Karna Parva — Krishana and Arjuna meeting in dual battle
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 87
Sanskrit
1संजय उवाच वृषसेन हतं दृष्ट्वा शोकामर्षसमन्वितः। पुत्रशोकोद्भवं वारि नेत्राभ्यां समवासृजत्॥ रथेन कर्णस्तेस्वी जगामभिमुखो रिपुम्। युद्धायामर्षताम्राक्षः समाहूय धनंजयम्॥
2तौ रथौ सीर्यसंकशौ वैयाघ्रपरिवारितौ। समेतो दद्दशुस्तत्र द्वाविरामै समुद्गतौ॥
3श्वेताश्वौ पुरुषौ दिव्यावास्थितावरिमर्दनौ। शुशुभाते महात्मानौ चन्द्रदित्यौ यथा दिवि॥
4तौ दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुः सर्वसैन्यानि मारिष। त्रैलोक्यविजये यत्ताविन्द्रवैरोचनाविव॥
5रथज्यातलनिर्हादैर्वाणसिंहरवैस्तथा। तौ रथावभिधावन्तौ समालोक्य महीक्षिताम्॥ ध्वजौ च दृष्ट्वा संसक्तो विस्मयः समपद्यतः। हस्तिकक्षं च कर्णस्य वानरं च किरीटिनः॥
6तौ रथौ सम्प्रसक्तौ तु दृष्ट्वा भारत पार्थिवाः। सिंहनादरवांश्चक्रुः साधुवादाश्च पुष्कलान्॥
7दृष्ट्वा च द्वैरथं ताभ्यां तत्र योधा सहस्रशः। चक्रर्बाहुस्वनांश्चैव तथा चैलावधूननम्॥
8आजघ्नुः कुरवस्तत्र वादित्राणि समन्ततः। कर्णं प्रहर्षयिष्यन्तः शङ्खान् दध्मुश्च सर्वशः॥
9तथैव पाण्डवाः सर्वे हर्षयन्तो धनंजयम्। तूर्यशङ्खनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन्॥
10क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैस्तुमुलं सर्वतोऽभवत्। बाहुशब्दैश्च शूराणां कर्णार्जुनसमागमे॥
11तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ रथस्थौ रथिनां वरौ। प्रगृहीतमहाचापौ शरशक्तिध्वजायुतौ॥ वर्मिणौ बद्धनिस्त्रिंशौ श्वेताश्वौ शङ्खशोभितौ। तूणीरवरसम्पन्नौ द्वावष्येतौ सुदर्शनौ॥ रक्तचन्दनदिग्धाङ्गौ समदौ गोवृषाविव। चापविद्युद्ध्वजोपेतौ शस्त्रसम्पत्तियोधिनौ॥ चामरव्यजनोपेतौ श्वेतच्छनोपशोभितौ। कृष्णशल्यरथोपेतौ तुल्यरूपौ महारथौ॥ सिंहस्कन्धौ दीर्घभुजौ रक्ताक्षौ हेममालिनौ। सिंहस्कन्धप्रतीकाशौ व्यूढोरस्कौ महाबलौ॥ अन्योन्यवधमिच्छन्तावन्योन्यजयकाङ्क्षिणौ। अन्योन्यमभिधावन्तौ गोष्ठे गोवृषभाविव। प्रभिन्नाविव मातङ्गौ सुसंहब्याविवाचलौ॥ आशीविषशिशुप्रख्यौ यमकालान्तकोपमौ। इन्द्रवृत्राविव क्रुद्धौ सूर्याचन्द्रसमप्रभौ॥ महाग्रहाविव क्रुद्धौ युगान्ताय समुत्थितौ। देवगर्भी देवबल देवतुल्यौ च रूपतः॥ यद्दच्छया समायातौ सूर्याचन्द्रमसौ यथा। बलिनौ समरे दृप्तौ नानाशस्त्रधरौ युधि॥ तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ शार्दूलाविव धिष्ठितौ। बभूव परमो हर्षस्तावकानां विशाम्पते॥
12संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत। समेतौ पुरुषव्याघ्रौ प्रेक्ष्य कर्णधनंजयौ॥
13उभौ वरायुधरावुभौ रणकृतश्रमौ। उभौ च बाहुशब्देन नादयन्तौ नभस्तलम्॥
14उभौ विश्रुतकर्माणै पौरुषेण बलेन च। उभौ च सदृशौ युद्धे शम्बारामरराजयोः॥
15कार्तवीर्यसमौ चोभौ तथा दाशरथेः समौ। विष्णुवीर्यसमौ चौभौ तथा भवसमौ युधि॥
16उभौ श्वेतहयौ राजन् रथप्रवरवाहिनौ। सारथी प्रवरौ चैर तयोरास्तां महारणे॥
17ततो दृष्ट्वा महाराज राजमानौ महारथौ। सिद्धतारणसंघाना विस्मयः समपद्यत॥
18तव पुत्रास्ततः कर्ण सबला भरतर्षभ। परिवब्रुर्महात्मानं क्षिप्रमाहवसोभिनम्॥
19तथैव पाण्डवा हृष्टा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। परिवब्रुर्महात्मानं पार्थमप्रतिमं युधि॥
20तावकानां रणे कर्णो ग्लहो ह्यासीद विशाम्पते। तथैव पाण्डवेयानां ग्लहः पार्थोऽभवत् तदा॥
21त एव सभ्यास्तत्रासन् प्रेक्षकाश्चाभवन् स्म ते। तत्रैषा ग्लहमानानां ध्रुवौ जयपराजयौय॥
22ताभ्यां द्यूतं समासक्तं विजयायेतराय च। अस्माकं पाण्डवानां च स्थितानां रणमूर्धनि॥
23तौ तु स्थितौ महाराज समरे युद्धशालिनौ। अन्योन्यं प्रतिसंरब्यावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ॥
24ताबुभौ प्रजिहीर्षस्ताविन्द्रवृत्राविव प्रभौ। भीमरूपधरावास्तां महाधूमाविव ग्रहौ॥
25ततोऽन्तरिक्षे साक्षेपा विवादा भरतर्षभ। मिथो भेदाश्च भूतानामासन् कर्णार्जुनान्तरे॥
26व्यश्रूयन्त मिथो भिन्नाः सर्वलोकास्तु मारिष। देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः॥ प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे।
27द्यौरासीत् सूतपुत्रस्य पक्षे मातेव धिष्ठिता॥ भूमिर्धनंजयस्यासीन्मातेव जयकाडिक्षणी।
28गिरयः सागराश्चैव नद्यश्च सजलास्तथा॥ वृक्षाश्चौषधयश्चैव व्याश्रयन्त किरीटिनम्।
29असुरा यातुधानाश्च गुह्यकाश्च परंतप॥ ते कर्ण समपद्यन्त ह्रष्टरूपाः समन्ततः।
30मुनयश्चारणाः सिद्धा वैनतेया वयांसि च॥ रत्नानि निधयः सर्वे वेदाश्चाख्यानपञ्चमाः। सोपवेदोपनिषदः सरहस्याः ससंग्रहाः॥ वासुकिश्चित्ररेग्नश्च तक्षको मणिकस्तथा। सर्पाश्चैव तथा सर्रे काद्रवेयाश्च सान्वयाः॥ विषवन्तो महाराज नागाश्चार्जुनतोऽभवन्। ऐरावताः सौरभेया वैशालेयाश्च भोगिनः॥ एतेऽभवन्नर्जुनतः क्षुद्रसर्माश्च कर्णतः।
31ईहामृगा व्यालमृगा माङ्गल्याश्च मृगद्विजाः॥ पार्थस्य विजये सर्व एवाभिसंसृताः। राजन्
32वसवो मरुतः साध्या रुद्रा विश्वेऽश्विनौ तथा॥ अग्निरिन्द्रश्च सोमश्च पवनोऽथ दिशो दश। धनंजयस्य ते पक्षे आदित्याः कर्णतोऽभवन्॥ विशः शूद्राश्च सूताश्च ये च संकर जायतः। सर्वशस्ते महाराज राधेयमभजस्तदा॥
33देवास्तु पितृभिः सार्ध सगणा: सपदानुगाः। यमो वैश्रवणश्चैव वरुणश्च यतोऽर्जुनः॥ ब्रह्य क्षत्रं च यज्ञाश्च दक्षिणाश्चार्जुनं श्रिताः।
34प्रेताश्चैव पिशाचाश्च क्रव्यादाश्च मृगाण्डजाः॥ राक्षसाः सह यादोभिः श्वसृगालाश्च कर्णतः।
35देवब्रह्मनृपर्षीणां गणाः पाण्डवतोऽभवन्॥ तुम्बुरुप्रमुखा राजन् गन्धर्वाश्च यतोऽर्जुनः। प्राधेया सहमौनेया गन्धर्वाप्सरसां गणाः॥
36ईमामृगाः पक्षिगणा द्विपाश्वरथपत्तिभिः। उह्यमानास्तथा मेधैर्वायुना चत मनीषिणः॥ दिद्दक्षवः समाजग्मुः कर्णार्जुनसमागमम्।
37देवदानवगन्धर्वा नागयक्षाः पतत्रिणः॥ महर्षयो वेदविदः पितरश्च स्वधाभुजः। तपोविद्यास्तथौषध्यो नानारूपबलान्विताः॥ अन्तरिक्षे महाराज विनदन्तोऽवतस्थिरे।
38ब्रह्मा ब्रह्मार्षिभिः सार्ध प्रजापतिभिरेव च॥ भवश्चैव स्थितो याने दिव्ये तं देशमागमत्।
39समेतौ तौ महात्मानौ दृष्ट्वा कर्णधनंजयौ॥ अर्जुनो जयतां कर्णमिति शक्रोऽब्रवीत्तदा।
40जयतामर्जुनं कर्ण इति सूर्योऽभ्यभाषत॥ हत्वार्जुनं मम सुतः कर्णो जयतु संयुगे। हत्वा कर्णं जयत्वद्य मम पुत्रो धनंजयः॥
41इति सूर्यस्यत चैवासीद् विवादो वासवस्य च। पक्षसंस्थितयोस्तत्र तयोर्विबुधसिंहयोः। द्वैपक्ष्यमासीद् देवानामसुराणां च भारत॥
42समेतौ तौ महात्मानौ दृष्ट्वा कणूदनंजयौ। अकम्पन्त त्रयौ लोकाः सहदेववर्षितारणाः॥
43सर्वे देवगणाश्चैव सर्वभूतानि यानि च। यतः पार्थस्ततो देवा यतः कर्णस्ततोऽसुराः॥
44रथयूथपयोः पक्षौ कुरुपाण्डववीरयोः। दृष्ट्वा प्रजापतिं देवाः स्वयम्भुवमचोदयन्॥
45कोऽनयोर्विजयी देव कुरुपाण्डवयोधयोः। समोऽस्तु विजयो देव एतयोर्नरसिंहयो॥
46कर्णार्जुनविवादेन सर्वं संशयितं जगत्। स्वयम्भो ब्रूहि नस्तथ्यमेतयोर्विजयं प्रभो॥ स्वयम्भो ब्रूहि तद्वाक्यं समोऽस्तु विजयोऽनयोः।
47तदुपश्रुत्य मघवा प्रणिपत्य पितामहम्॥ व्यज्ञापयत देवेशमिदं मतिमतां वरः।
48पूर्व भगवता प्रोक्तं कृष्णयोर्विजयो ध्रुवः॥ तत् तथास्तु नमस्तेऽस्तु प्रसीद भगवन् मम।
49ब्रह्येशानावथो वाक्यमूचस्त्रिदशेश्वरम्॥ विजयो ध्रुवमेवास्य विजयस्य महात्मनः। खाण्डवे येन हुतभुकतोषितः सव्यसाचिना॥ स्वर्ग त समनुप्राप्यं साहाय्यं शक्र ते कृतम्।
50कर्णश्च दानवः पक्ष अतः कार्यः पराजयः॥ एवं कृते भवेत् कार्य देवानामेव निश्चितम्। आत्मकार्यं च सर्वेषां गरीयस्त्रिदशेश्वर॥
51महात्मा फाल्गुनश्चापि सत्यधर्मरतः सदा। विजयस्तस्य नयतं जायते नात्र संशयः॥
52तोषितो भगवान् येन महात्मा वृषभध्वजः। कथं वा तस्य न जयो जायते शतलोचन॥
53यस्य चक्रे स्वयं विष्णुः सारथ्यं जगतः प्रभुः। मनस्वी बलवाञ्शूरः कृतास्त्रोऽथ तपोधनः॥
54बिभर्ति च महातेजा धनुर्वेदमशेषतः। पार्थः सर्वगुणेपेतो देवकार्यमिदं यतः॥
55किश्यन्ते पाण्डवा नित्यं वनवासदिभिर्भृशम्। सम्पन्नस्तपसा चैव पर्याप्तः पुरुषर्षभः॥
56अतिक्रमेच माहात्म्याद् दिष्टमप्यर्थपर्ययम्। अतिक्रान्ते च लोकानामभावो नियतं भवेत्॥
57न विद्यते व्यवस्थानं क्रुद्धयोः कृष्णयोः कचित्। स्रष्टारौ जगतश्चैव सततं पुरुषर्षभौ॥
58नरनारायणावतौ पुराणावृषित्तमौ। अनियम्यौ नियन्तारावेतौ तस्मात् परंतपौ।॥
59नैतयोस्तु समः कश्चिद् दिवि वा मानुषेषु वा। अनुगम्यास्त्रयो लोकाः सह देवर्षिचारणैः॥ सर्वदेवगणाश्चापि सर्वभूतानि यानि च। अनयोस्तु प्रभावेण वर्तते निखिलं जगत्॥
60कर्णो लोकानयं मुख्यानाप्नोतु पुरुषर्षभः। कर्णो वैकर्तनः शूरौ विजयस्त्वस्तु कृष्णयोः॥ वसूनां समलोकत्वं मरुतां वा समाप्नुयात्। सहितो द्रोणभीष्माभ्यां नाकलोकमवाप्नुयात्॥
61इत्युक्तो देवदेवाभ्यां सहस्राक्षोऽब्रवीद् वचः। आमन्त्र्य सर्वभूतानि ब्रोशानानुशासनम्॥
62श्रुतं भवद्भिर्यत् प्रोक्तं भगवद्भ्यां जगद्धितम्। तत्तथा नान्यथा तद्धि तिष्ठध्वं विगतज्वराः॥
63इति श्रुत्वेन्द्रवचनं सर्वभूतानि मारिष। विस्मितान्यभवन् राजन् पूजायांचक्रिरे तदा॥ व्यसृजंश्च सुगन्धीनि पुष्पवर्षाणि हर्षिताः। नानारूपाणि विबुधा देवतूर्याण्यवादयन्॥
64दिदक्षवश्चाप्रतिमं द्वैरथं नरसिंहयोः। देवदानवगन्धर्वाः सर्व एवावतस्थिरे॥
65रथौ तयोः श्वेतहयौ दिव्यौ युक्तौ महात्मनोः। यौ तौ कर्णार्जुनौ राजन् प्रहृष्टावभ्यतिष्ठताम्॥
66समागता लोकवीराः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक्। वासुदेवार्जुनौ वीरौ कर्णशल्यौ च भारत॥
67तद् भीरुसंत्रासकर युद्धं समभवत्तदा। अन्योन्यस्पर्धिनोरुग्रं शक्रशम्बरयोरिव॥
68तयोर्ध्वजौ वीतमलौ शुशुभाते रथे स्थितौ। राहुकेतू यथाऽऽकाशे उदितौ जगतः क्षये॥
69कर्णस्याशीविषनिभा रत्नसारमयी दृढा। पुरन्दरधनुःप्रख्या हस्तिकक्ष्या व्यराजत॥
70कपिश्रेष्ठस्तु पार्थस्य व्यादितास्य इवान्तकः। दंष्ट्राभिर्भीषयन् भाभिर्दुर्निरीक्ष्यो रविर्यथा॥
71युद्धाभिलाषुको भूत्वा ध्वजो गाण्डीवधन्वनः। कर्णध्वजमुपातिष्ठत् स्वस्थानाद् वेगवान् कपिः॥ उत्पपात महावेगः कक्ष्यामध्याहनत्तदा। नखैश्च दशनैश्चैव गरुडः पन्नगं यथा॥
72सा किङ्किणीकाभरणा कालपाशोपमाऽऽयसा। अभ्यद्रवत सुसंरब्धा हस्तिकक्ष्याथ तं कपिम्॥
73तयो?रतरे युद्धे द्वैरथे द्यूत आहिते। प्रकुर्वाते ध्वजौ युद्धं पूर्वं पूर्वतरं तदा॥ हया हयानभ्यहेषन् स्पर्धमानाः परस्परम्। अविध्यत् पुण्डरीकाक्षः शल्यं नयनसायकैः॥
74शल्यश्च पुण्डीरकाक्षं तथैवाभिसमैक्षतः। तत्राजयद् वासुदेवः शल्यं नयनसायकैः॥
75कर्णं चाप्यजयद् दृष्टया कुन्तीपुत्रो धनंजयः। अथाब्रवीत्.सूतपुत्रः शल्यमाभाष्य स स्तिमतम्॥१०१ यदि पार्थो रणे हन्यादद्य मामिह कर्हिचित्। किं करिष्यसि संग्रामे शल्य सत्यमथोच्यताम्॥
76शल्य उवाच यदि कर्ण रणे हन्यादद्य त्वां श्वेतवाहनः। उभावेकरथेनाहं हन्यां माधवपाण्डवौ॥
77संजय उवाच एवमेव तु गोििन्दमर्जुन: प्रत्यभाषत। तं प्रहस्याब्रवीत् कृष्णः सत्यं पार्थमिदं वचः॥
78पतेद् दिवाकरः स्थानाच्छुष्येदपि महोदधिः। शैत्यमग्निरियान त्वां हन्यात् कर्णो धनंजय॥
79यदि चैतत् कथञ्जित् स्यालोकपर्यासनं भवेत्। हन्यां कर्णं तथा शल्यं बाहुभ्यामेव संयुगे॥
80इति कृष्णवचः श्रुत्वा प्रहसन् कपिकेतनः। अर्जुनः प्रत्युवाचेदं कृष्णमक्लिष्टकारिणम्॥
81मम तावदपर्याप्तौ कर्णशल्यौ जनार्दन। सपताकध्वजं कर्णं सशल्यस्थावाजिनम्॥ सच्छत्रकवचं चैव सशक्तिसवकार्मुकम्। द्रष्टास्यद्य रणे कृष्ण शरैश्छिन्नमनेकधा॥
82अद्यैव सरथं सावं सशक्तिकवचायुधम्। संचूणितमिवारण्ये पादपं दन्तिता यथा॥
83अद्य राधेयभार्याणां वैधव्यं समुपस्थितम्। ध्रुवं स्वप्नेष्वनिष्टानि ताभिर्दृष्टानि माधव॥
84द्रष्टासि ध्रुवमद्यैव विधवाः कर्णयोषितः। न हि मे शाम्यते मन्युर्यदनेन पुरा कृतम्॥ कृष्णां सभागता दृष्टरा मूढेनादीर्धदर्शिना। अस्मांस्तथावहसता क्षिपता च पुनः पुनः॥
85अद्य द्रष्टासि गोविन्द कर्णमुन्मथितं मया। वारणेनेव मत्तेन पुष्पितं जगतीरुहम्॥
86अद्य ता मधुरा वाचः श्रोतासि मधुसूदन। दिष्ट्या जयसि वार्ष्णेय इति कर्णे निपातिते॥
87अद्याभिमन्युजननीं प्रहृष्टः सान्त्वयिष्यसि। कुन्ती पितृष्वसारं च प्रहृष्टः सञ्जानार्दन॥
88अद्य बाष्पमुखी कृष्णां सान्त्वयिष्यसि माधव। बाग्भिश्चामृतकल्पाभिर्धर्मराजं च पाण्डवम्॥
English
1Sanjaya said Seeing his son Vrishasena thrus killed the energetic Karna shed tears with grief and wrath, his eyes red as copper and advanced to meet his enemy having defied Dhananjaya is fight.
2Then those two cars covered with tiger skins and shinning with lustre looked like two suns facing each other.
3Those scorchers of their enemies, the mighty warriors, with white steeds attached to their cars, looked like the sun and moon of the skies in brilliancy.
4When those two warriors, like Indra and the Bali (son of Birochan) prepared for fight as if to conquer the three words, all the creatures were struck with wonder.
5All the rulers of earth were filled with admiration as those two warriors faced each other with their car wheels rattling their bows twanging and their arrows flying, with whizz, Partha with his ape banner flying and Karna with his banner marked with an elephant and roaring like a lion.
6O Bharata, all the kings began to give vent to lion-like roars (with excitement) seeing those two car warriors engaged with each other and praised them greatly.
7Thousands of fighters, seeing them thus engaged in duel fight, began to sound their arm-pits with the palm of their hands and shook their garments (in excitement).
8The Kauravas struck up their martial music and sounded their conchs to excite and please Karna.
9The Pandavas also for rousing Dhananjaya caused all the sides to resound with the sound of their drums and conchs.
10In that contest between Karna and Arjuna fearful noise arose on account of the shouts and lion-like roars of warriors and for the striking of their palms over their arm-pits.
11All the persons gazed eagerly on those two best of car warriors and most powerful of men as they faced each other adorned with arrows and darts. Both of them were cased in armour and had sword hanging in their belts; they had grey steeds yoked to their cars and both of them had beautiful conchs; both of them were mighty car warriors, one had Shalya for his driver, the other had Krishna. Both had long arms and necks powerful like that of the lion; their eyes looked red with rage and they were decked with golden garlands; their bows seemed to send forth lightning flashes and they were possessed of choicest of weapons. They were being fanned with chowries and white umbrellas were held over their heads; and they were masters of best arrows and looked most beautiful. Both of them were like furious bulls; and they were both broad chested and had short necks like lion and were exceedingly strong. O monarch, summoning each other to coinbat they precipitated upon one another like two powerful bulls in a cowshed with the intention of slaying one another. As they fought they resembled two furious elephants, or angry mountains, or the little snakes of deadly poison or Yama the destroyer of the creation. Roused against each other like Indra and Vritra (Asura) they resembled the sun and the moon in brilliancy and looked like two planets approaching each other in order to burning the world to its end. They were both handsome as the gods and were of godlike prowess having sprung from heavenly fathers. O king, your army were filled with delight seeing those two brave warriors of tiger-like ferocity engaged in battle.
12Beholding those foremost of men Karna and Dhananjaya engaged in combat, it could not be said as to who would be victorious in the end.
13They were both skilful in war and possessed of select weapons and they made the skies ring back with the noise of sounding their arm-pits.
14Both of them were famous for their courage and strength and they were skilful like the (Asura) and the king of gods in war.
15Both resembled Kartavirya or Dasaratha's son (Rama) in battle and looked like the god Vishnu himself in prowess or Bhava himself.
16In that fight, O monarch, both of them had white horses and select chariots and the best of drivers.
17Those two warriors looked beautiful and brilliant on their cars and they were admired by all the Siddhas and Charanas that were present.
18O best of Bharata race, the Dhritarashtras, without losing time, surrounded the noble Karna, who was the best of warriors.
19So Dhristadyumna, with all the Pandavas surrounded the noble Partha matchless in war.
20Your troops, O monarch, began to fight for Karna and the Pandavas in favor of Partha.
21The troops of both the sides were eager witnesses of that great Yama of battle and defeat and victory of either party depended on them (Karna and Arjuna).
22To decide the fate of the war they began that duel fight and our men and the Pandavas stood in front of the field see that fight.
23O king, in that battle those two brave warriors well skilled in warfare, determined to kill each other.
24O master, they looked like two fearful comets when they engaged in that deadly fight.
25O most powerful of the Bharata race, the inhabitants of the skies different in opinion and angry disputes were going on amongst them as to whether Karna or Arjuna would be victorious.
26Also the whole world was uncertain as to the issue of that fight. The gods, Danavas, the Gandharvas, the Pichachas, the Nagas, the Rakshasas differed in their opinions.
27The heavens with all the stars sided Karna and the earth backed Partha as mother wishes her son well.
28O foremost of men, all the mountains, rivers, seas, with trees, herbs and plants were for crowned Arjuna.
29O smiter of enemies, the Asuras, the Yatudhanas, the Guhyakas and ravens and other birds who roam the skies also favoured Arjuna.
30All the valuable jewels, the four Vedas, the Mahabharata, the Upavedas, the Upanishads with all their mysterious contents, the Vasuki and Chitrasena, the Takshaka and Upatakshaka, the mountains and the and all the descendants of the Kadru and their children with all the poisonous great snakes and Nagas were on Arjuna's side. Airavata with his children, the descendants of Saurabhai and Vaikati and the Bhojins all favoured Arjuna the smaller snakes sided Karna.
31The wolves and deer of the wild and other animals and birds of good omen all sided Partha.
32The Vasus, the Maruts, the Siddhas, the Rudras, the Visvadevas, the Asvins, the Agni, the Soma Indra, the Pavana and the ten sides were in favor of Dhananjaya but the Aditya sided Karna. O monarch, the Vaisyas, the Sudras, the Sutas and other half caste people were in favour of Radha's son.
33The Pitris and the heavenly bodies with all their followers and staff, Yama and Vaicravam and Varuna were for Arjuna. The Brahmanas, Kshatriyas, the gifts (Dakshinas), the sacred sacrifices were in favor of Arjuna.
34The Pretas, the Pichaches, animals and birds of prey, the Rakshasas, the sea monsters, the dogs and jackals were on Karna's side.
35The different sets of Rajarshis were for the son of Pandu. O monarch, all the Gandharvas with Tumburu as their head were in Arjuna's favor.
36The different tribes of Gandharvas and Apsaras and the descendants of Pradha and Mauni and many sages riding on wolves, deers, elephants, horses and cars and others on foot or riding on the clouds and the wind came to see that combat between Karna and Arjuna.
37O monarch, the Gods, Danavas Yakshas, Nagas, the birds, the learned Rishis well versed in the Vedas, the Pitris who live upon Swadha, the Sciences and asceticism and herbs of heavenly qualities all came and with great noise took their position in the sky.
38Brahma together with Bhava (Mahadeva) with all the Bramharishis and Monsters of creation driving in excellent cars also came to that place.
39As those two noble warriors engaged in fight Shakra (Indra) himself wished that Arjuna might conquer Karna.
40Surya wished that Karna might conquer Arjuna. One said my son Karna will gain victory and the other said my son Arjuna will be victorious.
41Thus they of lion like-prowess disputed for each other taking different sides. Seeing those two noble warriors face each other in fight the Asuras took one side and the gods the other.
42The gods, the Rishis and all the creations of the three worlds began to shake with fear sceing that fight.
43All the Gods favoured Partha and the Asuras Karna and all the creations felt an interest either for the Pandava warrior or the Kuru warrior.
44Seeing (Brahma) the master of creation who had no father (self born) all the Gods requested him to make the issue of that fight between those two foremost of men to be equal,
45The whole creation will be destroyed if Karna and Arjuna continued this fight O, self born one; only speak the word that these two will be equally successful.
46O sovereign! The entire universe fell in the trap of illusion when Karna and Arjuna fought against cach other. O Svayambhu! Tell us facts regarding their victory. Speak in a manner so as their equal victory is indicated.
47Hearing this Brahma and Ishana said to the king of the celestials the noble Vijaya (Arjuna) will surely gain victory.
48O sacred one, you have said before that the two Krishnas are sure to gain victory, he then pleased and let that be the case now.
49Then Brahma and Mahadev told Indra-Arjuna will surely gain victory. O Shakra, Savyasachin has pleased the eater of sacrifices (Agni) in Khandava forest and also helped him when he came to Heaven.
50Karna takes part with the Danavas and he deserves to be defeated so the intentions of the gods will be fulfilled. One should always he careful about his business
51O king of Heaven, as the noble minded Phalgun is truthful and virtuous undoubtedly he must always be the conqueror.
52O you with hundred eyes, why will not he be victorious, who both pleased the noble and sacred God who has the bull marked on his banner.
53Partha has the master of the world Vishnu himself as his driver besides he is a hero, is very powerful and is virtuous at the same time.
54He is of active body, master of the science of weapons and has all qualities, and he should conquer because the Gods wish it to be so.
55Arjuna is always religion abiding and truthful. He will therefore, acquire victory definitely. Nothing like doubt can be raised in it.
56By his great prowess Partha can overrule destiny itself whether it be in his favour or not; when he means he can destroy all creatures.
57When those two Krishnas are roused, they care not for anything and those two foremost of men are creators of real and unreal matters.
58They are the ancient and good Rishis Nara and Narayana; they have no fear and they are smiters of all enemies and cannot be ruled by any one; they rule over all.
59Either in Heaven or earth there is none to equal them; they are above all the Heavenly Rishis and Charanas of the three worlds, all the Gods and creatures come after them; they are properly speaking the main stay of the whole world.
60Let Karna, the son of Vikartan, who is foremost of men and who is a brave warrior, attain the best region and let him be like the Vasus or Maruts; let him be adored in heaven with Bhishma and Drona, but let the two Krishnas be victorious.
61When those two greatest of Gods (Brahma and Ishana) said so the God with thousand eyes respectfully bowed to their words and himself said to other creatures.
62You hear what the two Gods say for the good of the whole world and it must surely be so and no otherwise; so rest assured.
63O my lord king, hearing Indra say these words all creatures admired and praised that deity. The inhabitants of heaven then sounded their horns and showered many sorts of sweet scented flowers.
64And actually all the Gods, Danavas and Gandharvas waited anxiously to see that unrivaled duel between those two men of leonine prowess.
65O monarch, both the cars, ridden by Karna and Arjuna, had gray steeds loudly as they careered with beautiful banners on their tops.
66Many brave warriors came near Vasudeva and Arjuna and also near Shalya and Karna and sounded their conchs.
67Then began that fight which struck terror into the hearts of cowards and like Sakra and Samvara the warriors rushed fiercely against each other.
68Like the planets Rahu and Ketu appearing in the sky at the time of the destruction of the whole world the banners of those two heroes looked very brilliant and beautiful.
69The elephant's rope of Karna's standard which was very strong and decked with jewels and precious stones resembled a poisonous snake and the bow of Indra in beauty (as it fluttered).
70The great ape of Partha, opening its fearful and broad jaws, struck terror in to the hearts of all and became difficult to look at like the son.
71The ape, on the banner of Gandiva, being willing to fight all on sudden, left his place, lept upon Karna's banner, like Gadura swooping down upon a snake and began to tear the elephant rope standard fiercely with its nails and teeth.
72The elephant's rope, which was strong as iron and adorned with strings of small bells, which resembled the fatal noose (of Yama), becoming wrathful pressed against the ape.
73Thus in that terrible duel between those two great warriors and which was the result of their match game in dice, their banners first fought with each other and the horses of the one neighed at the horses of the other, Keshava, whose eyes were like lotuses, looked towards Shalya with piercing glances who returned them in the like manner.
74Similarly, Shalya look at Sri Krishna lotus eyed but victory, there was acquired by Sri Krishna. He defeated Shalya by a shot of eye as acute as arrow.
75Dhananjaya the son of Kunti conquered Karna. Then Suta's son with a smile asked Shalya-"O friend, tell me the truth what would you do if I am killed today by Partha".
76Shalya said The king of Madras said-"O Karna, if you are today killed by this grey-horsed Arjuna I alone on a single car will put both Madhava and Phalguna to death."
77Sanjaya said Arjuna also asked Govinda the same question and Krishna spoke to Partha these words having deep meaning.
78O Dhananjaya, the sun may come down and be displaced, the earth itself may be crushed with a thousand pieces, the fire may become cold but Karna will never kill you.
79But if it so happens you must know that revolution of the word is near and as for myself I will send both Shalya and Kama to the Pluto's den with my army:
80Arjuna, who was ape-bannered, hearing these words smiled and told Krishna whose prowess was inexhaustible.
81O Janardana, Shalya and Karna both together is no match to me and today O Krishna, you will see how I destroy Karna with Shalya, his banners, car, horses, his umbrella, his armour, his bows and arrows all together with my shafts in the battle.
82As the elephant, with his tusks, rends into pieces a tree in a forest so I will this day crush him with armour, his car, horses, arrows and other weapons into atoms.
83O Madhava, the day of widowhood for the wives of Radha's son is very near and surely they must have dreamt of the coming evil last night.
84Surely you will today see Karna's wives will become widows. I cannot check my rage when I think of evils done to us by this (thoughtless) fool when Krishna was taken forcibly before the assembly and he used abusive language to us and laughed.
85As the furious elephant destroys a tree with all its blossoms and flowers in anger so O Govinda, I will knock him down today.
86Today after Karna is no more, O Slayer of Madhu, you will hear those pleasant words, i.e. by good fortune, O you of Vrishni's race, you have conquered.
87Today you shall be able to console the mother of Abhimanyu with a free conscience by pay back the debt of the enemies in their own coin and also joyfully soothe your maternal aunt Kunti.
88O Madhava, today you shall be able to comfort Krishna, on whose faced drops to tears and always trickling down and to speak pleasant sweet words to King Yudhishthira the just.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — अपने पुत्र वृषसेन को इस प्रकार मारा गया देखकर तेजस्वी कर्ण शोक और क्रोध से आँसू बहाने लगे; उनके नेत्र ताँबे के समान लाल हो उठे और वे धनञ्जय को युद्ध के लिए ललकारते हुए अपने शत्रु का सामना करने आगे बढ़े।
2तब व्याघ्रचर्म से आच्छादित और तेज से देदीप्यमान वे दोनों रथ एक-दूसरे के सम्मुख खड़े दो सूर्यों के समान जान पड़े।
3अपने रथों में श्वेत अश्व जुते हुए वे शत्रुसंतापक महाबली योद्धा दीप्ति में आकाश के सूर्य और चन्द्रमा के समान दिखाई देते थे।
4जब वे दोनों योद्धा इन्द्र और विरोचनपुत्र बलि के समान, मानो तीनों लोकों को जीतने के लिए, युद्ध को उद्यत हुए, तब समस्त प्राणी विस्मय से भर उठे।
5जब वे दोनों योद्धा एक-दूसरे के सम्मुख हुए — उनके रथों के पहिए खड़खड़ा रहे थे, धनुष टंकार कर रहे थे और बाण सनसनाते हुए उड़ रहे थे, पार्थ की कपिध्वजा लहरा रही थी और कर्ण की हाथी के चिह्न वाली ध्वजा फहरा रही थी तथा वे सिंह के समान गरज रहे थे — तब पृथ्वी के समस्त शासक प्रशंसा से भर उठे।
6हे भरतवंशी! उन दोनों महारथियों को परस्पर भिड़ा हुआ देखकर समस्त राजा (उत्तेजना से) सिंह के समान गर्जना करने लगे और उनकी अत्यन्त प्रशंसा करने लगे।
7उन्हें इस प्रकार द्वन्द्वयुद्ध में प्रवृत्त देखकर सहस्रों योद्धा अपनी हथेलियों से अपनी काँखें बजाने लगे और (उत्तेजना में) अपने वस्त्र फहराने लगे।
8कौरवों ने कर्ण को उत्साहित तथा प्रसन्न करने के लिए अपने रणवाद्य बजाए और शंख फूँके।
9पाण्डवों ने भी धनञ्जय को उत्साहित करने के लिए अपने नगाड़ों और शंखों की ध्वनि से समस्त दिशाओं को गुँजा दिया।
10कर्ण और अर्जुन के उस संग्राम में योद्धाओं के हर्षनाद, सिंह के समान गर्जनाओं तथा काँखों पर हथेलियों के आघात से भयंकर कोलाहल उठ खड़ा हुआ।
11समस्त जन उन दोनों श्रेष्ठ महारथियों तथा महाबली पुरुषों को उत्सुकता से निहारने लगे, जो बाणों और भालों से सुसज्जित होकर एक-दूसरे के सम्मुख खड़े थे। दोनों कवच धारण किए हुए थे और दोनों की कमर में तलवारें लटक रही थीं; दोनों के रथों में धूसर अश्व जुते हुए थे और दोनों के पास सुन्दर शंख थे; दोनों ही महारथी थे — एक का सारथि शल्य था, दूसरे के कृष्ण। दोनों की भुजाएँ लम्बी थीं और ग्रीवाएँ सिंह के समान बलिष्ठ; क्रोध से उनके नेत्र लाल दिखाई दे रहे थे और वे स्वर्ण की मालाओं से सुशोभित थे; उनके धनुष मानो बिजली की चमक बिखेर रहे थे और वे श्रेष्ठ अस्त्रों से सम्पन्न थे। उन पर चँवर डुलाए जा रहे थे और उनके मस्तकों पर श्वेत छत्र तने हुए थे; वे उत्तम बाणों के स्वामी थे और परम सुन्दर दिखाई देते थे। दोनों ही मदमत्त वृषभों के समान थे; दोनों के वक्षस्थल विशाल और ग्रीवाएँ सिंह के समान छोटी थीं तथा दोनों अत्यन्त बलवान् थे। हे महाराज! एक-दूसरे को युद्ध के लिए ललकारते हुए वे दोनों उसी प्रकार परस्पर टूट पड़े जैसे एक ही गोशाला के दो बलवान् वृषभ एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से भिड़ जाते हैं। युद्ध करते हुए वे दो मदमत्त हाथियों, अथवा क्रुद्ध पर्वतों, अथवा घोर विषधर सर्पों, अथवा सृष्टि के संहारक यम के समान जान पड़ते थे। इन्द्र और वृत्रासुर के समान एक-दूसरे के विरुद्ध उत्तेजित वे दोनों दीप्ति में सूर्य और चन्द्रमा के समान थे और संसार को अन्ततः भस्म करने के लिए परस्पर निकट आते हुए दो ग्रहों के समान दिखाई देते थे। दोनों देवताओं के समान सुन्दर थे और दिव्य पिताओं से उत्पन्न होने के कारण देवतुल्य पराक्रम से सम्पन्न थे। हे राजन्! व्याघ्र के समान उग्र उन दोनों वीर योद्धाओं को युद्ध में प्रवृत्त देखकर आपकी सेना हर्ष से भर उठी।
12पुरुषश्रेष्ठ कर्ण और धनञ्जय को युद्ध में प्रवृत्त देखकर यह कहना कठिन था कि अन्ततः विजय किसकी होगी।
13दोनों युद्धकला में निपुण थे और श्रेष्ठ अस्त्रों से सम्पन्न थे, और वे अपनी काँखें बजाकर आकाश को प्रतिध्वनित कर रहे थे।
14दोनों अपने साहस और बल के लिए प्रसिद्ध थे और युद्ध में असुरराज तथा देवराज के समान निपुण थे।
15दोनों युद्ध में कार्तवीर्य अथवा दशरथपुत्र राम के समान थे और पराक्रम में साक्षात् विष्णु अथवा भव (शिव) के समान दिखाई देते थे।
16हे महाराज! उस युद्ध में दोनों के अश्व श्वेत थे, दोनों के रथ उत्तम थे और दोनों के सारथि श्रेष्ठ थे।
17वे दोनों योद्धा अपने रथों पर सुन्दर और देदीप्यमान दिखाई दे रहे थे, और वहाँ उपस्थित समस्त सिद्ध तथा चारण उनकी प्रशंसा कर रहे थे।
18हे भरतश्रेष्ठ! धृतराष्ट्र के पुत्रों ने विलम्ब किए बिना योद्धाओं में श्रेष्ठ महामना कर्ण को चारों ओर से घेर लिया।
19इसी प्रकार धृष्टद्युम्न ने समस्त पाण्डवों सहित युद्ध में अद्वितीय महामना पार्थ को घेर लिया।
20हे महाराज! आपकी सेना कर्ण के पक्ष में और पाण्डव पार्थ के पक्ष में युद्ध करने लगे।
21दोनों पक्षों की सेनाएँ उस महासमर की उत्सुक साक्षी बनीं, क्योंकि दोनों पक्षों की हार और जीत उन्हीं दोनों (कर्ण और अर्जुन) पर निर्भर थी।
22युद्ध का भाग्य निश्चित करने के लिए उन दोनों ने वह द्वन्द्वयुद्ध आरम्भ किया, और हमारे तथा पाण्डवों के सैनिक उस युद्ध को देखने के लिए रणभूमि के सम्मुख खड़े हो गए।
23हे राजन्! उस युद्ध में युद्धकला में भली-भाँति निपुण वे दोनों वीर योद्धा एक-दूसरे का वध करने के लिए कृतसंकल्प थे।
24हे स्वामी! उस घातक युद्ध में प्रवृत्त होने पर वे दोनों भयंकर धूमकेतुओं के समान जान पड़ते थे।
25हे भरतवंश के महाबली नरेश! आकाशवासी भी परस्पर भिन्न मत रखते थे, और उनमें इस विषय पर तीखे विवाद चल रहे थे कि विजय कर्ण की होगी या अर्जुन की।
26समस्त संसार भी उस युद्ध के परिणाम के विषय में अनिश्चित था। देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग और राक्षस — सबके मत भिन्न-भिन्न थे।
27समस्त नक्षत्रों सहित आकाश कर्ण के पक्ष में था, और पृथ्वी उसी प्रकार पार्थ का समर्थन कर रही थी जिस प्रकार माता अपने पुत्र का कल्याण चाहती है।
28हे पुरुषश्रेष्ठ! समस्त पर्वत, नदियाँ, समुद्र तथा वृक्ष, ओषधियाँ और लताएँ — सब किरीटधारी अर्जुन के पक्ष में थे।
29हे शत्रुसंहारक! असुर, यातुधान, गुह्यक तथा आकाश में विचरने वाले कौए और अन्य पक्षी भी अर्जुन के पक्ष में थे।
30समस्त बहुमूल्य रत्न, चारों वेद, महाभारत, उपवेद, अपने समस्त रहस्यमय विषयों सहित उपनिषद्, वासुकि और चित्रसेन, तक्षक और उपतक्षक, पर्वत तथा कद्रू के समस्त वंशज और उनकी सन्तानें, समस्त विषधर महासर्प और नाग — सब अर्जुन के पक्ष में थे। ऐरावत अपनी सन्तानों सहित, सुरभि तथा वैकटी के वंशज और भोजिन् — सब अर्जुन के पक्ष में थे, जबकि छोटे सर्प कर्ण के पक्ष में थे।
31वन के भेड़िए और मृग तथा अन्य शुभ शकुन वाले पशु-पक्षी — सब पार्थ के पक्ष में थे।
32वसु, मरुद्गण, सिद्ध, रुद्र, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अग्नि, सोम, इन्द्र, पवन तथा दसों दिशाएँ धनञ्जय के पक्ष में थीं, किन्तु आदित्य कर्ण के पक्ष में थे। हे महाराज! वैश्य, शूद्र, सूत तथा अन्य वर्णसंकर जन राधापुत्र के पक्ष में थे।
33पितर तथा अपने समस्त अनुचरों और परिजनों सहित आकाशचारी ज्योतिर्गण, यम, वैश्रवण (कुबेर) और वरुण अर्जुन के पक्ष में थे। ब्राह्मण, क्षत्रिय, दक्षिणाएँ तथा पवित्र यज्ञ भी अर्जुन के पक्ष में थे।
34प्रेत, पिशाच, हिंसक पशु-पक्षी, राक्षस, समुद्री जलजन्तु, कुत्ते और सियार कर्ण के पक्ष में थे।
35विविध राजर्षिगण पाण्डुपुत्र के पक्ष में थे। हे महाराज! तुम्बुरु को अपना प्रमुख मानने वाले समस्त गन्धर्व अर्जुन के पक्ष में थे।
36गन्धर्वों और अप्सराओं की विविध जातियाँ, प्रधा तथा मौनी के वंशज और अनेक ऋषि — कुछ भेड़ियों, मृगों, हाथियों, अश्वों और रथों पर सवार होकर, कुछ पैदल तथा कुछ मेघों और वायु पर आरूढ़ होकर — कर्ण और अर्जुन का वह द्वन्द्वयुद्ध देखने आए।
37हे महाराज! देवता, दानव, यक्ष, नाग, पक्षी, वेदों के ज्ञाता विद्वान् ऋषि, स्वधा पर जीवन धारण करने वाले पितर, विद्याएँ, तपस्या और दिव्य गुणों वाली ओषधियाँ — सब आकर महान् कोलाहल के साथ आकाश में अपना स्थान ग्रहण कर बैठे।
38ब्रह्मा भी भव (महादेव) तथा समस्त ब्रह्मर्षियों और सृष्टि के महाकाय प्राणियों सहित उत्तम विमानों पर आरूढ़ होकर वहाँ पधारे।
39जब वे दोनों महामना योद्धा युद्ध में प्रवृत्त हुए, तब स्वयं शक्र (इन्द्र) ने यह कामना की कि अर्जुन कर्ण को जीत ले।
40सूर्य ने यह कामना की कि कर्ण अर्जुन को जीत ले। एक ने कहा — "मेरा पुत्र कर्ण विजय प्राप्त करेगा", और दूसरे ने कहा — "मेरा पुत्र अर्जुन विजयी होगा।"
41इस प्रकार सिंह के समान पराक्रमी वे दोनों भिन्न-भिन्न पक्ष लेकर परस्पर विवाद करने लगे। उन दोनों महामना योद्धाओं को युद्ध में आमने-सामने देखकर असुरों ने एक पक्ष लिया और देवताओं ने दूसरा।
42उस युद्ध को देखकर देवता, ऋषि तथा तीनों लोकों के समस्त प्राणी भय से काँपने लगे।
43समस्त देवता पार्थ के पक्ष में थे और असुर कर्ण के, तथा समस्त प्राणी या तो पाण्डव योद्धा में या कुरु योद्धा में रुचि रखते थे।
44सृष्टि के स्वामी, पितृरहित (स्वयम्भू) ब्रह्मा को देखकर समस्त देवताओं ने उनसे प्रार्थना की कि वे उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों के उस युद्ध का परिणाम समान कर दें।
45"हे स्वयम्भू! यदि कर्ण और अर्जुन का यह युद्ध इसी प्रकार चलता रहा तो समस्त सृष्टि नष्ट हो जाएगी; आप केवल इतना वचन कह दीजिए कि ये दोनों समान रूप से सफल होंगे।"
46"हे प्रभो! जब से कर्ण और अर्जुन परस्पर युद्ध कर रहे हैं, तब से समस्त विश्व मोह के जाल में फँस गया है। हे स्वयम्भू! उनकी विजय के विषय में हमें यथार्थ बताइए — और इस प्रकार कहिए जिससे दोनों की समान विजय सूचित हो।"
47यह सुनकर ब्रह्मा और ईशान ने देवराज से कहा — "महामना विजय (अर्जुन) निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे।"
48(इन्द्र ने कहा —) "हे पूज्य! आपने पहले भी कहा है कि दोनों कृष्ण निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे।" तब वे प्रसन्न हुए और बोले — "अब भी वैसा ही हो।"
49तब ब्रह्मा और महादेव ने इन्द्र से कहा — "अर्जुन निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे। हे शक्र! सव्यसाची ने खाण्डव वन में हविष्यभोजी अग्नि को तृप्त किया था और स्वर्ग में आने पर तुम्हारी सहायता भी की थी।
50कर्ण दानवों का पक्ष लेता है और वह पराजित होने के ही योग्य है; इस प्रकार देवताओं का अभिप्राय पूर्ण होगा। मनुष्य को अपने कार्य के विषय में सदा सावधान रहना चाहिए।
51हे स्वर्गाधिपति! महामना फाल्गुन सत्यनिष्ठ और धर्मात्मा हैं, अतः निःसन्देह उन्हें सदा विजयी ही होना चाहिए।
52हे शतनेत्रधारी! जिसने वृषभचिह्न वाली ध्वजा धारण करने वाले उन महान् और पवित्र देव को प्रसन्न किया है, वह भला विजयी क्यों न होगा?
53पार्थ के सारथि स्वयं जगत्स्वामी विष्णु हैं; इसके अतिरिक्त वे स्वयं वीर हैं, अत्यन्त बलवान् हैं और साथ ही धर्मात्मा भी हैं।
54वे फुर्तीले शरीर वाले, अस्त्रविद्या के आचार्य और समस्त गुणों से सम्पन्न हैं; उन्हें विजय प्राप्त करनी ही चाहिए, क्योंकि देवताओं की भी यही इच्छा है।
55अर्जुन सदा धर्म का पालन करने वाले और सत्यवादी हैं। अतः वे निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे। इसमें सन्देह जैसी कोई बात उठ ही नहीं सकती।
56पार्थ अपने महान् पराक्रम से भाग्य को भी लाँघ सकते हैं, चाहे वह उनके अनुकूल हो या न हो; यदि वे चाहें तो समस्त प्राणियों का संहार कर सकते हैं।
57जब वे दोनों कृष्ण क्रुद्ध हो उठते हैं, तब वे किसी की भी परवाह नहीं करते; वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ सत् और असत् — दोनों के स्रष्टा हैं।
58वे प्राचीन और परम पावन ऋषि नर और नारायण हैं; उन्हें कोई भय नहीं है, वे समस्त शत्रुओं के संहारक हैं और किसी के वश में नहीं आ सकते; वे ही सब पर शासन करते हैं।
59स्वर्ग में अथवा पृथ्वी पर उनके समान कोई नहीं है; वे तीनों लोकों के समस्त देवर्षियों और चारणों से ऊपर हैं, समस्त देवता और प्राणी उनके पश्चात् आते हैं; वस्तुतः वे ही समस्त संसार के आधार हैं।
60पुरुषश्रेष्ठ और वीर योद्धा विकर्तनपुत्र कर्ण उत्तम लोक प्राप्त करें और वसुओं अथवा मरुद्गणों के समान हों; भीष्म और द्रोण के साथ स्वर्ग में उनकी पूजा हो — किन्तु विजय दोनों कृष्णों की ही हो।"
61जब उन दोनों महान् देवों (ब्रह्मा और ईशान) ने ऐसा कहा, तब सहस्रनेत्रधारी देव ने आदरपूर्वक उनके वचनों को शिरोधार्य किया और स्वयं अन्य प्राणियों से कहा —
62"समस्त संसार के कल्याण के लिए इन दोनों देवों ने जो कहा है, उसे सुन लो; निश्चय ही वैसा ही होगा, अन्यथा नहीं; अतः निश्चिन्त रहो।"
63हे मेरे स्वामी राजन्! इन्द्र के ये वचन सुनकर समस्त प्राणियों ने उन देव की प्रशंसा और स्तुति की। तब स्वर्गवासियों ने अपने वाद्य बजाए और अनेक प्रकार के सुगन्धित पुष्प बरसाए।
64और सचमुच समस्त देवता, दानव और गन्धर्व सिंह के समान पराक्रमी उन दोनों पुरुषों के उस अद्वितीय द्वन्द्वयुद्ध को देखने के लिए उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा करने लगे।
65हे महाराज! कर्ण और अर्जुन — दोनों के रथों में धूसर अश्व जुते थे, और वे अपने शिखरों पर सुन्दर ध्वजाएँ फहराते हुए प्रचण्ड शब्द करते हुए दौड़ रहे थे।
66अनेक वीर योद्धा वासुदेव और अर्जुन के तथा शल्य और कर्ण के समीप आए और उन्होंने अपने शंख बजाए।
67तब वह युद्ध आरम्भ हुआ जो कायरों के हृदय में आतंक भर देता था, और शक्र तथा शम्बर के समान वे दोनों योद्धा प्रचण्ड वेग से एक-दूसरे पर टूट पड़े।
68प्रलयकाल में आकाश में प्रकट होने वाले राहु और केतु ग्रहों के समान उन दोनों वीरों की ध्वजाएँ अत्यन्त देदीप्यमान और सुन्दर दिखाई दे रही थीं।
69कर्ण की ध्वजा पर अंकित हाथी बाँधने की वह रस्सी, जो अत्यन्त सुदृढ़ थी और रत्नों तथा बहुमूल्य मणियों से जड़ी हुई थी, फहराते समय सौन्दर्य में विषधर सर्प तथा इन्द्रधनुष के समान जान पड़ती थी।
70पार्थ का वह विशाल वानर अपने भयंकर और चौड़े जबड़े खोलकर सबके हृदयों में आतंक भर रहा था और सूर्य के समान उसकी ओर देखना कठिन हो गया था।
71गाण्डीव की ध्वजा पर बैठा वह वानर सहसा युद्ध करने को उद्यत होकर अपना स्थान छोड़कर कर्ण की ध्वजा पर उसी प्रकार कूद पड़ा जैसे गरुड़ सर्प पर झपटता है, और अपने नखों तथा दाँतों से हाथी बाँधने की उस रस्सी के चिह्न वाली ध्वजा को उग्रता से नोचने लगा।
72हाथी बाँधने की वह रस्सी, जो लोहे के समान दृढ़ थी, छोटी-छोटी घण्टियों की लड़ियों से सुशोभित थी और (यम के) कालपाश के समान जान पड़ती थी, क्रुद्ध होकर उस वानर से जा भिड़ी।
73इस प्रकार उन दोनों महारथियों के उस भयंकर द्वन्द्वयुद्ध में, जो उनकी द्यूतक्रीड़ा का ही परिणाम था, पहले उनकी ध्वजाएँ परस्पर लड़ीं और एक के अश्व दूसरे के अश्वों पर हिनहिनाने लगे; कमल के समान नेत्रों वाले केशव ने शल्य की ओर भेदक दृष्टि से देखा और शल्य ने भी उसी प्रकार उन्हें देखा।
74इसी प्रकार शल्य ने कमलनयन श्रीकृष्ण की ओर देखा, किन्तु उसमें विजय श्रीकृष्ण की ही हुई। उन्होंने बाण के समान तीक्ष्ण दृष्टि के एक ही प्रहार से शल्य को परास्त कर दिया।
75इसी प्रकार कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने कर्ण को जीत लिया। तब सूतपुत्र ने मुस्कराते हुए शल्य से पूछा — "हे मित्र! सत्य बताइए, यदि आज पार्थ के हाथों मैं मारा गया तो आप क्या करेंगे?"
76शल्य ने कहा — मद्रराज बोले — "हे कर्ण! यदि आज इस धूसर अश्वों वाले अर्जुन के हाथों तुम मारे गए, तो मैं अकेला ही एक ही रथ पर सवार होकर माधव और फाल्गुन — दोनों का वध कर डालूँगा।"
77सञ्जय ने कहा — अर्जुन ने भी गोविन्द से यही प्रश्न पूछा, और कृष्ण ने पार्थ से ये गम्भीर अर्थ वाले वचन कहे।
78हे धनञ्जय! सूर्य भले ही अपने स्थान से गिरकर च्युत हो जाए, पृथ्वी भले ही सहस्र खण्डों में चूर हो जाए, अग्नि भले ही शीतल हो जाए — किन्तु कर्ण तुम्हारा वध कभी नहीं कर सकेगा।
79और यदि ऐसा हो ही जाए तो जान लो कि जगत् का प्रलय निकट है; और जहाँ तक मेरी बात है, मैं अपनी सेना सहित शल्य और कर्ण — दोनों को यमराज के धाम भेज दूँगा।
80कपिध्वज अर्जुन ये वचन सुनकर मुस्कराए और अक्षय पराक्रमी कृष्ण से बोले —
81हे जनार्दन! शल्य और कर्ण — दोनों मिलकर भी मेरे सामने कुछ नहीं हैं; और हे कृष्ण, आज आप देखेंगे कि मैं युद्ध में अपने बाणों से कर्ण को शल्य, उसकी ध्वजाओं, रथ, अश्वों, छत्र, कवच तथा धनुष-बाणों सहित किस प्रकार नष्ट कर देता हूँ।
82जिस प्रकार हाथी वन में अपने दाँतों से वृक्ष को चीरकर टुकड़े-टुकड़े कर देता है, उसी प्रकार मैं आज उसे उसके कवच, रथ, अश्वों, बाणों तथा अन्य अस्त्रों सहित चूर-चूर कर दूँगा।
83हे माधव! राधापुत्र की पत्नियों के वैधव्य का दिन अत्यन्त निकट है, और निश्चय ही उन्होंने बीती रात आने वाले उस अनिष्ट का स्वप्न देखा होगा।
84निश्चय ही आज आप कर्ण की पत्नियों को विधवा होते देखेंगे। जब कृष्णा (द्रौपदी) को बलपूर्वक सभा में घसीटा गया था और इस (विवेकहीन) मूढ़ ने हमें अपशब्द कहकर हँसी उड़ाई थी — उन अत्याचारों का स्मरण करते ही मैं अपना क्रोध रोक नहीं पाता।
85जिस प्रकार क्रुद्ध मदमत्त हाथी अपने कोप में किसी वृक्ष को उसके समस्त फूलों और मंजरियों सहित नष्ट कर देता है, उसी प्रकार हे गोविन्द, मैं आज उसे मार गिराऊँगा।
86हे मधुसूदन! आज कर्ण के न रहने पर आप वे प्रिय वचन सुनेंगे — "हे वृष्णिवंशी! सौभाग्य से आपने विजय प्राप्त की।"
87आज आप शत्रुओं को उन्हीं के सिक्के में ऋण चुकाकर निश्चिन्त मन से अभिमन्यु की माता को सान्त्वना दे सकेंगे, और अपनी बुआ कुन्ती को भी हर्षपूर्वक ढाढ़स बँधा सकेंगे।
88हे माधव! आज आप कृष्णा (द्रौपदी) को, जिनके मुख से सदा आँसुओं की बूँदें ढुलकती रहती हैं, सान्त्वना दे सकेंगे और धर्मराज युधिष्ठिर से भी प्रिय एवं मधुर वचन कह सकेंगे।
Nepali
1सञ्जयले भने — आफ्ना पुत्र वृषसेनलाई यसरी मारिएको देखेर तेजस्वी कर्ण शोक र क्रोधले आँसु झार्न थाले; उनका नेत्र तामाजस्तै राता भए र उनी धनञ्जयलाई युद्धका लागि ललकार्दै आफ्ना शत्रुको सामना गर्न अघि बढे।
2तब बाघको छालाले ढाकिएका र तेजले देदीप्यमान ती दुवै रथ एकअर्काको सामु उभिएका दुई सूर्यजस्तै देखिए।
3आफ्ना रथमा श्वेत अश्व जोतिएका ती शत्रुसन्तापक महाबली योद्धाहरू दीप्तिमा आकाशका सूर्य र चन्द्रमाजस्तै देखिन्थे।
4जब ती दुवै योद्धा इन्द्र र विरोचनपुत्र बलिजस्तै, मानौँ तीनै लोक जित्नका लागि, युद्धका लागि उद्यत भए, तब सम्पूर्ण प्राणी विस्मयले भरिए।
5जब ती दुवै योद्धा एकअर्काको सामु आए — तिनीहरूका रथका पाङ्ग्रा खडखडाइरहेका थिए, धनुष टङ्कार गरिरहेका थिए र बाण सनसनाउँदै उडिरहेका थिए, पार्थको कपिध्वजा लहराइरहेको थियो र कर्णको हात्तीको चिह्न भएको ध्वजा फरफराइरहेको थियो तथा तिनीहरू सिंहझैँ गर्जिरहेका थिए — तब पृथ्वीका सम्पूर्ण शासक प्रशंसाले भरिए।
6हे भरतवंशी! ती दुवै महारथीलाई परस्पर भिडेको देखेर सम्पूर्ण राजाहरू (उत्तेजनाले) सिंहझैँ गर्जन थाले र तिनीहरूको अत्यन्त प्रशंसा गर्न थाले।
7तिनीहरूलाई यसरी द्वन्द्वयुद्धमा प्रवृत्त देखेर हजारौँ योद्धाले आफ्ना हत्केलाले काखी बजाउन थाले र (उत्तेजनामा) आफ्ना वस्त्र फरफराउन थाले।
8कौरवहरूले कर्णलाई उत्साहित तथा प्रसन्न पार्नका लागि आफ्ना रणवाद्य बजाए र शङ्ख फुके।
9पाण्डवहरूले पनि धनञ्जयलाई उत्साहित पार्न आफ्ना नगरा र शङ्खको ध्वनिले सम्पूर्ण दिशा गुन्जाइदिए।
10कर्ण र अर्जुनको त्यस सङ्ग्राममा योद्धाहरूका हर्षनाद, सिंहजस्ता गर्जन तथा काखीमा हत्केलाका आघातले भयङ्कर कोलाहल उठ्यो।
11सम्पूर्ण जन ती दुवै श्रेष्ठ महारथी तथा महाबली पुरुषलाई उत्सुकतापूर्वक हेर्न थाले, जो बाण र भालाले सुसज्जित भई एकअर्काको सामु उभिएका थिए। दुवैले कवच धारण गरेका थिए र दुवैको कम्मरमा तरवार झुन्डिएका थिए; दुवैका रथमा धूसर अश्व जोतिएका थिए र दुवैसँग सुन्दर शङ्ख थिए; दुवै नै महारथी थिए — एउटाका सारथि शल्य थिए, अर्काका कृष्ण। दुवैका पाखुरा लामा थिए र घाँटी सिंहजस्तै बलिष्ठ; क्रोधले तिनीहरूका नेत्र राता देखिन्थे र तिनीहरू स्वर्णका मालाले सुशोभित थिए; तिनीहरूका धनुष मानौँ बिजुलीको चमक छरिरहेका थिए र तिनीहरू श्रेष्ठ अस्त्रले सम्पन्न थिए। तिनीहरूमाथि चौँरी हल्लाइँदै थियो र तिनीहरूका शिरमाथि श्वेत छत्र तानिएका थिए; तिनीहरू उत्तम बाणका स्वामी थिए र परम सुन्दर देखिन्थे। दुवै नै मदमत्त साँढेजस्तै थिए; दुवैका छाती विशाल र घाँटी सिंहजस्तै छोटा थिए तथा दुवै अत्यन्त बलवान् थिए। हे महाराज! एकअर्कालाई युद्धका लागि ललकार्दै ती दुवै त्यसरी नै परस्पर जाइलागे जसरी एउटै गोठका दुई बलिया साँढे एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले भिड्छन्। युद्ध गर्दा तिनीहरू दुई मदमत्त हात्ती, अथवा क्रुद्ध पर्वत, अथवा घोर विषधर सर्प, अथवा सृष्टिका संहारक यमजस्तै देखिन्थे। इन्द्र र वृत्रासुरझैँ एकअर्काविरुद्ध उत्तेजित ती दुवै दीप्तिमा सूर्य र चन्द्रमाजस्तै थिए र संसारलाई अन्ततः भस्म पार्नका लागि परस्पर नजिक आइरहेका दुई ग्रहजस्तै देखिन्थे। दुवै देवताजस्तै सुन्दर थिए र दिव्य पिताबाट जन्मेका कारण देवतुल्य पराक्रमले सम्पन्न थिए। हे राजन्! बाघजस्तै उग्र ती दुवै वीर योद्धालाई युद्धमा प्रवृत्त देखेर तपाईंको सेना हर्षले भरियो।
12पुरुषश्रेष्ठ कर्ण र धनञ्जयलाई युद्धमा प्रवृत्त देखेर अन्ततः विजय कसको हुनेछ भन्न कठिन थियो।
13दुवै युद्धकलामा निपुण थिए र श्रेष्ठ अस्त्रले सम्पन्न थिए, र तिनीहरू आफ्ना काखी बजाएर आकाश प्रतिध्वनित पारिरहेका थिए।
14दुवै आफ्नो साहस र बलका लागि प्रसिद्ध थिए र युद्धमा असुरराज तथा देवराजजस्तै निपुण थिए।
15दुवै युद्धमा कार्तवीर्य अथवा दशरथपुत्र रामजस्तै थिए र पराक्रममा साक्षात् विष्णु अथवा भव (शिव)जस्तै देखिन्थे।
16हे महाराज! त्यस युद्धमा दुवैका अश्व श्वेत थिए, दुवैका रथ उत्तम थिए र दुवैका सारथि श्रेष्ठ थिए।
17ती दुवै योद्धा आफ्ना रथमा सुन्दर र देदीप्यमान देखिन्थे, र त्यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण सिद्ध तथा चारणहरूले तिनीहरूको प्रशंसा गरिरहेका थिए।
18हे भरतश्रेष्ठ! धृतराष्ट्रका पुत्रहरूले ढिलाइ नगरी योद्धाहरूमा श्रेष्ठ महामना कर्णलाई चारैतिरबाट घेरे।
19त्यसै गरी धृष्टद्युम्नले सम्पूर्ण पाण्डवसहित युद्धमा अद्वितीय महामना पार्थलाई घेरे।
20हे महाराज! तपाईंको सेना कर्णको पक्षमा र पाण्डवहरू पार्थको पक्षमा युद्ध गर्न थाले।
21दुवै पक्षका सेनाहरू त्यस महासमरका उत्सुक साक्षी बने, किनभने दुवै पक्षको हार र जित तिनै दुई (कर्ण र अर्जुन)मा निर्भर थियो।
22युद्धको भाग्य निश्चित गर्नका लागि ती दुवैले त्यो द्वन्द्वयुद्ध सुरु गरे, र हाम्रा तथा पाण्डवहरूका सिपाहीहरू त्यो युद्ध हेर्नका लागि रणभूमिको सामु उभिए।
23हे राजन्! त्यस युद्धमा युद्धकलामा राम्ररी निपुण ती दुवै वीर योद्धा एकअर्काको वध गर्न कृतसङ्कल्प थिए।
24हे स्वामी! त्यस घातक युद्धमा प्रवृत्त हुँदा ती दुवै भयङ्कर धूमकेतुजस्तै देखिन्थे।
25हे भरतवंशका महाबली नरेश! आकाशवासीहरू पनि परस्पर भिन्न मत राख्दथे, र तिनीहरूमा विजय कर्णको हुने कि अर्जुनको भन्ने विषयमा तीखा विवाद चलिरहेका थिए।
26सम्पूर्ण संसार पनि त्यस युद्धको परिणामका विषयमा अनिश्चित थियो। देवता, दानव, गन्धर्व, पिशाच, नाग र राक्षस — सबैका मत भिन्नभिन्न थिए।
27सम्पूर्ण नक्षत्रसहित आकाश कर्णको पक्षमा थियो, र पृथ्वीले त्यसरी नै पार्थको समर्थन गरिरहेकी थिइन् जसरी आमाले आफ्नो छोराको कल्याण चाहन्छिन्।
28हे पुरुषश्रेष्ठ! सम्पूर्ण पर्वत, नदी, समुद्र तथा वृक्ष, औषधि र लताहरू — सबै किरीटधारी अर्जुनको पक्षमा थिए।
29हे शत्रुसंहारक! असुर, यातुधान, गुह्यक तथा आकाशमा विचरण गर्ने काग र अन्य पक्षीहरू पनि अर्जुनको पक्षमा थिए।
30सम्पूर्ण बहुमूल्य रत्न, चारै वेद, महाभारत, उपवेद, आफ्ना सम्पूर्ण रहस्यमय विषयसहित उपनिषद्, वासुकि र चित्रसेन, तक्षक र उपतक्षक, पर्वत तथा कद्रूका सम्पूर्ण वंशज र तिनका सन्तान, सम्पूर्ण विषधर महासर्प र नागहरू — सबै अर्जुनको पक्षमा थिए। ऐरावत आफ्ना सन्तानसहित, सुरभि तथा वैकटीका वंशज र भोजिन् — सबै अर्जुनको पक्षमा थिए, जब कि साना सर्पहरू कर्णको पक्षमा थिए।
31वनका ब्वाँसा र मृग तथा अन्य शुभ शकुन भएका पशुपक्षी — सबै पार्थको पक्षमा थिए।
32वसु, मरुद्गण, सिद्ध, रुद्र, विश्वेदेव, अश्विनीकुमार, अग्नि, सोम, इन्द्र, पवन तथा दसै दिशा धनञ्जयको पक्षमा थिए, तर आदित्य कर्णको पक्षमा थिए। हे महाराज! वैश्य, शूद्र, सूत तथा अन्य वर्णसङ्कर जनहरू राधापुत्रको पक्षमा थिए।
33पितर तथा आफ्ना सम्पूर्ण अनुचर र परिजनसहित आकाशचारी ज्योतिर्गण, यम, वैश्रवण (कुबेर) र वरुण अर्जुनको पक्षमा थिए। ब्राह्मण, क्षत्रिय, दक्षिणा तथा पवित्र यज्ञहरू पनि अर्जुनको पक्षमा थिए।
34प्रेत, पिशाच, हिंस्रक पशुपक्षी, राक्षस, समुद्री जलजन्तु, कुकुर र स्यालहरू कर्णको पक्षमा थिए।
35विविध राजर्षिगण पाण्डुपुत्रको पक्षमा थिए। हे महाराज! तुम्बुरुलाई आफ्नो प्रमुख मान्ने सम्पूर्ण गन्धर्वहरू अर्जुनको पक्षमा थिए।
36गन्धर्व र अप्सराहरूका विविध जाति, प्रधा तथा मौनीका वंशज र अनेक ऋषिहरू — कोही ब्वाँसा, मृग, हात्ती, अश्व र रथमा सवार भई, कोही पैदल तथा कोही मेघ र वायुमा आरूढ भई — कर्ण र अर्जुनको त्यो द्वन्द्वयुद्ध हेर्न आए।
37हे महाराज! देवता, दानव, यक्ष, नाग, पक्षी, वेदका ज्ञाता विद्वान् ऋषि, स्वधामा जीवन धारण गर्ने पितर, विद्याहरू, तपस्या र दिव्य गुण भएका औषधिहरू — सबै आएर महान् कोलाहलसहित आकाशमा आफ्नो स्थान ग्रहण गरी बसे।
38ब्रह्मा पनि भव (महादेव) तथा सम्पूर्ण ब्रह्मर्षि र सृष्टिका महाकाय प्राणीहरूसहित उत्तम विमानमा आरूढ भई त्यहाँ पधारे।
39जब ती दुवै महामना योद्धा युद्धमा प्रवृत्त भए, तब स्वयं शक्र (इन्द्र)ले अर्जुनले कर्णलाई जितून् भन्ने कामना गरे।
40सूर्यले कर्णले अर्जुनलाई जितून् भन्ने कामना गरे। एउटाले भने — "मेरो पुत्र कर्णले विजय प्राप्त गर्नेछ", र अर्काले भने — "मेरो पुत्र अर्जुन विजयी हुनेछ।"
41यसरी सिंहजस्तै पराक्रमी ती दुवैले भिन्नभिन्न पक्ष लिएर परस्पर विवाद गर्न थाले। ती दुवै महामना योद्धालाई युद्धमा आमनेसामने देखेर असुरहरूले एउटा पक्ष लिए र देवताहरूले अर्को।
42त्यो युद्ध देखेर देवता, ऋषि तथा तीनै लोकका सम्पूर्ण प्राणी भयले काँप्न थाले।
43सम्पूर्ण देवता पार्थको पक्षमा थिए र असुरहरू कर्णको, तथा सम्पूर्ण प्राणी कि त पाण्डव योद्धामा कि त कुरु योद्धामा रुचि राख्दथे।
44सृष्टिका स्वामी, पितृरहित (स्वयम्भू) ब्रह्मालाई देखेर सम्पूर्ण देवताहरूले उहाँसँग ती दुवै पुरुषश्रेष्ठको त्यस युद्धको परिणाम समान पारिदिनुहोस् भनी प्रार्थना गरे।
45"हे स्वयम्भू! कर्ण र अर्जुनको यो युद्ध यसै गरी चलिरह्यो भने सम्पूर्ण सृष्टि नष्ट हुनेछ; तपाईंले बस यति वचन भनिदिनुहोस् कि यी दुवै समान रूपले सफल हुनेछन्।"
46"हे प्रभो! जबदेखि कर्ण र अर्जुन परस्पर युद्ध गरिरहेका छन्, तबदेखि सम्पूर्ण विश्व मोहको जालमा फसेको छ। हे स्वयम्भू! तिनीहरूको विजयका विषयमा हामीलाई यथार्थ बताउनुहोस् — र यसरी भन्नुहोस् जसबाट दुवैको समान विजय सूचित होस्।"
47यो सुनेर ब्रह्मा र ईशानले देवराजलाई भने — "महामना विजय (अर्जुन)ले निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछन्।"
48(इन्द्रले भने —) "हे पूज्य! तपाईंले पहिले पनि भन्नुभएको छ कि दुवै कृष्णले निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछन्।" तब उहाँहरू प्रसन्न भई भन्नुभयो — "अब पनि त्यसै होस्।"
49तब ब्रह्मा र महादेवले इन्द्रलाई भने — "अर्जुनले निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछन्। हे शक्र! सव्यसाचीले खाण्डव वनमा हविष्यभोजी अग्निलाई तृप्त पारेका थिए र स्वर्गमा आउँदा तिम्रो सहायता पनि गरेका थिए।
50कर्णले दानवहरूको पक्ष लिन्छ र ऊ पराजित हुनकै योग्य छ; यसरी देवताहरूको अभिप्राय पूर्ण हुनेछ। मानिसले आफ्नो कार्यका विषयमा सधैँ सावधान रहनुपर्दछ।
51हे स्वर्गाधिपति! महामना फाल्गुन सत्यनिष्ठ र धर्मात्मा छन्, त्यसैले निःसन्देह उनी सधैँ विजयी नै हुनुपर्दछ।
52हे शतनेत्रधारी! जसले वृषभचिह्न भएको ध्वजा धारण गर्ने ती महान् र पवित्र देवलाई प्रसन्न पारेका छन्, ती भला विजयी किन नहोऊन्?
53पार्थका सारथि स्वयं जगत्स्वामी विष्णु हुनुहुन्छ; यसबाहेक उनी आफैँ वीर छन्, अत्यन्त बलवान् छन् र साथसाथै धर्मात्मा पनि छन्।
54उनी फुर्तिला शरीर भएका, अस्त्रविद्याका आचार्य र सम्पूर्ण गुणले सम्पन्न छन्; उनले विजय प्राप्त गर्नै पर्दछ, किनभने देवताहरूको पनि यही इच्छा हो।
55अर्जुन सधैँ धर्मको पालन गर्ने र सत्यवादी छन्। त्यसैले उनले निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछन्। यसमा सन्देहजस्तो कुनै कुरा उठ्नै सक्दैन।
56पार्थ आफ्नो महान् पराक्रमले भाग्यलाई पनि नाघ्न सक्छन्, चाहे त्यो उनको अनुकूल होस् वा नहोस्; उनी चाहन्छन् भने सम्पूर्ण प्राणीहरूको संहार गर्न सक्छन्।
57जब ती दुवै कृष्ण क्रुद्ध हुन्छन्, तब तिनीहरू कसैको पनि पर्वाह गर्दैनन्; ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ सत् र असत् — दुवैका स्रष्टा हुन्।
58तिनीहरू प्राचीन र परम पावन ऋषि नर र नारायण हुन्; तिनीहरूलाई कुनै भय छैन, तिनीहरू सम्पूर्ण शत्रुहरूका संहारक हुन् र कसैको वशमा आउन सक्दैनन्; तिनीहरू नै सबैमाथि शासन गर्दछन्।
59स्वर्गमा अथवा पृथ्वीमा तिनीहरूजस्तो कोही छैन; तिनीहरू तीनै लोकका सम्पूर्ण देवर्षि र चारणहरूभन्दा माथि छन्, सम्पूर्ण देवता र प्राणीहरू तिनीहरूपछि आउँछन्; वस्तुतः तिनीहरू नै सम्पूर्ण संसारका आधार हुन्।
60पुरुषश्रेष्ठ र वीर योद्धा विकर्तनपुत्र कर्णले उत्तम लोक प्राप्त गरून् र वसु अथवा मरुद्गणजस्तै होऊन्; भीष्म र द्रोणसँगै स्वर्गमा तिनको पूजा होस् — तर विजय दुवै कृष्णकै होस्।"
61जब ती दुवै महान् देव (ब्रह्मा र ईशान)ले यसो भन्नुभयो, तब सहस्रनेत्रधारी देवले आदरपूर्वक उहाँहरूका वचन शिरोधार्य गरे र स्वयं अन्य प्राणीहरूलाई भने —
62"सम्पूर्ण संसारको कल्याणका लागि यी दुवै देवले जे भन्नुभएको छ, त्यो सुन; निश्चय नै त्यस्तै हुनेछ, अन्यथा होइन; त्यसैले निश्चिन्त रहो।"
63हे मेरा स्वामी राजन्! इन्द्रका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण प्राणीहरूले ती देवको प्रशंसा र स्तुति गरे। तब स्वर्गवासीहरूले आफ्ना वाद्य बजाए र अनेक प्रकारका सुगन्धित पुष्प बर्साए।
64र साँच्चै सम्पूर्ण देवता, दानव र गन्धर्वहरू सिंहजस्तै पराक्रमी ती दुवै पुरुषको त्यो अद्वितीय द्वन्द्वयुद्ध हेर्नका लागि उत्सुकतापूर्वक पर्खन थाले।
65हे महाराज! कर्ण र अर्जुन — दुवैका रथमा धूसर अश्व जोतिएका थिए, र ती आफ्ना टुप्पामा सुन्दर ध्वजा फरफराउँदै प्रचण्ड शब्द गर्दै दौडिरहेका थिए।
66अनेक वीर योद्धा वासुदेव र अर्जुनको तथा शल्य र कर्णको नजिक आए र तिनीहरूले आफ्ना शङ्ख बजाए।
67तब त्यो युद्ध सुरु भयो जसले कायरहरूको हृदयमा आतङ्क भरिदिन्थ्यो, र शक्र तथा शम्बरझैँ ती दुवै योद्धा प्रचण्ड वेगले एकअर्कामाथि जाइलागे।
68प्रलयकालमा आकाशमा प्रकट हुने राहु र केतु ग्रहजस्तै ती दुवै वीरका ध्वजाहरू अत्यन्त देदीप्यमान र सुन्दर देखिँदै थिए।
69कर्णको ध्वजामा अङ्कित हात्ती बाँध्ने त्यो डोरी, जो अत्यन्त सुदृढ थियो र रत्न तथा बहुमूल्य मणिले जडिएको थियो, फरफराउँदा सौन्दर्यमा विषधर सर्प तथा इन्द्रधनुषजस्तै देखिन्थ्यो।
70पार्थको त्यो विशाल वानरले आफ्ना भयङ्कर र चौडा बङ्गारा खोलेर सबैका हृदयमा आतङ्क भरिरहेको थियो र सूर्यजस्तै त्यसतर्फ हेर्न कठिन भइसकेको थियो।
71गाण्डीवको ध्वजामा बसेको त्यो वानर एक्कासि युद्ध गर्न उद्यत भई आफ्नो स्थान छाडेर कर्णको ध्वजामा त्यसरी नै हामफाल्यो जसरी गरुड सर्पमाथि झम्टिन्छ, र आफ्ना नङ्ग्रा तथा दाँतले हात्ती बाँध्ने त्यो डोरीको चिह्न भएको ध्वजा उग्रतापूर्वक कोतर्न थाल्यो।
72हात्ती बाँध्ने त्यो डोरी, जो फलामजस्तै दृढ थियो, साना-साना घण्टीका लहरले सुशोभित थियो र (यमको) कालपाशजस्तै देखिन्थ्यो, क्रुद्ध भई त्यस वानरसँग जाइभिड्यो।
73यसरी ती दुवै महारथीको त्यस भयङ्कर द्वन्द्वयुद्धमा, जो तिनीहरूकै द्यूतक्रीडाको परिणाम थियो, पहिले तिनीहरूका ध्वजा परस्पर लडे र एउटाका अश्वहरू अर्काका अश्वहरूमाथि हिनहिनाउन थाले; कमलजस्ता नेत्र भएका केशवले शल्यतर्फ भेदक दृष्टिले हेरे र शल्यले पनि त्यसै गरी उनलाई हेरे।
74त्यसै गरी शल्यले कमलनयन श्रीकृष्णतर्फ हेरे, तर त्यसमा विजय श्रीकृष्णकै भयो। उहाँले बाणजस्तै तीक्ष्ण दृष्टिको एउटै प्रहारले शल्यलाई परास्त पारिदिनुभयो।
75त्यसै गरी कुन्तीपुत्र धनञ्जयले कर्णलाई जिते। तब सूतपुत्रले मुस्कुराउँदै शल्यसँग सोधे — "हे मित्र! सत्य बताउनुहोस्, आज पार्थका हातबाट म मारिएँ भने तपाईं के गर्नुहुनेछ?"
76शल्यले भने — मद्रराजले भने — "हे कर्ण! आज यस धूसर अश्व भएका अर्जुनका हातबाट तिमी मारियौ भने, म एक्लै एउटै रथमा चढेर माधव र फाल्गुन — दुवैको वध गरिदिनेछु।"
77सञ्जयले भने — अर्जुनले पनि गोविन्दसँग यही प्रश्न सोधे, र कृष्णले पार्थलाई यी गम्भीर अर्थ भएका वचन भने।
78हे धनञ्जय! सूर्य आफ्नो स्थानबाट खसेर च्युत भए पनि, पृथ्वी हजार टुक्रामा चूर भए पनि, अग्नि शीतल भए पनि — कर्णले तिम्रो वध कहिल्यै गर्न सक्नेछैन।
79र यदि त्यस्तो भइहाल्यो भने जान कि जगत्को प्रलय नजिक छ; र जहाँसम्म मेरो कुरा छ, म आफ्नो सेनासहित शल्य र कर्ण — दुवैलाई यमराजको धाम पठाइदिनेछु।
80कपिध्वज अर्जुन यी वचन सुनेर मुस्कुराए र अक्षय पराक्रमी कृष्णलाई भने —
81हे जनार्दन! शल्य र कर्ण — दुवै मिलेर पनि मेरो सामु केही होइनन्; र हे कृष्ण, आज तपाईंले देख्नुहुनेछ कि म युद्धमा आफ्ना बाणले कर्णलाई शल्य, उसका ध्वजा, रथ, अश्व, छत्र, कवच तथा धनुषबाणसहित कसरी नष्ट पारिदिन्छु।
82जसरी हात्तीले वनमा आफ्ना दाँतले रूखलाई चिरेर टुक्राटुक्रा पारिदिन्छ, त्यसरी नै म आज उसलाई उसको कवच, रथ, अश्व, बाण तथा अन्य अस्त्रसहित चूरचूर पारिदिनेछु।
83हे माधव! राधापुत्रका पत्नीहरूको वैधव्यको दिन अत्यन्त नजिक छ, र निश्चय नै तिनीहरूले बितेको रात आउँदै गरेको त्यस अनिष्टको सपना देखेका होलान्।
84निश्चय नै आज तपाईंले कर्णका पत्नीहरूलाई विधवा भएको देख्नुहुनेछ। जब कृष्णा (द्रौपदी)लाई बलपूर्वक सभामा घिसारिएको थियो र यस (विवेकहीन) मूढले हामीलाई अपशब्द भनेर हाँसो उडाएको थियो — ती अत्याचार सम्झनासाथ म आफ्नो क्रोध रोक्न सक्दिनँ।
85जसरी क्रुद्ध मदमत्त हात्तीले आफ्नो कोपमा कुनै रूखलाई त्यसका सम्पूर्ण फूल र मन्जरीसहित नष्ट पारिदिन्छ, त्यसरी नै हे गोविन्द, म आज उसलाई मारेर ढालिदिनेछु।
86हे मधुसूदन! आज कर्ण नरहेपछि तपाईंले ती प्रिय वचन सुन्नुहुनेछ — "हे वृष्णिवंशी! सौभाग्यले तपाईंले विजय प्राप्त गर्नुभयो।"
87आज तपाईंले शत्रुहरूलाई तिनीहरूकै सिक्कामा ऋण चुक्ता गरेर निश्चिन्त मनले अभिमन्युकी आमालाई सान्त्वना दिन सक्नुहुनेछ, र आफ्नी फुपू कुन्तीलाई पनि हर्षपूर्वक ढाडस दिन सक्नुहुनेछ।
88हे माधव! आज तपाईंले कृष्णा (द्रौपदी)लाई, जसको मुखबाट सधैँ आँसुका थोपा झर्दै रहन्छन्, सान्त्वना दिन सक्नुहुनेछ र धर्मराज युधिष्ठिरलाई पनि प्रिय एवं मधुर वचन भन्न सक्नुहुनेछ।