with great force for the purpose of putting an end to his enemy in that fearful contest with a downpour of his own fearful arrows.
3Drawing his loud-twanging bow the string of which was very strong, Karna, by gold winged arrows, destroyed Arjuna's weapon of increasing energy which was killing the Kurus and shot many other shafts.
4He then, with that mighty weapon he had received from Rama, which was vested with the Atharvan rite, worsted that firy weapon of Arjuna and also struck Partha with many other sharp arrows.
5O king, then the fight between Arjuna and the son of Adhiratha assumed attacking each other with their tusks, they went on hitting each other with shafts.
6Then Partha and Karna shot such incessant showers of arrows that all the sides, became dark and even Sun could not be seen; the whole sky was spread over with them and there was no loop hole to be seen.
7The Kauravas and Somakas only, 'saw a broad net-work of arrows and nothing could be seen through the great darkness caused by them.
8O monarch, those two best of men well versed in the use of weapons, when continually A aiming and shooting hosts of arrows showed may beautiful feats and stratagems.
9In that fight between them sometimes the Suta's son excelled over his foe and sometimes the crown-adorned Partha excelled over his antagonist in mighty, weapons and lighthandedness.
10The other warriors were struck with wonder in seeing that fearful combat between those great warriors who were always trying to take advantage of each other's failings (weak points).
11The creatures of heaven, O monarch, praised Karna and Arjuna and being satisfied called out loudly “Bravo Karna, Bravo Arjuna.
12At that time when this awful fight was raging and the earth was oppressed by the heavy pressure of car-wheels and tread of elephants and horses, the snake Ashvasena, who was Arjuna's enemy, was residing in the subterranean region. O king, that brave snake, who escaped when the Khandava was burnt and who entered the subterranean region, now remembering the death of his mother and the hostile feelings he cherished towards Arjuna, came up with great force to the sky being pable of flying into the sky to see the fight between Karna and Arjuna.
13And believing, O monarch, this to be the just time for avenging himself upon the wicked (in his opinion) Partha he summed the shape of an arrows and entered quickly into Karna's quiver.
14Karna and Partha now covered the whole sky with showers of arrows; not even a little space was left and it looked like a brilliant and thick net-work of shafts.
15All the Kauravas and Somakas were filled with fear seeing that great net-work of arrows; and nothing could be seen through the darkness made by the net, on account of the dropping of arrows.
16Beholding those two heroes the foremost of men and greatest of archers tired in war. The handsome Apsaras in Heaven fanned them with new and fine fans and sprinkled sweet scented sandal water upon them; the Shakra and Surya with their own hands cleansed the faces of those two brave warriors.
17Then when he found that he could not excel Partha in fight but was rather badly pained and wounded instead, Karna thought of the snakes weapon that was only left in his quiver.
18He put on string that fearful, burning, snake-mounted, sharp, well-polished and death-dealing weapon which he had long kept concealed for the purpose of killing Partha. Karna, drawing his bow-string to the full stretch, put on it and aimed at Partha that fiery and mighty shaft that was lying in a quiver of gold filled with sandal dust and which was always worshipped.
19The arrows belonging to the Airavata race and the sky and all the ten sides became lighted; and fearful meteors and lightning strokes fell as he aimed that arrow for the purpose of striking Phalguna's head.
20The son of Suta was not aware that the snake (Ashvasena) had entered his arrow by means of Yoga, but as he aimed that arrow, Shakra and other regents of the sides gave vent to lamentations.
21Indra The holder of one thousand eyes, lost courage and became anxious presuming the death of his son when he saw a snake gripped arrow forwarding to Arjuna. Brahma, the louts born, modest and celibate consoled Indra, the king of god with these words-"O god of gods! Don't be anxious in the matter as Arjuna will at last enjoy the fruit of victory.
22The noble ruler of Madras, seeing Vaikatana aim that shaft, spoke to Karna and said-"O Karna, think well before you shoot this arrow; it will not reach Arjuna's neck."
23The energetic son of Suta, with wrathful look, told the king of Madra, "O Shalya, Karna never takes his aim twice; with warriors like us it must always be fair play in fight.”
24O monarch, speaking the words, "You are killed, O Phalguna,” he, desirous of victory, with care let go that arrow which for many years he had cherished with regard.
25That fiery arrow, of awful sound and shinning like the sun, shot off from Karna's bow, lighted up and divided the sky as a woman divides her crown when combing her hairs.
26Madhava, the slayer of Kansa, seeing that fiery weapon rise in the sky, with his foot quickly pressed down that beautiful car one cubit deep in the earth. The horses, white as silvery moon beams, adorned with gold trappings, with bent knees fell flat to the ground. That mighty and best of men bringing his strength into action put down the car and the horses with bent knees stretched themsclves to the earth and the car sunk into it. The heavenly creatures greatly praised Vasudeva; they gave vent to lion-like shouts and dropped flowery showers upon Krishna when the slayer of Madhu thus pressed the car into the earth by his might.
27By dint of that arrow, on account of its snaky nature and energy and wrath with which it was discharged the charioteer's son struck down from Arjuna's head the beautiful diadem know all over the earth, heaven and the watery region.
28The powerful Brahma had made this headdress for the king of gods himself, with gold and pearls, endued with the effulgence by Indra himself to Parthas. It was given by Indra himself to Partha when the latter killed his enemies.
29It was so strong that even Rudra, the king of waters, Shakra and Kubera could not smash it by their respective weapons, Pinaka, noose, thunder or other mighty shafts; the very gods could not bear it but it was now taken away by that snaky weapon. That fearful false wicked, but energetic snake, of awful shape, attacked that beautiful crown adorned with stones and diamonds and took it away from Arjuna's head.
30As the sun, in setting, goes down from the Asta Hills with all the lustre so that handsome, brilliant, adorned diadem of Partha came down to the earth smashed to pieces and burning with that snake's poison.
31O monarch, the snake, by its own prowess, snatched from Partha's head that beautiful ornament of good shape set with precious stones and diamonds, very brilliant to look at and crushed it to pieces as the thunder breaks down mountain tops adorned with fine trees and flowers.
32O Bharata, as during a storm a great noise is heard through out the earth, sky, heaven and the waters, so was the sound heard throughout the world at that time and all the people, though they tried to remain steady, became greatly afraid and stumbled.
33The dark young man, Dhananjaya, bereft of his crown, looked beautiful like a mountain without top and being not at all afraid stood his ground after binding his hairs with a white cloth.
34Arjuna, dark complexioned and in his youth looked as Nilagiri with high ridges when his crown dropped down in course of battle. He did not feel even a little pain. He tied his hair with a white cloth and continued fighting. As he had tied his hair with white piece of cloth, he looked as if Udayacala is glowing with sun beams.
35Crushing down his crown that precious arrows, effulgent like the sun or fire, shot by Karna, the great serpent, who was rendered by Arjuna his enemy, went away.
36Having burnt the effulgent and variegated crown shinning on Arjuna's (head) the arrow wanted to enter again into its quiver; but accosted by Karna it said-
37O Karna, you discharged me without seeing me and hence I could not cut-off his head. Shoot me again immediately in battle after seeing me and I shall slay your enemies as well as mine.
38Thus addressed in the battle-field Suta's son said-"who are you of such a terrific form?” The Naga said-"Know me as one whom Partha, has made his enemy by killing my mother. Even if the wielder of thunder-bolt (Indra) protects him, he will go to the kingdom of the Pitris. Do not disregard me. Do what I say and I will kill your enemy. Shoot soon."
39Karna said “Karna does not wish victory today in battle depending on another's strength. I shall not discharge, O Naga, a shaft twice even if I am to kill a hundred Arjunas.”
40Addressing again that Naga in the battlefield that best of Sun's sons said-"By the help of my other weapons and by dint of my energy and wrath I shall kill Partha. Go you away at ease.
41Thus addressed by Karna in the battle-field and unable to bear his words in anger that fierce Naga king, proceeded himself for the destruction of Partha, assuming the form of an arrow.
42Thereupon Krishna said to Partha in the battle-field “kill the great snake whom you have made an enemy.” Thus spoken to by the slayer of Madhu, the holder of Gandiva bow, ever holding this Naga who, of his own accord, comes against me as if into the mouth of Garuda.
43Krishna, said While armed with a bow were gratifying the fire-god in Khandava forest-this snake, having his body covered by his mother's, was in the sky. You killed his mother taking her for a single snake.
44Remembering that hostility, O Partha, he has come today for slaying you. O grinder of enemies, see he is coursing like a burning firebrand droops from the sky.
45Sanjaya said Thereupon covering the snake with six sharpened arrows Jishnu cut him off while he was moving in the sky. His body cut-off he dropped down on earth.
46After that serpent had been cut-off by Kiritin, the Purusothama himself, O King, of huge arms, raised that car from the earth with his own hands.
47In that very moment, Karna, looking askance on Dananjaya, struck that foremost of men with ten arrows whetted on stone and adorned with peacock feathers.
48Then Dhananjaya struck Karna with twelve keen and boar-eared arrows and a powerful Naracha like a virulent snake shot off his fulldrawn bow. Those arrows went though Karna's armour, as if drinking his blood and killing him and entered into the earth with their wings soaked with blood.
49Then Vrisha, angered at the stroke of arrow like a scotched snake, discharged most powerful and quick-coursing shafts like a serpent vomiting poison. He struck Janardana with twelve and Arjuna with ninty nine arrows. And striking the latter again with a dreadful arrow Karna laughed.
50Pandu's son could bear his joy. Then that one, of Indra's power, acquainted with all the vitals parts, cut him to the quick with a hundred winged arrows as did Indra would Bala with great force.
51Then Arjuna shot ninety arrows each resembling Yama's rod at Karna. Wounded greatly Karna trembled like a a mountain clapped by a thunder-bolt.
52Karna's head dress, set with costly, gems, his most excellent other ornaments and ear rings were struck down on earth by Arjuna's winged arrows.
53Pandu's son cut-off in no time into pieces the costly and shinning arınour of Karna that had been prepared with great care by clever artists working for a long time.
54Then he again, in anger, struck Karna with four sharp and strong arrows who was devested of his armour. He trembled, thereat, like a person suffering from bile, wind, phlegm and fever.
55Arjuna again cut Karna to the quick with many excellent and keen arrows shot off his circling bow with force, care and skill.
56Thus wounded by Partha with many keen and powerful arrows Karna looked like a red chalk mountain with streams of red water pouring down.
57Then with straight-going, strong, goldfeathered steel arrows resembling the rod of death, Arjuna struck Karna on the breast like Agni's son striking the mount Krouncha.
58Then throwing off his bow that resembled Indra's bow and quiver Karna stood inactive and stupefied, suffering great pain and losing his grasp.
59The honorable Arjuna, always following the duties of a hero, did not like to kill him in that plight. Then Indra's younger brother respectfully said "why do you make a mistake, OPandu's son?
60The wise never spare their enemies even for a moment, however weak they may be. A learned man always acquires merit and glory by destroying his distressed enemies.
61Lose no time in discomfiting your enemy Karna immediately who is the foremost of heroes. When all right he will again proceed against you. Kill him therefore like Indra destroying the Asura Namuchi.”
62In pursuance of Krishna's order and i worshipping him the Kuru hero Arjuna again struck Karna with many powerful arrows like Indra striking the Asura Shamvara.
63Then Kiritin, O descendant of Bharata, covered Karna, his car and horses with calftoothed arrows and the ten quarters with gold winged ones.
64Wounded with those calf-toothed arrows the broad-chested son of Adiratha shone like a blossoming Asoka, Palasa or Salmali tree or a mountain leaden with sandal tree or a mountain laden with sandal trees.
65His body covered with numberless arrows Karna shone like the mountain-chief covered with trees or adorned with blossoming Karnikaras.
66Discharging numberless arrows Karna, having shafts for his rays, looked like the crimson-coloured sun coursing towards the setting hill.
67Meeting in the sky the shining and snakelike arrows discharged by Karna, these keen ones, shot by Arjuna, destroyed them.
68Recovering equanimity of mind and discharging arrows like a serpent Karna struck Arjuna with ten and Krishna with six all resembling angry snakes.
69Then in that great battle Dhananjaya wished to discharge a dreadful, great steel arrow, like a serpent or fire in force and sending forth a sound like that of Indra's thunderbolt.
70Then on the arrival of the hour of Karna's death Kala invisibly appeared on his car and reminding him of the Brahmana's course said-“The earth is devouring the wheel of your car."
71Really, O King, when the hour of Karna's death approached he forgot the great Brahma weapon which Bhargava had given him. And the Earth was about to devour the left wheel of his car.
72Having gone deep into the earth and been clogged there like a holy tree with flowers standing on a high land, Karna's car, on account of the great Brahmana's imprecation reeled.
73When his car began to reel, when the great weapon given by Rama did not shine, when his serpent-faced shaft was broken by Partha, Karna was filled with sadness, Unable to bear those misfortunes he shook his arms and vilified virtue saying.
74“The virtuous always say that virtue protects the virtuous. We, however, always practice virtue to the best of our knowledge and power. But virtue, instead of protecting us, is now destroying us who are its votaries."
75While he gave vent to these words he was greatly assailed by Arjuna's shafts. His horses and charioteer were dislodged. He was cut to the quick and became careless about his doings. He again and again spoke ill of virtue in the battle-field.
76He struck Krishna's arm with three dreadful arrows and Arjuna with seven. Arjuna then discharged seventeen dreadful, straightcoursing and forcible arrows effulgent like fire and resembling Indra's thunder-bolt in impetuosity.
77Those powerful and dreadful arrows went through Karna's body and dropped on the surface of the earth. Trembling threat Karna showed his activity to the very best of his power.
78Controlling himself with great exertion he brought the Brahma weapon into requisition beholding which Arjuna invoked the weapon given him by Indra with becoming mantras.
79Then inspiring his Gandiva, its strings and arrows with mantras that repressor of enemies discharged arrows like Indra pouring down torrents of rain.
80Coming out of Arjuna's car those powerful and terrific arrows appeared near Karna's.
81That great car-warrior baffled those arrows which appeared before him. Seeing the arrows
82Discharge more powerful weapons, O Partha, Karna makes these your arrows powerless." Then duly invoking it with mantras Arjuna set the Brahma weapon on his string.
83Then covering all the directions with arrows he struck Karna with many. Then with a number of whetted arrows of great power Karna sundered the string of Arjuna's bow.
84Karna cut-off his string for the second, third, fourth, fifth, sixth, seventh and eighth times.
85Similarly his string was cut-off by Vrishna for the ninth, tenth and eleventh times. Although capable of discharging hundreds of arrow Karna knew that Arjuna had a century of strings.
86Then setting another string to his bow and shooting innumerable shafts, Arjuna covered Karna with arrows resembly fiery-mouthed serpents.
87So quickly did Arjuna replace his strings that Karna could not perceive when one was broken and another replaced. The feat was highly wonderful to him.
88Radha's son, however, nullified all the arrows of Savyasachin. With his power he got better of Arjuna for the time being.
89Seeing Arjuna thus assailed with Karna's arrows Krishna said to him "Go nearer to Karna and strike him with more powerful weapons."
90Worked up with anger Arjuna invoked the aid of another celestial weapon with mantras which was effulgent like fire, dreadful like venom and hard like adamant. Then uniting it with Raudra weapon he was about to hurl it at his enemy when the earth swallowed up one of the wheels of Karna's car.
91Then getting down in no time from his car he caught the sunken wheel with two hands and set forth a mighty exertion to extricate it.
92Drawn up forcibly by Karna, the Earth, that had swallowed up his wheel, rose up with her seven insular continents, mountains, rivers and forests to a height of four cubits.
93Seeing his wheel thus sunk, Karna wept in anger. And seeing Arjuna before him, he, worked up with
94O Partha, wait for a moment till I extricate anger said-my wheel.
95Seeing my wheel thus accidentally sunken you should give up your idea which is cherished by a coward only.
96Brave and pious heroes never shoot their arrows at persons with disheveled hairs, at those who fly away from the battle-field, at a Brahmana, at him who clasps his hands, at him who surrenders, at him who prays for quarter, at one who throws off his weapon, at one whose arrows are all gone, or at one whose weapon has fallen off or been broken. Your are the brave and pious of all in the world. You know all the rules at warfare.
97Pray, excuse me for a moment till I go out my wheel from the earth, O Dhananjaya. You are stationed on your car and I am standing helplessly weak on the earth. You should not kill me now.
98Neither Krishna, nor you fear me the least. You are a Kshatriya and the scion of an illustrious family. Remembering the dictates of virtue, excuse me for a moment, O son of Pandu.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — क्रुद्ध अर्जुन के बाण छोड़ना आरम्भ करते ही भयवश पिघलती हुई छिन्न-भिन्न कौरव सेना रुक गई और दूर से ही अर्जुन के उस प्रज्वलित अस्त्र को देखने लगी, जो बिजली के समान था और बढ़ते हुए तेज के साथ चारों ओर विचरण कर रहा था।
2तब उस भयंकर संग्राम में अपने शत्रु का अन्त करने के लिए अर्जुन ने जिस अस्त्र को महान् वेग से छोड़ा था, उसे आकाश में उड़ते समय ही कर्ण ने अपने भयंकर बाणों की वर्षा से निगल लिया (नष्ट कर दिया)।
3अत्यन्त दृढ़ प्रत्यंचा वाले अपने प्रचण्ड टंकार करते धनुष को खींचकर कर्ण ने स्वर्णपंखयुक्त बाणों से अर्जुन के उस बढ़ते हुए तेज वाले अस्त्र को, जो कुरुओं का संहार कर रहा था, नष्ट कर दिया और अनेक अन्य बाण भी छोड़े।
4तत्पश्चात् उन्होंने उस महान् अस्त्र से, जो उन्हें राम (परशुराम) से प्राप्त हुआ था और जो आथर्वण विधि से अभिमन्त्रित था, अर्जुन के उस अग्निमय अस्त्र को परास्त कर दिया तथा अनेक अन्य तीक्ष्ण बाणों से पार्थ पर भी प्रहार किया।
5हे राजन्! तब अर्जुन और अधिरथपुत्र का युद्ध ऐसा रूप ले चुका था मानो दो हाथी अपने दाँतों से एक-दूसरे पर प्रहार कर रहे हों; वे दोनों बाणों से एक-दूसरे पर आघात करते रहे।
6तब पार्थ और कर्ण ने बाणों की ऐसी निरन्तर वर्षा की कि समस्त दिशाएँ अन्धकारमय हो गईं और सूर्य तक दिखाई न दिया; समस्त आकाश उन्हीं से भर गया और कहीं तनिक भी अवकाश दिखाई न देता था।
7कौरव और सोमक केवल बाणों का एक विस्तृत जाल ही देख पा रहे थे, और उनसे उत्पन्न घोर अन्धकार के पार कुछ भी दिखाई नहीं देता था।
8हे महाराज! अस्त्रविद्या में भली-भाँति निपुण वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ निरन्तर लक्ष्य साधते और बाणों के समूह छोड़ते हुए अनेक सुन्दर कौशल और युद्धचातुर्य दिखाते रहे।
9उन दोनों के उस युद्ध में कभी सूतपुत्र अपने शत्रु से बढ़कर दिखाई देते और कभी किरीटधारी पार्थ प्रबल अस्त्रों तथा हस्तलाघव में अपने प्रतिद्वन्द्वी से बढ़कर सिद्ध होते।
10एक-दूसरे की चूकों (दुर्बल स्थानों) का लाभ उठाने का सतत प्रयत्न करते उन महारथियों का वह भयावह युद्ध देखकर अन्य योद्धा विस्मय से भर उठे।
11हे महाराज! स्वर्ग के प्राणियों ने कर्ण और अर्जुन की प्रशंसा की और सन्तुष्ट होकर उच्च स्वर में पुकारा — "साधु कर्ण! साधु अर्जुन!"
12उस समय जब यह भयावह युद्ध चल रहा था और रथों के पहियों तथा हाथियों और अश्वों की टापों के भारी दबाव से पृथ्वी पीड़ित हो रही थी, तब अर्जुन का शत्रु अश्वसेन नामक सर्प पाताललोक में निवास कर रहा था। हे राजन्! खाण्डव के दहन के समय जो बचकर पाताल में जा घुसा था, वह वीर सर्प अब अपनी माता की मृत्यु और अर्जुन के प्रति पाले हुए वैरभाव का स्मरण करके, आकाश में उड़ने की सामर्थ्य रखने के कारण, कर्ण और अर्जुन का युद्ध देखने के लिए महान् वेग से आकाश में आ पहुँचा।
13और हे महाराज, यही (अपने मत में) दुष्ट पार्थ से प्रतिशोध लेने का उपयुक्त समय मानकर उसने बाण का रूप धारण किया और शीघ्रता से कर्ण के तूणीर में प्रवेश कर गया।
14अब कर्ण और पार्थ ने बाणों की वर्षा से समस्त आकाश को ढक दिया; तनिक भी अवकाश शेष न रहा और वह देदीप्यमान तथा घने बाणजाल के समान दिखाई देने लगा।
15बाणों का वह विशाल जाल देखकर समस्त कौरव और सोमक भय से भर उठे; और बाणों की उस अविरल वर्षा से बने अन्धकार के पार कुछ भी दिखाई नहीं देता था।
16पुरुषश्रेष्ठ और धनुर्धरों में महानतम उन दोनों वीरों को युद्ध में थका हुआ देखकर स्वर्ग की सुन्दरी अप्सराओं ने उन पर नवीन और सुन्दर व्यजनों से हवा की तथा सुगन्धित चन्दनजल छिड़का; शक्र और सूर्य ने अपने ही हाथों से उन दोनों वीर योद्धाओं के मुख पोंछे।
17अन्ततः जब कर्ण ने देखा कि वे युद्ध में पार्थ से आगे नहीं निकल पा रहे, अपितु उलटे बुरी तरह पीड़ित और घायल हो रहे हैं, तब उन्हें अपने तूणीर में शेष रह गए उस सर्परूपी अस्त्र का स्मरण हुआ।
18उन्होंने उस भयंकर, जलते हुए, सर्प से युक्त, तीक्ष्ण, भली-भाँति मँजे हुए और मृत्युदायी अस्त्र को धनुष पर चढ़ाया, जिसे उन्होंने पार्थ का वध करने के प्रयोजन से दीर्घकाल तक छिपाकर रखा था। कर्ण ने अपनी प्रत्यंचा को पूरी तरह खींचकर उस अग्निमय और प्रबल बाण को, जो चन्दनचूर्ण से भरे स्वर्ण के तूणीर में रखा रहता था और जिसकी सदा पूजा की जाती थी, धनुष पर चढ़ाकर पार्थ पर साधा।
19ऐरावत कुल के उस सर्प से युक्त बाण के कारण आकाश तथा दसों दिशाएँ प्रकाशित हो उठीं; और जब उन्होंने फाल्गुन का मस्तक उड़ाने के लिए वह बाण साधा, तब भयंकर उल्कापात और वज्रपात होने लगे।
20सूतपुत्र को यह ज्ञात नहीं था कि सर्प (अश्वसेन) योगबल से उनके बाण में प्रवेश कर चुका है; किन्तु जैसे ही उन्होंने वह बाण साधा, शक्र तथा अन्य दिक्पाल विलाप करने लगे।
21सर्पयुक्त बाण को अर्जुन की ओर बढ़ते देखकर सहस्रनेत्रधारी इन्द्र का साहस टूट गया और वे अपने पुत्र की मृत्यु की आशंका से व्याकुल हो उठे। तब कमल से उत्पन्न, विनम्र और ब्रह्मचारी ब्रह्मा ने देवराज इन्द्र को इन वचनों से सान्त्वना दी — "हे देवाधिदेव! इस विषय में व्याकुल मत होइए, क्योंकि अन्ततः विजय का फल अर्जुन ही भोगेंगे।"
22वैकर्तन को वह बाण साधते देख महामना मद्रराज ने कर्ण से कहा — "हे कर्ण! यह बाण छोड़ने से पहले भली-भाँति विचार कर लीजिए; यह अर्जुन की ग्रीवा तक नहीं पहुँचेगा।"
23तेजस्वी सूतपुत्र ने क्रोधभरी दृष्टि से मद्रराज से कहा — "हे शल्य! कर्ण दो बार लक्ष्य नहीं साधता; हम जैसे योद्धाओं के लिए युद्ध में सदा सीधी चाल ही उचित है।"
24हे महाराज! "हे फाल्गुन, तुम मारे गए" — ये वचन कहते हुए विजय के अभिलाषी कर्ण ने बड़ी सावधानी से वह बाण छोड़ दिया, जिसे उन्होंने अनेक वर्षों तक आदरपूर्वक सँजोकर रखा था।
25कर्ण के धनुष से छूटा वह अग्निमय बाण भयंकर शब्द करता हुआ और सूर्य के समान चमकता हुआ आकाश को उसी प्रकार प्रकाशित तथा विभाजित करता चला गया जैसे कोई स्त्री केश सँवारते समय अपनी माँग निकालती है।
26उस अग्निमय अस्त्र को आकाश में उठते देख कंसनिषूदन माधव ने अपने पैर से उस सुन्दर रथ को शीघ्रता से एक हाथ भूमि में दबा दिया। चाँदनी के समान श्वेत तथा स्वर्ण के साज से सुशोभित वे अश्व घुटने टेककर भूमि पर बैठ गए। उन पुरुषश्रेष्ठ महाबली ने अपना बल प्रयोग में लाकर रथ को नीचे दबा दिया और घुटने टेके हुए अश्व पृथ्वी पर पसर गए तथा रथ उसमें धँस गया। जब मधुसूदन ने इस प्रकार अपने बल से रथ को भूमि में दबाया, तब स्वर्ग के प्राणियों ने वासुदेव की महान् प्रशंसा की; उन्होंने सिंह के समान हर्षनाद किया और कृष्ण पर पुष्पों की वर्षा की।
27उस बाण के सर्पमय स्वभाव, उसके तेज तथा जिस क्रोध के साथ वह छोड़ा गया था — उसी के बल से सूतपुत्र ने अर्जुन के मस्तक से वह सुन्दर किरीट गिरा दिया, जो पृथ्वी, स्वर्ग और जललोक — तीनों में विख्यात था।
28महाशक्तिशाली ब्रह्मा ने वह शिरोभूषण स्वयं देवराज के लिए स्वर्ण और मोतियों से बनाया था और उसे अपने तेज से सम्पन्न किया था; और इन्द्र ने स्वयं वह किरीट पार्थ को तब दिया था जब उन्होंने उनके शत्रुओं का संहार किया था।
29वह इतना दृढ़ था कि रुद्र, जलपति (वरुण), शक्र और कुबेर तक अपने-अपने अस्त्रों — पिनाक, पाश, वज्र अथवा अन्य प्रबल बाणों — से उसे चूर नहीं कर सके थे; देवता भी उसे सह नहीं पाते थे, किन्तु अब वह उस सर्परूपी अस्त्र द्वारा हर लिया गया। भयंकर, कपटी, दुष्ट किन्तु तेजस्वी उस भयावह आकृति वाले सर्प ने रत्नों और हीरों से जड़े उस सुन्दर किरीट पर आक्रमण किया और उसे अर्जुन के मस्तक से उतार लिया।
30जिस प्रकार अस्त होता हुआ सूर्य अपनी समस्त दीप्ति के साथ अस्ताचल से नीचे उतर जाता है, उसी प्रकार पार्थ का वह सुन्दर, देदीप्यमान और अलंकृत किरीट उस सर्प के विष से जलता हुआ चूर-चूर होकर पृथ्वी पर आ गिरा।
31हे महाराज! उस सर्प ने अपने ही पराक्रम से पार्थ के मस्तक से बहुमूल्य रत्नों और हीरों से जड़ा वह सुन्दर आकृति वाला तथा देखने में अत्यन्त देदीप्यमान आभूषण छीन लिया और उसे उसी प्रकार चूर-चूर कर दिया जैसे वज्र सुन्दर वृक्षों और फूलों से सुशोभित पर्वतशिखरों को तोड़ डालता है।
32हे भरतवंशी! जिस प्रकार आँधी के समय पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग और जल — सर्वत्र महान् कोलाहल सुनाई देता है, उसी प्रकार उस समय समस्त संसार में वह शब्द गूँज उठा, और समस्त जन स्थिर रहने का प्रयत्न करते हुए भी अत्यन्त भयभीत होकर लड़खड़ा गए।
33किरीट से रहित वे श्यामवर्ण तरुण धनञ्जय शिखरहीन पर्वत के समान सुन्दर दिखाई देने लगे और तनिक भी भयभीत हुए बिना अपने केशों को श्वेत वस्त्र से बाँधकर अपने स्थान पर डटे रहे।
34युद्ध के दौरान किरीट गिर जाने पर श्यामवर्ण और तरुण अर्जुन ऊँची चोटियों वाले नीलगिरि के समान दिखाई देने लगे। उन्होंने तनिक भी पीड़ा का अनुभव नहीं किया। उन्होंने अपने केश श्वेत वस्त्र से बाँधे और युद्ध करते रहे। श्वेत वस्त्र के टुकड़े से केश बाँध लेने पर वे ऐसे जान पड़ते थे मानो उदयाचल सूर्य की किरणों से देदीप्यमान हो रहा हो।
35कर्ण द्वारा छोड़ा गया, सूर्य अथवा अग्नि के समान देदीप्यमान वह अनमोल बाण — जो अर्जुन के हाथों वैर पाया हुआ वह महासर्प ही था — किरीट को चूर-चूर करके चला गया।
36अर्जुन के मस्तक पर शोभा पाने वाले उस देदीप्यमान और विचित्र किरीट को भस्म करके वह बाण पुनः अपने तूणीर में लौटना चाहता था; किन्तु कर्ण द्वारा सम्बोधित किए जाने पर उसने कहा —
37"हे कर्ण! तुमने मुझे बिना देखे ही छोड़ दिया, इसीलिए मैं उसका सिर नहीं काट सका। इस बार मुझे देखकर तत्काल पुनः युद्ध में छोड़ो, और मैं तुम्हारे तथा अपने — दोनों के शत्रुओं का वध कर डालूँगा।"
38रणभूमि में इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर सूतपुत्र ने कहा — "इतने भयंकर रूप वाले तुम कौन हो?" तब उस नाग ने कहा — "मुझे वही जानो जिसे पार्थ ने मेरी माता का वध करके अपना शत्रु बना लिया है। वज्रधारी (इन्द्र) भी उसकी रक्षा करें, तो भी वह पितृलोक ही जाएगा। मेरी उपेक्षा मत करो। मैं जो कहता हूँ वही करो और मैं तुम्हारे शत्रु का वध कर दूँगा। शीघ्र मुझे छोड़ो।"
39कर्ण ने कहा — "कर्ण आज युद्ध में दूसरे के बल के भरोसे विजय नहीं चाहता। हे नाग! चाहे मुझे सौ अर्जुनों का वध ही क्यों न करना पड़े, मैं एक ही बाण दो बार नहीं छोड़ूँगा।"
40रणभूमि में उस नाग को पुनः सम्बोधित करते हुए सूर्यपुत्रों में श्रेष्ठ कर्ण ने कहा — "मैं अपने अन्य अस्त्रों की सहायता से तथा अपने ही तेज और क्रोध के बल पर पार्थ का वध करूँगा। तुम निश्चिन्त होकर चले जाओ।"
41रणभूमि में कर्ण द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर और क्रोध में उनके वचन सह न पाने के कारण वह उग्र नागराज बाण का रूप धारण करके स्वयं ही पार्थ के विनाश के लिए चल पड़ा।
42तब कृष्ण ने रणभूमि में पार्थ से कहा — "जिस महासर्प को तुमने अपना शत्रु बना रखा है, उसका वध करो।" मधुसूदन के इस प्रकार कहने पर गाण्डीवधारी अर्जुन ने कहा — "यह नाग कौन है, जो स्वयं ही मेरे सामने ऐसे चला आ रहा है मानो गरुड़ के मुख में प्रवेश कर रहा हो?"
43कृष्ण ने कहा — जब तुम धनुष धारण किए खाण्डव वन में अग्निदेव को तृप्त कर रहे थे, तब यह सर्प अपनी माता के शरीर से ढका हुआ आकाश में था। तुमने उसकी माता को अकेला सर्प समझकर मार डाला था।
44हे पार्थ! उसी वैर का स्मरण करके वह आज तुम्हारा वध करने आया है। हे शत्रुसंहारक! देखो, वह जलते हुए अंगारे के समान आकाश से नीचे आ रहा है।
45सञ्जय ने कहा — तब जिष्णु ने छह तीक्ष्ण बाणों से उस सर्प को आच्छादित कर दिया और आकाश में विचरण करते समय ही उसे काट डाला। शरीर कट जाने पर वह पृथ्वी पर गिर पड़ा।
46हे राजन्! किरीटी द्वारा उस सर्प के काट दिए जाने पर स्वयं महाबाहु पुरुषोत्तम ने अपने ही हाथों से उस रथ को पृथ्वी से ऊपर उठा लिया।
47उसी क्षण कर्ण ने धनञ्जय की ओर तिरछी दृष्टि से देखते हुए मयूरपंखों से सुशोभित तथा शाण पर तेज किए हुए दस बाणों से उन पुरुषश्रेष्ठ पर प्रहार किया।
48तब धनञ्जय ने शूकर के कान के आकार के फलवाले बारह तीक्ष्ण बाणों से कर्ण पर प्रहार किया और अपने पूरी तरह खिंचे धनुष से घोर विषधर सर्प के समान एक प्रबल नाराच छोड़ा। वे बाण कर्ण के कवच को भेदकर मानो उनका रक्त पीते हुए और उन्हें मारते हुए अपने पंखों को रक्त में सराबोर करके पृथ्वी में समा गए।
49तब बाण के प्रहार से डसे हुए सर्प के समान क्रुद्ध होकर वृष (कर्ण) ने विष उगलते सर्प के समान अत्यन्त प्रबल और वेगवान् बाण छोड़े। उन्होंने जनार्दन को बारह और अर्जुन को निन्यानबे बाणों से बींधा। और अर्जुन को पुनः एक भयंकर बाण से आहत करके कर्ण हँस पड़े।
50पाण्डुपुत्र उनका वह हर्ष सह न सके। तब इन्द्र के समान पराक्रमी तथा समस्त मर्मस्थलों के ज्ञाता उन अर्जुन ने सौ पंखयुक्त बाणों से उन्हें उसी प्रकार मर्माहत कर दिया जैसे इन्द्र ने महान् वेग से बल का वध किया था।
51तत्पश्चात् अर्जुन ने यम के दण्ड के समान नब्बे बाण कर्ण पर छोड़े। बुरी तरह घायल होकर कर्ण वज्र से आहत पर्वत के समान काँप उठे।
52बहुमूल्य रत्नों से जड़ा कर्ण का शिरोभूषण, उनके अन्य उत्तम आभूषण तथा कुण्डल अर्जुन के पंखयुक्त बाणों से कटकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
53पाण्डुपुत्र ने क्षण भर में ही कर्ण के उस बहुमूल्य और देदीप्यमान कवच के टुकड़े-टुकड़े कर दिए, जिसे कुशल शिल्पियों ने दीर्घकाल तक परिश्रम करके बड़ी सावधानी से बनाया था।
54तत्पश्चात् उन्होंने क्रोध में आकर कवचरहित हो चुके कर्ण पर चार तीक्ष्ण और प्रबल बाणों से पुनः प्रहार किया। इससे वे उस पुरुष के समान काँप उठे जो पित्त, वात, कफ तथा ज्वर से पीड़ित हो।
55अर्जुन ने पुनः अपने मण्डलाकार खिंचे धनुष से बल, सावधानी और कौशल के साथ छोड़े गए अनेक उत्तम तथा तीक्ष्ण बाणों से कर्ण को मर्माहत कर दिया।
56पार्थ के अनेक तीक्ष्ण और प्रबल बाणों से इस प्रकार घायल कर्ण उस गेरू के पर्वत के समान दिखाई देने लगे जिससे लाल जल की धाराएँ बह रही हों।
57तत्पश्चात् अर्जुन ने मृत्युदण्ड के समान सीधे जाने वाले, दृढ़ तथा स्वर्णपंखयुक्त लौह-बाणों से कर्ण के वक्षस्थल पर उसी प्रकार प्रहार किया जिस प्रकार अग्निपुत्र (कार्तिकेय) ने क्रौंच पर्वत पर प्रहार किया था।
58तब इन्द्र के धनुष के समान अपने धनुष तथा तूणीर को फेंककर कर्ण महान् पीड़ा सहते हुए, पकड़ खोकर, निष्क्रिय और स्तब्ध खड़े रह गए।
59वीरधर्म का सदा पालन करने वाले माननीय अर्जुन ने उन्हें उस दशा में मारना उचित न समझा। तब इन्द्र के छोटे भाई (कृष्ण) ने आदरपूर्वक कहा — "हे पाण्डुपुत्र! तुम यह भूल क्यों कर रहे हो?
60बुद्धिमान् पुरुष अपने शत्रुओं को क्षण भर के लिए भी नहीं छोड़ते, चाहे वे कितने ही दुर्बल क्यों न हों। विद्वान् पुरुष सदा अपने संकटग्रस्त शत्रुओं का संहार करके ही पुण्य और यश प्राप्त करता है।
61वीरों में श्रेष्ठ अपने शत्रु कर्ण को तत्काल परास्त करने में विलम्ब मत करो। स्वस्थ हो जाने पर वह पुनः तुम्हारे विरुद्ध बढ़ेगा। अतः जिस प्रकार इन्द्र ने नमुचि असुर का संहार किया था, उसी प्रकार इसका वध करो।"
62कृष्ण की आज्ञा का पालन करते हुए और उनकी वन्दना करके कुरुवीर अर्जुन ने पुनः अनेक प्रबल बाणों से कर्ण पर उसी प्रकार प्रहार किया जिस प्रकार इन्द्र ने शम्बर असुर पर प्रहार किया था।
63हे भरतवंशी! तब किरीटी ने वत्सदन्त बाणों से कर्ण, उनके रथ तथा अश्वों को और स्वर्णपंखयुक्त बाणों से दसों दिशाओं को आच्छादित कर दिया।
64उन वत्सदन्त बाणों से घायल विशालवक्ष अधिरथपुत्र फूले हुए अशोक, पलाश अथवा सेमल के वृक्ष के समान, अथवा चन्दन के वृक्षों से लदे पर्वत के समान शोभा पा रहे थे।
65असंख्य बाणों से ढका उनका शरीर वृक्षों से आच्छादित अथवा फूले हुए कर्णिकारों से सुशोभित गिरिराज के समान शोभा पा रहा था।
66असंख्य बाण छोड़ते हुए कर्ण, जिनके बाण ही उनकी किरणें थे, अस्ताचल की ओर बढ़ते रक्तवर्ण सूर्य के समान दिखाई देते थे।
67कर्ण द्वारा छोड़े गए उन चमकते और सर्प के समान बाणों से आकाश में ही मिलकर अर्जुन के छोड़े हुए तीक्ष्ण बाणों ने उन्हें नष्ट कर दिया।
68मन की समता पुनः प्राप्त करके तथा सर्प के समान बाण छोड़ते हुए कर्ण ने क्रुद्ध सर्पों के समान दस बाणों से अर्जुन को और छह से कृष्ण को बींधा।
69तब उस महायुद्ध में धनञ्जय ने एक भयंकर और विशाल लौह-बाण छोड़ने की इच्छा की, जो वेग में सर्प अथवा अग्नि के समान था और इन्द्र के वज्र के समान शब्द करता था।
70तभी कर्ण की मृत्यु की घड़ी आ जाने पर काल ने अदृश्य रूप से उनके रथ पर प्रकट होकर उन्हें ब्राह्मण के शाप का स्मरण कराते हुए कहा — "पृथ्वी तुम्हारे रथ का पहिया निगल रही है।"
71हे राजन्! सचमुच जब कर्ण की मृत्यु की घड़ी निकट आई, तब वे उस महान् ब्रह्मास्त्र को भूल गए जो भार्गव ने उन्हें दिया था। और पृथ्वी उनके रथ का बायाँ पहिया निगलने ही वाली थी।
72पृथ्वी में गहरे धँसकर तथा ऊँचे स्थान पर खड़े पुष्पित पवित्र वृक्ष के समान वहीं अटककर कर्ण का रथ उस महान् ब्राह्मण के शाप के कारण डगमगाने लगा।
73जब उनका रथ डगमगाने लगा, जब राम (परशुराम) का दिया हुआ महान् अस्त्र दीप्त न हुआ और जब उनका सर्पमुख बाण पार्थ ने तोड़ डाला, तब कर्ण विषाद से भर उठे। उन विपत्तियों को सह न पाकर उन्होंने अपनी भुजाएँ पटकीं और धर्म की निन्दा करते हुए कहा —
74"धर्मात्मा जन सदा कहते हैं कि धर्म धर्मात्माओं की रक्षा करता है। हम भी सदा अपने ज्ञान और सामर्थ्य के अनुसार धर्म का ही आचरण करते रहे हैं। किन्तु धर्म हमारी रक्षा करने के स्थान पर आज हमीं का — अपने ही उपासकों का — नाश कर रहा है।"
75वे ये वचन कह ही रहे थे कि अर्जुन के बाणों ने उन पर प्रचण्ड प्रहार किया। उनके अश्व और सारथि विचलित हो गए। वे मर्माहत हो उठे और अपने कर्मों के प्रति असावधान हो गए। वे बार-बार रणभूमि में धर्म की निन्दा करते रहे।
76उन्होंने तीन भयंकर बाणों से कृष्ण की भुजा पर और सात से अर्जुन पर प्रहार किया। तब अर्जुन ने अग्नि के समान देदीप्यमान तथा वेग में इन्द्र के वज्र के समान सत्रह भयंकर, सीधे जाने वाले और प्रबल बाण छोड़े।
77वे प्रबल और भयंकर बाण कर्ण के शरीर को भेदकर पृथ्वी की सतह पर जा गिरे। इससे काँपते हुए भी कर्ण ने अपनी पूरी सामर्थ्य से अपनी तत्परता दिखाई।
78महान् प्रयत्न से स्वयं को सँभालकर उन्होंने ब्रह्मास्त्र का प्रयोग किया; उसे देखकर अर्जुन ने भी यथोचित मन्त्रों के साथ इन्द्र के दिए हुए अस्त्र का आवाहन किया।
79तब गाण्डीव, उसकी प्रत्यंचा तथा बाणों को मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके उन शत्रुदमन ने इन्द्र के मूसलाधार वर्षा बरसाने के समान बाणों की वर्षा की।
80अर्जुन के रथ से निकलकर वे प्रबल और भयावह बाण कर्ण के रथ के समीप जा पहुँचे।
81उन महारथी ने अपने सामने आते उन बाणों को विफल कर दिया। बाणों को इस प्रकार निष्फल होते देखकर (कृष्ण ने कहा —)
82"हे पार्थ! और अधिक प्रबल अस्त्रों का प्रयोग करो; कर्ण तुम्हारे इन बाणों को शक्तिहीन कर रहा है।" तब विधिपूर्वक मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके अर्जुन ने ब्रह्मास्त्र अपनी प्रत्यंचा पर चढ़ाया।
83तत्पश्चात् समस्त दिशाओं को बाणों से आच्छादित करके उन्होंने अनेक बाणों से कर्ण पर प्रहार किया। तब कर्ण ने अनेक शाण पर तेज किए हुए प्रबल बाणों से अर्जुन के धनुष की प्रत्यंचा काट डाली।
84कर्ण ने उनकी प्रत्यंचा दूसरी, तीसरी, चौथी, पाँचवीं, छठी, सातवीं और आठवीं बार भी काट डाली।
85इसी प्रकार वृष (कर्ण) ने नवीं, दसवीं और ग्यारहवीं बार भी उनकी प्रत्यंचा काट डाली। सैकड़ों बाण छोड़ने में समर्थ होते हुए भी कर्ण जानते थे कि अर्जुन के पास सौ प्रत्यंचाएँ हैं।
86तब अपने धनुष पर दूसरी प्रत्यंचा चढ़ाकर और असंख्य बाण छोड़ते हुए अर्जुन ने अग्निमुख सर्पों के समान बाणों से कर्ण को आच्छादित कर दिया।
87अर्जुन इतनी शीघ्रता से अपनी प्रत्यंचा बदल लेते थे कि कर्ण जान ही नहीं पाते थे कि कब एक टूटी और कब दूसरी चढ़ा दी गई। यह कौशल उनके लिए अत्यन्त आश्चर्यजनक था।
88तथापि राधापुत्र ने सव्यसाची के समस्त बाणों को निष्फल कर दिया। अपने पराक्रम से उन्होंने उस समय अर्जुन पर बढ़त बना ली।
89अर्जुन को कर्ण के बाणों से इस प्रकार आहत देखकर कृष्ण ने उनसे कहा — "कर्ण के और निकट जाओ और उस पर अधिक प्रबल अस्त्रों से प्रहार करो।"
90क्रोध से भरकर अर्जुन ने मन्त्रों के साथ एक अन्य दिव्यास्त्र का आवाहन किया, जो अग्नि के समान देदीप्यमान, विष के समान भयंकर और वज्र के समान कठोर था। फिर उसे रौद्र अस्त्र से संयुक्त करके वे उसे अपने शत्रु पर छोड़ने ही वाले थे कि पृथ्वी ने कर्ण के रथ का एक पहिया निगल लिया।
91तब क्षण भर में ही अपने रथ से नीचे उतरकर उन्होंने दोनों हाथों से उस धँसे हुए पहिए को पकड़ा और उसे निकालने के लिए महान् बल लगाया।
92कर्ण द्वारा बलपूर्वक खींचे जाने पर, जिस पृथ्वी ने उनका पहिया निगल लिया था, वह अपने सातों द्वीपों, पर्वतों, नदियों और वनों सहित चार हाथ ऊपर उठ गई।
93अपने पहिए को इस प्रकार धँसा देखकर कर्ण क्रोध में रो पड़े। और अपने सामने अर्जुन को देखकर क्रोध से भरकर उन्होंने कहा —
94"हे पार्थ! जब तक मैं अपना पहिया निकाल न लूँ, तब तक क्षण भर प्रतीक्षा करो।
95मेरे पहिए को इस प्रकार दैववश धँसा हुआ देखकर तुम्हें उस विचार को त्याग देना चाहिए जो केवल कायर के मन में उठता है।
96वीर और धर्मात्मा पुरुष कभी उन पर बाण नहीं चलाते जिनके केश बिखरे हों, जो रणभूमि से भाग रहे हों, जो ब्राह्मण हों, जो हाथ जोड़े खड़े हों, जो शरण में आ गए हों, जो प्राणदान की याचना करते हों, जिसने अपना अस्त्र फेंक दिया हो, जिसके समस्त बाण चुक गए हों, अथवा जिसका अस्त्र गिर गया हो या टूट गया हो। तुम तो संसार के समस्त पुरुषों में सबसे वीर और धर्मात्मा हो। तुम युद्ध के समस्त नियम जानते हो।
97हे धनञ्जय! कृपा करके क्षण भर मुझे क्षमा करो, जब तक मैं अपना पहिया पृथ्वी से न निकाल लूँ। तुम अपने रथ पर स्थित हो और मैं असहाय होकर दुर्बल अवस्था में पृथ्वी पर खड़ा हूँ। तुम्हें इस समय मेरा वध नहीं करना चाहिए।
98न कृष्ण को और न तुम्हें ही मुझसे तनिक भी भय है। तुम क्षत्रिय हो और एक यशस्वी कुल के वंशज हो। हे पाण्डुपुत्र! धर्म के विधानों का स्मरण करके क्षण भर मुझे क्षमा करो।"
Nepali
1सञ्जयले भने — क्रुद्ध अर्जुनले बाण छाड्न सुरु गर्नासाथ भयले पग्लिँदै गरेको छिन्नभिन्न कौरव सेना रोकियो र टाढैबाट अर्जुनको त्यो प्रज्वलित अस्त्र हेर्न थाल्यो, जो बिजुलीजस्तै थियो र बढ्दो तेजका साथ चारैतिर विचरण गरिरहेको थियो।
2तब त्यस भयङ्कर सङ्ग्राममा आफ्ना शत्रुको अन्त्य गर्नका लागि अर्जुनले जुन अस्त्र महान् वेगले छाडेका थिए, त्यसलाई आकाशमा उड्दाउड्दै नै कर्णले आफ्ना भयङ्कर बाणहरूको वर्षाले निलिदिए (नष्ट पारिदिए)।
3अत्यन्त दृढ ताँदो भएको आफ्नो प्रचण्ड टङ्कार गर्ने धनुष तानेर कर्णले स्वर्णपखेटायुक्त बाणले अर्जुनको त्यो बढ्दो तेज भएको अस्त्र, जसले कुरुहरूको संहार गरिरहेको थियो, नष्ट पारिदिए र अनेक अन्य बाण पनि छाडे।
4त्यसपछि उनले त्यस महान् अस्त्रले, जो उनलाई राम (परशुराम)बाट प्राप्त भएको थियो र जो आथर्वण विधिले अभिमन्त्रित थियो, अर्जुनको त्यो अग्निमय अस्त्र परास्त पारिदिए तथा अनेक अन्य तीक्ष्ण बाणले पार्थमाथि पनि प्रहार गरे।
5हे राजन्! तब अर्जुन र अधिरथपुत्रको युद्धले यस्तो रूप लिइसकेको थियो मानौँ दुई हात्तीले आफ्ना दाँतले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहेका छन्; ती दुवैले बाणले एकअर्कामाथि आघात गर्दै रहे।
6तब पार्थ र कर्णले बाणहरूको यस्तो निरन्तर वर्षा गरे कि सम्पूर्ण दिशा अन्धकारमय भए र सूर्यसमेत देखिएन; सम्पूर्ण आकाश तिनैले भरियो र कतै अलिकति पनि खाली ठाउँ देखिँदैनथ्यो।
7कौरव र सोमकहरूले बाणहरूको एउटा विस्तृत जाल मात्र देख्न सकिरहेका थिए, र तिनीबाट उत्पन्न घोर अन्धकारको पारि केही पनि देखिँदैनथ्यो।
8हे महाराज! अस्त्रविद्यामा राम्ररी निपुण ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ निरन्तर लक्ष्य साँध्दै र बाणहरूको समूह छाड्दै अनेक सुन्दर कौशल र युद्धचातुर्य देखाइरहे।
9ती दुवैको त्यस युद्धमा कहिले सूतपुत्र आफ्ना शत्रुभन्दा बढी देखिन्थे र कहिले किरीटधारी पार्थ प्रबल अस्त्र तथा हस्तलाघवमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीभन्दा बढी सिद्ध हुन्थे।
10एकअर्काका चुक (दुर्बल स्थान)को लाभ उठाउने निरन्तर प्रयत्न गर्ने ती महारथीहरूको त्यो भयावह युद्ध देखेर अन्य योद्धाहरू विस्मयले भरिए।
11हे महाराज! स्वर्गका प्राणीहरूले कर्ण र अर्जुनको प्रशंसा गरे र सन्तुष्ट भई ठूलो स्वरमा पुकारे — "साधु कर्ण! साधु अर्जुन!"
12त्यस बेला जब यो भयावह युद्ध चलिरहेको थियो र रथका पाङ्ग्रा तथा हात्ती र अश्वका खुरको भारी दबाबले पृथ्वी पीडित भइरहेकी थिइन्, तब अर्जुनका शत्रु अश्वसेन नामक सर्प पाताललोकमा बसोबास गरिरहेको थियो। हे राजन्! खाण्डवको दहनका बेला बाँचेर पातालमा गएर लुकेको त्यो वीर सर्प अब आफ्नी आमाको मृत्यु र अर्जुनप्रति पालेको वैरभाव सम्झेर, आकाशमा उड्ने सामर्थ्य भएकाले, कर्ण र अर्जुनको युद्ध हेर्नका लागि महान् वेगले आकाशमा आइपुग्यो।
13र हे महाराज, यही (आफ्नो मतमा) दुष्ट पार्थसँग प्रतिशोध लिने उपयुक्त समय ठानेर उसले बाणको रूप धारण गर्यो र छिटो नै कर्णको तूणीरमा प्रवेश गर्यो।
14अब कर्ण र पार्थले बाणहरूको वर्षाले सम्पूर्ण आकाश ढाकिदिए; अलिकति पनि खाली ठाउँ बाँकी रहेन र त्यो देदीप्यमान तथा बाक्लो बाणजालजस्तै देखिन थाल्यो।
15बाणहरूको त्यो विशाल जाल देखेर सम्पूर्ण कौरव र सोमकहरू भयले भरिए; र बाणहरूको त्यस निरन्तर वर्षाले बनेको अन्धकारको पारि केही पनि देखिँदैनथ्यो।
16पुरुषश्रेष्ठ र धनुर्धरहरूमा महान्तम ती दुवै वीरलाई युद्धमा थाकेको देखेर स्वर्गका सुन्दरी अप्सराहरूले तिनीहरूमाथि नयाँ र सुन्दर पङ्खाले हावा हाले तथा सुगन्धित चन्दनजल छर्के; शक्र र सूर्यले आफ्नै हातले ती दुवै वीर योद्धाका मुख पुछिदिए।
17अन्ततः जब कर्णले देखे कि उनी युद्धमा पार्थभन्दा अघि बढ्न सकिरहेका छैनन्, बरु उल्टै बुरी गरी पीडित र घाइते भइरहेका छन्, तब उनलाई आफ्नो तूणीरमा बाँकी रहेको त्यस सर्परूपी अस्त्रको सम्झना भयो।
18उनले त्यस भयङ्कर, बलिरहेको, सर्पयुक्त, तीक्ष्ण, राम्ररी टल्काइएको र मृत्युदायी अस्त्रलाई धनुषमा चढाए, जसलाई उनले पार्थको वध गर्ने प्रयोजनले दीर्घकालसम्म लुकाएर राखेका थिए। कर्णले आफ्नो ताँदो पूरै तानेर त्यस अग्निमय र प्रबल बाणलाई, जो चन्दनचूर्णले भरिएको स्वर्णको तूणीरमा राखिन्थ्यो र जसको सधैँ पूजा गरिन्थ्यो, धनुषमा चढाएर पार्थमाथि साँधे।
19ऐरावत कुलको त्यस सर्पयुक्त बाणका कारण आकाश तथा दसै दिशा प्रकाशित भए; र जब उनले फाल्गुनको शिर उडाउनका लागि त्यो बाण साँधे, तब भयङ्कर उल्कापात र वज्रपात हुन थाले।
20सूतपुत्रलाई यो थाहा थिएन कि सर्प (अश्वसेन) योगबलले उनको बाणमा प्रवेश गरिसकेको छ; तर उनले त्यो बाण साँध्नासाथ शक्र तथा अन्य दिक्पालहरू विलाप गर्न थाले।
21सर्पयुक्त बाणलाई अर्जुनतर्फ बढिरहेको देखेर सहस्रनेत्रधारी इन्द्रको साहस टुट्यो र उनी आफ्नो पुत्रको मृत्युको आशङ्काले व्याकुल भए। तब कमलबाट उत्पन्न, विनम्र र ब्रह्मचारी ब्रह्माले देवराज इन्द्रलाई यी वचनले सान्त्वना दिनुभयो — "हे देवाधिदेव! यस विषयमा व्याकुल नहुनुहोस्, किनभने अन्ततः विजयको फल अर्जुनले नै भोग्नेछन्।"
22वैकर्तनलाई त्यो बाण साँधेको देखेर महामना मद्रराजले कर्णलाई भने — "हे कर्ण! यो बाण छाड्नुअघि राम्ररी विचार गर्नुहोस्; यो अर्जुनको घाँटीसम्म पुग्नेछैन।"
23तेजस्वी सूतपुत्रले क्रोधभरी दृष्टिले मद्रराजलाई भने — "हे शल्य! कर्णले दुई पटक लक्ष्य साँध्दैन; हामीजस्ता योद्धाका लागि युद्धमा सधैँ सोझो चाल नै उचित हुन्छ।"
24हे महाराज! "हे फाल्गुन, तिमी मारियौ" — यी वचन भन्दै विजयका अभिलाषी कर्णले ठूलो सावधानीसाथ त्यो बाण छाडिदिए, जसलाई उनले अनेक वर्षसम्म आदरपूर्वक सुरक्षित राखेका थिए।
25कर्णको धनुषबाट छुटेको त्यो अग्निमय बाण भयङ्कर शब्द गर्दै र सूर्यजस्तै चम्किँदै आकाशलाई त्यसरी नै प्रकाशित तथा विभाजित गर्दै गयो जसरी कुनै स्त्रीले केश कोर्दा आफ्नो सिउँदो निकाल्छिन्।
26त्यस अग्निमय अस्त्रलाई आकाशमा उठेको देखेर कंसनिषूदन माधवले आफ्नो खुट्टाले त्यो सुन्दर रथ छिटो नै एक हात भूमिमा थिचिदिनुभयो। जुनेलीजस्तै श्वेत तथा स्वर्णका साजले सुशोभित ती अश्वहरू घुँडा टेकेर भूमिमा बसे। ती पुरुषश्रेष्ठ महाबलीले आफ्नो बल प्रयोगमा ल्याएर रथ तल थिचिदिनुभयो र घुँडा टेकेका अश्वहरू पृथ्वीमा पसारिए तथा रथ त्यसमा गाडियो। जब मधुसूदनले यसरी आफ्नो बलले रथलाई भूमिमा थिच्नुभयो, तब स्वर्गका प्राणीहरूले वासुदेवको महान् प्रशंसा गरे; तिनीहरूले सिंहझैँ हर्षनाद गरे र कृष्णमाथि पुष्पहरूको वर्षा गरे।
27त्यस बाणको सर्पमय स्वभाव, त्यसको तेज तथा जुन क्रोधका साथ त्यो छाडिएको थियो — त्यसैको बलले सूतपुत्रले अर्जुनको शिरबाट त्यो सुन्दर किरीट खसालिदिए, जो पृथ्वी, स्वर्ग र जललोक — तीनैमा विख्यात थियो।
28महाशक्तिशाली ब्रह्माले त्यो शिरोभूषण स्वयं देवराजका लागि स्वर्ण र मोतीले बनाउनुभएको थियो र त्यसलाई आफ्नो तेजले सम्पन्न पार्नुभएको थियो; र इन्द्रले आफैँले त्यो किरीट पार्थलाई तब दिएका थिए जब उनले तिनका शत्रुहरूको संहार गरेका थिए।
29त्यो यति दृढ थियो कि रुद्र, जलपति (वरुण), शक्र र कुबेरसमेतले आफ्ना-आफ्ना अस्त्र — पिनाक, पाश, वज्र अथवा अन्य प्रबल बाण — ले त्यसलाई चूर पार्न सकेका थिएनन्; देवताहरूले पनि त्यसलाई सहन सक्दैनथे, तर अब त्यो त्यस सर्परूपी अस्त्रद्वारा हरण गरियो। भयङ्कर, कपटी, दुष्ट तर तेजस्वी त्यस भयावह आकृति भएको सर्पले रत्न र हीराले जडिएको त्यो सुन्दर किरीटमाथि आक्रमण गर्यो र त्यसलाई अर्जुनको शिरबाट उतारिदियो।
30जसरी अस्ताउँदै गरेको सूर्य आफ्नो सम्पूर्ण दीप्तिसहित अस्ताचलबाट तल ओर्लन्छ, त्यसरी नै पार्थको त्यो सुन्दर, देदीप्यमान र अलङ्कृत किरीट त्यस सर्पको विषले बल्दै चूरचूर भई पृथ्वीमा खस्यो।
31हे महाराज! त्यस सर्पले आफ्नै पराक्रमले पार्थको शिरबाट बहुमूल्य रत्न र हीराले जडिएको त्यो सुन्दर आकृति भएको तथा हेर्नमा अत्यन्त देदीप्यमान आभूषण खोस्यो र त्यसलाई त्यसरी नै चूरचूर पारिदियो जसरी वज्रले सुन्दर वृक्ष र फूलले सुशोभित पर्वतशिखरहरू भाँचिदिन्छ।
32हे भरतवंशी! जसरी आँधीका बेला पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग र जल — सर्वत्र महान् कोलाहल सुनिन्छ, त्यसरी नै त्यस बेला सम्पूर्ण संसारमा त्यो शब्द गुन्जियो, र सम्पूर्ण जन स्थिर रहने प्रयत्न गर्दागर्दै पनि अत्यन्त भयभीत भई लडखडाए।
33किरीटबाट रहित ती श्यामवर्ण तरुण धनञ्जय शिखरविहीन पर्वतजस्तै सुन्दर देखिन थाले र अलिकति पनि भयभीत नभई आफ्ना केश श्वेत वस्त्रले बाँधेर आफ्नो स्थानमा डटिरहे।
34युद्धका क्रममा किरीट खसेपछि श्यामवर्ण र तरुण अर्जुन अग्ला टाकुरा भएको नीलगिरिजस्तै देखिन थाले। उनले अलिकति पनि पीडाको अनुभव गरेनन्। उनले आफ्ना केश श्वेत वस्त्रले बाँधे र युद्ध गरिरहे। श्वेत वस्त्रको टुक्राले केश बाँधेपछि उनी यस्ता देखिन्थे मानौँ उदयाचल सूर्यका किरणले देदीप्यमान भइरहेको छ।
35कर्णले छाडेको, सूर्य अथवा अग्निजस्तै देदीप्यमान त्यो अनमोल बाण — जो अर्जुनका हातबाट वैर पाएको त्यही महासर्प थियो — किरीट चूरचूर पारेर गयो।
36अर्जुनको शिरमा शोभा पाउने त्यो देदीप्यमान र विचित्र किरीट भस्म पारेर त्यो बाण पुनः आफ्नो तूणीरमा फर्कन चाहन्थ्यो; तर कर्णले सम्बोधन गरेपछि उसले भन्यो —
37"हे कर्ण! तिमीले मलाई नहेरी नै छाडिदियौ, त्यसैले मैले उसको शिर काट्न सकिनँ। यसपटक मलाई हेरेर तत्कालै पुनः युद्धमा छाड, र म तिम्रा तथा मेरा — दुवैका शत्रुहरूको वध गरिदिनेछु।"
38रणभूमिमा यसरी सम्बोधित गरिएपछि सूतपुत्रले भने — "यति भयङ्कर रूप भएका तिमी को हौ?" तब त्यस नागले भन्यो — "मलाई त्यही जान जसलाई पार्थले मेरी आमाको वध गरेर आफ्नो शत्रु बनाएको छ। वज्रधारी (इन्द्र)ले उसको रक्षा गरे पनि ऊ पितृलोक नै जानेछ। मेरो उपेक्षा नगर। म जे भन्दछु त्यही गर र म तिम्रा शत्रुको वध गरिदिनेछु। छिटो मलाई छाड।"
39कर्णले भने — "कर्णले आज युद्धमा अर्काको बलको भरमा विजय चाहँदैन। हे नाग! मैले सय अर्जुनको वध गर्नुपरे पनि म एउटै बाण दुई पटक छाड्नेछैनँ।"
40रणभूमिमा त्यस नागलाई पुनः सम्बोधन गर्दै सूर्यपुत्रहरूमा श्रेष्ठ कर्णले भने — "म आफ्ना अन्य अस्त्रहरूको सहायताले तथा आफ्नै तेज र क्रोधको बलमा पार्थको वध गर्नेछु। तिमी निश्चिन्त भई जाऊ।"
41रणभूमिमा कर्णले यसरी भनेपछि र क्रोधमा उनका वचन सहन नसकेकाले त्यो उग्र नागराज बाणको रूप धारण गरेर आफैँ पार्थको विनाशका लागि हिँड्यो।
42तब कृष्णले रणभूमिमा पार्थलाई भन्नुभयो — "जुन महासर्पलाई तिमीले आफ्नो शत्रु बनाएका छौ, त्यसको वध गर।" मधुसूदनले यसरी भनेपछि गाण्डीवधारी अर्जुनले भने — "यो नाग को हो, जो आफैँ मेरो सामु यसरी आइरहेको छ मानौँ गरुडको मुखमा प्रवेश गर्दै छ?"
43कृष्णले भन्नुभयो — जब तिमी धनुष धारण गरेर खाण्डव वनमा अग्निदेवलाई तृप्त पारिरहेका थियौ, तब यो सर्प आफ्नी आमाको शरीरले ढाकिएर आकाशमा थियो। तिमीले उसकी आमालाई एक्लो सर्प ठानेर मारेका थियौ।
44हे पार्थ! त्यही वैर सम्झेर ऊ आज तिम्रो वध गर्न आएको छ। हे शत्रुसंहारक! हेर, ऊ बलिरहेको भुङ्ग्रोझैँ आकाशबाट तल आइरहेको छ।
45सञ्जयले भने — तब जिष्णुले छ तीक्ष्ण बाणले त्यस सर्पलाई ढाकिदिए र आकाशमा विचरण गर्दागर्दै नै त्यसलाई काटिदिए। शरीर काटिएपछि त्यो पृथ्वीमा खस्यो।
46हे राजन्! किरीटीले त्यस सर्पलाई काटेपछि स्वयं महाबाहु पुरुषोत्तमले आफ्नै हातले त्यो रथ पृथ्वीबाट माथि उठाइदिनुभयो।
47त्यही क्षण कर्णले धनञ्जयतर्फ तेर्सो दृष्टिले हेर्दै मयूरपखेटाले सुशोभित तथा शानमा उध्याइएका दस बाणले ती पुरुषश्रेष्ठमाथि प्रहार गरे।
48तब धनञ्जयले सुँगुरको कानको आकारका फल भएका बाह्र तीक्ष्ण बाणले कर्णमाथि प्रहार गरे र आफ्नो पूरै तानिएको धनुषबाट घोर विषधर सर्पजस्तै एउटा प्रबल नाराच छाडे। ती बाणहरू कर्णको कवच भेदेर मानौँ उनको रगत पिउँदै र उनलाई मार्दै आफ्ना पखेटा रगतमा भिजाएर पृथ्वीमा समाहित भए।
49तब बाणको प्रहारले टोकिएको सर्पजस्तै क्रुद्ध भई वृष (कर्ण)ले विष ओकल्ने सर्पजस्तै अत्यन्त प्रबल र वेगवान् बाण छाडे। उनले जनार्दनलाई बाह्र र अर्जुनलाई उनान्सय बाणले हाने। र अर्जुनलाई पुनः एउटा भयङ्कर बाणले घाइते बनाएर कर्ण हाँसे।
50पाण्डुपुत्रले उनको त्यो हर्ष सहन सकेनन्। तब इन्द्रजस्तै पराक्रमी तथा सम्पूर्ण मर्मस्थलका ज्ञाता ती अर्जुनले सय पखेटायुक्त बाणले उनलाई त्यसरी नै मर्माहत पारिदिए जसरी इन्द्रले महान् वेगले बलको वध गरेका थिए।
51त्यसपछि अर्जुनले यमको दण्डजस्तै नब्बे बाण कर्णमाथि छाडे। बुरी गरी घाइते भई कर्ण वज्रले आहत पर्वतझैँ काँपे।
52बहुमूल्य रत्नले जडिएको कर्णको शिरोभूषण, उनका अन्य उत्तम आभूषण तथा कुण्डलहरू अर्जुनका पखेटायुक्त बाणले काटिएर पृथ्वीमा खसे।
53पाण्डुपुत्रले क्षणभरमै कर्णको त्यो बहुमूल्य र देदीप्यमान कवचका टुक्राटुक्रा पारिदिए, जसलाई कुशल शिल्पीहरूले दीर्घकालसम्म परिश्रम गरेर ठूलो सावधानीसाथ बनाएका थिए।
54त्यसपछि उनले क्रोधमा आई कवचरहित भइसकेका कर्णमाथि चार तीक्ष्ण र प्रबल बाणले पुनः प्रहार गरे। यसबाट उनी त्यस पुरुषजस्तै काँपे जो पित्त, वात, कफ तथा ज्वरोले पीडित होस्।
55अर्जुनले पुनः आफ्नो मण्डलाकार तानिएको धनुषबाट बल, सावधानी र कौशलका साथ छाडिएका अनेक उत्तम तथा तीक्ष्ण बाणले कर्णलाई मर्माहत पारिदिए।
56पार्थका अनेक तीक्ष्ण र प्रबल बाणले यसरी घाइते कर्ण त्यस गेरुको पर्वतजस्तै देखिन थाले जसबाट रातो पानीका धारा बगिरहेका होऊन्।
57त्यसपछि अर्जुनले मृत्युदण्डजस्तै सोझै जाने, दृढ तथा स्वर्णपखेटायुक्त फलामे बाणले कर्णको छातीमा त्यसरी नै प्रहार गरे जसरी अग्निपुत्र (कार्तिकेय)ले क्रौञ्च पर्वतमाथि प्रहार गरेका थिए।
58तब इन्द्रको धनुषजस्तै आफ्नो धनुष तथा तूणीर फ्याँकेर कर्ण महान् पीडा सहँदै, पकड गुमाएर, निष्क्रिय र स्तब्ध उभिइरहे।
59वीरधर्मको सधैँ पालन गर्ने माननीय अर्जुनले उनलाई त्यस अवस्थामा मार्नु उचित ठानेनन्। तब इन्द्रका कान्छा भाइ (कृष्ण)ले आदरपूर्वक भन्नुभयो — "हे पाण्डुपुत्र! तिमी यो भूल किन गर्दै छौ?
60बुद्धिमान् पुरुषले आफ्ना शत्रुहरूलाई क्षणभरका लागि पनि छोड्दैनन्, चाहे तिनीहरू जति नै दुर्बल किन नहोऊन्। विद्वान् पुरुषले सधैँ आफ्ना सङ्कटग्रस्त शत्रुहरूको संहार गरेरै पुण्य र यश प्राप्त गर्दछ।
61वीरहरूमा श्रेष्ठ आफ्ना शत्रु कर्णलाई तत्कालै परास्त पार्न ढिलाइ नगर। स्वस्थ भएपछि ऊ पुनः तिमीविरुद्ध बढ्नेछ। त्यसैले जसरी इन्द्रले नमुचि असुरको संहार गरेका थिए, त्यसरी नै यसको वध गर।"
62कृष्णको आज्ञा पालन गर्दै र उहाँको वन्दना गरेर कुरुवीर अर्जुनले पुनः अनेक प्रबल बाणले कर्णमाथि त्यसरी नै प्रहार गरे जसरी इन्द्रले शम्बर असुरमाथि प्रहार गरेका थिए।
63हे भरतवंशी! तब किरीटीले वत्सदन्त बाणले कर्ण, उनको रथ तथा अश्वहरूलाई र स्वर्णपखेटायुक्त बाणले दसै दिशा ढाकिदिए।
64ती वत्सदन्त बाणले घाइते विशालछाती अधिरथपुत्र फुलेका अशोक, पलाश अथवा सिमलको रूखजस्तै, अथवा चन्दनका रूखले लटरम्म पर्वतजस्तै शोभायमान थिए।
65असङ्ख्य बाणले ढाकिएको उनको शरीर वृक्षले ढाकिएको अथवा फुलेका कर्णिकारले सुशोभित गिरिराजजस्तै शोभायमान थियो।
66असङ्ख्य बाण छाड्दै गरेका कर्ण, जसका बाण नै उनका किरण थिए, अस्ताचलतर्फ बढ्दै गरेका रक्तवर्ण सूर्यजस्तै देखिन्थे।
67कर्णले छाडेका ती चम्किला र सर्पजस्ता बाणहरूसँग आकाशमै भेटेर अर्जुनले छाडेका तीक्ष्ण बाणहरूले तिनलाई नष्ट पारिदिए।
68मनको समता पुनः प्राप्त गरेर तथा सर्पजस्तै बाण छाड्दै कर्णले क्रुद्ध सर्पजस्ता दस बाणले अर्जुनलाई र छ बाणले कृष्णलाई हाने।
69तब त्यस महायुद्धमा धनञ्जयले एउटा भयङ्कर र विशाल फलामे बाण छाड्ने इच्छा गरे, जो वेगमा सर्प अथवा अग्निजस्तै थियो र इन्द्रको वज्रजस्तै शब्द गर्दथ्यो।
70त्यही बेला कर्णको मृत्युको घडी आइपुगेपछि कालले अदृश्य रूपमा उनको रथमा प्रकट भई उनलाई ब्राह्मणको श्रापको सम्झना गराउँदै भन्यो — "पृथ्वीले तिम्रो रथको पाङ्ग्रा निल्दै छिन्।"
71हे राजन्! साँच्चै जब कर्णको मृत्युको घडी नजिक आयो, तब उनी त्यस महान् ब्रह्मास्त्रलाई बिर्से जो भार्गवले उनलाई दिएका थिए। र पृथ्वीले उनको रथको देब्रे पाङ्ग्रा निल्नै लागेकी थिइन्।
72पृथ्वीमा गहिरो गाडिएर तथा अग्लो ठाउँमा उभिएको फुलेको पवित्र रूखजस्तै त्यहीँ अल्झेर कर्णको रथ त्यस महान् ब्राह्मणको श्रापका कारण डगमगाउन थाल्यो।
73जब उनको रथ डगमगाउन थाल्यो, जब राम (परशुराम)ले दिएको महान् अस्त्र दीप्त भएन र जब उनको सर्पमुख बाण पार्थले भाँचिदिए, तब कर्ण विषादले भरिए। ती विपत्ति सहन नसकेर उनले आफ्ना पाखुरा बजारे र धर्मको निन्दा गर्दै भने —
74"धर्मात्मा जनहरू सधैँ भन्दछन् कि धर्मले धर्मात्माहरूको रक्षा गर्दछ। हामीले पनि सधैँ आफ्नो ज्ञान र सामर्थ्यअनुसार धर्मकै आचरण गर्दै आएका छौँ। तर धर्मले हाम्रो रक्षा गर्नुको सट्टा आज हामीकै — आफ्नै उपासकहरूकै — नाश गर्दै छ।"
75उनी यी वचन भन्दै मात्र थिए कि अर्जुनका बाणले उनीमाथि प्रचण्ड प्रहार गरे। उनका अश्व र सारथि विचलित भए। उनी मर्माहत भए र आफ्ना कर्मप्रति असावधान भए। उनी पटकपटक रणभूमिमा धर्मको निन्दा गर्दै रहे।
76उनले तीन भयङ्कर बाणले कृष्णको पाखुरामा र सात बाणले अर्जुनमाथि प्रहार गरे। तब अर्जुनले अग्निजस्तै देदीप्यमान तथा वेगमा इन्द्रको वज्रजस्तै सत्र भयङ्कर, सोझै जाने र प्रबल बाण छाडे।
77ती प्रबल र भयङ्कर बाणहरू कर्णको शरीर भेदेर पृथ्वीको सतहमा गएर खसे। यसबाट काँप्दाकाँप्दै पनि कर्णले आफ्नो पूरा सामर्थ्यले आफ्नो तत्परता देखाए।
78महान् प्रयत्नले आफूलाई सम्हालेर उनले ब्रह्मास्त्रको प्रयोग गरे; त्यो देखेर अर्जुनले पनि यथोचित मन्त्रसहित इन्द्रले दिएको अस्त्रको आवाहन गरे।
79तब गाण्डीव, त्यसको ताँदो तथा बाणहरूलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित गरेर ती शत्रुदमनले इन्द्रले मुसलधारे वर्षा बर्साएझैँ बाणहरूको वर्षा गरे।
80अर्जुनको रथबाट निस्केर ती प्रबल र भयावह बाणहरू कर्णको रथको नजिक गइपुगे।
81ती महारथीले आफ्नो सामु आइरहेका ती बाणहरू विफल पारिदिए। बाणहरूलाई यसरी निष्फल भइरहेको देखेर (कृष्णले भन्नुभयो —)
82"हे पार्थ! अझ बढी प्रबल अस्त्रहरूको प्रयोग गर; कर्णले तिम्रा यी बाणहरू शक्तिहीन पारिरहेको छ।" तब विधिपूर्वक मन्त्रले अभिमन्त्रित गरेर अर्जुनले ब्रह्मास्त्र आफ्नो ताँदोमा चढाए।
83त्यसपछि सम्पूर्ण दिशा बाणले ढाकेर उनले अनेक बाणले कर्णमाथि प्रहार गरे। तब कर्णले शानमा उध्याइएका अनेक प्रबल बाणले अर्जुनको धनुषको ताँदो काटिदिए।
84कर्णले उनको ताँदो दोस्रो, तेस्रो, चौथो, पाँचौँ, छैटौँ, सातौँ र आठौँ पटक पनि काटिदिए।
85त्यसै गरी वृष (कर्ण)ले नवौँ, दसौँ र एघारौँ पटक पनि उनको ताँदो काटिदिए। सयौँ बाण छाड्न समर्थ हुँदाहुँदै पनि कर्णलाई थाहा थियो कि अर्जुनसँग सय ताँदो छन्।
86तब आफ्नो धनुषमा अर्को ताँदो चढाएर र असङ्ख्य बाण छाड्दै अर्जुनले अग्निमुख सर्पजस्ता बाणले कर्णलाई ढाकिदिए।
87अर्जुनले यति छिटो आफ्नो ताँदो फेर्दथे कि कर्णले थाहा नै पाउँदैनथे कि कहिले एउटा चुँडियो र कहिले अर्को चढाइयो। यो कौशल उनका लागि अत्यन्त आश्चर्यजनक थियो।
88तथापि राधापुत्रले सव्यसाचीका सम्पूर्ण बाण निष्फल पारिदिए। आफ्नो पराक्रमले उनले त्यस बेला अर्जुनमाथि बढत बनाए।
89अर्जुनलाई कर्णका बाणले यसरी आहत भएको देखेर कृष्णले उनलाई भन्नुभयो — "कर्णको अझ नजिक जाऊ र उसमाथि अझ प्रबल अस्त्रले प्रहार गर।"
90क्रोधले भरिएर अर्जुनले मन्त्रसहित अर्को दिव्यास्त्रको आवाहन गरे, जो अग्निजस्तै देदीप्यमान, विषजस्तै भयङ्कर र वज्रजस्तै कठोर थियो। त्यसपछि त्यसलाई रौद्र अस्त्रसँग संयुक्त गरेर उनी त्यसलाई आफ्ना शत्रुमाथि छाड्नै लागेका थिए कि पृथ्वीले कर्णको रथको एउटा पाङ्ग्रा निलिदिइन्।
91तब क्षणभरमै आफ्नो रथबाट तल ओर्लेर उनले दुवै हातले त्यो गाडिएको पाङ्ग्रा समाते र त्यसलाई निकाल्न महान् बल लगाए।
92कर्णले बलपूर्वक तान्दा, जुन पृथ्वीले उनको पाङ्ग्रा निलेकी थिइन्, ती आफ्ना सातै द्वीप, पर्वत, नदी र वनसहित चार हात माथि उठिन्।
93आफ्नो पाङ्ग्रा यसरी गाडिएको देखेर कर्ण क्रोधमा रोए। र आफ्नो सामु अर्जुनलाई देखेर क्रोधले भरिएर उनले भने —
94"हे पार्थ! जबसम्म म आफ्नो पाङ्ग्रा निकाल्दिनँ, तबसम्म क्षणभर पर्ख।
95मेरो पाङ्ग्रा यसरी दैववश गाडिएको देखेर तिमीले त्यो विचार त्याग्नुपर्दछ जो केवल कायरको मनमा उठ्छ।
96वीर र धर्मात्मा पुरुषहरूले कहिल्यै तिनीमाथि बाण चलाउँदैनन् जसका केश छरिएका होऊन्, जो रणभूमिबाट भागिरहेका होऊन्, जो ब्राह्मण होऊन्, जो हात जोडेर उभिएका होऊन्, जो शरणमा आइसकेका होऊन्, जो प्राणदानको याचना गरिरहेका होऊन्, जसले आफ्नो अस्त्र फ्याँकिसकेको होस्, जसका सम्पूर्ण बाण सकिइसकेका होऊन्, अथवा जसको अस्त्र खसेको वा भाँचिएको होस्। तिमी त संसारका सम्पूर्ण पुरुषमा सबैभन्दा वीर र धर्मात्मा हौ। तिमी युद्धका सम्पूर्ण नियम जान्दछौ।
97हे धनञ्जय! कृपा गरेर क्षणभर मलाई क्षमा गर, जबसम्म म आफ्नो पाङ्ग्रा पृथ्वीबाट निकाल्दिनँ। तिमी आफ्नो रथमा स्थित छौ र म असहाय भई दुर्बल अवस्थामा पृथ्वीमा उभिएको छु। तिमीले यस बेला मेरो वध गर्नुहुँदैन।
98न कृष्णलाई न तिमीलाई नै मसँग अलिकति पनि भय छ। तिमी क्षत्रिय हौ र एक यशस्वी कुलका वंशज हौ। हे पाण्डुपुत्र! धर्मका विधानहरू सम्झेर क्षणभर मलाई क्षमा गर।"