Karna Parva — Dreadful battle
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 81
Sanskrit
1संजय उवाच तं प्रयान्त महारेगैरश्वैः कपिवरध्वजम्। युद्धायाभ्यद्रवन वीराः कुरूणां नवती रथाः॥
2कृत्व संशप्तका घोरं शपथं पारलौकिकम्। परिवर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्रं रणेऽर्जुनम्॥
3कृष्णः श्वेतान् महावेगानश्वान् काञ्चनभूषणान्। मुक्ताजालप्रतिच्छन्नान् प्रेषीत् कर्णरथं प्रति॥
4ततः कर्णरथं यान्तमरिघ्नं तं धनंजयम्। बाणवरभिनन्तः संशप्ततरथा ययुः॥
5त्वरमाणास्तु तान् सर्वान् ससूतेष्वसनध्वजान्। जघान् नवतिं वीरानुर्जुनो निशितैः शरैः॥
6तेऽपतन्त हता बाणैर्नानारूपैः किरीटिना। सविमाना यथा सिद्धाः स्वर्गात् पुण्यक्षये तथा॥
7ततः सरथनागाश्वाः कुरवाः कुरुसत्तमम्। निर्भया भरतश्रेष्ठमभ्यवर्तन्त फाल्गुनम्॥
8तदायस्तमनुष्याश्वमुदीवर्णवरवारणम्। पुत्राणां ते महासैन्यं समरौत्सीद् धनंजयम्॥
9शक्तयष्टितोमरप्रासैगडदानिस्त्रिंशसायकैः। प्राच्छादयन् महेष्वासाः कुरवः कुरुनन्दनम्॥
10तामन्तरिक्षे विततां शस्त्रवृष्टिं समन्ततः। व्यधमत् पाण्डवो बाणैस्तमः सूर्य इवाशुभिः॥
11ततो म्लेच्छाः स्थिता मत्तैस्त्रयोदशशतैर्गजैः। पार्श्वतो व्यहनन् पार्थं तव पुत्रस्य शासनात्॥
12कर्णिनालीकनाराचैस्तोमरप्रासशक्तिभिः। मुसलैर्भिन्दिपालैश्च रथस्थं पार्थमार्दयन्॥
13तां शस्त्रवृष्टिमतुलां द्विपहस्तैः प्रवेरिताम्। चिच्छेद निशितैर्भल्लैरर्धचन्दैश्च फाल्गुनः॥
14अथ तान् द्विरदान् सर्वान नानालिङ्गैः शरोत्तमैः। सपताकध्वजारोहान् गिरीन् वज्रेरिवाहनत्॥
15ते हेमपुलैरिषुभिरर्दिता हेममालिनः। हताः पेतुर्महानागाः साग्निज्वाला इराद्रयः॥
16ततो गाण्डीवनि?षो महानासीद् विशाम्पते। स्तनतां कूजतां चैव मनुष्यगजवाजिनाम्॥
17कुञ्जराश्च हता राजन् दुद्रुवुस्ते समन्ततः। अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश॥ स्था हीना महाराज रथिर्भिर्वाजिभिस्तथा। गन्धर्वनगराकारा दृश्यन्ते स्म सहस्रशः॥
18अश्वारोहा महाराज धावमाना इतस्ततः। तत्र तत्रैव दृश्यन्ते निहताः पार्थसायकैः॥
19तस्मिन क्षणे पाण्डवस्य बाह्वोर्बलमदृश्यत। यत् सादिनो वारणांश्च रथांश्चैकोऽजयद् युधि॥
20ततस्त्र्यङ्गेण महता बलेन भरतर्षभ। दृष्ट्वा परिवृतं राजन् भीमसेनः किरीमिनम्॥ हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान् कतिचिद् रथान्। जवेनाभ्यद्रवद राजन् धनंजयरथं प्रति॥
21ततस्तत् प्राद्रवत् सैन्यं हतभूयिष्ठमातुरम्। दृष्ट्वार्जुन तदा भीमो जगाम् भ्रातरं प्रति॥
22हातविशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महाबलान्। भीमो व्यधमदश्रान्तो गदापाणिर्महाहवे॥
23कालरात्रिमिवात्युग्रां नरनागाश्वभोजनाम्। प्राकाराट्टपुरद्वारणीमतिदारुणाम्॥ ततो गदां नृनागाश्वेष्वाशु भीमो व्यवासृजत्। सा जघान बहूनश्वानश्वारोहांश्च मारिष।॥
24कार्णायसतनुत्राणान् नरानश्वांश्च पाण्डवः। पोथयामास गदया सशब्दं तेऽपतन हताः॥
25दन्तैर्दशन्तो वसुधां शेरते क्षतजोक्षिताः। भग्नमूर्धास्थिचरणा: क्रव्यादगणभोजनाः॥
26असृड्यासवसाभिश्च तृप्तिमभ्यागता गदा। अस्थीन्यप्यश्नती तस्थौ कालरात्रीव दुर्दशा॥
27सहस्राणि दशाश्वानां हत्वा पत्तींश्च भूयसा। भीमोऽभ्यधावत् संक्रुद्धो गदापाणिरितस्ततः॥ गदापाणिं ततो भीमं दृष्ट्वा भारत तावकाः। मेनिरे समनुप्राप्तं कालदण्डोद्यतं यमम्॥
28स मत्त इव मातङ्गः संक्रुद्धः पाण्डुनन्दनः। प्रविवेश जगानीकं मकरः सागर यथा॥
29विगाह्य च गजानीकं प्रगृह्य महतीं गदाम्। क्षणेन भीमः संक्रुद्धस्तन्निन्ये यमसादनम्॥
30गजान् सकङ्कटान् मत्तान् सारोहान् सपताकिनः। पततः समपश्याम सपक्षान् पर्वतानिव॥ हत्वा तु तदु गजानीकं भीमसेनो महाबलः। पुनः स्वरथमास्थाय पृष्ठतोऽर्जुनमभ्ययात॥
31ततः पराङ्मुखप्रायं निरुत्साहं बलं तव। व्यालम्बत महाराज प्रायशः शस्त्रवेष्टितम्॥
32विलम्बमानं तत् सैन्यमप्रदल्भमवस्थितम्। दृष्ट्वा प्राच्छादयद् बाणैरर्जुनः प्राणतपनैः॥
33नराश्वरथमातङ्गाः युधि गाण्डीवधन्वना। शरव्रातैश्चिता रेजुः कदम्बा इव केसरैः॥
34ततः कुरूणामभवदीर्तनादो महान् नृप। नास्श्वनागासुहरैर्वध्यतामर्जुनेषुभिः॥
35हाहाकृतं भृशं लीयमानं परस्परम्। अलातचक्रवात् सैन्यं तदाभ्रमत तावकम्॥
36ततस्तद् युद्धमभवत् कुरूमां सुमहद् बलैः। न ह्यत्रासीदनिर्भित्रो रथः सादी हयो गजः॥
37आदीप्तमिव तत् सैन्यं शरैश्छिन्नतनुच्छदम्। आसीत् सुशोणितक्किनं फुल्लाशोकवनं यथा॥
38तं दृष्ट्वा कुरवस्तत्र विक्रान्तं सव्यसाचिनम्। निराशाः समपद्यन्त सर्वे कर्णस्य जीविते॥
39अविषद्यं तु पार्थस्य शरसमप्तामाहवे। मत्वा न्यवर्तन् कुरवो जिता गाण्डीवधन्वना॥
40ते हित्वा समरे कर्ण वध्यमानाश्च सायकैः। प्रदुद्रुवुर्दिशो भीताश्चक्रुशुश्चापि सूतजम्॥
41अभ्यद्रवत तान् पार्थः किरशरशतान् बहून। हर्षयन् पाण्डवान् योधान् भीमसेनपुरोगमान्॥
42पुत्रास्तु ते महाराज जग्मुः कर्णस्थ प्रति। अगाधे मज्जता तेषां द्वीपः कर्णोऽभवत्तदा॥
43कुरवो हि महाराज निर्विषाः पन्नगा इष। कर्णमेवोपलीयन्त भयाद् गाण्डीवधन्वनः॥
44यथा सर्वाणि भूतानि मृत्योर्भीतानि मारिष। धर्ममेवोपलीयन्ते कर्मवन्ति हि यानि च॥ तथा कर्ण महेष्वास, पुत्रास्तव नराधिपः। उपालीयन्त संत्रासात् पाण्डवस्य महात्मनः॥
45ताशोणितपरिक्किन्नान् विषमस्थाशरातुरान्। मा भैष्ठेत्यब्रवीत् कर्णो ह्यभीतो मामितेति च॥
46सम्भग्नं हि बलं दृष्ट्वा बलात् पार्थेन तावकम्। धनुर्विस्फारयन् कर्णस्तस्थौ शत्रुजिघांसया॥
47तान् प्रदुतान् कुरून् दृष्ट्वा कर्णः शस्त्रभृतां वरः। संचिन्तयित्वा पार्थस्य वधे दने मनः श्वसन्॥
48विस्फार्य सुमहचापं ततश्चाधिरथिवृषः। पञ्चलान् पुनराधावत् पश्यतः सव्यसाचिनाः॥
49ततः क्षणेन क्षितिपाः क्षतजप्रतिमेक्षणाः। कर्णं ववर्षुर्बाणैधैर्यथा मेघा महीधरम्॥
50ततः शरसहस्राणि कर्णमुक्तानि मारिष। व्ययोजयन्त पञ्चालन् प्राणैः प्राणभृतां वर॥ तत्र शब्दो महानासीत् पञ्चालानां महामते। वध्यतां सूतपुत्रेण मित्रार्थे मित्रगृद्धिना॥
English
1Sanjaya said As the great ape-bannered Arjuna was advancing with swift horses, he was attacked by ninety brave car-warriors of the Kauravas.
2Taking sacred oaths those mighty warriors surrounded that foremost of men Arjuna.
3But those swift horses of Arjuna decked with gold and strings of pearls were directed by Krishna towards Karna's car.
4As the destroyer of his enemies, Dhananjaya was advancing towards Karna's car, he was followed by the ninety Samsaptaka car warriors who werc pouring down arrows him.
5Then Arjuna, with sharp arrows, cut-off their bows, banners and sent them all with their drivers to the other world.
6As Siddhas (pure souls) are obliged to have a fall from heaven with their cars, when their virtues wear off, so those warriors were all knocked down by Kiriti's various weapons.
7Then many Kauravas with their horses, elephants and cars boldly faced that foremnost man of Kuru and Bharata races viz. Phalguni.
8Then many spirited men of your sons' great army with numbers of horses and mighty and select elephants in front obstructed Dhananjaya's further progress.
9Then that descendant of the line of Kuru race was surrounded by many great archers of the Kaurava army who were throwing lances, swords, cutlasses, darts and maces and other weapons upon him and covered him.
10The son of Pandu with his own weapons baffled those hosts of arrows which covered the skies even as the sun shines out in its own splendour dispelling the darkness by the power of the rays.
11Then the son of Pandu was attacked on the side by thirteen hundred Mlecha troops on furious and unruly elephants.
12Partha on his chariot was distressed, by Nalikas, lances, darts spears, Kampanas, barbed arrows and other sorts throwing at him by them.
13Phalguni cut-off with his broad-edged and crescent-shaped sharp arrows all those hosts of excellent weapons, although some of them were thrown by elephants with their tusks.
14As the mountain is broken to pieces by thunder, so those elephants, with their riders and their standards were knocked down by various choice shafts (from Arjuna).
15Those mighty elephants adorned with golden necklaces, being distressed by goldwinged arrows, fell down dead.
16The twang of the Gandiva was prominent amid the loud shouts and distressful noises of hosts of men, elephants and horses.
17O king, elephants and rider-less horses being hurt began to fly hither and thither and numberless cars without horses and riders could be seen there changing their forms like smoke when rising into the sky resembling the city of Gandharvas.
18O monarch, many of your cavalry when flying on all directions were struck down lifeless by Partha's arrows.
19At that time Arjuna displayed the marvellous strength of his arms by destroying in battle, alone and unaided, car-warriors horsemen and elephants.
20O foremost of the Bharata race, Bhimasena, seeing the Kiritin was thus surrounded by the three different kinds of troops, O king, left the few remnant of your car warriors and quickly came up to Arjuna's car.
21Seeing Bhimasena advance towards his brother those distressed men that were left unslain took to their heels.
22Bhima of inexhaustible prowess, with mace in his hand, slaughtered in that great battle the remnant of the mighty Kaurava cavalry that were left after the havoc made by Arjuna.
23O sire, Bhima by his fearful mace "which was deadly as the black night of death, which was capable of pulling down walls, gates of cities and horses and whose food was, men, elephants and horses, slaughtered innumerable riders and horses.
24The son of Pandu knocked down horses and men with black armour on, by his mace; they all came crumbling down with great noise.
25Covered with blood, with heads, bones and legs broken, they biting the earth i.e. (eating dust) became food for animals gf prey.
26That mace, appeared with drinking blood, also eating flesh, bones and marrow and became terrible to look at like the black night of death.
27Bhima slaughtered ten thousand horse and numberless infantry and was running to and fro in wrath, with mace in hand; and your troops, O Bharata, seeing him thought that the Pluto himself has come among them, armed with his death-dealing wand.
28The wrathful son of Pandu, who looked like an unruly elephant, himself forced his way with the elephant division (of his enemies) as a Makara takes him sweeping dive in the sea.
29Thus entering the army Bhima by the help of his mighty mace sent them all to the region of Pluto in no time.
30We could see the furious elephants cased in mail, with riders and banners, tumbling down on all sides like so many winged mountains and the powerful Bhimasena thus exterminating the elephant division went back to his car and joined Arjuna's rear.
31O king, your very army, about to fly, being thus slain and surrounded on all sides, with weapons, lost all energy and being greatly confounded, was at their wit's end as to what to do.
32Arjuna, seeing that host in that humble plight and so confounded, began to shower death-dealing shafts upon them.
33Elephants, horses, cars and men being thus covered by arrows shot by the holder of Gandiva they looked like the handsome Kadamva flower with the filaments of it.
34O monarch, thus hurt by Arjuna's arrows which were putting on end to elephants, carwarriors and horses, the Kaurava troops gave vent to loud lamentations.
35Your troops, panic-stricken, kept close to each other and were turning round from this side to that side like a wheel on fire.
36The great fighting still went on between the Kurus and (Arjuna) and all the elephants, horses, cavalry and car-warriors were wounded i.e. (no body came out scatheless).
37Resembling a forest of blooming Asoka the troops, streaming with blood, with their armours broken, looked red as if they were ablaze with fire.
38Seeing Savyasachin (Arjuna) display so much prowess, all the Kauravas despaired of Karna's life.
39The Kauravas, beaten by Partha, the wielder of the Gandiva, not being able to bear the brunt of the battle, gave up fighting.
40Distressed to death by (Arjuna's) shafts they all, leaving Karna, began to disperse themselves on all directions abusing the son of Suta all the time.
41The Pandava warriors, with Bhimasena at their head, were all very happy to see Partha follow the flying columns shooting inany hundreds of arrows.
42As persons, drowning in the deep sea, find shelter in an island, so your sons, O king, went towards Karna's car for their safety.
43O monarch, the Kauravas, all afraid of the holder of the Gandiva, like snakes whose stock of venom has exhausted, looked up to Karna for their safety.
44O great king, your sons, being afraid of the noble son of Pandu, sought protection of the great warrior Karna, like the creature of the earth, responsible for their actions, take shelter of virtue from fear of death.
45Karna who was not at all afraid, seeing them all bleeding and distressed by shafts (of Arjuna) re-assured them and said, “Do not fear, come to me."
46And Karna, beholding that all the troops have been broken by the prowess of Partha, stretched out his bow for the purposed of killing his enemy.
47Having seen that the Kauravas have all fled from the battle-field, Karna the best of warriors, drew a deep sigh and thinking a while determined to slay Partha,
48Then Vrisha-the son of Adirath, drawing his great bow, again rushed towards the Panchalas before the very face of Savyasachin.
49As the clouds pour down heavy showers upon a mountain, SO Karna was almost immediately met by hosts of arrows from many rulers of the earth whose eyes were blood-red with wrath.
50Oye of noble mind and best of living beings, when Karna-the son of Suta and protector of his friends, thus desirous to serve his friends, sent thousands of shafts which killed many of the Panchalas, cries, loud from woe, rose among them.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब महावानरध्वजवाले अर्जुन तीव्रगामी घोड़ों के साथ आगे बढ़ रहे थे, तब कौरवों के नब्बे वीर महारथियों ने उन पर आक्रमण किया।
2पवित्र शपथ लेकर उन महायोद्धाओं ने नरश्रेष्ठ अर्जुन को घेर लिया।
3किन्तु सोने और मोतियों की लड़ियों से सजे अर्जुन के उन तीव्रगामी घोड़ों को कृष्ण ने कर्ण के रथ की ओर हाँका।
4जब शत्रुनाशक धनञ्जय कर्ण के रथ की ओर बढ़ रहे थे, तब उन नब्बे संशप्तक महारथियों ने उनका पीछा करते हुए उन पर बाणों की वर्षा की।
5तब अर्जुन ने तीखे बाणों से उनके धनुष और ध्वजाएँ काट डालीं तथा उन सबको उनके सारथियों सहित परलोक भेज दिया।
6जैसे पुण्य क्षीण होने पर सिद्धों (पुण्यात्माओं) को अपने विमानों सहित स्वर्ग से गिरना पड़ता है, वैसे ही वे समस्त योद्धा किरीटी के नाना अस्त्रों से मार गिराए गए।
7तब अनेक कौरव अपने घोड़ों, हाथियों और रथों सहित कुरु और भरतवंश के उन नरश्रेष्ठ अर्थात् फाल्गुन के सम्मुख साहसपूर्वक डट गए।
8तब आपके पुत्रों की विशाल सेना के अनेक उत्साही योद्धा असंख्य घोड़ों तथा आगे-आगे चलते बलवान् और चुने हुए हाथियों के साथ धनञ्जय के आगे बढ़ने में बाधा डालने लगे।
9तब कुरुवंश के उन वंशज को कौरवसेना के अनेक महाधनुर्धरों ने घेर लिया, जो उन पर भाले, तलवारें, कृपाणें, शक्तियाँ, गदाएँ तथा अन्य अस्त्र फेंकते हुए उन्हें ढँकते जा रहे थे।
10पाण्डुपुत्र ने आकाश को ढँक देनेवाले बाणों के उन समूहों को अपने अस्त्रों से उसी प्रकार व्यर्थ कर दिया जैसे सूर्य अपनी किरणों की शक्ति से अन्धकार को दूर करते हुए अपने ही तेज से चमक उठता है।
11तब मदमत्त और अनियन्त्रित हाथियों पर सवार तेरह सौ म्लेच्छ सैनिकों ने पाण्डुपुत्र पर पार्श्व से आक्रमण किया।
12उनके द्वारा फेंके गए नालीक, भाले, शक्तियाँ, बरछे, कम्पन, कँटीले बाण तथा अन्य प्रकार के अस्त्रों से अपने रथ पर स्थित पार्थ पीड़ित हुए।
13फाल्गुन ने अपने भल्लों और अर्धचन्द्राकार तीखे बाणों से उन समस्त उत्तम अस्त्रों के समूह काट डाले, यद्यपि उनमें से कुछ हाथियों ने अपने दाँतों से फेंके थे।
14जैसे वज्र से पर्वत के टुकड़े-टुकड़े हो जाते हैं, वैसे ही (अर्जुन के) नाना चुने हुए बाणों से वे हाथी अपने सवारों और ध्वजाओं सहित मार गिराए गए।
15स्वर्णहारों से अलंकृत वे विशाल हाथी स्वर्णपंखयुक्त बाणों से पीड़ित होकर मरकर गिर पड़े।
16मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों के समूहों की ऊँची चीत्कारों और आर्तनादों के बीच भी गाण्डीव की टंकार सबसे ऊपर सुनाई देती थी।
17हे राजन्, घायल होकर हाथी और सवाररहित घोड़े इधर-उधर भागने लगे और वहाँ असंख्य ऐसे रथ दिखाई देते थे जो घोड़ों और सवारों से रहित थे तथा आकाश में उठते धुएँ के समान अपने रूप बदलते हुए गन्धर्वनगर के समान प्रतीत होते थे।
18हे महाराज, आपके अनेक घुड़सवार जब चारों दिशाओं में भाग रहे थे, तब पार्थ के बाणों से मारे जाकर प्राणहीन हो गिर पड़े।
19उस समय अर्जुन ने अकेले और बिना किसी सहायता के युद्ध में महारथियों, घुड़सवारों और हाथियों का नाश करके अपनी भुजाओं का अद्भुत बल प्रकट किया।
20हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे राजन्, किरीटी को इस प्रकार तीनों प्रकार की सेनाओं से घिरा देखकर भीमसेन आपके शेष बचे थोड़े-से महारथियों को छोड़कर शीघ्र ही अर्जुन के रथ के पास आ पहुँचे।
21भीमसेन को अपने भाई की ओर बढ़ते देखकर वे शेष बचे पीड़ित योद्धा भाग खड़े हुए।
22अक्षय पराक्रमवाले भीम ने हाथ में गदा लिए उस महायुद्ध में कौरवों की उस बलवती अश्वसेना के उन अवशेषों का संहार किया जो अर्जुन के मचाए संहार के बाद बचे थे।
23हे तात, भीम ने अपनी उस भयंकर गदा से, जो मृत्यु की काली रात्रि के समान घातक थी, जो प्राचीरों, नगरद्वारों और घोड़ों को गिरा देने में समर्थ थी और जिसका भोजन मनुष्य, हाथी और घोड़े थे, असंख्य घुड़सवारों और घोड़ों का वध किया।
24पाण्डुपुत्र ने अपनी गदा से काले कवच पहने घोड़ों और मनुष्यों को मार गिराया; वे सब भारी शब्द के साथ ढहते चले गए।
25रक्त से लथपथ, टूटे मस्तकों, हड्डियों और टाँगों सहित वे धूल चाटते हुए हिंस्र पशुओं का भोजन बन गए।
26वह गदा मानो रक्त पीती और माँस, हड्डियाँ तथा मज्जा खाती हुई मृत्यु की काली रात्रि के समान देखने में भयावह हो उठी।
27भीम ने दस सहस्र घोड़ों और असंख्य पैदल सैनिकों का वध किया और हाथ में गदा लिए क्रोध में इधर-उधर दौड़ते रहे; हे भरत, उन्हें देखकर आपकी सेनाओं ने समझा कि साक्षात् यमराज ही अपना मृत्युदण्ड लिए उनके बीच आ पहुँचे हैं।
28मदमत्त हाथी के समान दिखनेवाले क्रुद्ध पाण्डुपुत्र ने (शत्रुओं की) गजसेना में स्वयं उसी प्रकार मार्ग बनाया जैसे मकर समुद्र में गोता लगाकर उसे चीरता चला जाता है।
29इस प्रकार उस सेना में घुसकर भीम ने अपनी बलवती गदा के बल से क्षण भर में उन सबको यमलोक भेज दिया।
30हमने देखा कि कवचों से ढके मदमत्त हाथी अपने सवारों और ध्वजाओं सहित चारों ओर पंखवाले पर्वतों के समान लुढ़कते जा रहे थे; और इस प्रकार गजसेना का उन्मूलन करके महाबली भीमसेन अपने रथ पर लौट आए और अर्जुन के पृष्ठभाग में जा मिले।
31हे राजन्, इस प्रकार चारों ओर से घेरी जाकर तथा अस्त्रों से मारी जाकर भागने को उद्यत आपकी वही सेना समस्त उत्साह खो बैठी और अत्यन्त भ्रमित होकर यह निर्णय ही नहीं कर पा रही थी कि क्या करे।
32उस सेना को ऐसी दयनीय दशा में और इतनी भ्रमित देखकर अर्जुन उस पर प्राणघातक बाणों की वर्षा करने लगे।
33गाण्डीवधारी द्वारा छोड़े गए बाणों से इस प्रकार ढँके हुए हाथी, घोड़े, रथ और मनुष्य केसरों से भरे सुन्दर कदम्ब पुष्प के समान दिखाई देने लगे।
34हे महाराज, हाथियों, महारथियों और घोड़ों का अन्त करनेवाले अर्जुन के बाणों से इस प्रकार आहत होकर कौरवसेनाओं ने घोर विलाप किया।
35भय से व्याकुल आपकी सेनाएँ एक-दूसरे से सटकर खड़ी हो गईं और जलते हुए चक्र के समान इस ओर से उस ओर घूमने लगीं।
36कुरुओं और (अर्जुन) के बीच वह महासंग्राम चलता ही रहा और समस्त हाथी, घोड़े, घुड़सवार तथा महारथी घायल हो गए, अर्थात् कोई भी अक्षत नहीं बचा।
37खिले हुए अशोकवन के समान वे सेनाएँ रक्त की धाराओं और टूटे कवचों के साथ ऐसी लाल दिखाई दे रही थीं मानो अग्नि से धधक रही हों।
38सव्यसाची (अर्जुन) का ऐसा पराक्रम देखकर समस्त कौरव कर्ण के प्राणों से निराश हो गए।
39गाण्डीवधारी पार्थ से पिटे हुए कौरव युद्ध का वेग सह न सकने के कारण लड़ना ही छोड़ बैठे।
40(अर्जुन के) बाणों से मरणासन्न पीड़ा भोगते हुए वे सब कर्ण को छोड़कर सूतपुत्र को निरन्तर कोसते हुए चारों दिशाओं में बिखरने लगे।
41भागती हुई पंक्तियों का पीछा करते हुए पार्थ को सैकड़ों बाण चलाते देखकर भीमसेन के नेतृत्व में पाण्डवयोद्धा अत्यन्त प्रसन्न हुए।
42हे राजन्, जैसे गहरे समुद्र में डूबते हुए लोग किसी द्वीप में आश्रय पाते हैं, वैसे ही आपके पुत्र अपनी रक्षा के लिए कर्ण के रथ की ओर गए।
43हे महाराज, गाण्डीवधारी से भयभीत कौरव विष चुक जाने पर सर्पों के समान होकर अपनी रक्षा के लिए कर्ण की ओर ताकने लगे।
44हे महाराज, महात्मा पाण्डुपुत्र से डरकर आपके पुत्रों ने महायोद्धा कर्ण की शरण उसी प्रकार ली जैसे अपने कर्मों के लिए उत्तरदायी पृथ्वी के प्राणी मृत्यु के भय से धर्म की शरण लेते हैं।
45तनिक भी भयभीत न होनेवाले कर्ण ने उन सबको (अर्जुन के) बाणों से रक्त बहाते और पीड़ित देखकर उन्हें आश्वस्त किया और कहा — "डरो मत, मेरे पास आ जाओ।"
46और समस्त सेनाओं को पार्थ के पराक्रम से छिन्न-भिन्न हुआ देखकर कर्ण ने अपने शत्रु का वध करने के अभिप्राय से अपना धनुष तान लिया।
47कौरवों को युद्धभूमि से भागा हुआ देखकर योद्धाओं में श्रेष्ठ कर्ण ने लम्बी साँस भरी और कुछ क्षण विचार करके पार्थ का वध करने का निश्चय किया।
48तब अधिरथ के पुत्र वृष (कर्ण) ने अपना महान् धनुष खींचकर सव्यसाची के सामने ही पुनः पाञ्चालों की ओर धावा बोल दिया।
49जैसे मेघ पर्वत पर मूसलधार वर्षा करते हैं, वैसे ही क्रोध से रक्तवर्ण नेत्रोंवाले अनेक पृथ्वीपतियों के बाणसमूह प्रायः तत्काल ही कर्ण पर आ पड़े।
50हे उदारहृदय और प्राणियों में श्रेष्ठ, जब अपने मित्रों के रक्षक सूतपुत्र कर्ण ने इस प्रकार अपने मित्रों की सेवा करने की इच्छा से सहस्रों बाण छोड़े, जिन्होंने अनेक पाञ्चालों का वध किया, तब उनके बीच घोर आर्तनाद उठ खड़ा हुआ।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब महावानरध्वज भएका अर्जुन तीव्रगामी घोडासहित अघि बढिरहेका थिए, तब कौरवहरूका नब्बे वीर महारथीले उनीमाथि आक्रमण गरे।
2पवित्र शपथ लिएर ती महायोद्धाहरूले नरश्रेष्ठ अर्जुनलाई घेरे।
3तर सुन र मोतीका लहरले सजिएका अर्जुनका ती तीव्रगामी घोडालाई कृष्णले कर्णको रथतिर हाँके।
4जब शत्रुनाशक धनञ्जय कर्णको रथतिर बढिरहेका थिए, तब ती नब्बे संशप्तक महारथीले उनको पिछा गर्दै उनीमाथि बाणको वर्षा गरे।
5तब अर्जुनले तीखा बाणले तिनका धनुष र ध्वजा काटिदिए तथा तिनीहरू सबैलाई तिनका सारथिसहित परलोक पठाइदिए।
6जसरी पुण्य क्षीण भएपछि सिद्धहरू (पुण्यात्माहरू)लाई आफ्ना विमानसहित स्वर्गबाट खस्नुपर्छ, त्यसै गरी ती सम्पूर्ण योद्धा किरीटीका नाना अस्त्रले ढालिए।
7तब अनेक कौरव आफ्ना घोडा, हात्ती र रथसहित कुरु र भरतवंशका ती नरश्रेष्ठ अर्थात् फाल्गुनको सामु साहसपूर्वक डटे।
8तब तपाईंका पुत्रहरूको विशाल सेनाका अनेक उत्साही योद्धा असङ्ख्य घोडा तथा अगाडि-अगाडि हिँड्ने बलवान् र छानिएका हात्तीसहित धनञ्जयको अघि बढाइमा बाधा हाल्न थाले।
9तब कुरुवंशका ती वंशजलाई कौरवसेनाका अनेक महाधनुर्धरले घेरे, जो उनीमाथि भाला, तरवार, कृपाण, शक्ति, गदा तथा अन्य अस्त्र फ्याँक्दै उनलाई ढाक्दै गइरहेका थिए।
10पाण्डुपुत्रले आकाश ढाक्ने बाणका ती समूहलाई आफ्ना अस्त्रले त्यसै गरी व्यर्थ पारिदिए जसरी सूर्यले आफ्ना किरणको शक्तिले अन्धकार हटाउँदै आफ्नै तेजले चम्किन्छ।
11तब मदमत्त र अनियन्त्रित हात्तीमा सवार तेह्र सय म्लेच्छ सिपाहीले पाण्डुपुत्रमाथि छेउबाट आक्रमण गरे।
12तिनीहरूले फ्याँकेका नालीक, भाला, शक्ति, बर्छा, कम्पन, काँडेदार बाण तथा अन्य प्रकारका अस्त्रले आफ्नो रथमा रहेका पार्थ पीडित भए।
13फाल्गुनले आफ्ना भल्ल र अर्धचन्द्राकार तीखा बाणले ती सम्पूर्ण उत्तम अस्त्रका समूह काटिदिए, यद्यपि तीमध्ये केही हात्तीहरूले आफ्ना दाँतले फ्याँकेका थिए।
14जसरी वज्रले पर्वतका टुक्रा-टुक्रा हुन्छन्, त्यसै गरी (अर्जुनका) नाना छानिएका बाणले ती हात्ती आफ्ना सवार र ध्वजासहित ढालिए।
15स्वर्णहारले अलङ्कृत ती विशाल हात्ती स्वर्णप्वाँखयुक्त बाणले पीडित भई मरेर ढले।
16मानिस, हात्ती र घोडाका समूहका उच्च चीत्कार र आर्तनादका बीचमा पनि गाण्डीवको टङ्कार सबैभन्दा माथि सुनिन्थ्यो।
17हे राजन्, घाइते भई हात्ती र सवारविहीन घोडाहरू यताउता भाग्न थाले र त्यहाँ असङ्ख्य यस्ता रथ देखिन्थे जो घोडा र सवारविहीन थिए तथा आकाशमा उठ्ने धूवाँजस्तै आफ्ना रूप बदल्दै गन्धर्वनगरजस्तै प्रतीत हुन्थे।
18हे महाराज, तपाईंका अनेक घोडचढी जब चारै दिशामा भाग्दै थिए, तब पार्थका बाणले मारिएर प्राणविहीन भई ढले।
19त्यस बेला अर्जुनले एक्लै र कुनै सहायताबिनै युद्धमा महारथी, घोडचढी र हात्तीहरूको नाश गरेर आफ्ना पाखुराको अद्भुत बल प्रकट गरे।
20हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे राजन्, किरीटीलाई यसरी तीनै प्रकारका सेनाले घेरिएको देखेर भीमसेन तपाईंका बाँकी रहेका थोरै महारथीलाई छाडेर तुरुन्तै अर्जुनको रथको छेउमा आइपुगे।
21भीमसेनलाई आफ्नो भाइतिर बढेको देखेर ती बाँकी रहेका पीडित योद्धाहरू भागे।
22अक्षय पराक्रम भएका भीमले हातमा गदा लिएर त्यस महायुद्धमा कौरवहरूको त्यस बलवती अश्वसेनाका ती अवशेषको संहार गरे जो अर्जुनले मच्चाएको संहारपछि बाँकी थिए।
23हे तात, भीमले आफ्नो त्यस भयङ्कर गदाले, जो मृत्युको कालो रातजस्तै घातक थियो, जो पर्खाल, नगरद्वार र घोडा ढाल्न समर्थ थियो र जसको भोजन मानिस, हात्ती र घोडा थिए, असङ्ख्य घोडचढी र घोडाको वध गरे।
24पाण्डुपुत्रले आफ्नो गदाले काला कवच लगाएका घोडा र मानिसलाई ढालिदिए; तिनीहरू सबै ठूलो आवाजका साथ ढल्दै गए।
25रगतले लतपत, भाँचिएका शिर, हाड र खुट्टासहित तिनीहरू धूलो चाट्दै हिंस्रक पशुहरूको भोजन बने।
26त्यो गदा मानौँ रगत पिउँदै र मासु, हाड तथा मज्जा खाँदै मृत्युको कालो रातजस्तै हेर्नमै भयावह भयो।
27भीमले दस हजार घोडा र असङ्ख्य पैदल सिपाहीको वध गरे र हातमा गदा लिएर क्रोधमा यताउता दौडिरहे; हे भरत, उनलाई देखेर तपाईंका सेनाहरूले ठाने कि साक्षात् यमराज नै आफ्नो मृत्युदण्ड लिएर तिनीहरूका बीचमा आइपुगेका छन्।
28मदमत्त हात्तीजस्तै देखिने क्रुद्ध पाण्डुपुत्रले (शत्रुहरूको) गजसेनामा स्वयं त्यसै गरी बाटो बनाए जसरी मकरले समुद्रमा डुबुल्की मारेर त्यसलाई चिर्दै जान्छ।
29यसरी त्यस सेनामा पसेर भीमले आफ्नो बलियो गदाको बलले क्षणभरमै तिनीहरू सबैलाई यमलोक पठाइदिए।
30हामीले देख्यौँ कि कवचले ढाकिएका मदमत्त हात्तीहरू आफ्ना सवार र ध्वजासहित चारैतिर प्वाँख भएका पर्वतजस्तै लडिरहेका थिए; र यसरी गजसेनाको उन्मूलन गरेर महाबली भीमसेन आफ्नो रथमा फर्किए र अर्जुनको पछाडिको भागमा गएर मिले।
31हे राजन्, यसरी चारैतिरबाट घेरिएर तथा अस्त्रले मारिएर भाग्न उद्यत तपाईंकै त्यो सेनाले सम्पूर्ण उत्साह गुमायो र अत्यन्त भ्रमित भई के गर्ने भन्ने निर्णय नै गर्न सकिरहेको थिएन।
32त्यस सेनालाई यस्तो दयनीय दशामा र यति भ्रमित देखेर अर्जुनले त्यसमाथि प्राणघातक बाणको वर्षा गर्न थाले।
33गाण्डीवधारीले छोडेका बाणले यसरी ढाकिएका हात्ती, घोडा, रथ र मानिसहरू केशरले भरिएको सुन्दर कदम्ब पुष्पजस्तै देखिन थाले।
34हे महाराज, हात्ती, महारथी र घोडाहरूको अन्त्य गर्ने अर्जुनका बाणले यसरी आहत भई कौरवसेनाहरूले घोर विलाप गरे।
35भयले व्याकुल तपाईंका सेनाहरू एक-अर्कासँग टाँसिएर उभिए र बलिरहेको चक्रजस्तै यताबाट उता घुम्न थाले।
36कुरुहरू र (अर्जुन)बीच त्यो महासङ्ग्राम चलिरह्यो र सम्पूर्ण हात्ती, घोडा, घोडचढी तथा महारथी घाइते भए, अर्थात् कोही पनि अक्षत रहेन।
37फुलेको अशोकवनजस्तै ती सेनाहरू रगतका धारा र भाँचिएका कवचसहित यस्ता राता देखिन्थे मानौँ अग्निले दन्किरहेका छन्।
38सव्यसाची (अर्जुन)को यस्तो पराक्रम देखेर सम्पूर्ण कौरव कर्णको प्राणबाट निराश भए।
39गाण्डीवधारी पार्थबाट पिटिएका कौरवहरू युद्धको वेग सहन नसकेकाले लड्नै छाडे।
40(अर्जुनका) बाणले मरणासन्न पीडा भोग्दै तिनीहरू सबै कर्णलाई छाडेर सूतपुत्रलाई निरन्तर सराप्दै चारै दिशामा छरिन थाले।
41भाग्दै गरेका पङ्क्तिको पिछा गर्दै पार्थलाई सयौँ बाण चलाएको देखेर भीमसेनको नेतृत्वमा पाण्डवयोद्धाहरू अत्यन्त प्रसन्न भए।
42हे राजन्, जसरी गहिरो समुद्रमा डुब्दै गरेका मानिसहरूले कुनै द्वीपमा आश्रय पाउँछन्, त्यसै गरी तपाईंका पुत्रहरू आफ्नो रक्षाका लागि कर्णको रथतिर गए।
43हे महाराज, गाण्डीवधारीसँग भयभीत कौरवहरू विष सकिएपछिका सर्पजस्तै भई आफ्नो रक्षाका लागि कर्णतिर हेर्न थाले।
44हे महाराज, महात्मा पाण्डुपुत्रसँग डराएर तपाईंका पुत्रहरूले महायोद्धा कर्णको शरण त्यसै गरी लिए जसरी आफ्ना कर्मका लागि उत्तरदायी पृथ्वीका प्राणीहरूले मृत्युको भयले धर्मको शरण लिन्छन्।
45अलिकति पनि भयभीत नहुने कर्णले तिनीहरू सबैलाई (अर्जुनका) बाणले रगत बगाउँदै र पीडित भएको देखेर तिनीहरूलाई आश्वस्त पारे र भने — "नडराऊ, मकहाँ आइहाल।"
46र सम्पूर्ण सेनालाई पार्थको पराक्रमले छिन्नभिन्न भएको देखेर कर्णले आफ्नो शत्रुको वध गर्ने अभिप्रायले आफ्नो धनुष ताने।
47कौरवहरूलाई युद्धभूमिबाट भागेको देखेर योद्धाहरूमा श्रेष्ठ कर्णले लामो सास फेरे र केही क्षण विचार गरेर पार्थको वध गर्ने निश्चय गरे।
48तब अधिरथका पुत्र वृष (कर्ण)ले आफ्नो महान् धनुष तानेर सव्यसाचीकै सामु पुनः पाञ्चालहरूतिर धावा बोले।
49जसरी मेघले पर्वतमाथि मुसलधारे वर्षा गर्छ, त्यसै गरी क्रोधले रक्तवर्ण आँखा भएका अनेक पृथ्वीपतिका बाणसमूह प्रायः तत्कालै कर्णमाथि आइपरे।
50हे उदारहृदय र प्राणीहरूमा श्रेष्ठ, जब आफ्ना मित्रहरूका रक्षक सूतपुत्र कर्णले यसरी आफ्ना मित्रहरूको सेवा गर्ने इच्छाले हजारौँ बाण छोडे, जसले अनेक पाञ्चालको वध गरे, तब तिनीहरूका बीचमा घोर आर्तनाद उठ्यो।