Karna Parva — Dreadful battle
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 79
Sanskrit
1संजय उवाच अर्जुनस्तु महाराज हत्वा सैन्यं चतुर्विधम्। सूतपुत्रं च संक्रुद्ध दृष्ट्वा चैव महारणे॥ शोणितोदां महीं कृत्वा सांसमजास्थिपङ्कलाम्। मनुष्य शीर्षपाषाणां हस्त्यश्वकृतरोधसम्॥ शूरस्थिचयसंकीर्णा काकगृध्रानुनादिताम्। छत्रहंसप्लवोपेता वीरवृक्षापहरिणीम्॥ हारपद्माकरवतीमुष्णीषवरफेनिलाम्। धनुःशरध्वजोपेतांन नरक्षुद्रकपालिनीम्॥ चर्मवर्मभ्रमोपेतां रथोडुपसामाकुलाम्। जयैषिणां च सुतरां भीरूणां च सुदुतराम्॥
2नदी प्रवर्तयित्वा च बीभत्सुः परवीरहा। वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत पुरुषर्षभः॥
3अर्जुन उवाच एष केतू रणे सूतपुत्रस्य दृश्यते। भीमसेनादयश्चैते योधयन्ति महारथम्॥
4एते द्रवन्ति पञ्चालाः कर्णवस्ता जनार्दन। एष दुर्योधनो राजा श्वेतच्छत्रेण धार्यता॥ कर्णेन भग्नान् पञ्चाला: द्रावयन् बहु शोभते।
5कृपुश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः॥ एते रक्षान्ति राजानं सूतपूत्रेण रक्षिताः। अवध्यमानास्तेऽस्माभिर्घातयिष्यन्ति सोमकान्॥
6एष शल्यो रथोपस्थे रश्मिसंचारकोविदः। सूतपुत्ररथं कृष्ण वाहयन् बहु शोभते॥
7तत्र मे बुद्धित्पन्ना वाहयात्र महारथम्। नाहत्वा समरे कर्णं निवर्तिष्ये कथञ्चन॥ राधेयो ह्यन्यथा पार्थान् सृञ्जयांश्च महारथान्। निःशेषान् समरे कुर्यात् पश्यता नो जनार्दन॥
8ततः प्रायाद् रथेनाशु केशवस्तव वाहिनीम्। कर्णं प्रति महेष्वासं द्वैरथे सव्यसाचिना॥
9प्रयातश्च महाबाहुः पाण्डवानुज्ञया हरिः। आश्वासयन् रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः॥
10रथघोषः स संग्रामे पाण्डवेयस्य सम्बभौ। वासवाशनितुल्यस्य मेघौघस्येव मारिष॥
11महता रथघोषेण पाण्डवः सत्यविक्रमः। अभ्ययादप्रमेयात्मा निर्जयंस्तव वाहिनीम्॥
12तमायान्तं समीक्ष्यैव श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्। मद्रराजोऽब्रवीत् कर्णं केतुं दृष्ट्वा महात्मनश्च :॥
13अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। निजन्नमित्रान् समरे यं कर्णं परिपृच्छसि॥
14एष तिष्ठति कौन्तेयः संस्पृशन् गाण्डिवं धनुः। तं हनिष्यसि चेदद्य तन्नः श्रेयो भविष्यति॥
15धनुा चन्द्रचाराङ्का पताकाकिङ्किणीयुता। पश्य कर्णार्जुनस्यैषा सौदामन्यम्बरे यथा॥
16एष ध्वजाग्रे पार्थस्य प्रेक्षमाणः समन्ततः। दृश्यते वानरो भीमो वीराणां भयवर्धनः॥
17एतचक्रं गदा शङ्खः शार्ङ्ग कृष्णसह्यच च प्रभो। दृश्यते पाण्डवरथे वाहयान्सय वाजिनः॥
18एतत् कूजित गाण्डिवंन विसृष्ट सव्यसाचिना। एते हस्तवता मुक्ता मन्त्यमित्राशिताः शराः॥
19विशालायतताम्राक्षैः पूर्णचन्द्रनिभाननैः। एषा भूः कीर्यते राज्ञां शिरोभिरपलायिनाम्॥
20एते परिघसंकाशाः पुण्यगन्धानुलेपनाः। उद्धता रणशूराणां पात्यन्ते सायुधा भुजाः॥
21निरस्तजिह्वानेत्रान्ता वाजिनः सह सादिभिः। पतिताः पात्यमानाश्च क्षितौ क्षीणा विशेरते॥
22एते पर्वतश्रृङ्घाणां तुल्या हैमवता गजाः। संछिन्नकुम्भाः पार्थेन प्रपतन्त्यद्रयो यथा।॥
23गन्धर्वनगराकारा रथा वा ते नरेश्वराः। विमानादिव पुण्यान्ते स्वर्गिणे निपतन्त्यमी॥
24व्याकुलीकृतमर्थ परसैन्य किरीटिना। नानामृगसहस्राणां यूथं केसरिणां यथा॥
25त्वामिभिप्रेप्सुरायाति कर्ण निनन् वरान् रथान्। असह्यमानो राधेय तं याहि प्रति भारत॥
26एषा विदीर्यते सेना धार्तराष्ट्री समन्ततः। अर्जुनस्य भयात् तूर्ण निघ्नतः शात्रवान् बहून्॥
27वर्जयन् सर्वसैन्यानि त्वरते हि धनंजय। त्वदर्थमिति मन्येहं यथास्योदीर्यते वपुः॥
28न ह्यवस्थास्यते पार्थो युयुत्सुः केनचित् सह। त्वामृते क्रोधदीप्तो हि पीडयमाने वृकोदरे॥
29विरथं धर्मराज तु दृष्ट्वा सुदृढविक्षतम्। शिखण्डिनं सात्यकिं च धृष्टद्युमं च पार्षतम्॥ द्रौपदेयान् युधामन्युमुत्तमौजसमेव च। नकुलंन सहदेव च भ्रातरौ द्वौ समीक्ष्य च॥ सहसैकरथः पार्थस्त्वामभ्येति परंतपः। क्रोधरक्तेक्षणः क्रुद्धो जिघासुः सर्वपार्थिवान्॥
30त्वरितोऽभिपतत्यस्मांस्त्यक्तवा सैन्यान्यसंशयम्। त्वं कर्ण प्रतियाह्येनं नास्त्यन्यो हि धनुर्धरः॥
31न तं पश्यामि लोकेऽस्मिस्त्वत्तो ह्यन्यं धनुर्धरम्। अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलामिव धारयेत्॥
32न चास्य रक्षां पश्यामि पार्श्वतो न च पृष्ठतः। एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यमात्मनः॥
33त्वं हि कृष्णौ रणे शक्तः संसाधयितुमाहवे। तवैव भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनंजयम्॥
34समानो ह्यसि भीष्मेण द्रोणद्रौणिकृपेण च। शव्यसाचिनमायान्तं निवारय महारणे॥
35लेलिहानं यथा सर्प गर्जन्तमृषभ यथा। वनस्थितं यथा व्याघ्र जहि कर्ण धनंजयम्॥
36एते द्रवन्ति समरे धार्तराष्ट्रा महारथाः। अर्जुनस्य भयात् तूर्णं निरपेक्षा जनाधिपाः॥
37द्रवतामथ तेषां तु नान्योऽस्ति युधि मानवः। भयहा यो भवेद् वीरस्त्वामृते सूतनन्दन॥
38एते त्वां कुरवः सर्वे द्वीपमासाद्य संयुगे। धिष्ठिताः पुरुषव्याघ्र त्वत्तः शरणकाङ्क्षिणः॥
39तां धृतिं कुरु वैदेहाम्बष्ठ काम्बोजास्तथा नग्नजितस्त्वया। गान्धाराश्च यया धृत्या जिताः संख्ये सुदुर्जयाः। राधेय ततः प्रत्येहि पाण्डवम्॥ वासुदेवं च वार्ष्णेय प्रीयमाणं किरीटिना। प्रत्युद्याहि महाबाहो पौरुषे महति स्थितः॥
40कर्ण उवाच प्रकृतिस्थोऽसि मे शल्य इदानी सम्पतस्तथा। प्रतिभासि महाबाहो मा भैषीस्त्वं धनंजयात्॥
41पश्य बाह्वबलं मेऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे। एकोऽद्य निहनिषयामि पाण्डवानां महाचमूम॥ कृष्णौ च पुरुष व्याघ्र ततः सत्यं ब्रवीमि ते। नाहत्वा युधि तौ वीरो व्यपयास्ये कथंचन॥
42स्वप्स्ये वा निहतस्ताभ्यामनित्यो हि रणे जयः। कृतार्थोऽद्य भविष्यामि हत्वा वाप्यथवा हतः॥
43शल्य उवाच अजय्यमेनं प्रवदन्तिन युद्धे महारथाः कर्ण रथप्रवीरम्। एकाकिनं किमु कृष्णाभिगुप्तं विजेतुमेनं क इहोत्सहेत॥
44कर्ण उवाच नैतादृशो जातु बभूव लोके रथोत्तमो यावदुपश्रुतं नः। तमीदृशं प्रतियोत्यामि पार्थं महाहवे पश्य च पौरुषं मे॥
45रणे चरत्येष रथप्रवीरः सितैर्हयैः कौरवराजपुक्षः। स वाद्य मां नेष्यति कृच्छमेतत् कर्णस्यान्तादेतन्तास्तु सर्वे॥
46ववेपमानी जातकिणौ बृहन्ती। दृढायुधः कृतिमान् क्षिप्रहस्तो न पाण्डवेयेन समोऽस्ति योधः॥
47नेकं यथा तान् प्रतियोज्य चाशु। ते क्रोशमात्रे निपतन्त्यमोघाः कस्तेन योघोऽस्ति समः पृथिव्याम्॥
48अतोषयत् खाण्डवे यो हुताशं कृष्णद्वितीयोऽतिरथस्तरस्वी। लेभे चक्रं यत्र कृष्णो महात्मा धनुर्गाण्डीवं पाण्डवः सव्यसाची॥
49श्वेताश्वयुक्तं च सुघोषमुग्रं रथं महाबाहुरदीनसत्त्वः। महेषुधी चाक्षये दिव्यरूपे शस्त्राणि दिव्यानि च हव्यवाहात्॥
50नसंख्येयान् कालकेयांश्च सर्वान। लेभे शङ्ख देवदत्त स्म तत्र को नाम तेनाभ्यधिकः पृथिव्याम्॥
51महादेवं तोषयामास योऽस्त्रैः साक्षात् सुयुद्धेन महानुभावः। लेभे ततः पाशुपतं सुघोरं त्रैलोक्यसंहारकरं महासम्॥
52पृथक् पृथग्लोकपाला: समेता ददुर्महास्राण्यमेयाणि संख्ये। यैस्ताञ्जघानाशु रणे नृसिंहः सकालकेयानसुरान् समेतान्॥
53तथा विराटस्य पुरे समेतान् सर्वानस्मनेकरथेन जित्वा। जहार तद् गोधनमाजिमध्ये वस्त्राणि चादत्त महारथेभ्यः॥
54तमीदृशं वीर्यगुणोपपन्नं कृष्णद्वितीयं परमं नृपाणाम्। तमाह्वयन् साहसमुत्तमं वै जाने स्वयं सर्वलोकस्य शल्य॥
55अनन्तवीर्येण च केशवेन नारायणेनाप्रतिमेन गुप्तः। वर्षायुतैर्यस्तु गुणा न शक्या वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकैः॥ विष्णोर्जिष्णोर्वसुदेवात्मजस्या
56भयं मे वै जायते साध्वसं च दृष्ट्वा कृष्णावेकरथे समेतौ॥ अतीव पार्थो युधि कार्मुकिभ्यो नारायणश्चाप्रति चक्रयुद्धे। एवंविधौ पाण्डववासुदेवौ चलेत् स्वदेशाद्धिमवान् न कृष्णौ॥
57उभौहि शूरौ बलिनौ दृढायुधौ महारथौ संहननोपपन्नौ। एतादृशौ फाल्गुनवासुदेवौ कोऽन्यः प्रतीयान्मदृते तौ तु शल्य॥
58मनोरथो यस्तु ममाद्य तस्य मद्रेश युद्धं प्रति पाण्डवस्य। मत्यद्भुतं चित्रमतुल्यरूपम्॥ एतौ च हत्वा युधि पातयिष्ये मां वापि कृष्णौ निहनिष्यतोऽद्य।
59इति ब्रुवशल्यममित्रहन्ता कर्णो रणे मेघ इवोन्ननाद॥ अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दितः समेत्य चोवाच कुरुप्रवीरम्। कृपं च भोज च महाभुजावुभौ तथैव गान्धारपति सहानुजम्॥ गुरोः सुतं चावरजं तथाऽऽत्मनः पदातिनोऽथ द्विपसादिनश्च तान्। निरुध्यताभिद्रवताच्युतार्जुनौ श्रमेण संयोजयताशु सर्वशः॥ यथा भवद्भिर्भृशविक्षितावुभौ सुखेन हन्यामहमद्य भूमिपाः।
60तथेति चोक्तवा त्वरिताः स्म तेऽर्जुनं जिघांसवो वीरतराः समभ्ययुः॥ शरैश्च जघ्नुयुधि तं महारथा धनंजय कर्णनिदेशकारिणः।
61नदीनदं भूरिजलो महार्णवो यथा तथा तान् समरेऽर्जुनोऽग्रसत्॥ न संदधानोन तथा शरोत्तमान् प्रमुञ्चमानो रिपुभिः प्रजृश्यते। धनंजयास्तैस्तु शरैर्विदारिता हता निपेतुर्नरवाजिकुञ्जराः॥
62शरार्चिष गाण्डिवचारुमण्डलं युगान्तसूर्यप्रतिमानतेजसम्। न कौरवाः शेकुरुदीक्षितुं जयं यथा रविं व्याधितचक्षुषो जनाः॥
63श्चिच्छेद पार्थः प्रहसञ्छरौघैः। भूयश्च तानहन बाणसङ्घान् गाण्डीवधन्वायतपूर्णमण्डलः॥
64यथोग्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगः सुखं विवस्वान् हरते जलैघान्। तथार्जुनो बाणगणान् निरस्य ददाह सेनां तव पार्थिवेन्द्र॥
65स्तथैव भोजस्तव चात्मजः स्वयम्। रवाकिरंस्तोयधरा यथाचलम्॥
66जिघांसुभिस्तान् कुशल: शरोत्तमान् महात्वे सम्प्रहितान् प्रयत्नतः। शरैः प्राचिच्छेद स पाण्डवस्त्वरन् पराभिनद् वक्षसि चेषुभिस्त्रिभिः॥
67स्तपन् रिपूनर्जुनभास्करो बभौ। शरोद्ररश्मिः शुचिशुक्रमध्यगो यथैव सूर्यः परिवेषवांस्तथा॥
68अथाययबाणैर्दशबिर्धनंजयं पराभिनद् द्रोणसुतोऽच्युतं त्रिभिः। चतुर्भिरश्वांश्चतुरः कपि ततः शरैश्च नारावरैरवाकिरत्॥
69तथापि तं प्रस्फुरदात्तकार्मुकं त्रिभिः शरैर्यन्तृशिरः क्षुरेणा हयांश्चतुर्भिश्च पुनस्त्रिभिर्ध्वज धनंजयो द्रौणिरथादपातयत्॥
70रलङ्कत तक्षकभोगवर्चसम्। महाधनं कार्मुकमन्यदाददे यथा महाहिप्रवरं रिगेस्तटात्॥
71स्वमायुधं चोपनिकीर्य भूतले धनुश्च कृत्वा सगुणं गुणाधिकंः। समार्दयत्तावजितौ नरोत्तमौ शरोत्तमैद्रौणिरविध्यदन्तिकात्॥
72कृपश्च भोजश्च तवात्मजश्च ते शरैरनेकैयुधि पाण्डवर्षभम्। स्तमोनुदं वारिधरा इवापतन्॥
73कृपस्य पार्थः सशरं शरासनं हयान् ध्वजान् सारथिमेव पत्रिभिः। स्तथा यथा वज्कधरः पुरा बलेः॥
74स पार्थबाणैर्विनिपातितायुधो ध्वजावमः च कृते महाहवे। कृतः कृपो बाणसहस्रयन्त्रितो यथाऽऽपगेयः प्रथमं किरीटिना॥
75शरैः प्रचिच्छेद तवात्मजस्य ध्वजं धनुश्च प्रचकर्त नर्दतः। जघान चाश्वन् कृतवर्मणः शुभान् ध्वजं च चिच्छेद ततः प्रतापवान्॥
76सवाजिसूतेष्वसनान् सकेतनान् जघान् नागाश्वरथांस्त्वरंश्च सः। ततः प्रकीर्ण सुमहद् बलं तव प्रदारितः सेतुरिराम्भसा यथा॥
77श्चकार शत्रूनपसव्यमातुरान्। ततः प्रयातं त्वरितं धनंजय शतक्रतुं वृत्रनिजघ्नुषं यथा॥ समन्वधावन् पुनरुत्थितैर्ध्वजै रथैः सुयुक्तैरपरे युयुत्सवः।
78अथाभिसृत्य प्रतिवार्य तानरीन् धनंजयस्याभिमुखं महारथाः॥ विदारयन्तो व्यनदन् सुभैरवम्।
79ततोऽभिजघ्नुः कुपिताः परस्परं शरैस्तदाञ्जोगतिभिः सुतेजनैः॥ सुराः पुरा देवगणैस्तथाऽऽहवे।
80जयेप्सवः स्वर्गमनाय चोत्सुकाः पतान्ति नागाश्वरथाः परतप॥ जगर्जुरुच्चैर्बलवच्च विव्यधुः शरैः सुमुक्तैरितरेतरं पृथक्।
81शरान्धकारे तु माहत्मभिः कुते महामृधे योधवरैः परस्परम्। चतुर्दिशो वै विदिशश्च पार्थिव प्रभा च सूर्यस्य तमोवृताभवत्॥
English
1Sanjaya said Arjuna in that great battle, after destroying the four divisions (of the army belonging to the enemy) and taking a glance of the enraged son of Suta, make a river of blood to flow there, a river that was filled with flesh, bones and marrow; elephants and horses formed the bed of that river; and human heads, like rocks and stones strewn on all sides, seemed to resound with the cries of crows and ravens, umbrellas floated like swans; and bodies of brave soldiers like so many trees drifted away by the current; necklaces were like lotuses in the stream; and head-dresses its foam, broken pieces of skulls floated about and bows and arrows were like fishes in it; armours and shields formed its eddies; chariots, with which it teemed, were like its rafts; and braver-hearted men could alone cross that bloody stream, while the fainthearted sunk within to navigate it.
2Vibhatsu, the foremost of men and smiter of hostile warriors after making this bloody stream to flow, spoke the following words to Vasudeva.
3Arjuna said "O Krishna, I see the banner of Suta our troops, with Bhimasena at their head are fighting with that mighty car-warrior.
4O Janaradana, the Panchalas becoming afraid of Karna are melting away. Behold, king Duryodhana, along-side Karna is looking exceeding beautiful, with the white umbrella over the head, in his efforts to rout the Panchalas.
5Karna is protecting Kripacharya, Kritavarman and Ashvatthama, while those great warriors are protecting the king Duryodhana in their turn; and unless we resist them they will cause a massacre among the Somakas.
6O Krishna, Shalya, a thorough master in the art of driving, is looking surpassingly beautiful, as he drives the chariot of Suta's son, seated on high seat of the car.
7It would be well to go over there, so lead my big chariot in that direction, I am not going to return without killing Karna in that fight. O Janaradana, the whole hosts of the Pandavas and the Srinjayas will all be destroyed before our very face, unless this son of Radha be killed.'
8Thus asked Keshava led the chariot through your army towards the great archer, Karna, with a view to bring about a dual fight between him and Savyasachin.
9As urged by the son of Pandu the very driving of the car by the strong-armed Vasudeva gave assurance to the Pandava troops and cheered them up.
10In that fight the rattling noise of the wheels of the car of Pandu's son, sounded, O sire, like the rumbling of Vasava's thunder.
11The of Pandu of unfathomable nobleness and the very personification of power, thus went on destroying your army as he proceeded onward with the loud rattling noise of his car.
12Looking at the standard, the white steeds and the black driver, (Krishna) of the noble Arjuna, Shalya, the king of Madra, addressing Karna, said son
13“You were inquiring about Arjuna; there comes he in that chariot drawn by white steeds and driven by the black charioteer (Krishna), destroying his enemies as he-makes his way forward.
14There stands the son of Kunti with the outstretched Gandiva in his hand; save us by killing him.
15O Karna! Look at this twang of Arjuna's bow and here is the flag marked with moon and stars small bells are hanging from it and these are showing like skylark.
16At the top of the Arjuna's flag a dreadful monkey is seen. It is enhancing fear of Kaurava's warriors with its watch all around.
17Lord Sri Krishna's discus, gada, conch and sarnga bow are being seen here. He is driving the horses of Panduputra, Arjuna.
18This is twang sound coming from the stretched Gandiva of Savyasanchi (Arjuna). These arrows shot by Arjuna are very acute and killing ceaselessly the enemies.
19This battle-field is being covered with the cut-off heads of the brave kings who seldom show their back to the battle-field. The eyes on those heads are huge and red and face is attractive as full moo.
20These arms uplifted with arms and weapons by the chivalrous persons are continuously cutoff in the battle-field. These arms are as thick as Parigha and duly smeared with pure sandal wood.
21These horses are being knocked down on the ground with several injuries inflicted by shots of arrows and their riders. Their tongues and eyes have come out owing to excessive pressure of wheels on of wheels on them. These are slumbering on the ground.
22The elephants from Himachala Pradesha seemed as if these are mountain ridges collapsing the same way on the ground.
23Arjuna has cut-off their trunks. These are huge chariot like Gandharva city and these beheaded kings are falling down from them, as the heaven dwellers fall from air-craft down when their account of noble deeds is squared up.
24Arjuna, the crown holder has made impatient to the army of enemy as a lion becomes cause for anxiety to several thousand stags.
25O Karna, he is willing to try his strength with you in battle and being restless is slaying many of our picked warriors. Advance, O son of Radha, onward to meet that descendant of Bharata race.
26Slaughtered in large large numbers, the Dhritarashtra troops have become afraid of and are giving way before him.
27I believe, hastily he is coming towards you avoiding other warriors, his body is swelling with wrath.
28You have worsted Vrikodara and so Partha is burning with anger to meet you in battle and would not wait to fight out any other warrior save and beyond yourself.
29You have badly hurt the virtuous King Yudhishthira and deprived him of his chariot, you have placed Shikhandin, Satyaki, the sons of Draupadi, Yudhamanyu, Uttamaujas and his brothers Nakula and Sahadeva in woeful plights; Partha, the smiter of his enemies, in a sullen mood and blood-shot eyes, is advancing, in hot haste and with impetuosity, to wreak his vengeance on you. Eluding the grasp of other warriors he is hastily advancing towards us.
30There is not doubt that they have attacked on us in precipitation galloping over the whole army all escaped. Hence, O Karna! March forward to face them because no other archer than you is able to tackle this assignment.
31As a continent resists the fury of the surging sea, so you are the only archer in all the world who can resist Dhananjaya's rage.
32He is advancing all alone, there is none to guard him in the front or in the rear and well may you now count upon success following you.
33You are the only man who can cope with the Krishnas in battle, so make your march, O son of Radha; you alone are capable of it.
34You stand in the same footing with Bhishma, Drona, Drauni and Kripa; in prowess, so put a stop to the advance of Savyasachin in this great battle.
35Dhananjaya is looking like a snake protruding his quivering tongue, or like a bull bellowing loudly in rage, or indeed, like a tiger of a forest; O Karna, put an end to him.
36Not at all caring for the safety of others those chiefs, the principal warriors of Dhritarasthra army, are melting away, being afraid to face Arjuna.
37O mighty warrior, O Suta's son, you are the only man in this field who can bring relief and assurance into the hearts of flying chiefs.
38As in a tempest the drowning sailor look forward anxiously for an island for their protection, so the whole Kaurava army is looking up to you, O foremost of men, as their saviour.
39O son of Radha, you have worsted in battle the unconquerable Vaidehas, Abvasthas, Kambojas, Nagnajits and the Gandharas, now with the same energy and putting forth your best exertion and prowess, O mighty armed one, like a man, do you proceed onward and attack the son of Pandu, as also against Vasudeva, the descendant of Vrishni and who is always adorned by the crowned Arjuna.
40Karna said O strong-armed Shalya, you are no longer afraid of Dhananjaya and seen to be in good humour and as such you are agreeable to men.
41You will witness today the tuition I have received in the tactics and stratagems of war also the strength of my arms, truly you can well count upon the extermination of this vast Pandava troops by me alone, as well upon the destruction of those two foremost of men, the two Krishnas. I am determined not to return from the battle-field without putting an end to those two mighty warriors.
42Or I would be done to death by them. There are chances in warfare and victory is always uncertain, however, whether I kill them or they kill me, I will stand true to my purpose.
43Shalya said O Karna, this (Arjuna) the best of warriors even when alone, is considered to be unconquerable by all the warriors and now when he is protected by Krishna it is really a venture to try to face and defeat him.
44Karna said “Yes, it is told that he (Arjuna), is the foremost of all the car-warriors that was ever born in this earth, now witness my prowess, for I will fight this Partha out who is so mighty.
45Perhaps this son of the Kuru king (Arjuna), who is being borne by white steeds will send me this day to my last account, but there will be an end of all these with my fall.
46This prince is possessed of strong powerful arms that are never exhausted and do neither sweat nor shake and are marked with cicatrices, he is light-handed and well-skilled in the use of weapons and in truth, the son of Pandu is the foremost of all warriors.
47At a time he can take a number of shafts and can shoot them like one and quickly placing on the bow-string he can even send them to the distance of two miles, always hitting his mark; and who is there to match him in all the world.
48That energetic and great warrior Savyasachin, the son of Pandu, with Krishna to back him, after satisfying the deity Agni in Khandava, received as a person his bow Gandiva and the noble Krishna, his discus.
49That strong-armed man with never-failing prowess, on the same occasion received from the god of fire his formidable car with those white steeds yoked on them and which rolls on with great rattle, as also his two fine celestial and inexhaustible quivers and many other celestial weapons.
50He, after destroying numberless Daityas and the Kalakeyas in the dominion of Indra, received the Devdatta conch; there is no mightier man than he in all world.
51High-spirited as he is, after satisfying Mahadeva in battle he received the most terrible weapon Pashuput, powerful enough to annihilate the three worlds.
52When he-that first among men, exterminated all the Kalakhanja Asuras, he received from the different regents of the world many weapons of unfathomable power with which he slew them.
53Then in the chief city of King Virata he, all alone on a single chariot, discomfited all of us and forcibly took away the wealth of kine and the garments of all the great warriors before their very face.
54O Shalya, I must be the most courageous man in all the world to challenge in battle that foremost of men of the royal race, that hero who possesses such might and qualities and more so, as he is seconded by him of the Vrishni's race (Krishna).
55Besides that, the noble and unrivaled Vasudeva, who is always victorious, who is the Narayana himself, who is the Vishnu decked with conch, discus and mace and whose qualities cannot well be sung by all the worlds even in numberless years, is protecting him (Arjuna).
56Beholding the two Krishnas in one chariot. I am at once led by misgivings and courage. Partha is the best of all archers and Narayana with his discus is invincible, even it may be possible for one to shake off the mountain Himalaya from its place, but never can this son of Pandu and Vasudeva be shaken.
57Who but myself, O Shalya, would dare face this Phalguna and Vasudeva in battle, for both of them are athletic, firm-handed, skillful in war and mighty car-warriors.
58O king of Madras, today my earnest desire is to fight out this son of Pandu and that will be achieved soon and that most beautiful extraordinary fight, the like of which has never been seen before, will occur very shortly. Today they will either put an end to me life or I will send them to their last account."
59Speaking the aforesaid words to Shalya, Karna, the smiter of his enemies, in that battle gave utterance to loud roars resembling those of the clouds and advanced towards your son (Duryodhana), the first of the Kurus, who respectfully saluted him and spoke the following words to him and to the strongarmed Kripa and to Bhoja Chief Kritavarman, to preceptor Drona's son and his younger brother and to the king of Gandhara and his son and to all elephant-riders, horsemen and infantry-“O kings, do you please push on towards Krishna and Arjuna and shut them up from all sides, when they feel tired and exhausted from fighting with you I shall be able to dispatch them off quite easily.
60“Let it be so," said they and accordingly those mighty warriors, determined to put an end to Arjuna's life all rushed towards Dhananjaya and attacked him with numberless shafts.
61As the rivers and streams course mighty onward, but loose their forces and melt in the bosom of the unfathomable deep, so all those warriors were received by the great Arjuna. Such was the lightness of Arjuna's hands that it was impossible for his enemies to mark how he was putting his shafts on the string and how he was shooting thein out, only horses, men and elephants went down all the time in heaps, struck dead with Arjuna's shots.
62As persons with sore eyes cannot look up towards the sun so Jaya (Arjuna) whose arrows were brilliant like the rays of the all-burning sun at the end of Yuga and whose bow Gandiva formed his circular disk, could not be looked at by the Kauravas.
63Smiling and stretching his bow Gandiva to the fullest extent he sent out numberless arrows from it, destroying all the powerful weapons sent against him by the great car-warriors and hitting them at the same time.
64O lord of the universe, Arjuna, thwarting the weapons of his enemies sped numberless arrows which destroyed many of your army like the powerful sun during the months of Jaistha and Asharh drawing up great quantities of water (from the earth).
65As the clouds pour down heavy showers upon mountain, so did your son, Kripa, the king of the Bhojas and that powerful son of Drona rushed on and began to pour down arrows upon him like rains.
66Thus attacked, the son of Pandu very quickly cut-off, all the weapons sent against him by all those skillful and mighty carwarriors and struck three arrows at the breast of each of them.
67As the sun, in the months of Jyaistha and Ashada, shines brilliantly in the midst of his corona, so Arjuna, scorching his enemies, shone out in great relief, the full drawn Gandiva forming his corona and his shafts forming his rays.
68Drona's son (Ashvatthama) coming forward shot ten choicest arrows against Dhananjaya, three against Krishna, four against the four horses and many other good arrows against the great ape in charge of his standard.
69In spite of these, Dhananjaya made Drona's son carless by cutting off the out-stretched bow of his foe with three shafts, killing his driver with a razor like shaft and making away with his banner with three and his four horses with four other shafts.
70He (Ashvatthama), being greatly angry, took up a splendid bow ornamented with gold, diamonds and other precious stones, which looked like the body of the snake Takshaka or a great mountainous snake.
71He then throwing down other weapons on the earth and putting string to the bow from an adjacent place began to distress and strike those two best of men, who unconquerable, with various arrows.
72Your son Duryodhana, Kripa and the Bhoj King and other great warriors, who were leading the field, attacked that mightiest of the Pandavas shooting showers of shafts against him and he looked like the sun (who drives away darkness) surrounded by clouds on all sides.
73As in days of yore Indra with his thunder destroyed the horses and car of Baliraj (Asura), so Partha, powerful as the thousand-armed were (Kartavirya) with various shafts distressed Kripa's driver and his horses and cut-off his bow and arrows as also his banner of his chariot.
74As Kiritin had distressed Ganga's son Bhima before, so Kripa was now distressed in that great fight with innumerable shots after striking off his standard and weapons.
75Then the banner and bow of your brave an roaring son was struck off by mighty Partha, who next cut-off the standard and steeds of Kritavarman.
76As a mighty river washes, away an embankinent, so the ranks of your great army was broken to hundred different portions by him (Partha), who destroyed in no time many elephants, steeds, cars, drivers and weapons of his enemies' army.
77Then Keshava, leaving the distressed enemies on he right side, drove the chariot onward and Dhananjaya when going quickly like Satamanyu (Indra) at the time of killing Vritra was followed by other great warriors with lofty banners and excellent chariots all desirous of gaining a name in battle.
78Then the great car-warriors Shikhandin, Satyaki and the twin brothers, with fearful roars advanced towards Dhananjaya and obstructed the hostile troops, striking them with sharp shafts.
79Like the Devas (celestials) and the Asuras in the old days, the Kuru warriors and the Srinjayas, coming wrathfully in contact with each other, went on killing one another with powerful and straight shafts.
80Then all anxious to gain victory or to go to heaven by dying in the battle-field, the elephant riders, car-warriors and horsemen with leonine-roars struck each other with wellarmed blows.
81In fact, those brave and picked warriors sent out such hosts of shots against one another that the light of the sun became almost indistinct and the very atmosphere was filled with darkness.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — उस महायुद्ध में (शत्रुसेना की) चारों टुकड़ियों का नाश करके तथा क्रुद्ध सूतपुत्र पर दृष्टि डालकर अर्जुन ने वहाँ रक्त की एक नदी बहा दी — ऐसी नदी जो माँस, हड्डियों और मज्जा से भरी थी; हाथी और घोड़े उस नदी की तलहटी बने; और चारों ओर बिखरे पत्थरों और चट्टानों के समान मनुष्यों के मस्तक कौओं और कागों की काँव-काँव से मानो गूँज रहे थे; छत्र हंसों के समान तैर रहे थे; वीर सैनिकों के शव अनेक वृक्षों के समान धारा में बहे जा रहे थे; हार उस धारा में कमलों के समान थे; शिरोभूषण उसका फेन थे; खोपड़ियों के टुकड़े उस पर तैरते थे और धनुष तथा बाण उसमें मछलियों के समान थे; कवच और ढालें उसके भँवर बने; रथ, जिनसे वह भरी थी, उसकी नौकाओं के समान थे; और उस रक्तधारा को केवल साहसी हृदयवाले ही पार कर सकते थे, जबकि कायर उसमें उतरते ही डूब जाते थे।
2नरश्रेष्ठ और शत्रुयोद्धाओं के संहारक विभत्सु (अर्जुन) ने यह रक्तधारा बहाकर वासुदेव से ये वचन कहे।
3अर्जुन ने कहा — "हे कृष्ण, मुझे सूतपुत्र की ध्वजा दिखाई दे रही है; भीमसेन के नेतृत्व में हमारी सेनाएँ उस महारथी से युद्ध कर रही हैं।
4हे जनार्दन, कर्ण से भयभीत होकर पाञ्चाल पिघलते जा रहे हैं। देखिए, पाञ्चालों को खदेड़ने के प्रयत्न में कर्ण के पार्श्व में सिर पर श्वेत छत्र लिए राजा दुर्योधन अत्यन्त शोभायमान दिखाई दे रहा है।
5कर्ण कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वत्थामा की रक्षा कर रहा है, जबकि वे महायोद्धा अपनी बारी में राजा दुर्योधन की रक्षा कर रहे हैं; और यदि हमने उन्हें न रोका, तो वे सोमकों में भारी संहार मचा देंगे।
6हे कृष्ण, सारथ्य कला के परम ज्ञाता शल्य रथ के उच्च आसन पर बैठे सूतपुत्र का रथ हाँकते हुए अत्यन्त शोभायमान लग रहे हैं।
7वहाँ जाना ही उचित होगा; इसलिए मेरे इस विशाल रथ को उसी दिशा में ले चलिए। मैं उस युद्ध में कर्ण का वध किए बिना नहीं लौटूँगा। हे जनार्दन, यदि इस राधापुत्र का वध न हुआ, तो पाण्डवों और सृञ्जयों की समस्त सेनाएँ हमारी आँखों के सामने ही नष्ट हो जाएँगी।"
8इस प्रकार कहे जाने पर केशव ने कर्ण और सव्यसाची के बीच द्वन्द्वयुद्ध कराने के अभिप्राय से रथ को आपकी सेना के बीच से महाधनुर्धर कर्ण की ओर ले चला।
9पाण्डुपुत्र के कहने पर महाबाहु वासुदेव द्वारा रथ हाँके जाने मात्र से पाण्डवसेनाओं को आश्वासन मिला और उनका उत्साह बढ़ गया।
10हे तात, उस युद्ध में पाण्डुपुत्र के रथ के पहियों की घरघराहट वासव (इन्द्र) के वज्र की गड़गड़ाहट के समान गूँज उठी।
11अथाह उदारतावाले और साक्षात् शक्ति के अवतार पाण्डुपुत्र इस प्रकार अपने रथ की भीषण घरघराहट के साथ आगे बढ़ते हुए आपकी सेना का संहार करते चले।
12महात्मा अर्जुन की ध्वजा, श्वेत घोड़ों और श्याम सारथि (कृष्ण) को देखकर मद्रराज शल्य ने कर्ण को सम्बोधित करके कहा —
13"तुम अर्जुन के विषय में पूछ रहे थे; वह देखो, श्वेत घोड़ोंवाले और श्याम सारथि (कृष्ण) द्वारा चलाए जानेवाले उस रथ पर वह आ रहा है, अपने शत्रुओं का संहार करता हुआ आगे बढ़ता जा रहा है।
14वहाँ हाथ में तना हुआ गाण्डीव लिए कुन्तीपुत्र खड़ा है; उसका वध करके हमें बचाओ।
15हे कर्ण! अर्जुन के धनुष की यह टंकार सुनो; और यह रही चन्द्रमा और तारों के चिह्नोंवाली ध्वजा, जिससे छोटी-छोटी घण्टियाँ लटक रही हैं और जो चातक पक्षी के समान दिखाई दे रही है।
16अर्जुन की ध्वजा के शिखर पर एक भयंकर वानर दिखाई दे रहा है। वह चारों ओर दृष्टि डालकर कौरव योद्धाओं का भय बढ़ा रहा है।
17यहाँ भगवान् श्रीकृष्ण के चक्र, गदा, शङ्ख और शार्ङ्ग धनुष दिखाई दे रहे हैं। वे पाण्डुपुत्र अर्जुन के घोड़े हाँक रहे हैं।
18यह सव्यसाची (अर्जुन) के तने हुए गाण्डीव से उठती टंकार है। अर्जुन द्वारा छोड़े गए ये बाण अत्यन्त तीखे हैं और निरन्तर शत्रुओं का वध कर रहे हैं।
19यह रणभूमि उन वीर राजाओं के कटे हुए मस्तकों से ढँकती जा रही है, जो युद्धभूमि से कभी पीठ नहीं दिखाते। उन मस्तकों के नेत्र विशाल और लाल हैं तथा मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान मनोहर हैं।
20शूरवीरों की अस्त्र-शस्त्र लिए ये उठी हुई भुजाएँ युद्धभूमि में निरन्तर कटती जा रही हैं। ये भुजाएँ परिघ के समान मोटी हैं और शुद्ध चन्दन से भलीभाँति लिपी हुई हैं।
21ये घोड़े बाणों के प्रहार से अनेक घाव खाकर अपने सवारों सहित भूमि पर मारे जा रहे हैं। पहियों के अत्यधिक दबाव से उनकी जीभें और आँखें बाहर निकल आई हैं। ये भूमि पर पड़े सो रहे हैं।
22हिमाचल प्रदेश के वे हाथी ऐसे लग रहे थे मानो पर्वतों की चोटियाँ उसी प्रकार भूमि पर ढह रही हों।
23अर्जुन ने उनकी सूँड़ें काट डाली हैं। ये गन्धर्वनगर के समान विशाल रथ हैं और इनसे शिरविहीन राजा उसी प्रकार गिर रहे हैं जैसे पुण्यकर्मों का लेखा चुक जाने पर स्वर्गवासी अपने विमानों से नीचे गिरते हैं।
24किरीटधारी अर्जुन ने शत्रुसेना को उसी प्रकार व्याकुल कर दिया है जैसे एक सिंह सहस्रों मृगों के लिए भय का कारण बन जाता है।
25हे कर्ण, वह युद्ध में तुमसे अपना बल आजमाना चाहता है और अधीर होकर हमारे अनेक चुने हुए योद्धाओं का वध कर रहा है। हे राधापुत्र, उस भरतवंशी का सामना करने के लिए आगे बढ़ो।
26बड़ी संख्या में मारे जाकर धृतराष्ट्र की सेनाएँ उससे भयभीत हो गई हैं और उसके आगे से हटती जा रही हैं।
27मुझे लगता है कि वह अन्य योद्धाओं को छोड़कर शीघ्रता से तुम्हारी ओर ही आ रहा है; उसका शरीर क्रोध से फूल उठा है।
28तुमने वृकोदर को परास्त किया, इसीलिए पार्थ क्रोध से जलता हुआ तुमसे युद्ध में भिड़ना चाहता है और तुम्हारे अतिरिक्त किसी अन्य योद्धा से लड़ने के लिए रुकेगा नहीं।
29तुमने धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को बुरी तरह घायल किया और उन्हें रथहीन कर दिया; तुमने शिखण्डी, सात्यकि, द्रौपदी के पुत्रों, युधामन्यु, उत्तमौजा तथा उसके भाइयों नकुल और सहदेव को शोचनीय दशा में पहुँचा दिया; इसीलिए शत्रुनाशक पार्थ उदास मुद्रा और रक्तवर्ण नेत्रों के साथ तुमसे प्रतिशोध लेने के लिए प्रचण्ड वेग और शीघ्रता से बढ़ा आ रहा है। अन्य योद्धाओं की पकड़ से छूटकर वह तेजी से हमारी ओर आ रहा है।
30इसमें सन्देह नहीं कि उन्होंने वेगपूर्वक हम पर आक्रमण किया है और समूची सेना को रौंदते हुए सब भाग निकले हैं। इसलिए हे कर्ण! उनका सामना करने के लिए आगे बढ़ो, क्योंकि तुम्हारे अतिरिक्त कोई अन्य धनुर्धर इस कार्य को सँभाल नहीं सकता।
31जैसे कोई महाद्वीप उमड़ते समुद्र के प्रचण्ड वेग को रोकता है, वैसे ही समस्त संसार में तुम ही एकमात्र ऐसे धनुर्धर हो जो धनञ्जय के क्रोध को रोक सको।
32वह अकेला ही आगे बढ़ रहा है; न उसके आगे कोई रक्षक है, न पीछे; इसलिए तुम अब सफलता की पूरी आशा कर सकते हो।
33युद्ध में दोनों कृष्णों का सामना कर सकनेवाले एकमात्र पुरुष तुम्हीं हो; इसलिए हे राधापुत्र, आगे बढ़ो; तुम्हीं इसमें समर्थ हो।
34पराक्रम में तुम भीष्म, द्रोण, द्रौणि (अश्वत्थामा) और कृप के समकक्ष हो; इसलिए इस महायुद्ध में सव्यसाची की इस बढ़त को रोक दो।
35धनञ्जय काँपती जीभ निकाले सर्प के समान, अथवा क्रोध में जोर से गरजते वृषभ के समान, अथवा सचमुच वन के व्याघ्र के समान दिखाई दे रहा है; हे कर्ण, उसका अन्त कर दो।
36दूसरों की सुरक्षा की तनिक भी चिन्ता किए बिना धृतराष्ट्र की सेना के वे प्रमुख योद्धा अर्जुन का सामना करने से डरकर पिघलते जा रहे हैं।
37हे महायोद्धा, हे सूतपुत्र, इस रणभूमि में तुम्हीं एकमात्र ऐसे पुरुष हो जो भागते हुए इन सेनानायकों के हृदय में सान्त्वना और आश्वासन भर सकते हो।
38जैसे आँधी में डूबता नाविक अपनी रक्षा के लिए किसी द्वीप की ओर व्यग्रता से ताकता है, वैसे ही हे नरश्रेष्ठ, समस्त कौरवसेना तुम्हें ही अपना रक्षक मानकर तुम्हारी ओर देख रही है।
39हे राधापुत्र, तुमने युद्ध में अजेय विदेह, आभ्वस्थ, काम्बोज, नग्नजित् और गान्धारों को परास्त किया है; अब उसी शक्ति के साथ, अपना सर्वोत्तम प्रयत्न और पराक्रम दिखाते हुए हे महाबाहु, पुरुष के समान आगे बढ़ो और पाण्डुपुत्र पर तथा वृष्णिवंशी वासुदेव पर आक्रमण करो, जो सदा किरीटधारी अर्जुन से सुशोभित रहते हैं।
40कर्ण ने कहा — हे महाबाहु शल्य, अब आपको धनञ्जय का भय नहीं रहा और आप प्रसन्नचित्त दिखाई देते हैं; इस रूप में आप लोगों को प्रिय लगते हैं।
41आज आप देखेंगे कि मैंने युद्ध की नीतियों और व्यूहरचनाओं की कैसी शिक्षा पाई है तथा मेरी भुजाओं में कितना बल है। सचमुच आप यह मान सकते हैं कि इस विशाल पाण्डवसेना का उन्मूलन अकेले मेरे ही हाथों होगा और उन दोनों नरश्रेष्ठ कृष्णों का विनाश भी। मैंने निश्चय कर लिया है कि उन दोनों महायोद्धाओं का अन्त किए बिना मैं युद्धभूमि से नहीं लौटूँगा।
42अथवा वे ही मुझे मार डालेंगे। युद्ध में सम्भावनाएँ रहती हैं और विजय सदा अनिश्चित होती है; तथापि चाहे मैं उन्हें मारूँ या वे मुझे, मैं अपने संकल्प पर अटल रहूँगा।
43शल्य ने कहा — हे कर्ण, यह (अर्जुन) योद्धाओं में श्रेष्ठ है और अकेला होने पर भी समस्त योद्धा उसे अजेय मानते हैं; और अब जब कृष्ण उसकी रक्षा कर रहे हैं, तब उसका सामना करके उसे पराजित करने का प्रयत्न सचमुच बड़ा दुस्साहस है।
44कर्ण ने कहा — "हाँ, कहा जाता है कि इस पृथ्वी पर जितने भी महारथी उत्पन्न हुए, उन सबमें वह (अर्जुन) श्रेष्ठ है; अब मेरा पराक्रम देखिए, क्योंकि मैं उस महाबली पार्थ से युद्ध करूँगा।
45सम्भव है कि श्वेत घोड़ों पर आते हुए कुरुराज के ये पुत्र (अर्जुन) आज मुझे मेरे अन्तिम लेखे तक पहुँचा दें; किन्तु मेरे गिरने के साथ ही इन सबका अन्त हो जाएगा।
46इस राजकुमार की भुजाएँ अत्यन्त बलवान् हैं, जो कभी थकती नहीं, न ही उनमें पसीना आता है, न वे काँपती हैं और वे प्रत्यञ्चा के घट्टों से चिह्नित हैं; वह हस्तलाघव में निपुण और अस्त्रविद्या में परम कुशल है; और सचमुच वह पाण्डुपुत्र समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ है।
47वह एक साथ अनेक बाण उठाकर उन्हें एक ही बाण के समान चला सकता है और धनुष की डोरी पर शीघ्रता से चढ़ाकर उन्हें दो कोस की दूरी तक भेज सकता है, और उसका निशाना सदा अचूक रहता है; फिर समस्त संसार में उसकी बराबरी करनेवाला कौन है?
48उस तेजस्वी महायोद्धा पाण्डुपुत्र सव्यसाची ने कृष्ण को साथ लेकर खाण्डव में अग्निदेव को तृप्त करने के बाद पुरस्कारस्वरूप अपना गाण्डीव धनुष प्राप्त किया और महात्मा कृष्ण ने अपना चक्र।
49उसी अवसर पर उस अक्षय पराक्रमवाले महाबाहु ने अग्निदेव से अपना वह प्रचण्ड रथ प्राप्त किया, जिसमें वे श्वेत घोड़े जुते हैं और जो महान् घरघराहट के साथ दौड़ता है, तथा अपने वे दो उत्तम दिव्य और अक्षय तूणीर एवं अनेक अन्य दिव्यास्त्र भी।
50इन्द्र के राज्य में असंख्य दैत्यों और कालकेयों का संहार करके उसने देवदत्त शङ्ख प्राप्त किया; समस्त संसार में उससे बलवान् कोई नहीं है।
51उच्च मनोबलवाले उसने युद्ध में महादेव को प्रसन्न करके तीनों लोकों का संहार करने में समर्थ वह अत्यन्त भयंकर पाशुपत अस्त्र प्राप्त किया।
52जब उस नरश्रेष्ठ ने समस्त कालखञ्ज असुरों का उन्मूलन किया, तब उसने लोकपालों से अथाह शक्तिवाले अनेक अस्त्र प्राप्त किए, जिनसे उसने उनका वध किया था।
53फिर राजा विराट की राजधानी में उसने अकेले ही एक रथ पर सवार होकर हम सबको परास्त कर दिया और समस्त महारथियों के सामने ही बलपूर्वक गौओं का धन तथा उनके वस्त्र हर लिए।
54हे शल्य, ऐसे बल और गुणोंवाले उस राजकुलश्रेष्ठ वीर को युद्ध में ललकारने के लिए मुझे समस्त संसार में सबसे साहसी पुरुष होना ही चाहिए — और उससे भी अधिक इसलिए कि वृष्णिवंशी (कृष्ण) उसके सहायक हैं।
55इसके अतिरिक्त, वे महात्मा और अनुपम वासुदेव, जो सदा विजयी हैं, जो स्वयं नारायण हैं, जो शङ्ख, चक्र और गदा धारण किए विष्णु ही हैं और जिनके गुणों का गान समस्त लोक अनगिनत वर्षों में भी भलीभाँति नहीं कर सकते, उसकी (अर्जुन की) रक्षा कर रहे हैं।
56एक ही रथ पर दोनों कृष्णों को देखकर मैं एक साथ शङ्का और साहस — दोनों से भर उठता हूँ। पार्थ समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ है और चक्रधारी नारायण अजेय हैं; हिमालय पर्वत को उसके स्थान से हिलाना भी सम्भव हो सकता है, किन्तु इस पाण्डुपुत्र और वासुदेव को कभी नहीं हिलाया जा सकता।
57हे शल्य, मेरे अतिरिक्त और कौन इस फाल्गुन तथा वासुदेव का युद्ध में सामना करने का साहस करेगा, क्योंकि वे दोनों बलिष्ठ, दृढ़हस्त, युद्धकुशल और महारथी हैं?
58हे मद्रराज, आज मेरी हार्दिक इच्छा है कि मैं इस पाण्डुपुत्र से युद्ध करूँ, और वह शीघ्र ही पूर्ण होगी; और वह परम सुन्दर एवं असाधारण युद्ध, जैसा पहले कभी नहीं देखा गया, बहुत शीघ्र होगा। आज या तो वे मेरे प्राण ले लेंगे, या मैं उन्हें उनके अन्तिम लेखे तक पहुँचा दूँगा।"
59शल्य से ये वचन कहकर शत्रुनाशक कर्ण ने उस युद्ध में मेघों के समान घोर गर्जना की और कुरुश्रेष्ठ आपके पुत्र (दुर्योधन) की ओर बढ़े, जिन्होंने आदरपूर्वक उनका अभिवादन किया; और तब उन्होंने उससे तथा महाबाहु कृप से, भोजराज कृतवर्मा से, आचार्य द्रोण के पुत्र से और अपने छोटे भाई से, गान्धारराज और उसके पुत्र से तथा समस्त गजारोहियों, घुड़सवारों और पैदल सैनिकों से ये वचन कहे — "हे राजाओ, कृपया आप लोग कृष्ण और अर्जुन की ओर बढ़िए और उन्हें चारों ओर से घेर लीजिए; जब वे आपसे लड़ते-लड़ते थक जाएँ और शिथिल पड़ जाएँ, तब मैं उन्हें सहज ही परलोक भेज सकूँगा।"
60"ऐसा ही हो" — यह कहकर अर्जुन के प्राण लेने का निश्चय किए हुए वे समस्त महायोद्धा धनञ्जय की ओर झपटे और असंख्य बाणों से उन पर आक्रमण किया।
61जैसे नदियाँ और धाराएँ महान् वेग से आगे बढ़ती हैं, किन्तु अथाह समुद्र की गोद में पहुँचकर अपना वेग खोकर विलीन हो जाती हैं, वैसे ही उन समस्त योद्धाओं को महावीर अर्जुन ने ग्रस लिया। अर्जुन के हाथों की फुर्ती ऐसी थी कि उनके शत्रु यह लक्ष्य ही नहीं कर पाते थे कि वे कब बाण प्रत्यञ्चा पर चढ़ा रहे हैं और कब उन्हें छोड़ रहे हैं; बस अर्जुन के बाणों से मारे जाकर घोड़े, मनुष्य और हाथी निरन्तर ढेर-के-ढेर गिरते जाते थे।
62जैसे रोगग्रस्त आँखोंवाले लोग सूर्य की ओर नहीं देख सकते, वैसे ही कौरव जय (अर्जुन) की ओर आँख नहीं उठा सकते थे — उन अर्जुन की ओर, जिनके बाण युगान्त में सब कुछ भस्म करनेवाले सूर्य की किरणों के समान देदीप्यमान थे और जिनका गाण्डीव धनुष उनका मण्डल बना हुआ था।
63मुस्कराते हुए और अपने गाण्डीव को पूरी तरह खींचते हुए उन्होंने उससे असंख्य बाण छोड़े, जिन्होंने महारथियों द्वारा उन पर छोड़े गए समस्त प्रबल अस्त्रों का नाश किया और साथ ही उन्हें भी घायल किया।
64हे जगत्पते, शत्रुओं के अस्त्रों को विफल करते हुए अर्जुन ने असंख्य बाण छोड़े, जिन्होंने आपकी सेना के बहुतों का उसी प्रकार नाश किया जैसे ज्येष्ठ और आषाढ़ के महीनों में प्रचण्ड सूर्य (पृथ्वी से) महान् जलराशि खींच लेता है।
65जैसे मेघ पर्वत पर मूसलधार वर्षा करते हैं, वैसे ही आपके पुत्र, कृप, भोजराज (कृतवर्मा) और वे बलवान् द्रोणपुत्र आगे बढ़कर उन पर वर्षा के समान बाण बरसाने लगे।
66इस प्रकार आक्रान्त होकर पाण्डुपुत्र ने उन समस्त कुशल और महाबली महारथियों द्वारा अपने ऊपर छोड़े गए सब अस्त्रों को अत्यन्त शीघ्रता से काट डाला और उनमें से प्रत्येक के वक्षःस्थल पर तीन-तीन बाण मारे।
67जैसे ज्येष्ठ और आषाढ़ के महीनों में सूर्य अपने परिवेश के मध्य देदीप्यमान चमकता है, वैसे ही अपने शत्रुओं को झुलसाते हुए अर्जुन अत्यन्त प्रखर रूप में सुशोभित हुए — पूरी तरह खिंचा गाण्डीव उनका परिवेश था और उनके बाण उनकी किरणें।
68द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) ने आगे बढ़कर धनञ्जय पर दस श्रेष्ठ बाण चलाए, कृष्ण पर तीन, चारों घोड़ों पर चार और उनकी ध्वजा पर विराजमान उस महावानर पर अनेक अन्य उत्तम बाण।
69इसके बावजूद धनञ्जय ने अपने उस शत्रु के तने हुए धनुष को तीन बाणों से काटकर, क्षुर के समान एक बाण से उसके सारथि का वध करके, तीन बाणों से उसकी ध्वजा और चार अन्य बाणों से उसके चारों घोड़ों का अन्त करके द्रोणपुत्र को रथहीन कर दिया।
70तब उसने (अश्वत्थामा ने) अत्यन्त क्रुद्ध होकर सोने, हीरों और अन्य बहुमूल्य रत्नों से अलंकृत एक भव्य धनुष उठा लिया, जो तक्षक नाग के शरीर अथवा किसी विशाल पर्वतीय सर्प के समान दिखाई देता था।
71तत्पश्चात् अन्य अस्त्रों को भूमि पर फेंककर तथा समीप के एक स्थान से उस धनुष पर प्रत्यञ्चा चढ़ाकर वह नाना प्रकार के बाणों से उन दोनों अजेय नरश्रेष्ठों को पीड़ित और आहत करने लगा।
72आपके पुत्र दुर्योधन, कृप, भोजराज तथा रणभूमि का नेतृत्व करते अन्य महायोद्धाओं ने पाण्डवों में श्रेष्ठ उन (अर्जुन) पर बाणों की वर्षा करते हुए आक्रमण किया, और वे चारों ओर से मेघों से घिरे सूर्य (जो अन्धकार को दूर करता है) के समान दिखाई देने लगे।
73जैसे प्राचीन काल में इन्द्र ने अपने वज्र से बलिराज (असुर) के घोड़ों और रथ का नाश किया था, वैसे ही सहस्रबाहु (कार्तवीर्य) के समान पराक्रमी पार्थ ने नाना प्रकार के बाणों से कृप के सारथि और घोड़ों को पीड़ित किया तथा उनके धनुष-बाण एवं उनके रथ की ध्वजा भी काट डाली।
74जैसे किरीटी ने पहले गंगापुत्र भीष्म को पीड़ित किया था, वैसे ही अब उस महायुद्ध में कृप की ध्वजा और अस्त्रों को काटकर उन्हें असंख्य बाणों से पीड़ित किया गया।
75तब महाबली पार्थ ने आपके उस वीर और गर्जते पुत्र की ध्वजा और धनुष काट डाले और तत्पश्चात् कृतवर्मा की ध्वजा तथा घोड़ों का अन्त कर दिया।
76जैसे कोई महानदी बाँध को बहा ले जाती है, वैसे ही उन्होंने (पार्थ ने) आपकी विशाल सेना की पंक्तियों को सैकड़ों टुकड़ों में तोड़ डाला और क्षण भर में शत्रुसेना के अनेक हाथियों, घोड़ों, रथों, सारथियों और अस्त्रों का नाश कर दिया।
77तब केशव ने पीड़ित शत्रुओं को दाहिनी ओर छोड़ते हुए रथ को आगे बढ़ाया; और वृत्रवध के समय के शतमन्यु (इन्द्र) के समान वेग से जाते धनञ्जय के पीछे-पीछे ऊँची ध्वजाओं और उत्तम रथोंवाले अन्य महायोद्धा भी चले, जो सब युद्ध में यश कमाने के इच्छुक थे।
78तब महारथी शिखण्डी, सात्यकि और दोनों जुड़वाँ भाई भयंकर गर्जना करते हुए धनञ्जय की ओर बढ़े और तीखे बाणों से प्रहार करते हुए शत्रुसेनाओं को रोक दिया।
79जैसे प्राचीन काल में देवता और असुर, वैसे ही कुरुयोद्धा और सृञ्जय क्रोधपूर्वक एक-दूसरे से भिड़कर प्रबल और सीधे बाणों से एक-दूसरे का वध करते रहे।
80तब विजय पाने अथवा युद्धभूमि में मरकर स्वर्ग जाने के लिए उत्सुक गजारोही, महारथी और घुड़सवार सिंहनाद करते हुए सुसज्जित अस्त्रों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
81वस्तुतः उन वीर और चुने हुए योद्धाओं ने एक-दूसरे पर बाणों के ऐसे समूह छोड़े कि सूर्य का प्रकाश प्रायः धुँधला पड़ गया और सारा वायुमण्डल अन्धकार से भर गया।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यस महायुद्धमा (शत्रुसेनाका) चारै टुकडीको नाश गरेर तथा क्रुद्ध सूतपुत्रमाथि दृष्टि हालेर अर्जुनले त्यहाँ रगतको एउटा नदी बगाइदिए — यस्तो नदी जो मासु, हाड र मज्जाले भरिएको थियो; हात्ती र घोडाहरू त्यस नदीका पिँध बने; र चारैतिर छरिएका ढुङ्गा र चट्टानजस्ता मानिसका शिर काग र कौवाको काँ-काँले मानौँ गुन्जिरहेका थिए; छत्रहरू हाँसजस्तै पौडिरहेका थिए; वीर सिपाहीका शव अनेक रूखजस्तै धारामा बगिरहेका थिए; हारहरू त्यस धारामा कमलजस्ता थिए; शिरका आभूषण त्यसका फिँज थिए; खोपडीका टुक्रा त्यसमा पौडिन्थे र धनुष तथा बाण त्यसमा माछाजस्ता थिए; कवच र ढालहरू त्यसका भुमरी बने; रथहरू, जसले त्यो भरिएको थियो, त्यसका डुङ्गाजस्ता थिए; र त्यस रगतको धारालाई केवल साहसी हृदय भएकाहरूले मात्रै तर्न सक्थे, जबकि कायरहरू त्यसमा उत्रिनासाथ डुब्थे।
2नरश्रेष्ठ र शत्रुयोद्धाहरूका संहारक विभत्सु (अर्जुन)ले यो रगतको धारा बगाएर वासुदेवलाई यी वचन भने।
3अर्जुनले भने — "हे कृष्ण, मलाई सूतपुत्रको ध्वजा देखिँदै छ; भीमसेनको नेतृत्वमा हाम्रा सेनाहरू ती महारथीसँग युद्ध गरिरहेका छन्।
4हे जनार्दन, कर्णसँग भयभीत भई पाञ्चालहरू पग्लँदै छन्। हेर्नुहोस्, पाञ्चालहरूलाई खेद्ने प्रयत्नमा कर्णको छेउमा शिरमा सेतो छत्र लिएका राजा दुर्योधन अत्यन्त शोभायमान देखिँदै छन्।
5कर्णले कृपाचार्य, कृतवर्मा र अश्वत्थामाको रक्षा गरिरहेका छन्, जबकि ती महायोद्धाहरूले आफ्नो पालोमा राजा दुर्योधनको रक्षा गरिरहेका छन्; र यदि हामीले तिनीहरूलाई रोकेनौँ भने, तिनीहरूले सोमकहरूमा ठूलो संहार मच्चाइदिनेछन्।
6हे कृष्ण, सारथ्य कलाका परम ज्ञाता शल्य रथको उच्च आसनमा बसेर सूतपुत्रको रथ हाँक्दै अत्यन्त शोभायमान देखिँदै छन्।
7त्यहाँ जानु नै उचित हुनेछ; त्यसैले मेरो यस विशाल रथ त्यही दिशातिर लैजानुहोस्। म त्यस युद्धमा कर्णको वध नगरी फर्कनेछैनँ। हे जनार्दन, यदि यस राधापुत्रको वध भएन भने, पाण्डव र सृञ्जयहरूका सम्पूर्ण सेना हाम्रै आँखाअगाडि नष्ट हुनेछन्।"
8यसरी भनिएपछि केशवले कर्ण र सव्यसाचीबीच द्वन्द्वयुद्ध गराउने अभिप्रायले रथलाई तपाईंको सेनाका बीचबाट महाधनुर्धर कर्णतिर लगे।
9पाण्डुपुत्रको भनाइमा महाबाहु वासुदेवले रथ हाँकेकै कारण पाण्डवसेनाहरूलाई आश्वासन मिल्यो र तिनको उत्साह बढ्यो।
10हे तात, त्यस युद्धमा पाण्डुपुत्रको रथका पाङ्ग्राको घडघडाहट वासव (इन्द्र)को वज्रको गडगडाहटजस्तै गुन्जियो।
11अथाह उदारता भएका र साक्षात् शक्तिका अवतार पाण्डुपुत्र यसरी आफ्नो रथको भीषण घडघडाहटसहित अघि बढ्दै तपाईंको सेनाको संहार गर्दै गए।
12महात्मा अर्जुनको ध्वजा, सेता घोडा र श्याम सारथि (कृष्ण)लाई देखेर मद्रराज शल्यले कर्णलाई सम्बोधन गर्दै भने —
13"तिमी अर्जुनको विषयमा सोधिरहेका थियौ; त्यो हेर, सेता घोडा भएको र श्याम सारथि (कृष्ण)ले हाँकिएको त्यस रथमा उनी आउँदै छन्, आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्दै अघि बढ्दै छन्।
14त्यहाँ हातमा तानिएको गाण्डीव लिएर कुन्तीपुत्र उभिएका छन्; उनको वध गरेर हामीलाई बचाऊ।
15हे कर्ण! अर्जुनको धनुषको यो टङ्कार सुन; र यो रह्यो चन्द्रमा र ताराका चिह्न भएको ध्वजा, जसबाट साना-साना घण्टी झुन्डिरहेका छन् र जो चातक चराजस्तै देखिँदै छ।
16अर्जुनको ध्वजाको टुप्पामा एउटा भयङ्कर वानर देखिँदै छ। त्यसले चारैतिर दृष्टि हालेर कौरव योद्धाहरूको भय बढाइरहेको छ।
17यहाँ भगवान् श्रीकृष्णका चक्र, गदा, शङ्ख र शार्ङ्ग धनुष देखिँदै छन्। उनी पाण्डुपुत्र अर्जुनका घोडा हाँकिरहेका छन्।
18यो सव्यसाची (अर्जुन)को तानिएको गाण्डीवबाट उठ्ने टङ्कार हो। अर्जुनले छोडेका यी बाण अत्यन्त तीखा छन् र निरन्तर शत्रुहरूको वध गरिरहेका छन्।
19यो रणभूमि ती वीर राजाहरूका काटिएका शिरले ढाकिँदै छ, जसले युद्धभूमिबाट कहिल्यै पीठ देखाउँदैनन्। ती शिरका आँखा विशाल र राता छन् तथा मुख पूर्ण चन्द्रमाजस्तै मनोहर छन्।
20शूरवीरहरूका अस्त्रशस्त्र लिएका यी उठेका पाखुरा युद्धभूमिमा निरन्तर काटिँदै छन्। यी पाखुरा परिघजस्तै मोटा छन् र शुद्ध चन्दनले राम्ररी लेपिएका छन्।
21यी घोडाहरू बाणको प्रहारले अनेक घाउ खाएर आफ्ना सवारसहित भुइँमा ढल्दै छन्। पाङ्ग्राको अत्यधिक चापले तिनका जिब्रो र आँखा बाहिर निस्किएका छन्। यी भुइँमा परेर सुतिरहेका छन्।
22हिमाचल प्रदेशका ती हात्तीहरू यस्ता देखिन्थे मानौँ पर्वतका टाकुरा त्यसै गरी भुइँमा ढल्दै छन्।
23अर्जुनले तिनका सुँड काटिदिएका छन्। यी गन्धर्वनगरजस्तै विशाल रथ हुन् र यिनबाट शिरविहीन राजाहरू त्यसै गरी खस्दै छन् जसरी पुण्यकर्मको लेखा सकिएपछि स्वर्गवासीहरू आफ्ना विमानबाट तल खस्छन्।
24किरीटधारी अर्जुनले शत्रुसेनालाई त्यसै गरी व्याकुल पारिदिएका छन् जसरी एउटा सिंह हजारौँ मृगका लागि भयको कारण बन्छ।
25हे कर्ण, उनी युद्धमा तिमीसँग आफ्नो बल जाँच्न चाहन्छन् र अधीर भई हाम्रा अनेक छानिएका योद्धाको वध गरिरहेका छन्। हे राधापुत्र, ती भरतवंशीको सामना गर्न अघि बढ।
26ठूलो सङ्ख्यामा मारिएर धृतराष्ट्रका सेना उनीसँग भयभीत भएका छन् र उनको अगाडिबाट हट्दै छन्।
27मलाई लाग्छ कि उनी अन्य योद्धाहरूलाई छाडेर हतारिँदै तिमीतिरै आउँदै छन्; उनको शरीर क्रोधले फुलेको छ।
28तिमीले वृकोदरलाई परास्त गर्यौ, त्यसैले पार्थ क्रोधले जल्दै तिमीसँग युद्धमा भिड्न चाहन्छन् र तिमीबाहेक अरू कुनै योद्धासँग लड्न रोकिनेछैनन्।
29तिमीले धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई नराम्ररी घाइते पार्यौ र उनलाई रथविहीन पारिदियौ; तिमीले शिखण्डी, सात्यकि, द्रौपदीका पुत्रहरू, युधामन्यु, उत्तमौजा तथा उनका भाइ नकुल र सहदेवलाई शोचनीय दशामा पुर्यायौ; त्यसैले शत्रुनाशक पार्थ उदास मुद्रा र रक्तवर्ण आँखासहित तिमीसँग बदला लिन प्रचण्ड वेग र हतारका साथ बढेर आउँदै छन्। अन्य योद्धाहरूको पकडबाट छुटेर उनी तीव्र गतिले हामीतिर आउँदै छन्।
30यसमा सन्देह छैन कि उनीहरूले वेगपूर्वक हामीमाथि आक्रमण गरेका छन् र समूचा सेनालाई कुल्चँदै सबै भागेका छन्। त्यसैले हे कर्ण! उनीहरूको सामना गर्न अघि बढ, किनभने तिमीबाहेक अरू कुनै धनुर्धरले यो कार्य सम्हाल्न सक्दैन।
31जसरी कुनै महाद्वीपले उर्लंदो समुद्रको प्रचण्ड वेग रोक्छ, त्यसै गरी सम्पूर्ण संसारमा तिमी नै एकमात्र यस्ता धनुर्धर हौ जसले धनञ्जयको क्रोध रोक्न सक।
32उनी एक्लै अघि बढिरहेका छन्; न उनको अगाडि कुनै रक्षक छ, न पछाडि; त्यसैले तिमी अब सफलताको पूर्ण आशा गर्न सक्छौ।
33युद्धमा दुवै कृष्णको सामना गर्न सक्ने एकमात्र पुरुष तिमी नै हौ; त्यसैले हे राधापुत्र, अघि बढ; तिमी नै यसमा समर्थ छौ।
34पराक्रममा तिमी भीष्म, द्रोण, द्रौणि (अश्वत्थामा) र कृपका समकक्ष छौ; त्यसैले यस महायुद्धमा सव्यसाचीको यो बढाइ रोकिदेऊ।
35धनञ्जय काँप्ने जिब्रो निकालेको सर्पजस्तै, अथवा क्रोधमा जोडले गर्जने साँढेजस्तै, अथवा साँच्चै वनको बाघजस्तै देखिँदै छन्; हे कर्ण, उनको अन्त्य गरिदेऊ।
36अरूको सुरक्षाको अलिकति पनि चिन्ता नगरी धृतराष्ट्रको सेनाका ती प्रमुख योद्धाहरू अर्जुनको सामना गर्न डराएर पग्लँदै छन्।
37हे महायोद्धा, हे सूतपुत्र, यस रणभूमिमा तिमी नै एकमात्र यस्ता पुरुष हौ जसले भाग्दै गरेका यी सेनानायकहरूको हृदयमा सान्त्वना र आश्वासन भर्न सक।
38जसरी आँधीमा डुब्दै गरेको नाविकले आफ्नो रक्षाका लागि कुनै द्वीपतिर व्यग्रताका साथ हेर्छ, त्यसै गरी हे नरश्रेष्ठ, सम्पूर्ण कौरवसेनाले तिमीलाई नै आफ्नो रक्षक मानेर तिमीतिर हेरिरहेको छ।
39हे राधापुत्र, तिमीले युद्धमा अजेय विदेह, आभ्वस्थ, काम्बोज, नग्नजित् र गान्धारहरूलाई परास्त गरेका छौ; अब त्यही शक्तिका साथ, आफ्नो सर्वोत्तम प्रयत्न र पराक्रम देखाउँदै हे महाबाहु, पुरुषझैँ अघि बढ र पाण्डुपुत्रमाथि तथा वृष्णिवंशी वासुदेवमाथि आक्रमण गर, जो सधैँ किरीटधारी अर्जुनले सुशोभित रहन्छन्।
40कर्णले भने — हे महाबाहु शल्य, अब तपाईंलाई धनञ्जयको भय रहेन र तपाईं प्रसन्नचित्त देखिनुहुन्छ; यस रूपमा तपाईं मानिसहरूलाई प्रिय लाग्नुहुन्छ।
41आज तपाईंले देख्नुहुनेछ कि मैले युद्धका नीति र व्यूहरचनाको कस्तो शिक्षा पाएको छु तथा मेरा पाखुरामा कति बल छ। साँच्चै तपाईंले यो मान्न सक्नुहुन्छ कि यस विशाल पाण्डवसेनाको उन्मूलन एक्लै मेरै हातबाट हुनेछ र ती दुवै नरश्रेष्ठ कृष्णहरूको विनाश पनि। मैले निश्चय गरिसकेको छु कि ती दुवै महायोद्धाको अन्त्य नगरी म युद्धभूमिबाट फर्कनेछैनँ।
42अथवा तिनीहरूले नै मलाई मारिदिनेछन्। युद्धमा सम्भावना रहन्छन् र विजय सधैँ अनिश्चित हुन्छ; तथापि चाहे मैले तिनीहरूलाई मारूँ या तिनीहरूले मलाई, म आफ्नो सङ्कल्पमा अटल रहनेछु।
43शल्यले भने — हे कर्ण, यी (अर्जुन) योद्धाहरूमा श्रेष्ठ छन् र एक्लै हुँदा पनि सम्पूर्ण योद्धाले उनलाई अजेय मान्छन्; र अब जब कृष्णले उनको रक्षा गरिरहेका छन्, तब उनको सामना गरेर उनलाई पराजित गर्ने प्रयत्न साँच्चै ठूलो दुस्साहस हो।
44कर्णले भने — "हो, भनिन्छ कि यस पृथ्वीमा जति पनि महारथी जन्मे, ती सबैमा उनी (अर्जुन) श्रेष्ठ छन्; अब मेरो पराक्रम हेर्नुहोस्, किनभने म ती महाबली पार्थसँग युद्ध गर्नेछु।
45सम्भव छ कि सेता घोडामा आइरहेका कुरुराजका यी पुत्र (अर्जुन)ले आज मलाई मेरो अन्तिम लेखासम्म पुर्याइदिऊन्; तर म ढल्नासाथै यी सबैको अन्त्य हुनेछ।
46यी राजकुमारका पाखुरा अत्यन्त बलवान् छन्, जो कहिल्यै थाक्दैनन्, न तिनमा पसिना आउँछ, न ती काँप्छन् र ती ताँदोका खटले चिह्नित छन्; उनी हस्तलाघवमा निपुण र अस्त्रविद्यामा परम कुशल छन्; र साँच्चै ती पाण्डुपुत्र सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ छन्।
47उनले एकैसाथ अनेक बाण उठाएर तिनलाई एउटै बाणजस्तै चलाउन सक्छन् र धनुषको ताँदोमा हतारिँदै चढाएर तिनलाई दुई कोसको दूरीसम्म पठाउन सक्छन्, र उनको निशाना सधैँ अचूक रहन्छ; अनि सम्पूर्ण संसारमा उनको बराबरी गर्ने को छ?
48ती तेजस्वी महायोद्धा पाण्डुपुत्र सव्यसाचीले कृष्णलाई साथमा लिएर खाण्डवमा अग्निदेवलाई तृप्त पारेपछि पुरस्कारस्वरूप आफ्नो गाण्डीव धनुष प्राप्त गरे र महात्मा कृष्णले आफ्नो चक्र।
49त्यही अवसरमा त्यस अक्षय पराक्रम भएका महाबाहुले अग्निदेवबाट आफ्नो त्यो प्रचण्ड रथ प्राप्त गरे, जसमा ती सेता घोडा जोतिएका छन् र जो ठूलो घडघडाहटसहित दौडन्छ, तथा आफ्ना ती दुई उत्तम दिव्य र अक्षय तरकस एवं अनेक अन्य दिव्यास्त्र पनि।
50इन्द्रको राज्यमा असङ्ख्य दैत्य र कालकेयहरूको संहार गरेर उनले देवदत्त शङ्ख प्राप्त गरे; सम्पूर्ण संसारमा उनीभन्दा बलवान् कोही छैन।
51उच्च मनोबल भएका उनले युद्धमा महादेवलाई प्रसन्न पारेर तीनै लोकको संहार गर्न समर्थ त्यो अत्यन्त भयङ्कर पाशुपत अस्त्र प्राप्त गरे।
52जब ती नरश्रेष्ठले सम्पूर्ण कालखञ्ज असुरहरूको उन्मूलन गरे, तब उनले लोकपालहरूबाट अथाह शक्ति भएका अनेक अस्त्र प्राप्त गरे, जसले उनले तिनको वध गरेका थिए।
53अनि राजा विराटको राजधानीमा उनले एक्लै एउटा रथमा सवार भई हामी सबैलाई परास्त गरिदिए र सम्पूर्ण महारथीका सामु नै बलपूर्वक गाईहरूको धन तथा तिनका वस्त्र हरण गरे।
54हे शल्य, यस्ता बल र गुण भएका ती राजकुलश्रेष्ठ वीरलाई युद्धमा ललकार्न मलाई सम्पूर्ण संसारमा सबैभन्दा साहसी पुरुष हुनैपर्छ — र त्योभन्दा पनि बढी यसकारण कि वृष्णिवंशी (कृष्ण) उनका सहायक छन्।
55यसबाहेक, ती महात्मा र अनुपम वासुदेव, जो सधैँ विजयी छन्, जो स्वयं नारायण हुन्, जो शङ्ख, चक्र र गदा धारण गरेका विष्णु नै हुन् र जसका गुणको गान सम्पूर्ण लोकले अनगिन्ती वर्षमा पनि राम्ररी गर्न सक्दैनन्, उनको (अर्जुनको) रक्षा गरिरहेका छन्।
56एउटै रथमा दुवै कृष्णलाई देखेर म एकैसाथ शङ्का र साहस — दुवैले भरिन्छु। पार्थ सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ छन् र चक्रधारी नारायण अजेय छन्; हिमालय पर्वतलाई त्यसको ठाउँबाट हल्लाउनु पनि सम्भव होला, तर यी पाण्डुपुत्र र वासुदेवलाई कहिल्यै हल्लाउन सकिँदैन।
57हे शल्य, मबाहेक अरू कसले यी फाल्गुन तथा वासुदेवको युद्धमा सामना गर्ने साहस गर्ला, किनभने ती दुवै बलिष्ठ, दृढहस्त, युद्धकुशल र महारथी छन्?
58हे मद्रराज, आज मेरो हार्दिक इच्छा छ कि म यी पाण्डुपुत्रसँग युद्ध गरूँ, र त्यो चाँडै पूरा हुनेछ; र त्यो परम सुन्दर एवं असाधारण युद्ध, जस्तो पहिले कहिल्यै देखिएको छैन, धेरै चाँडै हुनेछ। आज या त तिनीहरूले मेरो प्राण लिनेछन्, या म तिनीहरूलाई तिनको अन्तिम लेखासम्म पुर्याइदिनेछु।"
59शल्यलाई यी वचन भनेर शत्रुनाशक कर्णले त्यस युद्धमा मेघजस्तै घोर गर्जना गरे र कुरुश्रेष्ठ तपाईंका पुत्र (दुर्योधन)तिर बढे, जसले आदरपूर्वक उनको अभिवादन गरे; र तब उनले उनलाई तथा महाबाहु कृपलाई, भोजराज कृतवर्मालाई, आचार्य द्रोणका पुत्रलाई र आफ्ना कान्छा भाइलाई, गान्धारराज र उनका पुत्रलाई तथा सम्पूर्ण गजारोही, घोडचढी र पैदल सिपाहीलाई यी वचन भने — "हे राजाहरू, कृपया तपाईंहरू कृष्ण र अर्जुनतिर बढ्नुहोस् र तिनीहरूलाई चारैतिरबाट घेर्नुहोस्; जब तिनीहरू तपाईंहरूसँग लड्दालड्दै थाक्छन् र शिथिल हुन्छन्, तब म तिनीहरूलाई सहजै परलोक पठाउन सक्नेछु।"
60"यस्तै होस्" — यसो भनेर अर्जुनको प्राण लिने निश्चय गरेका ती सम्पूर्ण महायोद्धा धनञ्जयतिर झम्टिए र असङ्ख्य बाणले उनीमाथि आक्रमण गरे।
61जसरी नदी र धाराहरू ठूलो वेगले अघि बढ्छन्, तर अथाह समुद्रको काखमा पुगेर आफ्नो वेग गुमाएर विलीन हुन्छन्, त्यसै गरी ती सम्पूर्ण योद्धालाई महावीर अर्जुनले ग्रसे। अर्जुनका हातको फुर्ती यस्तो थियो कि उनका शत्रुहरूले यो थाहै पाउँदैनथे कि उनले कहिले बाण ताँदोमा चढाइरहेका छन् र कहिले छोडिरहेका छन्; बस अर्जुनका बाणले मारिएर घोडा, मानिस र हात्तीहरू निरन्तर थुप्रा-थुप्रा ढल्दै जान्थे।
62जसरी रोगी आँखा भएका मानिसहरूले सूर्यतिर हेर्न सक्दैनन्, त्यसै गरी कौरवहरूले जय (अर्जुन)तिर आँखा उठाउन सक्दैनथे — ती अर्जुनतिर, जसका बाण युगान्तमा सबै कुरा भस्म पार्ने सूर्यका किरणजस्तै देदीप्यमान थिए र जसको गाण्डीव धनुष उनको मण्डल बनेको थियो।
63मुस्कुराउँदै र आफ्नो गाण्डीव पूरै तान्दै उनले त्यसबाट असङ्ख्य बाण छोडे, जसले महारथीहरूले उनीमाथि छोडेका सम्पूर्ण प्रबल अस्त्रको नाश गरे र साथै तिनीहरूलाई पनि घाइते पारे।
64हे जगत्पते, शत्रुहरूका अस्त्र विफल पार्दै अर्जुनले असङ्ख्य बाण छोडे, जसले तपाईंको सेनाका धेरैको त्यसै गरी नाश गरे जसरी जेठ र असारका महिनामा प्रचण्ड सूर्यले (पृथ्वीबाट) ठूलो जलराशि तानिदिन्छ।
65जसरी मेघले पर्वतमाथि मुसलधारे वर्षा गर्छ, त्यसै गरी तपाईंका पुत्र, कृप, भोजराज (कृतवर्मा) र ती बलवान् द्रोणपुत्र अघि बढेर उनीमाथि वर्षाजस्तै बाण बर्साउन थाले।
66यसरी आक्रान्त भई पाण्डुपुत्रले ती सम्पूर्ण कुशल र महाबली महारथीले आफूमाथि छोडेका सबै अस्त्र अत्यन्त हतारका साथ काटिदिए र तिनीहरूमध्ये प्रत्येकको छातीमा तीन-तीन बाण हाने।
67जसरी जेठ र असारका महिनामा सूर्य आफ्नो परिवेशका बीचमा देदीप्यमान चम्किन्छ, त्यसै गरी आफ्ना शत्रुहरूलाई डढाउँदै अर्जुन अत्यन्त प्रखर रूपमा सुशोभित भए — पूरै तानिएको गाण्डीव उनको परिवेश थियो र उनका बाण उनका किरण।
68द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा)ले अघि बढेर धनञ्जयमाथि दस श्रेष्ठ बाण चलाए, कृष्णमाथि तीन, चारै घोडामाथि चार र उनको ध्वजामा विराजमान त्यस महावानरमाथि अनेक अन्य उत्तम बाण।
69यसका बाबजुद धनञ्जयले आफ्ना ती शत्रुको तानिएको धनुष तीन बाणले काटेर, क्षुरजस्तै एउटा बाणले उनका सारथिको वध गरेर, तीन बाणले उनको ध्वजा र चार अन्य बाणले उनका चारै घोडाको अन्त्य गरेर द्रोणपुत्रलाई रथविहीन पारिदिए।
70तब उनले (अश्वत्थामाले) अत्यन्त क्रुद्ध भई सुन, हीरा र अन्य बहुमूल्य रत्नले अलङ्कृत एउटा भव्य धनुष उठाए, जो तक्षक नागको शरीर अथवा कुनै विशाल पर्वतीय सर्पजस्तै देखिन्थ्यो।
71त्यसपछि अन्य अस्त्र भुइँमा फ्याँकेर तथा नजिकैको एउटा ठाउँबाट त्यस धनुषमा ताँदो चढाएर उनी नाना प्रकारका बाणले ती दुवै अजेय नरश्रेष्ठलाई पीडित र आहत गर्न थाले।
72तपाईंका पुत्र दुर्योधन, कृप, भोजराज तथा रणभूमिको नेतृत्व गरिरहेका अन्य महायोद्धाहरूले पाण्डवहरूमा श्रेष्ठ ती (अर्जुन)माथि बाणको वर्षा गर्दै आक्रमण गरे, र उनी चारैतिरबाट मेघले घेरिएको सूर्य (जसले अन्धकार हटाउँछ)जस्तै देखिन थाले।
73जसरी प्राचीन कालमा इन्द्रले आफ्नो वज्रले बलिराज (असुर)का घोडा र रथको नाश गरेका थिए, त्यसै गरी सहस्रबाहु (कार्तवीर्य)जस्तै पराक्रमी पार्थले नाना प्रकारका बाणले कृपका सारथि र घोडालाई पीडित पारे तथा उनका धनुषबाण एवं उनको रथको ध्वजा पनि काटिदिए।
74जसरी किरीटीले पहिले गङ्गापुत्र भीष्मलाई पीडित पारेका थिए, त्यसै गरी अब त्यस महायुद्धमा कृपको ध्वजा र अस्त्र काटेर उनलाई असङ्ख्य बाणले पीडित पारियो।
75तब महाबली पार्थले तपाईंका ती वीर र गर्जने पुत्रको ध्वजा र धनुष काटिदिए र त्यसपछि कृतवर्माको ध्वजा तथा घोडाको अन्त्य गरिदिए।
76जसरी कुनै महानदीले बाँध बगाएर लैजान्छ, त्यसै गरी उनले (पार्थले) तपाईंको विशाल सेनाका पङ्क्ति सयौँ टुक्रामा तोडिदिए र क्षणभरमै शत्रुसेनाका अनेक हात्ती, घोडा, रथ, सारथि र अस्त्रको नाश गरिदिए।
77तब केशवले पीडित शत्रुहरूलाई दाहिनेतिर छाड्दै रथ अघि बढाए; र वृत्रवधका बेलाका शतमन्यु (इन्द्र)जस्तै वेगले जाँदै गरेका धनञ्जयको पछि-पछि अग्ला ध्वजा र उत्तम रथ भएका अन्य महायोद्धाहरू पनि लागे, जो सबै युद्धमा यश कमाउन इच्छुक थिए।
78तब महारथी शिखण्डी, सात्यकि र दुवै जुम्ल्याहा भाइ भयङ्कर गर्जना गर्दै धनञ्जयतिर बढे र तीखा बाणले प्रहार गर्दै शत्रुसेनाहरूलाई रोकिदिए।
79जसरी प्राचीन कालमा देवता र असुरहरू, त्यसै गरी कुरुयोद्धा र सृञ्जयहरू क्रोधपूर्वक एक-अर्कासँग भिडेर प्रबल र सोझा बाणले एक-अर्काको वध गरिरहे।
80तब विजय पाउन अथवा युद्धभूमिमा मरेर स्वर्ग जान उत्सुक गजारोही, महारथी र घोडचढीहरू सिंहनाद गर्दै सुसज्जित अस्त्रले एक-अर्कामाथि प्रहार गर्न थाले।
81वास्तवमा ती वीर र छानिएका योद्धाहरूले एक-अर्कामाथि बाणका यस्ता समूह छोडे कि सूर्यको प्रकाश प्रायः धमिलो भयो र सारा वायुमण्डल अन्धकारले भरियो।