English
1Sanjaya said In the thick of that awe-inspiring fray, Bhima, fighting single-handed, against tremendous odds, addressed his charioteer and said-"drive towards the centre of the Dhartarashtra force."
2Spur your horses, O charioteer and I will hasten the departure of all these Dhartarashtras to the region occupied by the King of Death." The charioteer, being thus desired by Bhimasena, drove, at a furious speed, towards the spot against the whole hosts of your sons and from whence Bhima wished to fight them out and then, from all sides, a large retinue of Kaurava force, consisting of elephant and carwarriors and cavalry and infantry, hemmed him in.
3And they all poured down their arrows on that best of chariots occupied by Bhima from every direction, whereupon the high-souled Bhima, with his own gold-feathered shafts, scattered to the winds, all those weapons hurled against him by his enemies.
4And those gold-winged arrows of his enemies, thus broken into tatters of two or three fragments by the shafts of Bhima, fell upon the ground. Then, O King, there arose one long loud cry of woe from amidst the throng of those valiant chiefs of the Kshatriya race, as they, with their mounts of elephants and steeds and their chariots and body infantry, got afflicted with the arrows thrust hard by Bhima, like thunders rolling in mountains. Those pride of the Kshatriya race, being thus assailed by Bhima, and his powerful shafts smiting them hip and thigh, flew at him (Bhima) from every side of the plain, like the new-fledged family of the feathered tribes thickening around a tree. And as your troops fell back upon him, Bhima, of infinite prowess and strength, repulsed them with the full display of all his might, like the mighty King of Terrors, dealing destruction, at the end of time, with his mace, unto the creation. And your hosts, in that battle, could not repel the fearful impetuosity of Bhima, himself the personation of fire and fury, like the great Destroyer himself rushing, at the end of the cycle, with wide-open mouth for the extermination of all living beings. O Bharata, the whole troops, comprising the Bharata force, thus ruthlessly torn as under in battle, by the noble-minded Bhima, dispersed from the field in a state of panic, like a strong gust of wind scattering thick clouds in a tempest. Then the powerful Bhimasena, endowed with great sagacity, addressing his charioteer once more, said unto him in full glee. "Just know, O Suta, whether do all those chariots, which are advancing towards us, belong to our party, or to that of the enemy. As I, with this battle raging, can make no distinction between the two, see that I do not besiege my own hosts with my shafts.
5I am greatly mortified, O Vishoka, to see around me these leaders of war in hostile array and also with the sight of their cars and the tops of their standards. The king lies wounded and the diadem-decked Arjuna is not yet come to take the field. All these, O Suta, are preying heavily on me.
6O charioteer, that the pious king Yudhishthira should have gone away from the field, leading me alone in the midst of the enemy, is in itself hear-rending. Then again I am quite in the dark as to his fate. Nor do I know whether Vibhatsu is still alive or not. All these add to my grief.
7And though dejected and disspirited, I will play the hell with all these troops inspite of their strength. And thus making the vast army in hostile array pay the penalty in the wager of battle, let me rejoice with you today.
8O Suta, examine closely all the quivers of my arrows and see the numbers still left and then let me know decidedly the quantity and variety of each.”
9Vishoka said Being thus addressed, Vishoka replied-"O hero, you have full sixty thousand arrows still left, while your shafts, both razor-shaped and broad-pointed, number ten thousand each. O hero, you have still two thousand cloth-yard shafts, while the Pradaras, O Partha, number three thousand.
10To speak candidly, O son of Pandu, the quantity that is still left is quite unmanageable even by half-a-dozen bullocks, if placed on carts. O skillful one, throw off your weapons in no measured number, for your maces, swords and scimitars, as also your lances darts and spears and other weapons of the arms, number thousands upon thousands. So be of good cheer and pray do not be misapprehensive of your weapons running short."
11Bhima said Mark, O Suta, in this day's fearful engagement the plains will present the aspect of the dismal regions, of Death, when the field will be shrouded with thick sets of my irresistible arrows, furiously let loose from off my bow, tearing into pieces the entire body of the trainbands of my enemy and making the Sun, as it were, disappear from view.
12Today, O Suta, it will be known to all the Kshatriyas, even unto the last generation, that either Bhimasena has given himself up in battle, or, singly, he has got the better of all the Kurus.
13Today, either let the Kauravas fall in battle, or, let all the world sound my death knell. Alone, encountering them all, I will either overmatch them, or, let them, all combined, put an extinguisher upon Bhimasena.
14May the guardian angels, who further the course of all righteous action, shower down their blessing on me; and let Arjuna, the victor of enemies, come here speedily (to my relief), like the invoked Sakra appearing in the sacrificial ground.
15Look there and see the disbanded Bharata force! Why are all these chiefs taking to their flight. Surely it seems to me inevitable that Savyasachin, that best of human beings has been shrouding that force with a heavy downpour of his arrows.
16Look there, O Vishoka, (and see how) the mounted soldiers riding on their steeds or elephants and standard-bearers and footsoldiers and beating their retreat. Look, also, at these war-chariots, (and see how) they with their warriors on, are getting scattered by the darts, shafts and arrows, O Suta.
17Charged with the gold-winged and peacock-feathered arrows of Dhananjaya and bursting like the bolts from the blue, those Kaurava forces, falling fast in numbers, as often swell the ranks of their file.
18Those steed yoked on war-chariots and elephants trampling down the vast array of foot-soldiers are fleeting away. In sooth, the whole host of the Kauravas, seized with consternation, are beating a hasty retreat, as do the terrified elephants in the midst of a flaming forest. The elephants are roaring furiously in the field and their savage cries, O Vishoka, make, one and all, utter cries of woe and alas!'
19Vishoka said Can't you, O Bhima, hear the awful sound of the Gandiva? (or), have those ears of yours lost their sensibility from the effects of the thunder produced by Partha, while out stretching it with fire and fury?
20All your wishes, O son of Pandu, have been gratified, yonder is seen the standard of Ape (of Arjuna) wafting aloft. Look there the bowstring (of Gandiva) is emitting incessantly rays of light, like the flashes of lightning from amidst the blue regions of ethereal space.
21That Ape wafting aloft from the standard of Dhananjaya, is seen to strike terror, all along the line of the enemy, (and to speak freely) even I myself am stricken with awe at that (august) sight.
22There, the resplendent beauty of Dhananjaya's diadem is shedding its effulgence brightly and the bright luster of the gem-studded on it. Sparkling with the radiancy of the Sun, is looking much more resplendent.
23Alongside him, behold, there, his conch Devadatta to thundering blare and resembling a white sheet of cloud. Behold there, Janaradana, reins in hand, making his way into the centre of the hostile divisions.
24Behold, there, O hero, by the side of Janardana his discus, radiant like the Sun, nave like thunder and sharp like razor-that discus which enhances the fame of Keshava and which is always worshipped by the Yadus. son
25There, large trunks of huge elephants, resembling the lofty yew trees, dissevered by Kiritin are falling fast. There, also, huge elephants and their riders, pierced with shafts all through, are falling down like mountains riven with thunder.
26Behold, there, O of Kunti, the Panchajanya (conch) of Krishna, resplendent like the moon, the Kaustabha, (pearl) dazzling on his breasts and his garland of victory.
27There cannot be any mistake in the fact that Partha, the glory of car-warriors-the best and foremost of them, carried by those precious steeds of his, the best of their kind, and in color as white as the white clouds of the sky, with Krishna as their driver, is rushing in the field, routing the enemy all through.
28Behold there, your younger, resembling in energy the deity of the celestials, is piercing with his shafts those cars, steeds and bands of foot-soldiers and they are falling down as if a forest over-thrown by the tempest caused by the wings of Garuda.
29Behold, Kiritin, with his powerful shafts, to outstrip in battle four hundred car-warriors with their steeds and drivers and seven hundred elephants, as also numberless infantry and cavalry.
30Shedding his effulgence like the constellation of Chirta, the all-powered Arjuna, after having massacred the Kuru forces, is speeding towards you. All your wishes have been gratified-your enemies, thrown overboard. May your prowess and the span of your life continue to increase for ever and ever.
31Bhima said For this welcome news, O charioteer, with unfeigned pleasure I grant you fourteen choice villages; and O Vishoka, as you bring me the tidings of Arjuna, I also present you a hundred female slaves and twenty chariots.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — उस भयावह संग्राम के बीच अत्यन्त विषम परिस्थिति में अकेले जूझते हुए भीम ने अपने सारथि से कहा — "रथ को धृतराष्ट्रपुत्रों की सेना के मध्य ले चलो।"
2"हे सारथि, अपने घोड़ों को हाँको; मैं इन समस्त धृतराष्ट्रपुत्रों का यमराज के लोक को प्रस्थान शीघ्र करा दूँगा।" भीमसेन की यह इच्छा जानकर सारथि ने प्रचण्ड वेग से रथ उस स्थान की ओर हाँका जहाँ आपके पुत्रों की समस्त सेनाएँ थीं और जहाँ से भीम उनसे युद्ध करना चाहते थे; और तब चारों ओर से हाथियों, महारथियों, घुड़सवारों और पैदल सैनिकों से युक्त कौरवसेना के विशाल समूह ने उन्हें घेर लिया।
3और उन सबने भीम के उस श्रेष्ठ रथ पर चारों दिशाओं से बाणों की वर्षा की; इस पर महात्मा भीम ने अपने स्वर्णपंखयुक्त बाणों से शत्रुओं द्वारा अपने ऊपर छोड़े गए उन समस्त अस्त्रों को छिन्न-भिन्न कर दिया।
4और शत्रुओं के वे स्वर्णपंखयुक्त बाण भीम के शरों से इस प्रकार दो-तीन टुकड़ों में कटकर पृथ्वी पर गिर पड़े। तब हे राजन्, क्षत्रियकुल के उन वीर नायकों के समूह से एक लम्बा और ऊँचा आर्तनाद उठ खड़ा हुआ, क्योंकि वे अपने हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सेना सहित भीम के प्रचण्ड बाणों से उसी प्रकार पीड़ित हो रहे थे जैसे पर्वतों में गरजते वज्रों से। भीम द्वारा इस प्रकार आक्रान्त होकर तथा उनके बलिष्ठ बाणों से चारों ओर से घायल होकर वे क्षत्रियकुल के गौरव रणभूमि की प्रत्येक दिशा से उन (भीम) पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे नवोड़ीन पक्षिकुल किसी वृक्ष के चारों ओर घिर आता है। और जब आपकी सेनाएँ उन पर टूट पड़ीं, तब अपार पराक्रम और बलवाले भीम ने अपना सारा बल दिखाते हुए उन्हें उसी प्रकार खदेड़ दिया जैसे कल्पान्त में महाभयंकर यमराज अपनी गदा से सृष्टि का संहार करते हैं। और उस युद्ध में आपकी सेनाएँ साक्षात् क्रोध और अग्नि के अवतार भीम के भयंकर वेग को उसी प्रकार नहीं रोक सकीं जैसे कल्प के अन्त में समस्त प्राणियों के संहार के लिए मुँह बाए दौड़ते साक्षात् संहारकर्ता को कोई नहीं रोक सकता। हे भरत, महामना भीम द्वारा युद्ध में इस प्रकार निर्दयता से छिन्न-भिन्न कर दी गई भरतवंश की समस्त सेनाएँ भयभीत होकर रणभूमि से उसी प्रकार बिखर गईं जैसे प्रचण्ड वायु का झोंका आँधी में घने मेघों को तितर-बितर कर देता है। तब महाबुद्धिमान् बलवान् भीमसेन ने पुनः अपने सारथि को सम्बोधित करके परम प्रसन्नता से कहा — "हे सूत, यह तो जान लो कि हमारी ओर बढ़ते हुए वे समस्त रथ हमारे पक्ष के हैं या शत्रुपक्ष के। इस युद्ध की गर्मी में मैं दोनों में भेद नहीं कर पा रहा हूँ; ध्यान रखना कि मैं अपने ही सैनिकों को अपने बाणों से न घेर लूँ।
5हे विशोक, अपने चारों ओर शत्रुव्यूह में खड़े इन युद्धनायकों को तथा उनके रथों और ध्वजाओं के शिखरों को देखकर मुझे बड़ी व्यथा होती है। राजा घायल पड़े हैं और किरीटधारी अर्जुन अभी तक रणभूमि में नहीं आए। हे सूत, ये सब बातें मुझे भीतर-ही-भीतर खाए जा रही हैं।
6हे सारथि, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर मुझे अकेला शत्रुओं के बीच छोड़कर रणभूमि से चले गए — यह बात ही हृदय को चीरनेवाली है। और फिर मैं उनकी दशा के विषय में सर्वथा अन्धकार में हूँ। न ही मैं यह जानता हूँ कि विभत्सु (अर्जुन) जीवित हैं या नहीं। ये सब बातें मेरा शोक बढ़ा रही हैं।
7और यद्यपि मैं खिन्न और हतोत्साह हूँ, तथापि इन समस्त सेनाओं का, उनके सारे बल के बावजूद, मैं सत्यानाश कर दूँगा। और इस प्रकार शत्रुव्यूह में खड़ी उस विशाल सेना से युद्ध के दाँव का मूल्य वसूल करके आज मैं तुम्हारे साथ आनन्द मनाऊँगा।
8हे सूत, मेरे बाणों के समस्त तूणीरों को ध्यान से देखो और यह पता लगाओ कि कितने बाण अब भी शेष हैं; फिर मुझे निश्चयपूर्वक बताओ कि प्रत्येक की संख्या और प्रकार क्या है।"
9विशोक ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर विशोक ने उत्तर दिया — "हे वीर, आपके पास अब भी पूरे साठ सहस्र बाण शेष हैं, जबकि क्षुरप्र और भल्ल — दोनों प्रकार के बाण दस-दस सहस्र हैं। हे वीर, आपके पास अब भी दो सहस्र लम्बे शर हैं, और हे पार्थ, प्रदर बाण तीन सहस्र हैं।
10हे पाण्डुपुत्र, सच कहूँ तो जितना अब भी शेष है, उसे गाड़ियों पर लादा जाए तो आधा दर्जन बैल भी नहीं खींच सकेंगे। हे कुशल वीर, बिना गिनती के अस्त्र चलाइए, क्योंकि आपकी गदाएँ, तलवारें और कृपाणें, तथा आपके भाले, शक्तियाँ, बरछे और अन्य भुजबल के अस्त्र सहस्रों-सहस्रों की संख्या में हैं। इसलिए प्रसन्न रहिए और अस्त्रों के चुक जाने की तनिक भी चिन्ता न कीजिए।"
11भीम ने कहा — हे सूत, देखना, आज के इस भयंकर संग्राम में जब मेरे धनुष से क्रोधपूर्वक छोड़े गए अप्रतिहत बाणों के घने जाल से रणभूमि ढँक जाएगी, शत्रुसेना का समूचा समूह टुकड़े-टुकड़े हो जाएगा और सूर्य मानो दृष्टि से ओझल हो जाएगा, तब यह रणभूमि साक्षात् यमलोक के भयावह प्रदेशों का रूप धारण कर लेगी।
12हे सूत, आज अन्तिम पीढ़ी तक के समस्त क्षत्रिय यह जान लेंगे कि या तो भीमसेन ने युद्ध में अपने प्राण दे दिए, या फिर उसने अकेले ही समस्त कुरुओं को परास्त कर दिया।
13आज या तो कौरव युद्ध में गिरें, या फिर सारा संसार मेरी मृत्यु की घोषणा करे। अकेला ही उन सबका सामना करके या तो मैं उन्हें परास्त करूँगा, या वे सब मिलकर भीमसेन का दीपक बुझा दें।
14समस्त धर्मकार्यों को आगे बढ़ानेवाले देवगण मुझ पर अपना आशीर्वाद बरसाएँ; और शत्रुविजयी अर्जुन यहाँ (मेरी सहायता के लिए) उसी प्रकार शीघ्र आ जाएँ जैसे आवाहन किए जाने पर शक्र (इन्द्र) यज्ञभूमि में प्रकट होते हैं।
15उधर देखो, भरतवंश की सेना छिन्न-भिन्न हो रही है! ये सब नायक भाग क्यों रहे हैं? मुझे तो यह निश्चित लगता है कि नरश्रेष्ठ सव्यसाची (अर्जुन) अपने बाणों की भारी वर्षा से उस सेना को ढँकते जा रहे हैं।
16हे विशोक, उधर देखो (और देखो कि किस प्रकार) घोड़ों और हाथियों पर सवार सैनिक, ध्वजाधारी तथा पैदल सिपाही पीछे हट रहे हैं। हे सूत, इन रथों को भी देखो (और देखो कि किस प्रकार) वे अपने योद्धाओं सहित शक्तियों, शरों और बाणों से बिखेरे जा रहे हैं।
17धनञ्जय के स्वर्णपंखयुक्त और मयूरपिच्छयुक्त बाणों से आहत होकर तथा आकाश से गिरते वज्रों के समान फटते हुए वे कौरवसेनाएँ तेजी से बड़ी संख्या में गिरती जा रही हैं, फिर भी बार-बार अपनी पंक्तियाँ भरती जा रही हैं।
18रथों में जुते वे घोड़े और पैदल सैनिकों की विशाल पंक्तियों को रौंदते हाथी भागे जा रहे हैं। सचमुच समस्त कौरवसेना भय से व्याकुल होकर उसी प्रकार शीघ्रता से भाग रही है जैसे जलते वन के बीच घबराए हाथी भागते हैं। हाथी रणभूमि में प्रचण्ड चिंघाड़ रहे हैं और हे विशोक, उनकी वह भीषण चीत्कार सब लोगों से 'हाय!' और 'ओह!' कहलवा रही है।
19विशोक ने कहा — हे भीम, क्या आपको गाण्डीव का वह भयंकर शब्द सुनाई नहीं देता? अथवा क्या पार्थ के क्रोध और वेग से धनुष खींचने पर उत्पन्न उस वज्रनाद के प्रभाव से आपके कान संवेदनहीन हो गए हैं?
20हे पाण्डुपुत्र, आपकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हो गईं; उधर (अर्जुन की) वानरध्वजा ऊपर लहराती दिखाई दे रही है। उधर देखिए, (गाण्डीव की) प्रत्यञ्चा से निरन्तर प्रकाश की किरणें फूट रही हैं, मानो नीले आकाशमण्डल के बीच से बिजली कौंध रही हो।
21धनञ्जय की ध्वजा पर ऊपर लहराता वह वानर शत्रुओं की समस्त पंक्तियों में भय उत्पन्न करता दिखाई दे रहा है; और (खुलकर कहूँ तो) उस (भव्य) दृश्य से मैं स्वयं भी विस्मय से भर उठा हूँ।
22उधर धनञ्जय के मुकुट की देदीप्यमान शोभा उज्ज्वल प्रकाश बिखेर रही है और उस पर जड़े रत्न की चमक सूर्य की-सी दीप्ति से और भी अधिक जगमगा उठी है।
23उनके पास ही देखिए, उनका देवदत्त शङ्ख श्वेत मेघपटल के समान गरजता हुआ बज रहा है। उधर देखिए, हाथ में लगाम लिए जनार्दन शत्रुसेना के बीच में मार्ग बनाते जा रहे हैं।
24हे वीर, उधर जनार्दन के पार्श्व में उनका वह चक्र देखिए, जो सूर्य के समान देदीप्यमान, वज्र के समान कठोर और क्षुर के समान तीखा है — वही चक्र जो केशव की कीर्ति बढ़ाता है और जिसकी यदुवंशी सदा पूजा करते हैं।
25उधर किरीटी (अर्जुन) द्वारा काटी गई विशाल हाथियों की सूँड़ें, जो ऊँचे वृक्षों के तनों के समान हैं, तेजी से गिरती जा रही हैं। वहीं आर-पार बाणों से बिंधे विशाल हाथी और उनके सवार वज्र से विदीर्ण पर्वतों के समान गिर रहे हैं।
26हे कुन्तीपुत्र, उधर देखिए — कृष्ण का चन्द्रमा के समान देदीप्यमान पाञ्चजन्य शङ्ख, उनके वक्षःस्थल पर जगमगाता कौस्तुभ (मणि) और उनकी विजयमाला।
27इसमें तनिक भी सन्देह नहीं कि महारथियों के गौरव, उनमें सर्वश्रेष्ठ पार्थ अपने उन अनमोल, अपनी जाति में सर्वोत्तम और आकाश के श्वेत मेघों के समान श्वेत घोड़ों पर सवार होकर, कृष्ण को सारथि बनाए, रणभूमि में चारों ओर शत्रुओं को खदेड़ते हुए दौड़ रहे हैं।
28उधर देखिए, देवराज के समान तेजस्वी आपके छोटे भाई अपने बाणों से उन रथों, घोड़ों और पैदल सैनिकों की टुकड़ियों को बींध रहे हैं, और वे इस प्रकार गिर रहे हैं मानो गरुड़ के पंखों से उठी आँधी ने किसी वन को उलट दिया हो।
29देखिए, किरीटी अपने बलिष्ठ बाणों से युद्ध में चार सौ महारथियों को उनके घोड़ों और सारथियों सहित, सात सौ हाथियों को तथा असंख्य पैदल सैनिकों और घुड़सवारों को पीछे छोड़ते जा रहे हैं।
30चित्रा नक्षत्र के समान अपना तेज बिखेरते हुए सर्वशक्तिमान् अर्जुन कुरुसेना का संहार करके आपकी ओर बढ़ रहे हैं। आपकी समस्त कामनाएँ पूर्ण हो गईं — आपके शत्रु उलट दिए गए। आपका पराक्रम और आपकी आयु सदा-सदा बढ़ती रहे।
31भीम ने कहा — हे सारथि, इस शुभ समाचार के लिए मैं तुम्हें निष्कपट प्रसन्नता से चौदह उत्तम गाँव देता हूँ; और हे विशोक, अर्जुन का समाचार लाने के कारण मैं तुम्हें एक सौ दासियाँ तथा बीस रथ भी प्रदान करता हूँ।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यस भयावह सङ्ग्रामका बीचमा अत्यन्त विषम परिस्थितिमा एक्लै जुधिरहेका भीमले आफ्ना सारथिलाई भने — "रथ धृतराष्ट्रपुत्रहरूको सेनाको माझमा लैजाऊ।"
2"हे सारथि, आफ्ना घोडा हाँक; म यी सम्पूर्ण धृतराष्ट्रपुत्रको यमराजको लोकमा प्रस्थान चाँडै गराइदिनेछु।" भीमसेनको यो इच्छा बुझेर सारथिले प्रचण्ड वेगले रथ त्यस ठाउँतिर हाँक्यो जहाँ तपाईंका पुत्रहरूका सम्पूर्ण सेना थिए र जहाँबाट भीम तिनीहरूसँग युद्ध गर्न चाहन्थे; र तब चारैतिरबाट हात्ती, महारथी, घोडचढी र पैदल सिपाहीले युक्त कौरवसेनाको विशाल समूहले उनलाई घेर्यो।
3र तिनीहरू सबैले भीमको त्यस श्रेष्ठ रथमाथि चारै दिशाबाट बाणको वर्षा गरे; यसमा महात्मा भीमले आफ्ना स्वर्णप्वाँखयुक्त बाणले शत्रुहरूले आफूमाथि छोडेका ती सम्पूर्ण अस्त्र छिन्नभिन्न पारिदिए।
4र शत्रुहरूका ती स्वर्णप्वाँखयुक्त बाण भीमका शरले यसरी दुई-तीन टुक्रामा काटिएर पृथ्वीमा खसे। तब हे राजन्, क्षत्रियकुलका ती वीर नायकहरूको समूहबाट एउटा लामो र उच्च आर्तनाद उठ्यो, किनभने तिनीहरू आफ्ना हात्ती, घोडा, रथ र पैदल सेनासहित भीमका प्रचण्ड बाणले त्यसै गरी पीडित हुँदै थिए जसरी पर्वतमा गर्जने वज्रले। भीमद्वारा यसरी आक्रान्त भई तथा उनका बलिष्ठ बाणले चारैतिरबाट घाइते भई ती क्षत्रियकुलका गौरवहरू रणभूमिको प्रत्येक दिशाबाट उनी (भीम)माथि त्यसै गरी जाइलागे जसरी भर्खर उडान भरेको चराकुल कुनै रूखको वरिपरि घेरा हाल्छ। र जब तपाईंका सेना उनीमाथि जाइलागे, तब अपार पराक्रम र बल भएका भीमले आफ्नो सारा बल देखाउँदै तिनीहरूलाई त्यसै गरी खेदिदिए जसरी कल्पान्तमा महाभयङ्कर यमराजले आफ्नो गदाले सृष्टिको संहार गर्छन्। र त्यस युद्धमा तपाईंका सेनाहरूले साक्षात् क्रोध र अग्निका अवतार भीमको भयङ्कर वेगलाई त्यसै गरी रोक्न सकेनन् जसरी कल्पको अन्त्यमा सम्पूर्ण प्राणीको संहारका लागि मुख बाएर दौडने साक्षात् संहारकर्तालाई कसैले रोक्न सक्दैन। हे भरत, महामना भीमद्वारा युद्धमा यसरी निर्दयतापूर्वक छिन्नभिन्न पारिएका भरतवंशका सम्पूर्ण सेना भयभीत भई रणभूमिबाट त्यसै गरी छरिए जसरी प्रचण्ड वायुको झोँकाले आँधीमा घना मेघलाई छरपस्ट पारिदिन्छ। तब महाबुद्धिमान् बलवान् भीमसेनले पुनः आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गर्दै परम प्रसन्नताका साथ भने — "हे सूत, यति त थाहा पाऊ कि हामीतिर बढिरहेका ती सम्पूर्ण रथ हाम्रो पक्षका हुन् कि शत्रुपक्षका। यस युद्धको तापमा म दुवैमा भेद गर्न सकिरहेको छैनँ; ख्याल राख्नू कि मैले आफ्नै सिपाहीहरूलाई आफ्ना बाणले नघेरूँ।
5हे विशोक, आफ्नो वरिपरि शत्रुव्यूहमा उभिएका यी युद्धनायक तथा तिनका रथ र ध्वजाका शिखर देखेर मलाई ठूलो व्यथा हुन्छ। राजा घाइते परेका छन् र किरीटधारी अर्जुन अझै रणभूमिमा आएका छैनन्। हे सूत, यी सबै कुराले मलाई भित्रभित्रै खाइरहेका छन्।
6हे सारथि, धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर मलाई एक्लै शत्रुहरूका बीचमा छाडेर रणभूमिबाट गए — यही कुरा नै हृदय चिर्ने खालको छ। र फेरि म उनको दशाका विषयमा सर्वथा अन्धकारमा छु। न त म यो जान्दछु कि विभत्सु (अर्जुन) जीवित छन् कि छैनन्। यी सबै कुराले मेरो शोक बढाइरहेका छन्।
7र यद्यपि म खिन्न र हतोत्साहित छु, तथापि यी सम्पूर्ण सेनाको, तिनको सारा बलका बाबजुद, म सत्यानाश गरिदिनेछु। र यसरी शत्रुव्यूहमा उभिएको त्यस विशाल सेनासँग युद्धको दाउको मूल्य असुल गरेर आज म तिमीसँग आनन्द मनाउनेछु।
8हे सूत, मेरा बाणका सम्पूर्ण तरकस ध्यानपूर्वक हेर र यो पत्ता लगाऊ कि कति बाण अझै बाँकी छन्; अनि मलाई निश्चयपूर्वक बताऊ कि प्रत्येकको सङ्ख्या र प्रकार के हो।"
9विशोकले भने — यसरी भनिएपछि विशोकले उत्तर दिए — "हे वीर, तपाईंसँग अझै पूरा साठी हजार बाण बाँकी छन्, जबकि क्षुरप्र र भल्ल — दुवै प्रकारका बाण दस-दस हजार छन्। हे वीर, तपाईंसँग अझै दुई हजार लामा शर छन्, र हे पार्थ, प्रदर बाण तीन हजार छन्।
10हे पाण्डुपुत्र, साँचो भन्नुपर्दा जति अझै बाँकी छ, त्यसलाई गाडामा लादियो भने आधा दर्जन गोरुले पनि तान्न सक्नेछैनन्। हे कुशल वीर, गन्तीबिनै अस्त्र चलाउनुहोस्, किनभने तपाईंका गदा, तरवार र कृपाण, तथा तपाईंका भाला, शक्ति, बर्छा र अन्य भुजबलका अस्त्र हजारौँ-हजारको सङ्ख्यामा छन्। त्यसैले प्रसन्न रहनुहोस् र अस्त्र सकिने अलिकति पनि चिन्ता नगर्नुहोस्।"
11भीमले भने — हे सूत, हेर्नू, आजको यस भयङ्कर सङ्ग्राममा जब मेरो धनुषबाट क्रोधपूर्वक छोडिएका अप्रतिहत बाणको घना जालले रणभूमि ढाकिनेछ, शत्रुसेनाको समूचा समूह टुक्रा-टुक्रा हुनेछ र सूर्य मानौँ दृष्टिबाट ओझेल हुनेछ, तब यो रणभूमिले साक्षात् यमलोकका भयावह प्रदेशको रूप धारण गर्नेछ।
12हे सूत, आज अन्तिम पुस्तासम्मका सम्पूर्ण क्षत्रियले यो थाहा पाउनेछन् कि या त भीमसेनले युद्धमा आफ्नो प्राण दिए, या त उनले एक्लै सम्पूर्ण कुरुहरूलाई परास्त गरे।
13आज या त कौरवहरू युद्धमा ढलून्, या त सारा संसारले मेरो मृत्युको घोषणा गरोस्। एक्लै नै तिनीहरू सबैको सामना गरेर या त म तिनीहरूलाई परास्त गर्नेछु, या तिनीहरू सबै मिलेर भीमसेनको बत्ती निभाइदिऊन्।
14सम्पूर्ण धर्मकार्यलाई अघि बढाउने देवताहरूले ममाथि आफ्नो आशीर्वाद बर्साऊन्; र शत्रुविजयी अर्जुन यहाँ (मेरो सहायताका लागि) त्यसै गरी चाँडै आऊन् जसरी आह्वान गरिँदा शक्र (इन्द्र) यज्ञभूमिमा प्रकट हुन्छन्।
15उता हेर, भरतवंशको सेना छिन्नभिन्न हुँदै छ! यी सबै नायक किन भाग्दै छन्? मलाई त यो निश्चित लाग्छ कि नरश्रेष्ठ सव्यसाची (अर्जुन)ले आफ्ना बाणको भारी वर्षाले त्यस सेनालाई ढाक्दै गएका छन्।
16हे विशोक, उता हेर (र हेर कि कसरी) घोडा र हात्तीमा सवार सिपाही, ध्वजाधारी तथा पैदल सिपाहीहरू पछि हट्दै छन्। हे सूत, यी रथहरूलाई पनि हेर (र हेर कि कसरी) ती आफ्ना योद्धासहित शक्ति, शर र बाणले छरिँदै छन्।
17धनञ्जयका स्वर्णप्वाँखयुक्त र मयूरपिच्छयुक्त बाणले आहत भई तथा आकाशबाट खस्ने वज्रजस्तै फुट्दै ती कौरवसेनाहरू तीव्र गतिले ठूलो सङ्ख्यामा ढल्दै छन्, तैपनि बारम्बार आफ्ना पङ्क्ति भर्दै छन्।
18रथमा जोतिएका ती घोडा र पैदल सिपाहीका विशाल पङ्क्तिलाई कुल्चँदै हात्तीहरू भाग्दै छन्। साँच्चै सम्पूर्ण कौरवसेना भयले व्याकुल भई त्यसै गरी हतारिँदै भाग्दै छ जसरी बलिरहेको वनका बीचमा आत्तिएका हात्ती भाग्छन्। हात्तीहरू रणभूमिमा प्रचण्ड चिच्याइरहेका छन् र हे विशोक, तिनको त्यो भीषण चीत्कारले सबै मानिसलाई 'हाय!' र 'ओहो!' भन्न लगाइरहेको छ।
19विशोकले भने — हे भीम, के तपाईंलाई गाण्डीवको त्यो भयङ्कर शब्द सुनिँदैन? अथवा के पार्थको क्रोध र वेगले धनुष तान्दा उत्पन्न त्यस वज्रनादको प्रभावले तपाईंका कान संवेदनहीन भएका छन्?
20हे पाण्डुपुत्र, तपाईंका सम्पूर्ण कामना पूरा भए; उता (अर्जुनको) वानरध्वजा माथि फहरिएको देखिँदै छ। उता हेर्नुहोस्, (गाण्डीवको) ताँदोबाट निरन्तर प्रकाशका किरण फुट्दै छन्, मानौँ नीलो आकाशमण्डलका बीचबाट बिजुली चम्किरहेको होस्।
21धनञ्जयको ध्वजामा माथि फहरिएको त्यो वानर शत्रुहरूका सम्पूर्ण पङ्क्तिमा भय उत्पन्न गरिरहेको देखिँदै छ; र (खुलेर भन्नुपर्दा) त्यस (भव्य) दृश्यले म स्वयं पनि विस्मयले भरिएको छु।
22उता धनञ्जयको मुकुटको देदीप्यमान शोभाले उज्ज्वल प्रकाश छरिरहेको छ र त्यसमा जडिएको रत्नको चमक सूर्यजस्तै दीप्तिले झन् बढी झलमल्लिएको छ।
23उनकै छेउमा हेर्नुहोस्, उनको देवदत्त शङ्ख सेतो मेघपटलजस्तै गर्जँदै बजिरहेको छ। उता हेर्नुहोस्, हातमा लगाम लिएका जनार्दन शत्रुसेनाका बीचमा बाटो बनाउँदै गइरहेका छन्।
24हे वीर, उता जनार्दनको छेउमा उनको त्यो चक्र हेर्नुहोस्, जो सूर्यजस्तै देदीप्यमान, वज्रजस्तै कठोर र क्षुरजस्तै तीखो छ — त्यही चक्र जसले केशवको कीर्ति बढाउँछ र जसको यदुवंशीहरूले सधैँ पूजा गर्छन्।
25उता किरीटी (अर्जुन)ले काटेका विशाल हात्तीका सुँडहरू, जो अग्ला रूखका फेदजस्ता छन्, तीव्र गतिले खस्दै छन्। त्यहीँ आरपार बाणले छेडिएका विशाल हात्ती र तिनका सवार वज्रले विदीर्ण पर्वतजस्तै ढल्दै छन्।
26हे कुन्तीपुत्र, उता हेर्नुहोस् — कृष्णको चन्द्रमाजस्तै देदीप्यमान पाञ्चजन्य शङ्ख, उनको छातीमा झलमल्लिएको कौस्तुभ (मणि) र उनको विजयमाला।
27यसमा अलिकति पनि सन्देह छैन कि महारथीहरूका गौरव, तिनीहरूमा सर्वश्रेष्ठ पार्थ आफ्ना ती अनमोल, आफ्नो जातिमा सर्वोत्तम र आकाशका सेता मेघजस्तै सेता घोडामा सवार भई, कृष्णलाई सारथि बनाएर, रणभूमिमा चारैतिर शत्रुहरूलाई खेद्दै दौडिरहेका छन्।
28उता हेर्नुहोस्, देवराजजस्तै तेजस्वी तपाईंका कान्छा भाइले आफ्ना बाणले ती रथ, घोडा र पैदल सिपाहीका टुकडीलाई छेडिरहेका छन्, र ती यसरी ढल्दै छन् मानौँ गरुडका प्वाँखबाट उठेको आँधीले कुनै वन उल्टाइदिएको होस्।
29हेर्नुहोस्, किरीटीले आफ्ना बलिष्ठ बाणले युद्धमा चार सय महारथीलाई तिनका घोडा र सारथिसहित, सात सय हात्तीलाई तथा असङ्ख्य पैदल सिपाही र घोडचढीलाई पछि पार्दै गएका छन्।
30चित्रा नक्षत्रजस्तै आफ्नो तेज छर्दै सर्वशक्तिमान् अर्जुन कुरुसेनाको संहार गरेर तपाईंतिर बढिरहेका छन्। तपाईंका सम्पूर्ण कामना पूरा भए — तपाईंका शत्रु उल्टाइदिइए। तपाईंको पराक्रम र तपाईंको आयु सदासर्वदा बढ्दै रहोस्।
31भीमले भने — हे सारथि, यस शुभ समाचारका लागि म तिमीलाई निष्कपट प्रसन्नताका साथ चौध उत्तम गाउँ दिन्छु; र हे विशोक, अर्जुनको समाचार ल्याएकाले म तिमीलाई एक सय दासी तथा बीस रथ पनि प्रदान गर्छु।