Karna Parva — The words of Sri Krishna
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 73
Sanskrit
1संजय उवाच ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत्। कृतसंकल्पमायन्तं वधे कर्णस्य भारत॥
2अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत। विनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम्॥
3भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह। अन्योन्यं समरं प्राप्य किंचिच्छेषा विशाम्पते॥
4भूत्वा वै कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः। त्वां वै शत्रु समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि॥
5एते ते पृथिवीपालाः सृञ्जयाश्च समागताः। त्वां सभासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश्च व्यवस्थिताः॥
6पाञ्चालैः पाण्डववैर्मत्स्यैः कारूषैश्चेदिभिः सह। त्वया गुप्तैरमित्रनैः कृतः शत्रुगणक्षयः॥
7को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस्तात संयुगे। अन्यत्र पाण्डवान् युद्धे त्वया गुप्तान् महारथान्॥
8शक्तस्त्वं हि रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान्। त्रील्लोकान् समरे युक्तान् किं पुनः कौरवं बलम्॥८
9भगदत्तं च राजानं कोऽन्यः शक्तसत्वया बिना। जेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्याद् वासवोपमः॥
10तथेमा विपुलां सेनां गुप्ता पार्थ त्वयानघ। न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिरपि वीक्षितुम्॥
11तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वाय रणे। धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां भीष्मद्रोणौ निपातितौ॥
12को हि शक्तो रणे पार्थ भारतानां महारथौ। भीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ॥
13को हि शान्तनवं भीष्मं द्रोणं वैकर्तनं कृपम्। द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणमेव च॥ सैन्धवं मद्रराजानं राजानं च सुयोधनम्। वीरान् कृतास्त्रान् समरे सर्वानेवानिवर्तिनः॥ अक्षौहिणीपतीनुग्रान संहतान् युद्धदुर्मदान्। त्वामृते पुरुषव्याघ्र जेतुं शक्तः पुमानिह॥
14श्रेण्यश्च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाः। नानाजनपदाचोग्राः क्षत्रियाणमर्षिणाम्॥
15गोवासदासमीयानां वसातीनां च भारत। प्राच्यानां वाटधानानां भोजानां चाभिमानिनाम्॥ उदीर्णाश्वगजा सेना सर्वक्षत्रस्य भारत। त्वां समासाद्य निधनं गता भीमं च भारत॥
16उग्राश्च भीमकर्माणस्तुषारा यवनाः खशाः। दाभिसारा दरदाः शका माठरतङ्गणाः॥ आन्ध्रकाश्च पुलिन्दाश्च किराताश्चोग्रविक्रमाः। म्लेच्छाश्च पर्वतीयाश्च सागरानूपवासिनः॥ संरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दण्डपाणयः। एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह॥ न शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परंतप।
17धार्तराष्ट्रमुदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महद् बलम्॥ यदि त्वां न भवेस्त्राता प्रतीयात् को नु मानवः।
18तत् सागरमिवोधुतं रजसा संवृत्तं बलम्॥ विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धस्त्वया गुप्तैर्हतं बिभो।
19मगधानामधिपतिर्जयत्सेनो महाबलः॥ अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्येऽभिमन्युना।
20ततो दशसहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम्॥ जधान गदया भीमस्तस्य राज्ञः परिच्छदम्। ततोऽन्येभिहता नागा रथाश्च शतशो बलात्॥
21तदेवं समरे पार्थ वर्तमाने महाभये। भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः॥ सवाजिरथमातङ्गा मृत्युलोकमितो गताः।
22तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः॥ भीष्मः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि मारिष।
23स चेदिकाशिपाञ्चालन करूषान् मत्स्यकेकयान्॥२९ शरैः प्रच्छाद्य निधनमनयत् परमास्त्रवित्।
24तस्य चापच्युतैर्बाणैः परदेहविदारणैः॥ पूर्णामाकाशमभवद् रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः।
25हन्याद् रथसहस्राणि एकैकेनैव मुष्टिना॥ लक्षं नरद्विपान् हत्वा समेतान् समहाबलान्।
26गत्या दशम्या ते गत्वा जनुर्वाजिरथद्विपान्॥ हित्वा नवगतीर्दुष्टाः स बाणनाहवेऽत्यजत्।
27दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम्॥ शून्याः कृता रथोपस्था हताश्च गजवाजिनः।
28दर्शयित्वाऽऽत्मनो रूपं रुदोपेन्द्रसमं युधि॥ पाण्डवानामनीकानि प्रगृह्यसौ व्यशातयत्।
29विनिघ्नन् पृथिवीपालांश्चेदि पञ्चालकेकयान्॥ अदहत् पाण्डवी सेनां रथाश्वगजसंकुलाम्। मजन्तचमप्लवे मन्दमुजिहीर्षुः सुयोधनम्॥
30तथा चरन्तं समरे तपन्तमिव भास्करम्। पदातिकोटिसाहस्त्राः प्रवरायुधपाणयः॥ न शेकुः संजया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः। विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम्॥ सर्वोद्यमेन महता पाण्डवा समभिद्रवत्।
31स तु विद्राव्य समरे पाण्डवन् संजयानपि॥ एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वमागतः।
32तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महाव्रतम्॥ जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपूर्वभिः। स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः॥ त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र वृत्रः प्राप्येव वासवम्।
33द्रोणः पञ्चदिनान्युमो विधम्य रिपुवाहिनीम्॥ कृत्वा व्यूहमभेद्यं च पातयित्वा महारथान्। जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः॥ अन्तकप्रतिमश्चोग्रो रात्रियुद्धेऽदहत् प्रजाः।
34दग्ध्वा योधाञ्छरैर्वीरो भारद्वाजः प्रतापवान्॥ धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम्।
35यदि वाद्य भवान् युद्धे सूतपुत्रमुखान् रथान्॥ नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनंक्ष्यत।
36भवता तु बलं सर्व धार्तराष्ट्रस्य वारितम्॥ ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय।
37एवं वा को रणे कुर्यात् त्वदन्यः क्षत्रियो युधि॥ यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति।
38निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्च पार्थिवान्॥ निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा।
39आश्चर्य सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः॥ अनाश्चर्यं हि तत् त्वत्तस्तवं हि पार्थं महारथः।
40त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारत॥ नश्यमानमहं युक्तं मन्येयमिति मे मतिः।
41सेयं पार्थ चमूर्घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे॥ हतसर्वस्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ।
42शीर्णप्रवरयोधाऽद्य हतवाजिरथद्विपा॥ हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैद्यौरिवाभाति भारती।
43विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रम॥ सेना शक्रस्येव पराक्रमैः।
44तेषां हतवशिष्टास्तु सन्ति पञ्च महारथाः॥ अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः।
45आसुरीव पुरा तांस्त्वमद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान्॥ हतामित्रः प्रयच्छोर्वी राज्ञे सद्वीपपत्तनाम्।
46साकाशजलपाताला सपर्वतमहावनाम्॥ प्राप्नोत्वमितवीर्यश्रीरद्य पार्थो वसुन्धराम्।
47एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा दैतेयदानवान्॥ प्रयच्छ मेदिना राज्ञे शक्रायैव हरिर्यथा।
48अद्य मोदन्तु पञ्चाला निहतेष्वरिषु त्वया। विष्णुना निहतेष्वेव दानवेयुषु देवताः॥
49यदि वा द्विपदां श्रेष्ठ द्रोणं मानयतो गुरुम्। अश्वत्थाम्नि कृपा तेऽस्ति कृपे वाचार्यगौरवात्॥ अत्यन्तापचितान् बन्धून मानयन् मातृबान्धवान्। कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यसि यमक्षयम्॥ भ्रातरं मातुरासाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम्। यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान् न जिघांससि॥ इमं पापमति क्षुद्रमत्यन्तं पाण्डवान् प्रति। कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्याः सुनिशितैः शरैः॥
50एतत् ते सुकृतं कर्म नात्र किंचन युज्यते। वयमप्यनूजानीमो नात्र दोषोऽस्ति कश्चन॥
51दहने यत् सपुत्राया दिशि मातुस्तवानघ। द्यूतार्थे यच युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनः॥ तस्य सर्वस्य दुष्टात्मा कर्णो वै मूलमित्युत।
52कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधनः॥ ततो मामपि संरब्धो निग्रहीतुं प्रचक्रमे।
53स्थिरा बुद्धिनरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद॥ कर्णः पार्थान् रणे सर्वान् विजेष्यति न संशयः।
54कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः॥ रोचितो भवता सार्धं जानतापि बलं तव।
55कर्णो हि भाषते नित्यमहं पार्थान् समागतान्॥ वासुदेवं च दाशार्ह विजेष्यामि महारथम्।
56प्रोत्साहयन् दुरात्मानं धार्तराष्ट्र सुदुर्मतिम्॥ समिती गर्जते कर्णस्तमद्य जहि भारत।
57यच युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान्॥ तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर्मुखम्।
58यच तद् धार्तराष्ट्रस्य क्रूरैः षड्भिर्महारथैः॥ अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रमृषभेक्षणम्। द्रोणद्रौणिकृपान् वीरान् कर्षयन्तं नरर्षभान्॥ निर्मनुष्यांश्च मातङ्गान् विरथांश्च महारथान्। व्यश्वारोहांश्च तुरगान् पत्तीन् व्याधुजीविनः॥ कुर्वन्तमृषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम्। विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान्॥ मनुष्यवाजिमातङ्गान् प्राहिण्वन्तं यमक्षयम्। शरैः सौभद्रमायान्तं दहन्तमिव वाहिनीम्॥ तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे। यत् तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णोऽभ्यद्रुह्यत प्रभो॥ अशक्नुवंश्चाभिमन्योः कर्णः स्थातु रणेऽग्रतः। सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितः॥
59निःश्वसन क्रोधसंदीप्तो विमुखः सायकार्दितः। अपयान्कृतोत्साहो निराशश्चापि जीविते॥
60तस्थौ सुविह्वल: संख्ये प्रहारजनितश्रमः। अथ द्रोणस्य समरे तत्कालसदृशं तदा॥ श्रुत्वा कर्णो वचः क्रूरं ततश्चिच्छेद कार्मुकम्।
61ततश्छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः॥ तं चैव निकृतिप्रज्ञाः प्राहरञ्छरवृष्टिभिः।
62तस्मिन विनिहते वीरे सर्वेषां दुःखमाविशत्॥ प्राहसत् स तु दुष्टात्मा कर्णः स च सुयोधनः।
63यच कर्णोऽब्रवीत् कृष्णां सभायां परुषं वचः॥ प्रमुखे पाण्डवेयानां कुरुणां च नृशंसवत्।
64विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः॥ पतिमन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मृदुभाषिणि। एषा त्वं धृतराष्ट्रस्य दासीभूता निवेशनम्॥ प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस्त्व। न पाण्डवाः प्रभवन्ति तव कृष्णे कथञ्चन॥
65दासभार्या च पाञ्चालि स्वयं दासी च शोभने। अद्य दुर्योधनो ह्येकः पृथिव्यां नृपतिः स्मृतः॥
66सर्वे चास्य महीपाला योगक्षेममुपासते। पश्येदानीं यथा भद्रे विनष्टाः पाण्डवाः समम्॥ अन्योन्यं समुदीक्षन्ते धार्तराष्ट्रस्य तेजसा।
67व्यक्तं षण्ढतिला ह्येते निरये च निमज्जितः॥ प्रेष्यवचापि राजानमुपस्थास्यन्ति कौरवम्।
68इत्युक्तवानधर्मज्ञस्तदा परमदुर्मतिः॥ पापः पापवचः कर्णः शृण्वतस्त्व भारत।
69अद्य पापास्य तद् वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः।।९० शमयन्तु शिलाधौतास्त्वयास्ता जीवितच्छिदः।
70यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयि॥ तान्यद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास्तव।
71गाण्डीव प्रहितान् घोरानद्य गात्रैः स्पृशञ्छरान्॥ कर्णः स्मरतु दुष्टात्मा वचनं द्रोणभीष्मयोः।
72सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभाः॥ त्वयास्तास्तस्य वर्माणि भित्वा पास्यन्ति शोणितम्।
73उपास्त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्वा महाशराः॥ अद्य कर्णं महावेगा: प्रेषयन्तु यमक्षयम्।
74अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास्त्वच्छरार्दिताः॥ प्रपतन्तं रथात् कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः।
75अद्य शोणितसम्मग्नं शयानं पतितं भुवि॥ अपविद्धायुधं कर्ण दीनाः पश्यन्तु बान्धवाः।
76हस्तिकक्षो महानस्य भल्लेनोन्मथितस्त्वया। प्रकम्पमानः पततु भूमावाधिरथेध्वजः॥
77त्वया शरशतैश्छिन्नं रथं हेमविभूषितम्। हतयोधाश्वमुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम्॥
78त्वं चेत् कर्णसुतं पार्थ सूतपुत्रस्य पश्यतः। प्रतिज्ञावारणार्थाय निहनिष्यसि सायकैः॥ हतं कर्णस्तु तं दृष्ट्वा प्रियं पुत्रं दुरात्मवान्। स्मरतां द्रोणभीष्माभ्यां वचः क्षत्तुश्च मानद॥
79ततः सुयोधनो दृष्ट्वा हतमाधिरथिं त्वया। निराशो जीविते त्वद्य राज्ये चैव भवत्वरिः॥
80एते द्रवन्ति पञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः। कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुजिहीर्षवः॥
81पञ्चालान् द्रौपदेयांश्च धृष्टद्युम्न् शिखण्डिना। धृष्टद्युम्नतनूजांश्च शतानीकं च नाकुलिम्॥ नकुलं सहदेव च दुर्मुखं जनमेजयम्। सुधर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान्॥
82अभ्याहतानां कर्णेन पञ्चालानामसौ रणे। श्रूयते निनदो घोरस्त्वद्वन्धूनां परंतप॥
83न त्वेव भीताः पञ्ज्ञालाः कथंचित् स्युः पराङ्मुखाः। न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारणे॥
84य एकः पाण्डवी सेनां शरौघैः समवेष्टयत्। तं समासाद्य पञ्चाला भीष्मं नासन् पराङ्मुखाः।।१०७ ते कथं कर्णमासाद्य विद्रवेयुर्महारथाः।
85यस्त्वेकः सर्वपञ्चालानहन्यहनि नाशयन्॥ कालवच्चरते वीरः पञ्चालानां रथव्रजे। तमप्यासाद्य समरे मित्रार्थे मित्रवत्सल॥ तथा ज्वलन्तमस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम्। निर्दहन्तं च समरे दुर्धर्ष द्रोणमोजसा॥ ते नित्यमुदिता जेतुं मृधे शत्रूनरिंदम। न जात्वाधिस्थे ताः पञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः॥
86तेषामापततां शूरः पञ्चालानां तरस्विनाम्। आदत्तासूशरैः कर्णः पतङ्गानामिवानलः॥
87एते द्रवन्ति पाञ्चाला द्राव्यन्ते योधिभिर्बुवम्। कर्णेन भरतश्रेष्ठ पश्य पश्य तथाकृतान्॥
88तांस्तथाभिमुखान् वीरान् मित्रार्थे त्यक्तजीवितान्। क्षयं नयति राधेयः पञ्चालाञ्छतशो रणे॥
89तद् भारत महेष्वासानगाधे मजतोऽप्लवे। कर्णार्णवे प्लवो भूत्वा पञ्चालास्त्रातुमर्हसि॥
90अस्त्र हि रामात् कर्णेन भार्गवादृषिसत्तमात्। यदुपात्तं महाघोरं तस्य रूपमुदीर्यते॥
91तापनं सर्वसैन्यानां घोररूपं सुदारुणम्। समावृत्य महासेनां ज्वलन्तं स्वेन तेजसा॥
92एते चरन्ति संग्रामे कर्णचापच्युताः शराः। भ्रमराणामिव वातास्तापयन्ति स्म तावकान्॥
93एते द्रवन्ति पञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारत। कर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवार्यमनात्मभिः॥
94एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततः। सृञ्जयैर्योध्यन् कर्णं पीड्यते निशितैः शरैः॥
95पाण्डवान् सृञ्जयांश्चैव पञ्चालांश्चैव भारता हन्यादुपेक्षितः कर्णो रोगो देहमिवागतः॥
96नान्यं त्वत्तो हि पश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बले। यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद् गृहम्॥
97तमद्य निशितैर्बाणैर्विनिहत्य नरर्षभ। यथाप्रतिज्ञं पार्थ त्वं कृत्वा कीर्तिमवाप्नुहि॥
98त्वं हि शक्तो रणे जेतुं सकर्णानपि कौरवान्। नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
99एतत् कृत्वा महत् कर्म हत्वा कर्ण महारथम्। कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम॥
English
1Sanjaya said O Bharata, then again did Kesava of magnanimous heart address the following words to Arjuna, who was proceeding resolutely to slay Karna.
2Today, O Bharata, is the seventeenth day of this horrible carnage of men, elephants and horses.
3O sovereign, at first your own troops and those of the hostile party were a legion, but being engaged in fight there have been left but a small remnant.
4Though the Kauravas had, at the outset, numerous steeds and elephants, yet they have been routed on the field as they had to face yourself as their foe.
5These potentates and these united forces of the Srinjayas and these Pandavas have been successful in holding their ground, only because they have such an unflinching leader in you.
6O destroyer of foes, being under your protection, the Panchala, Pandava, Matsya, Karusa and Chedis hosts have been sweeping away the hostile army.
7O Sire, who else could have vanquished the combined army of the Kauravas had not the valiant Pandavas been fighting under your aegis?
8What need I speak of defeating the Kauravas? Single-handed you can vanquish in battle the Asuras, celestials and human beings of the three worlds put together.
9O mighty one, who else, excepting yourself, could have conquered Bhagadatta in fight, even were he powerful like Vasava himself.
10O holy Partha, no mortal could even gaze upon this vast army, being as they were, under your protection.
11O Partha, Dhristadyumna and Shikhandi had succeeded in slaying Drona and Bhishma, only because you protected them in battle.
12Or, O Partha, who else could have conquered in battle those most eminent warriors of the Bharata race-Drona and Bhishma, endued with the prowess of a Sakra.
13O most powerful one, who else but you could defeat those formidable leaders of Aksouhinis, those unflinching and invincible heroes, Bhishma-son of Shantanu, Drona, Vaikartana, Kripa and Drona's son and King Duryodhana himself, all united together and adepts in wielding arms.
14Numerous detachments of (hostile) soldiers have been extirpated; their cars, horses and elephants have been cut down (by you), as also numbers of indignant and impetuous Kshatriyas hailing from various provinces.
15O Bharata (lo) the forces of the Gobasas, the Dasmiyas, Basatis, the Easterners, the Batadhanas and the sensitive Bhojas and of other Brahmanas and Kshatriyas, with their best horses and elephants, have all been slain confronting you and Bhima (in battle).
16The Tusharas, the Yavanas, the Khashas, the Darbabhisaras, the Daradas, the Shakas, the Ramathas, the Tanganas, the Andhraks, the Pulindas, all of fierce temperament and awful deeds and the Kiratas of formidable prowess and the Mlechhas, the mountain tribes and the people inhabiting the sea coasts, all of whom are very powerful unflinching in battle and wielders of maces, have gathered round the standard of the Kurus and been fighting hard for Suyodhana. And none else but you, O scorcher of foes, could defeat them in battle.
17If you had not come to the rescue who else could advance against the mighty troops of the Dhartarashtras arrayed in battle order?
18O puissant one, the hostile troops shrouded with dust looked like a surging sea and the infuriated Pandavas, forcing their way amongst them, threw them over-board.
19Ten mighty Jayatsena, the king of the Magadhas, was slain in battle by Abhimanyu these seven days past.
20Ten thousand powerful elephants, forming the king's retinue, were then struck down by Bhimasena with his mace. Later on hundreds of other elephants and charioteer fell through Bhima's powerful hands.
21Therefore, O Partha, in the course of this terrible battle the Kauravas, along with their steeds, cars and elephants, have fallen victims of Death no sooner they encountered Bhimasena and yourself.
22O Partha, the van of the Kaurava host on being slain by the Pandavas, Bhishma shot forth showers of deadly arrows.
23Skilled in the use of celestial weapons he covered the Chedis, the Kashis, the Panchalas, the Karushas, the Matsyas and the Kaikeyas, with his arrows and slew them to a man.
24The atmosphere became thick with goldfeathered, straight-shot deadly arrows, that were discharged from his bow.
25Discharging flights of shafts at a time he struck down thousands of charioteers. He killed in all a hundred thousand powerful men and elephants.
26The shafts he shot during the battle did not take any of the nine wrong courses, but flying direct through the tenth (and the approved) course destroyed many steeds, cars and elephants.
27Massacring the (Pandava) troops for ten days together, Bhishma rendered the terraces of many a car empty and slew numberless elephants and steeds.
28Assuming the form, of Rudra or that of Upendra in battle, he afflicted the Pandava detachment and played a havoc with them.
29The wicked Suyodhana, bereft of a cause was about to be drowned in the sea of misfortune and with the view of rescuing him Bhishma slaughtered the rulers of the Chedis, the Panchalas and the Kaikeyas and caused a great carnage amongst the Pandava army teeming with cars, steeds with elephants.
30As he careered in battle, resplendent like the Sun himself neither the innumerable infantry of the Srinjayas, all well armed, nor the other rulers of the earth were even able to look at him. Yet the Pandava troops with all their resources made a giant effort against the victorious Bhishma who was thus careering in the battle.
31Indeed he had achieved an unrivalled heroism in the field, having routed the Pandavas and the Srinjayas all single-handed in battle.
32Being under your powerful protection Sikhandin encountered him and with his straight shafts slew that foremost of men. O mighty one, as the Asura Vritra courted his death obtaining Vasava for his foe, so having obtained you (as his foe) there lies on a bed of arrows that grandsire (wrapt in eternal sleep).
33The violent Drona having arranged his troops in an impenetrable array has slain the army of the enemies and many a mighty charioteer for five days together. That valiant charioteer having protected Jayadratha in battle committed a havoc amongst the hostile army during the nocturnal fight, like the fierce Destroyer himself.
34Having with his arrows killed numerous warriors that valiant and chivalrous son of Bharadvaja, at last attained highest and on encountering Dhristadyumna.
35If you had not held at day Suta's son and other charioteers in the battle that day, then Drona would never have been slain.
36O Dhananjaya, you kept engaged the entire Dhartarashtra forces and thus it was that the son of Prishata could slay Drona.
37O Partha, who else among the Kshatriyas but you, could have achieved such feats (of as material strength), you did when overthrowing Jayadratha?
38Having thwarted the vast host and slain numerous valiant kings you, with the strength of your weapons, have slain the ruler of the Sindhus.
39O Partha, to the mortals the slaughter of the ruler of the Sindhus seem to be exceedingly strange, but to you it is no wonder, as you are an eminent charioteer.
40O Bharata, methinks, it would not appear impossible even if all the Kshatriyas were to be exterminated in the course of a day, with you for their adversary in the field.
41O Partha, now that Bhishma and Drona are slain, the fierce Dhritarashtra force may well be regarded to have lost all their heroes.
42With their chef and foremost warriors slain, with their horses, chariots and elephants struck down, the Bharata army look like the welkin bereft of the Sun, the Moon and the Stars.
43O Partha, as the Asura hosts were routed by the prowess of Sakra in days of yore, so yonder host of terrible prowess have been vanquished by you.
44Besides the slain there are now left only five mighty charioteers, Ashvatthama, Kritavarma, Karna, Shalya-the ruler of Madra and Kripa.
45O mightiest of men, by killing those five eminent charioteers today may you get rid of all foes and bestow this earth with all its islands, cities and seas to King Yudhishthira.
46Let the Pritha's son of illimitable valour and fortune obtain today the entire Earth with the mountains and forests and water (on it), the firmament (above it) and the nether regions (below it).
47As Vishnu, in days of yore, made a gift of the three worlds to Sakra after overthrowing the Daityas and the Danavas, so may you bestow the Earth on the king after slaying the Kauravas.
48On their enemies being slain, let the Panchalas rejoice today as did the celestials on the occasion of Vishnu's exterminating the Danavas.
49If out of respect for that illustrious personage, your preceptor Drona, you feel sympathy for Ashvatthama, if again out of reverence due to a preceptor, you are kindly disposed towards Kripa. If out of high regard for your material relatives you do not dispatch Kritavarman today to the regions of Pluto in encountering him. If, O lotus-eyed one, encountering your mother's brother, Shalya, the king of Madras, out of mere compassion, you do not deign to strike him down. Do you, O mighty one, with your sharp shafts hasten to slay that wretched Karna today who, at heart, cherishes utmost hatred for the sons of Pandu.
50It is your noblest duty; nor is there any impropriety in it; we all assent to it and there is no guilt in that.
51O sinless one, in that attempt to burn your mother with all her children during the night and the behaviour that Suyodhana bore towards you during the play at dice, that wretched Karna lay at the bottom of all.
52Suyodhana has ever a firm conviction that it is Karna alone who will help him out (of this scrape). That is why he has been filled with rage and tries also to afflict me.
53O giver of honours, it is the firm belief of the royal Dhartarashtras that Karna will, to a certainty, slay all the Parthas in battle.
54O son of Kunti, it is through having secured the aid of Karna that Dhritarashtra's son has ventured to fight with you, though he is full well aware of your prowess.
55Karna also often says that, “I will conquer the assembled Parthas and Vasudeva, that valiant charioteer of Dasharha's race. roars
56O Bharata, that wicked Karna thus always in the court (of the Kurus) of Dhritarashtra. Do you, therefore, slay him today.
57It is the profane and malignant Karna who is mainly responsible for all the evils that have been done to you by Dhritarashtra's son.
58I have seen the valiant son of Subhadra, of lustrous eyes, fall at the hands of six heartless charioteers belonging to the Dhritarasthra force. Harassing mighty heroes like Drona, Drona's son and Kripa and others, he divested elephants of their riders and mighty charioteers of their cars. Abhimanyu of mighty neck, the pride and the glory of both the Kurus and the Vrisnis, made also the steeds bereft of their riders and the infantry, their arms and life. Overthrowing the hostile files and harassing many powerful charioteers, he has packed off numbers of men and steeds and elephants to the gates of Pluto. O friend, by truth I swear unto you that I am burning at the thought that while Subhadra's son was thus advancing, striking down with his arrows the hostile force, even then, O lord Partha, the malevolent Karna, unable to withstand him in a face to face fight, had been engaged in acts of hostility to that heroic Abhimanyu. Mangled with the arrows of Subhadra's son, rendered senseless and bathed in blood.
59Karna became highly enraged and drew heavy breaths, till at last covered with shafts he thought of turning away from the field. Heartily wished to bear a retreat, but finding no means of egress of doing so, giving up all the while his hopes of life.
60Exhausted and stupefied with the wounds received, he had to roam about in the field. At last hearing the opportune, though wanton, words of Drona in battle, Karna cut-off Abhimanyu's bow.
61On his bow being thus cut asunder in that battle, five mighty charioteers of blunt conscience slew him with showers of arrows.
62On the hero being thus slain all were touched at heart. Only that wicked-hearted Karna and Suyodhana laughed.
63(Verily you remember) the vile epithets that Karna so cruelly flung towards Krishna in the (Kuru) court before both the Kurus the Pandavas.
64O Krishna, the Pandavas have been slain and are gone to eternal damnation; do you, therefore, O one of sweet voice and heavy posteriors, take to yourself another lord. Betake not to the service of Dhritarashtra as a maid, for, O lotus-eyed one, your husbands are no more (in the land of the living). O Krishna, this day forth the Pandavas will no longer have any control over you.
65O Princess of Panchala, you are now the wife of men that are servants and O beautiful one, yourself, a maid. Duryodhana alone is regarded as the ruler of this earth.
66Today all the other lords are engaged in helping him towards the good government of his state. Lo, O amiable one, how all the Pandavas have equally fallen, under the prowess of Dhirtarasthtra's son and have now been staring at each other.
67Verily these (men) are like sesame seeds without kernel and have fallen into purgatory and they will have to serve ere long that foremost of Kaurava Kings.
68O Bharata, these vile words were uttered by that sinful, debased, mischievous and unprincipled Karna at that time, in your hearing.
69Let your gold-plated and sharpened shafts, capable of dealing death to the living today assuage the sorrows caused by those words of effrontery.
70Let your shafts retaliate all the other mischief's done to you by that wicked one by slaying him.
71Let the wicked Karna feel the pangs of those deadly shafts sped from the Gandiva and remember the words of Bhishma and Drona.
72Let the gold-feathered iron shafts, capable of dealing death to the enemies and emitting rays of lightning, sped by you go straight into the vital organs and drink his blood.
73Let the sharp and winged arrow of irresistible force shot by your arms touch Karna to the core and dispatch him off to the den of Pluto.
74Let the lords of this hemisphere, seeing Karna fall today from off his chariot, covered with your shafts, despondent and heart-broken, indulge themselves in grief.
75Let his relations with distress witness today the (sad) spectacle of Karna's falling prostrate and lying down on the bosom of the Earth, weltered in blood and bereft of arms.
76Let the huge standard of Adhiratha's son, bearing the ensign of the elephant's rope, totter to its fall from the shots of crescent-shaped arrows.
77Let Shalya, alarmed with the scene of his golden chariot thus scattered to the winds and his charioteer and steeds taken off with numberless darts of your arrows, deserting his empty car, beat a hasty retreat (from the field).
78Partha! You honour always the meritorious people. In case, you kill Vrishasena, son of Karna before his eyes in order to keep your commitment, he will definitely remember the advice given him by Dronacharya, Bhishma and Vidura time to time under influence of agony caused by separation of his son (i.e. so killed by you).
79And then let the enemy Suyodhana, witness in today Adhiratha's son thus fall a victim to your arms, despair of his life and his sovereignty.
80Look up yonder, O foremost of the line of Bharata, (and see how) the Panchalas are dropping off from the sharp points of Karna's arrows in their anxiety to rescue the Pandavas.
81Know it for certain that the Panchalas, the sons of Draupadi, Dhristadyumna, Shikhandin and the sons of Dhristadyumna and Shatanika, the of Nakula (himself), Sahadeva, Durmukha, Janamejaya and Sudhurman and Satyaki, are held in subjection by Karna. son
82(From off the scene of action) the howling groans, O subduer of foes, of those allies of yours, the Panchalas-reach our ears, as they are assailed, in that dreadful engagement with the weapons of Karna.
83The Panchalas are not the persons to get frightened, much less to show their back in the thick of the fray. In sanguinary battle these mighty wielders of bow do not at all care to stake their life.
84The Panchalas did not show their back even encountering redoubtable Bhishma, who, alone and unaided, hemmed in the Pandava forces with a thick cloud of shafts.
85O benevolent friend! Panchala always kept on fighting in support of Pandavas when they found Dronacharya came for battle irrespective of Drona's march fiercely like death god in the chariot-rode army of Panchala killing them severally, whose face glew in the light of friction in weapons, who was preceptor to all archers and disastrous for the army of enemy in battle-field viz.. they did not shown back to battle-field and put at stake their lives for the cause of Pandavas. O enemy suppressor Arjuna! It is the main characteristic of Panchala soldiers that they are always prepared to defeat the enemies. They cannot show back to battle-field under fright of Karna, the son of a charioteer.
86Like the flaming fire consuming myriads of insects that irrepressible Karna with his shafts devoured these swift-armed. Panchalas as they approached him in battle array.
87O Bharata! See here, these Panchala warriors racing. Karna and other warriors are so making them to run so haphazard. Look there, they are trapped in a worst network.
88Rallying round the banner of their allies as these valiant Panchalas, reckless of their life, marched against him the son of Radha took off their hordes by legions.
89O Bharata, it now behoves you to steer these sturdy bowmen, the valiant Panchala forces, who are fast sinking in the ocean of Karna without a bark.
90The weapon which Karna obtained from that foremost sage Rama, the son of Bhrigu, is blazing forth its appalling form.
91The awful form of that weapon, spreading terror and consternation all round and encompassing the vast array of troops, is glistening with its own bright.
92Those arrows flung from the bow-strings of Kamna, afflicting your hosts in battle, are hovering round like swarms of bees.
93Afflicting in battle with the shots of Karna, that is irresistible by persons of weak nerve, O Bharata, the Panchalas, are flying in all directions.
94Yonder, O Partha, foaming and frothing with rage yet unsatiated, fights Bhima with the Srinjaya forces around him and is getting afflicted with the sharp arrows of Karna.
95O Bharata, if you remain indifferent towards Karna, he will cause a sad havoc of the Pandava, the Srinjaya and the Panchala forces, like the seizure of the ills, that flesh is heir to, makes the body succumb.
96Amongst the vast array of the forces of Yudhishthira, I find not another general, save and beyond yourself, who is capable of returning from the field scatheless, after having encountered son of Radha in battle.
97O foremost of men, buckle on your armour, therefore, to pop off Karna with the keen shafts of your arrows and thus redeeming your pledge, redound your glory.
98Most assuredly I tell you, O warrior of warriors, you and you alone, are capable of worsting Karna in battle and defeating the whole bands of Kaurava army.
99And accomplishing this proud feat, O Partha and achieving victory over the master car-warrior, Karna, may you, the best of men, gain your ends and be successful and happy.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे भरत, तब महामना केशव ने कर्ण का वध करने के लिए दृढ़तापूर्वक आगे बढ़ते हुए अर्जुन से पुनः ये वचन कहे।
2हे भरत, मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों के इस भयंकर संहार का आज सत्रहवाँ दिन है।
3हे राजन्, आरम्भ में तुम्हारी और शत्रुपक्ष की सेनाएँ विशाल थीं, किन्तु युद्ध में लगे रहने के कारण अब उनका थोड़ा-सा ही अवशेष बचा है।
4यद्यपि आरम्भ में कौरवों के पास असंख्य घोड़े और हाथी थे, तथापि रणभूमि में उनकी पराजय हुई, क्योंकि उन्हें शत्रु के रूप में तुम्हारा सामना करना पड़ा।
5ये राजा तथा सृञ्जयों की ये संगठित सेनाएँ और ये पाण्डव अपनी भूमि पर केवल इसलिए टिके रह सके, क्योंकि उन्हें तुम्हारे जैसा अटल नायक मिला है।
6हे शत्रुनाशक, तुम्हारी रक्षा में रहकर ही पाञ्चाल, पाण्डव, मत्स्य, करूष और चेदि सेनाएँ शत्रुसेना को बहा ले जा रही हैं।
7हे प्रभो, यदि वीर पाण्डव तुम्हारी छत्रछाया में युद्ध न कर रहे होते, तो कौरवों की संयुक्त सेना को और कौन पराजित कर सकता था?
8कौरवों को पराजित करने की बात ही क्या? तुम अकेले ही युद्ध में तीनों लोकों के असुरों, देवताओं और मनुष्यों को एक साथ जीत सकते हो।
9हे महाबली, तुम्हारे अतिरिक्त और कौन युद्ध में भगदत्त को जीत सकता था, यद्यपि वह स्वयं वासव (इन्द्र) के समान बलवान् था?
10हे पुण्यात्मा पार्थ, तुम्हारी रक्षा में रहनेवाली इस विशाल सेना की ओर कोई मर्त्य प्राणी आँख उठाकर भी नहीं देख सकता।
11हे पार्थ, धृष्टद्युम्न और शिखण्डी द्रोण तथा भीष्म का वध केवल इसलिए कर सके, क्योंकि युद्ध में तुमने उनकी रक्षा की।
12अथवा हे पार्थ, शक्र (इन्द्र) के समान पराक्रमवाले भरतवंश के उन परम श्रेष्ठ योद्धाओं — द्रोण और भीष्म — को युद्ध में और कौन जीत सकता था?
13हे महाबली, तुम्हारे अतिरिक्त और कौन अक्षौहिणियों के उन प्रचण्ड नायकों — उन अटल और अजेय वीरों शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण, वैकर्तन (कर्ण), कृप, द्रोणपुत्र और स्वयं राजा दुर्योधन — को, जो सब एकजुट थे और अस्त्रसंचालन में निपुण थे, पराजित कर सकता था?
14(शत्रु) सैनिकों की अनेक टुकड़ियों का उन्मूलन हो चुका है; उनके रथ, घोड़े और हाथी (तुम्हारे द्वारा) काट डाले गए हैं, और वैसे ही विविध प्रदेशों से आए अनेक क्रुद्ध और उग्र क्षत्रिय भी।
15हे भरत, गोबास, दास्मीय, वसाति, पूर्वदेशीय, वाटधान तथा तेजस्वी भोज और अन्य ब्राह्मणों तथा क्षत्रियों की सेनाएँ अपने श्रेष्ठ घोड़ों और हाथियों सहित तुम्हारे और भीम के सम्मुख (युद्ध में) आकर मारी गई हैं।
16तुषार, यवन, खश, दार्वाभिसार, दरद, शक, रमठ, तंगण, आन्ध्रक, पुलिन्द — ये सब उग्र स्वभाववाले और भयंकर कर्मवाले हैं — तथा प्रचण्ड पराक्रमी किरात, म्लेच्छ, पर्वतवासी जातियाँ और समुद्रतट पर बसनेवाले लोग, जो सब अत्यन्त बलवान्, युद्ध में अडिग और गदा चलाने में निपुण हैं, कुरुओं की ध्वजा के नीचे एकत्र होकर सुयोधन के लिए घोर युद्ध कर रहे हैं। और हे शत्रुतापन, तुम्हारे अतिरिक्त कोई भी उन्हें युद्ध में पराजित नहीं कर सकता था।
17यदि तुम रक्षा के लिए न आते, तो व्यूहबद्ध धृतराष्ट्रपुत्रों की उस विशाल सेना के सम्मुख और कौन बढ़ सकता था?
18हे पराक्रमी, धूल से ढँकी शत्रुसेना उमड़ते समुद्र के समान दिखाई देती थी और क्रुद्ध पाण्डवों ने उनके बीच मार्ग बनाते हुए उन्हें उलट-पलट कर दिया।
19इन बीते सात दिनों में मगधराज महाबली जयत्सेन अभिमन्यु के हाथों युद्ध में मारा गया।
20उस राजा के अनुचर दस सहस्र बलवान् हाथी तब भीमसेन ने अपनी गदा से मार गिराए। तत्पश्चात् सैकड़ों अन्य हाथी और रथी भीम के बलिष्ठ हाथों से मारे गए।
21इसलिए हे पार्थ, इस भयंकर युद्ध में कौरव अपने घोड़ों, रथों और हाथियों सहित भीमसेन और तुम्हारा सामना करते ही मृत्यु के ग्रास बन गए।
22हे पार्थ, पाण्डवों द्वारा कौरवसेना का अग्रभाग मारे जाने पर भीष्म ने प्राणघातक बाणों की वर्षा की।
23दिव्य अस्त्रों के प्रयोग में निपुण उन्होंने चेदि, काशी, पाञ्चाल, करूष, मत्स्य और कैकेय योद्धाओं को अपने बाणों से ढँक दिया और उनका एक-एक करके संहार कर डाला।
24उनके धनुष से छोड़े गए स्वर्णपंखयुक्त, सीधे जानेवाले प्राणघातक बाणों से आकाश घना हो उठा।
25एक बार में ही बाणसमूह छोड़ते हुए उन्होंने सहस्रों रथियों को मार गिराया। उन्होंने कुल मिलाकर एक लाख बलवान् मनुष्यों और हाथियों का वध किया।
26उस युद्ध में उन्होंने जो बाण छोड़े, उनमें से एक भी नौ अनुचित मार्गों में से किसी पर नहीं गया, अपितु दसवें (और शास्त्रसम्मत) मार्ग से सीधे जाकर उन्होंने अनेक घोड़ों, रथों और हाथियों का नाश किया।
27लगातार दस दिनों तक (पाण्डवों की) सेना का संहार करते हुए भीष्म ने अनेक रथों के मंच रिक्त कर दिए और असंख्य हाथियों तथा घोड़ों का वध किया।
28युद्ध में रुद्र अथवा उपेन्द्र का रूप धारण करके उन्होंने पाण्डवसेना को पीड़ित किया और उसमें भारी विनाश मचाया।
29निष्कारण वैर करनेवाला दुष्ट सुयोधन विपत्ति के समुद्र में डूबने ही वाला था; उसे बचाने के अभिप्राय से भीष्म ने चेदि, पाञ्चाल और कैकेय राजाओं का वध किया तथा रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी पाण्डवसेना में महान् संहार किया।
30जब वे साक्षात् सूर्य के समान देदीप्यमान होकर युद्ध में विचरण कर रहे थे, तब न सृञ्जयों के भलीभाँति सुसज्जित असंख्य पैदल सैनिक, न ही अन्य पृथ्वीपति उनकी ओर आँख उठाकर देख सके। फिर भी पाण्डवसेना ने अपने समस्त साधनों के साथ युद्ध में इस प्रकार विचरण करते विजयी भीष्म के विरुद्ध महान् प्रयत्न किया।
31सचमुच उन्होंने रणभूमि में अद्वितीय शौर्य दिखाया, क्योंकि उन्होंने अकेले ही युद्ध में पाण्डवों और सृञ्जयों को खदेड़ दिया।
32तुम्हारी सशक्त रक्षा में रहकर शिखण्डी ने उनका सामना किया और अपने सीधे बाणों से उन नरश्रेष्ठ का वध कर डाला। हे महाबली, जैसे असुर वृत्र ने वासव (इन्द्र) को शत्रु के रूप में पाकर अपनी मृत्यु को आमन्त्रित किया, वैसे ही तुम्हें (शत्रु के रूप में) पाकर वे पितामह शरशय्या पर (चिरनिद्रा में) पड़े हैं।
33प्रचण्ड द्रोण ने अपनी सेना को अभेद्य व्यूह में सजाकर लगातार पाँच दिनों तक शत्रुओं की सेना और अनेक महारथियों का वध किया। युद्ध में जयद्रथ की रक्षा करके उस महारथी ने रात्रियुद्ध के समय शत्रुसेना में साक्षात् प्रचण्ड संहारकर्ता के समान विनाश मचाया।
34अपने बाणों से असंख्य योद्धाओं का वध करके भरद्वाज के उस वीर और शूर पुत्र ने अन्ततः धृष्टद्युम्न से भिड़कर परमगति प्राप्त की।
35यदि उस दिन तुमने युद्ध में सूतपुत्र तथा अन्य रथियों को रोक न रखा होता, तो द्रोण कभी न मारे जाते।
36हे धनञ्जय, तुमने समस्त धृतराष्ट्रसेना को उलझाए रखा और इसी कारण पृषतपुत्र (धृष्टद्युम्न) द्रोण का वध कर सका।
37हे पार्थ, जयद्रथ को मार गिराते समय तुमने जो पराक्रम दिखाया, वैसा क्षत्रियों में तुम्हारे अतिरिक्त और कौन दिखा सकता था?
38उस विशाल सेना को विफल करके और अनेक वीर राजाओं का वध करके तुमने अपने अस्त्रबल से सिन्धुराज का संहार किया।
39हे पार्थ, मर्त्य प्राणियों को सिन्धुराज का वध अत्यन्त विस्मयकारी लगता है, किन्तु तुम्हारे लिए यह कोई आश्चर्य नहीं, क्योंकि तुम श्रेष्ठ महारथी हो।
40हे भरत, मेरा मत है कि रणभूमि में तुम्हें प्रतिपक्षी के रूप में पाकर यदि समस्त क्षत्रियों का एक ही दिन में उन्मूलन हो जाए, तो वह भी असम्भव नहीं लगेगा।
41हे पार्थ, अब जब भीष्म और द्रोण मारे जा चुके हैं, तब धृतराष्ट्र की उस प्रचण्ड सेना को वीरहीन ही समझना चाहिए।
42अपने प्रधान और श्रेष्ठ योद्धाओं के मारे जाने पर तथा अपने घोड़ों, रथों और हाथियों के नष्ट हो जाने पर भरतवंश की सेना सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्रों से रहित आकाश के समान दिखाई देती है।
43हे पार्थ, जैसे प्राचीन काल में शक्र (इन्द्र) के पराक्रम से असुरसेनाएँ खदेड़ी गई थीं, वैसे ही उस भयंकर पराक्रमवाली सेना को तुमने पराजित किया है।
44मारे गए योद्धाओं के अतिरिक्त अब केवल पाँच महारथी शेष हैं — अश्वत्थामा, कृतवर्मा, कर्ण, मद्रराज शल्य और कृप।
45हे नरश्रेष्ठ, आज उन पाँच प्रमुख महारथियों का वध करके तुम समस्त शत्रुओं से मुक्त हो जाओ और द्वीपों, नगरों तथा समुद्रों सहित यह सारी पृथ्वी राजा युधिष्ठिर को अर्पित करो।
46अपार पराक्रम और सौभाग्यवाले पृथापुत्र आज पर्वतों, वनों और जलाशयों सहित सम्पूर्ण पृथ्वी, उसके ऊपर का आकाश तथा उसके नीचे के पाताललोक — सब प्राप्त करें।
47जैसे प्राचीन काल में विष्णु ने दैत्यों और दानवों को परास्त करके तीनों लोक शक्र (इन्द्र) को दान में दे दिए थे, वैसे ही तुम कौरवों का वध करके यह पृथ्वी राजा को अर्पित करो।
48अपने शत्रुओं के मारे जाने पर पाञ्चाल आज वैसे ही आनन्द मनाएँ जैसे विष्णु द्वारा दानवों के उन्मूलन के अवसर पर देवताओं ने मनाया था।
49यदि अपने उन यशस्वी गुरु द्रोण के प्रति आदर के कारण तुम्हारे मन में अश्वत्थामा के लिए सहानुभूति है; यदि गुरु के प्रति देय श्रद्धा के कारण तुम कृप पर कृपालु हो; यदि अपने मातृपक्ष के सम्बन्धियों के प्रति उच्च आदर के कारण तुम आज कृतवर्मा से भिड़कर उसे यमलोक नहीं भेजना चाहते; और हे कमलनयन, यदि अपने मामा मद्रराज शल्य के सम्मुख जाकर केवल करुणावश तुम उन्हें मार गिराना नहीं चाहते — तो हे महाबली, अपने तीखे बाणों से आज उस दुष्ट कर्ण का शीघ्र वध करो, जो हृदय से पाण्डुपुत्रों के प्रति परम द्वेष रखता है।
50यही तुम्हारा परम कर्तव्य है; इसमें कोई अनौचित्य नहीं है; हम सब इसका अनुमोदन करते हैं और इसमें कोई पाप नहीं।
51हे निष्पाप, रात्रि में तुम्हारी माता को उनके समस्त पुत्रों सहित जला देने के उस प्रयत्न में तथा द्यूतक्रीड़ा के समय सुयोधन ने तुम्हारे साथ जो व्यवहार किया, उन सबकी जड़ में वही दुष्ट कर्ण था।
52सुयोधन का सदा यह दृढ़ विश्वास रहा है कि इस संकट से उसे केवल कर्ण ही उबारेगा। इसीलिए वह क्रोध से भरकर मुझे भी पीड़ा पहुँचाने का प्रयत्न करता है।
53हे सम्मानदाता, राजा धृतराष्ट्र के पुत्रों का यह दृढ़ विश्वास है कि कर्ण निश्चय ही युद्ध में समस्त पृथापुत्रों का वध कर देगा।
54हे कुन्तीपुत्र, कर्ण की सहायता प्राप्त होने के कारण ही धृतराष्ट्रपुत्र तुमसे युद्ध करने का साहस कर सका, यद्यपि वह तुम्हारे पराक्रम को भलीभाँति जानता है।
55कर्ण भी बार-बार कहता है — "मैं एकत्र हुए समस्त पृथापुत्रों को तथा दशार्हवंश के उस वीर रथी वासुदेव को भी जीत लूँगा" — ऐसा वह गरजता है।
56हे भरत, वह दुष्ट कर्ण धृतराष्ट्र की सभा में सदा ऐसा ही कहता रहता है। इसलिए तुम आज उसका वध कर दो।
57धृतराष्ट्रपुत्र द्वारा तुम्हारे साथ किए गए समस्त अनर्थों का मुख्य उत्तरदायी वही अधर्मी और द्वेषी कर्ण है।
58मैंने देखा कि तेजस्वी नेत्रोंवाला सुभद्रा का वीर पुत्र धृतराष्ट्र की सेना के छह निर्दय रथियों के हाथों मारा गया। द्रोण, द्रोणपुत्र, कृप आदि महावीरों को पीड़ित करते हुए उसने हाथियों को उनके सवारों से और महारथियों को उनके रथों से वंचित कर दिया। कुरुओं और वृष्णियों — दोनों का गौरव और अभिमान, वह महाग्रीव अभिमन्यु घोड़ों को उनके सवारों से तथा पैदल सैनिकों को उनके शस्त्रों और प्राणों से वंचित करता गया। शत्रुपंक्तियों को उलट-पलट कर और अनेक महारथियों को पीड़ित करके उसने असंख्य मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों को यमलोक के द्वार पर पहुँचा दिया। हे मित्र, मैं तुमसे सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ कि यह सोचकर मैं जल रहा हूँ कि जब सुभद्रापुत्र इस प्रकार अपने बाणों से शत्रुसेना को मारता हुआ आगे बढ़ रहा था, तब भी हे पार्थ, दुर्भावना से भरा वह कर्ण उसका आमने-सामने सामना करने में असमर्थ होकर उस वीर अभिमन्यु के विरुद्ध कपटपूर्ण कर्मों में लगा रहा। सुभद्रापुत्र के बाणों से क्षत-विक्षत, अचेत और रक्त से नहाया हुआ —
59कर्ण अत्यन्त क्रुद्ध होकर लम्बी साँसें भरने लगा, यहाँ तक कि बाणों से ढँक जाने पर उसने रणभूमि से मुँह मोड़ लेने का विचार किया। वह मन से पीछे हटना चाहता था, किन्तु निकलने का कोई उपाय न पाकर वह अपने प्राणों की आशा भी छोड़ बैठा।
60घावों से थका और मूर्च्छित-सा होकर उसे रणभूमि में इधर-उधर भटकना पड़ा। अन्ततः युद्ध में द्रोण के समयोचित, यद्यपि निर्दय, वचन सुनकर कर्ण ने अभिमन्यु का धनुष काट डाला।
61उस युद्ध में इस प्रकार धनुष कट जाने पर विवेकहीन पाँच महारथियों ने बाणों की वर्षा से उसका वध कर डाला।
62उस वीर के इस प्रकार मारे जाने पर सबके हृदय द्रवित हो उठे। केवल वह दुष्टहृदय कर्ण और सुयोधन ही हँसे।
63(तुम्हें अवश्य स्मरण होगा) कि कर्ण ने (कुरुओं की) सभा में कुरुओं और पाण्डवों — दोनों के सामने कृष्णा (द्रौपदी) पर कितने नीच वचन कितनी निर्दयता से फेंके थे।
64"हे कृष्णा (द्रौपदी), पाण्डव मारे जा चुके हैं और सदा के लिए नष्ट हो गए हैं; इसलिए हे मधुरभाषिणी, हे पीनश्रोणी, तुम कोई दूसरा स्वामी वरण कर लो। धृतराष्ट्र के यहाँ दासी बनकर सेवा मत करो, क्योंकि हे कमलनयनी, तुम्हारे पति अब (जीवितों के लोक में) नहीं रहे। हे कृष्णा, आज से पाण्डवों का तुम पर कोई अधिकार नहीं रहेगा।"
65"हे पाञ्चालराजकुमारी, अब तुम दासों की पत्नी हो और हे सुन्दरी, तुम स्वयं भी दासी हो। अब इस पृथ्वी का स्वामी केवल दुर्योधन ही माना जाता है।"
66"आज अन्य समस्त राजा उसके राज्य के सुशासन में सहायता करने में लगे हैं। देख, हे भद्रे, धृतराष्ट्रपुत्र के पराक्रम के आगे सभी पाण्डव किस प्रकार समान रूप से गिर पड़े हैं और अब एक-दूसरे का मुँह ताक रहे हैं।"
67"सचमुच ये (पुरुष) निःसार तिलों के समान हैं, नरक में जा गिरे हैं और शीघ्र ही उन्हें कौरवराजाओं में श्रेष्ठ (दुर्योधन) की सेवा करनी पड़ेगी।"
68हे भरत, उस समय तुम्हारे सुनते हुए ही उस पापी, नीच, दुष्ट और चरित्रहीन कर्ण ने ये अधम वचन कहे थे।
69प्राणियों को मृत्यु देने में समर्थ तुम्हारे स्वर्णमण्डित तीखे बाण आज उन धृष्ट वचनों से उत्पन्न शोक को शान्त करें।
70उस दुष्ट ने तुम्हारे साथ जो अन्य समस्त अनर्थ किए, उनका प्रतिकार तुम्हारे बाण उसका वध करके करें।
71गाण्डीव से छोड़े गए उन प्राणघातक बाणों की पीड़ा भोगकर वह दुष्ट कर्ण भीष्म और द्रोण के वचनों का स्मरण करे।
72शत्रुओं को मृत्यु देने में समर्थ और बिजली की किरणें बिखेरते तुम्हारे छोड़े हुए स्वर्णपंखयुक्त लोहबाण सीधे उसके मर्मस्थलों में घुसकर उसका रक्त पिएँ।
73तुम्हारी भुजाओं से छोड़ा गया अप्रतिहत वेगवाला वह तीखा और पंखयुक्त बाण कर्ण के मर्म तक पहुँचे और उसे यमलोक भेज दे।
74तुम्हारे बाणों से आच्छादित कर्ण को आज अपने रथ से गिरता देखकर इस पृथ्वी के राजा निराश और भग्नहृदय होकर शोक में डूब जाएँ।
75उसके सम्बन्धी आज व्यथित होकर यह (करुण) दृश्य देखें कि कर्ण धराशायी होकर रक्त से लथपथ और भुजाओं से रहित पृथ्वी की गोद में पड़ा है।
76हाथी के रस्से के चिह्नवाली अधिरथपुत्र की वह विशाल ध्वजा तुम्हारे अर्धचन्द्राकार बाणों की मार से डगमगाकर गिर पड़े।
77अपने स्वर्णरथ को इस प्रकार छिन्न-भिन्न और अपने सारथि तथा घोड़ों को तुम्हारे असंख्य बाणों से मारा गया देखकर घबराया हुआ शल्य उस रिक्त रथ को छोड़कर (रणभूमि से) शीघ्रता से भाग निकले।
78हे पार्थ! तुम सदा गुणी पुरुषों का सम्मान करते हो। यदि अपनी प्रतिज्ञा निभाने के लिए तुम कर्ण के पुत्र वृषसेन का उसी की आँखों के सामने वध कर दो, तो पुत्रवियोग की पीड़ा के वशीभूत होकर वह निश्चय ही उन उपदेशों का स्मरण करेगा जो द्रोणाचार्य, भीष्म और विदुर ने समय-समय पर उसे दिए थे।
79और तब शत्रु सुयोधन आज अधिरथपुत्र को इस प्रकार तुम्हारी भुजाओं का शिकार बनते देखकर अपने प्राणों और अपने राज्य — दोनों से निराश हो जाए।
80हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उधर देखो (और देखो कि किस प्रकार) पाण्डवों को बचाने की चिन्ता में पाञ्चाल कर्ण के तीखे बाणों की नोक से गिरते जा रहे हैं।
81यह निश्चित जानो कि पाञ्चाल, द्रौपदी के पुत्र, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा धृष्टद्युम्न के पुत्र, नकुल के पुत्र शतानीक, सहदेव, दुर्मुख, जनमेजय, सुधर्मा और सात्यकि — सब कर्ण के वश में हो चुके हैं।
82हे शत्रुदमन, उस भयंकर संग्राम में कर्ण के अस्त्रों से पीड़ित होते हुए तुम्हारे उन मित्रों — पाञ्चालों — के आर्तनाद (रणभूमि से) हमारे कानों तक पहुँच रहे हैं।
83पाञ्चाल भयभीत होनेवाले नहीं हैं, फिर घोर युद्ध के बीच पीठ दिखाने की तो बात ही क्या। रक्तपातपूर्ण युद्ध में ये महाधनुर्धर अपने प्राण दाँव पर लगाने में तनिक भी नहीं हिचकते।
84उन प्रचण्ड भीष्म के सम्मुख भी पाञ्चालों ने पीठ नहीं दिखाई, जिन्होंने अकेले और बिना किसी सहायता के बाणों के घने मेघ से पाण्डवसेना को घेर लिया था।
85हे हितैषी मित्र! जब पाञ्चालों ने द्रोणाचार्य को युद्ध के लिए आते देखा, तब भी वे पाण्डवों के पक्ष में लड़ते ही रहे — यह विचार किए बिना कि द्रोण साक्षात् यमराज के समान प्रचण्ड वेग से पाञ्चालों की रथसेना में घुसकर उनका एक-एक करके संहार कर रहे हैं; वे द्रोण, जिनका मुख अस्त्रों की रगड़ से उठी ज्वाला में दमकता था, जो समस्त धनुर्धरों के आचार्य थे और शत्रुसेना के लिए रणभूमि में विनाशकारी थे। अर्थात् उन्होंने युद्धभूमि से पीठ नहीं दिखाई और पाण्डवों के हित के लिए अपने प्राण दाँव पर लगा दिए। हे शत्रुदमन अर्जुन! पाञ्चाल सैनिकों का यही मुख्य लक्षण है कि वे सदा शत्रुओं को परास्त करने के लिए तत्पर रहते हैं। वे सूतपुत्र कर्ण के भय से युद्धभूमि से पीठ नहीं दिखा सकते।
86जैसे प्रज्वलित अग्नि असंख्य कीट-पतंगों को भस्म कर देती है, वैसे ही वह दुर्दम्य कर्ण अपने बाणों से उन शीघ्रहस्त पाञ्चालों को निगल रहा है, जो व्यूहबद्ध होकर उसके सम्मुख जा रहे हैं।
87हे भरत! इधर देखो, ये पाञ्चाल योद्धा भाग रहे हैं। कर्ण और अन्य योद्धा उन्हें इस प्रकार तितर-बितर करके भगा रहे हैं। उधर देखो, वे भयंकर जाल में फँस गए हैं।
88अपने मित्रों की ध्वजा के नीचे एकत्र होकर वे वीर पाञ्चाल जब प्राणों की चिन्ता छोड़कर उसके सम्मुख बढ़े, तब राधापुत्र ने उनके दलों का समूह-का-समूह संहार कर डाला।
89हे भरत, अब तुम्हारा ही कर्तव्य है कि इन दृढ़ धनुर्धर वीर पाञ्चाल सेनाओं को पार लगाओ, जो बिना किसी नौका के कर्णरूपी समुद्र में तेजी से डूब रही हैं।
90भृगुपुत्र मुनिश्रेष्ठ राम (परशुराम) से कर्ण ने जो अस्त्र प्राप्त किया था, वह अपना भयावह रूप प्रकट कर रहा है।
91चारों ओर भय और आतंक फैलाता तथा विशाल सेनासमूह को घेरता उस अस्त्र का भयंकर रूप अपने ही तेज से जगमगा रहा है।
92कर्ण की धनुष की डोरी से छोड़े गए वे बाण युद्ध में तुम्हारी सेनाओं को पीड़ित करते हुए मधुमक्खियों के झुण्ड के समान मँडरा रहे हैं।
93हे भरत, दुर्बलहृदय पुरुषों के लिए अप्रतिरोध्य कर्ण के उन बाणों से युद्ध में पीड़ित होकर पाञ्चाल चारों दिशाओं में भाग रहे हैं।
94हे पार्थ, उधर क्रोध से फूला और अब भी अतृप्त भीम अपने चारों ओर सृञ्जय सेनाओं को लिए युद्ध कर रहा है और कर्ण के तीखे बाणों से पीड़ित हो रहा है।
95हे भरत, यदि तुम कर्ण के प्रति उदासीन बने रहे, तो वह पाण्डव, सृञ्जय और पाञ्चाल सेनाओं का उसी प्रकार भीषण संहार कर देगा जैसे देह में उत्पन्न रोगों की पकड़ शरीर को नष्ट कर देती है।
96युधिष्ठिर की उस विशाल सेना में तुम्हारे अतिरिक्त मुझे और कोई ऐसा सेनानायक नहीं दिखता जो युद्ध में राधापुत्र का सामना करके रणभूमि से सकुशल लौट सके।
97इसलिए हे नरश्रेष्ठ, कमर कस लो और अपने तीखे बाणों से कर्ण को मार गिराकर तथा इस प्रकार अपनी प्रतिज्ञा पूरी करके अपनी कीर्ति बढ़ाओ।
98हे योद्धाओं में श्रेष्ठ, मैं तुमसे पूर्ण निश्चय के साथ कहता हूँ कि युद्ध में कर्ण को परास्त करने और कौरवसेना के समस्त दलों को पराजित करने में तुम — केवल तुम ही — समर्थ हो।
99और हे पार्थ, यह गौरवपूर्ण कार्य सम्पन्न करके तथा महारथी कर्ण पर विजय प्राप्त करके हे नरश्रेष्ठ, तुम अपने अभीष्ट को प्राप्त करो और सफल तथा सुखी होओ।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे भरत, तब महामना केशवले कर्णको वध गर्न दृढतापूर्वक अघि बढिरहेका अर्जुनलाई पुनः यी वचन भने।
2हे भरत, मानिस, हात्ती र घोडाहरूको यस भयङ्कर संहारको आज सत्रौँ दिन हो।
3हे राजन्, सुरुमा तिम्रो र शत्रुपक्षको सेना विशाल थियो, तर युद्धमा लागिरहेकाले अब तिनको थोरै अवशेष मात्र बाँकी छ।
4यद्यपि सुरुमा कौरवहरूसँग असङ्ख्य घोडा र हात्ती थिए, तथापि रणभूमिमा तिनीहरूको पराजय भयो, किनभने तिनीहरूले शत्रुका रूपमा तिम्रो सामना गर्नुपर्यो।
5यी राजा तथा सृञ्जयहरूका यी सङ्गठित सेना र यी पाण्डवहरू आफ्नो भूमिमा केवल त्यसैले टिक्न सके, किनभने तिनीहरूले तिमीजस्तो अटल नायक पाएका छन्।
6हे शत्रुनाशक, तिम्रो रक्षामा रहेरै पाञ्चाल, पाण्डव, मत्स्य, करूष र चेदी सेनाहरूले शत्रुसेनालाई बगाइरहेका छन्।
7हे प्रभो, यदि वीर पाण्डवहरू तिम्रो छत्रछायामा युद्ध गरिरहेका नहुँदा हुन्, त कौरवहरूको संयुक्त सेनालाई अरू कसले पराजित गर्न सक्थ्यो?
8कौरवहरूलाई पराजित गर्ने कुरा नै के? तिमी एक्लै युद्धमा तीनै लोकका असुर, देवता र मानिसहरूलाई एकैसाथ जित्न सक्छौ।
9हे महाबली, तिमीबाहेक अरू कसले युद्धमा भगदत्तलाई जित्न सक्थ्यो, यद्यपि उनी स्वयं वासव (इन्द्र)जस्तै बलवान् थिए?
10हे पुण्यात्मा पार्थ, तिम्रो रक्षामा रहेको यस विशाल सेनातिर कुनै मर्त्य प्राणीले आँखा उठाएर पनि हेर्न सक्दैन।
11हे पार्थ, धृष्टद्युम्न र शिखण्डीले द्रोण तथा भीष्मको वध केवल त्यसैले गर्न सके, किनभने युद्धमा तिमीले तिनीहरूको रक्षा गर्यौ।
12अथवा हे पार्थ, शक्र (इन्द्र)जस्तै पराक्रम भएका भरतवंशका ती परम श्रेष्ठ योद्धा — द्रोण र भीष्म — लाई युद्धमा अरू कसले जित्न सक्थ्यो?
13हे महाबली, तिमीबाहेक अरू कसले अक्षौहिणीहरूका ती प्रचण्ड नायक — ती अटल र अजेय वीर शान्तनुपुत्र भीष्म, द्रोण, वैकर्तन (कर्ण), कृप, द्रोणपुत्र र स्वयं राजा दुर्योधन — लाई, जो सबै एकजुट थिए र अस्त्रसञ्चालनमा निपुण थिए, पराजित गर्न सक्थ्यो?
14(शत्रु) सिपाहीहरूका अनेक टुकडीको उन्मूलन भइसकेको छ; तिनका रथ, घोडा र हात्ती (तिमीबाट) काटिएका छन्, र त्यसै गरी विविध प्रदेशबाट आएका अनेक क्रुद्ध र उग्र क्षत्रिय पनि।
15हे भरत, गोबास, दास्मीय, वसाति, पूर्वदेशीय, वाटधान तथा तेजस्वी भोज र अन्य ब्राह्मण तथा क्षत्रियहरूका सेना आफ्ना श्रेष्ठ घोडा र हात्तीसहित तिम्रो र भीमको सामु (युद्धमा) आएर मारिएका छन्।
16तुषार, यवन, खश, दार्वाभिसार, दरद, शक, रमठ, तङ्गण, आन्ध्रक, पुलिन्द — यी सबै उग्र स्वभावका र भयङ्कर कर्म भएका छन् — तथा प्रचण्ड पराक्रमी किरात, म्लेच्छ, पर्वतवासी जाति र समुद्रकिनारमा बस्ने मानिसहरू, जो सबै अत्यन्त बलवान्, युद्धमा अडिग र गदा चलाउनमा निपुण छन्, कुरुहरूको ध्वजामुनि जम्मा भई सुयोधनका लागि घोर युद्ध गरिरहेका छन्। र हे शत्रुतापन, तिमीबाहेक कसैले पनि तिनीहरूलाई युद्धमा पराजित गर्न सक्दैनथ्यो।
17यदि तिमी रक्षाका लागि नआएका भए, त व्यूहबद्ध धृतराष्ट्रपुत्रहरूको त्यस विशाल सेनाको सामु अरू कसले बढ्न सक्थ्यो?
18हे पराक्रमी, धूलोले ढाकिएको शत्रुसेना उर्लंदो समुद्रजस्तै देखिन्थ्यो र क्रुद्ध पाण्डवहरूले तिनीहरूका बीचबाट बाटो बनाउँदै तिनीहरूलाई उथलपुथल पारिदिए।
19यी बितेका सात दिनमा मगधराज महाबली जयत्सेन अभिमन्युका हातबाट युद्धमा मारिए।
20ती राजाका अनुचर दस हजार बलवान् हात्ती तब भीमसेनले आफ्नो गदाले ढालिदिए। त्यसपछि सयौँ अन्य हात्ती र रथी भीमका बलिष्ठ हातबाट मारिए।
21त्यसैले हे पार्थ, यस भयङ्कर युद्धमा कौरवहरू आफ्ना घोडा, रथ र हात्तीसहित भीमसेन र तिम्रो सामना गर्नासाथ मृत्युका ग्रास बने।
22हे पार्थ, पाण्डवहरूद्वारा कौरवसेनाको अग्रभाग मारिएपछि भीष्मले प्राणघातक बाणको वर्षा गरे।
23दिव्य अस्त्रको प्रयोगमा निपुण उनले चेदी, काशी, पाञ्चाल, करूष, मत्स्य र कैकेय योद्धाहरूलाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए र तिनीहरूको एक-एक गरी संहार गरे।
24उनको धनुषबाट छोडिएका स्वर्णप्वाँखयुक्त, सोझा जाने प्राणघातक बाणले आकाश घना भयो।
25एकैचोटि बाणसमूह छोड्दै उनले हजारौँ रथीलाई ढालिदिए। उनले कुल मिलाएर एक लाख बलवान् मानिस र हात्तीको वध गरे।
26त्यस युद्धमा उनले जुन बाण छोडे, तीमध्ये एउटा पनि नौ अनुचित मार्गमध्ये कुनैमा गएन, बरु दसौँ (र शास्त्रसम्मत) मार्गबाट सोझै गएर उनले अनेक घोडा, रथ र हात्तीको नाश गरे।
27लगातार दस दिनसम्म (पाण्डवहरूको) सेनाको संहार गर्दै भीष्मले अनेक रथका मञ्च रित्ता पारिदिए र असङ्ख्य हात्ती तथा घोडाको वध गरे।
28युद्धमा रुद्र अथवा उपेन्द्रको रूप धारण गरेर उनले पाण्डवसेनालाई पीडित पारे र त्यसमा ठूलो विनाश मच्चाए।
29निष्कारण वैर गर्ने दुष्ट सुयोधन विपत्तिको समुद्रमा डुब्नै लागेको थियो; उसलाई बचाउने अभिप्रायले भीष्मले चेदी, पाञ्चाल र कैकेय राजाहरूको वध गरे तथा रथ, घोडा र हात्तीले भरिएको पाण्डवसेनामा महान् संहार गरे।
30जब उनी साक्षात् सूर्यजस्तै देदीप्यमान भई युद्धमा विचरण गरिरहेका थिए, तब न सृञ्जयहरूका राम्ररी सुसज्जित असङ्ख्य पैदल सिपाही, न त अन्य पृथ्वीपतिहरूले उनीतिर आँखा उठाएर हेर्न सके। तैपनि पाण्डवसेनाले आफ्ना सम्पूर्ण साधनसहित युद्धमा यसरी विचरण गरिरहेका विजयी भीष्मविरुद्ध महान् प्रयत्न गर्यो।
31साँच्चै उनले रणभूमिमा अद्वितीय शौर्य देखाए, किनभने उनले एक्लै युद्धमा पाण्डव र सृञ्जयहरूलाई खेदिदिए।
32तिम्रो सशक्त रक्षामा रहेर शिखण्डीले उनको सामना गरे र आफ्ना सोझा बाणले ती नरश्रेष्ठको वध गरिदिए। हे महाबली, जसरी असुर वृत्रले वासव (इन्द्र)लाई शत्रुका रूपमा पाएर आफ्नो मृत्युलाई निम्त्याए, त्यसै गरी तिमीलाई (शत्रुका रूपमा) पाएर ती पितामह शरशय्यामा (चिरनिद्रामा) परेका छन्।
33प्रचण्ड द्रोणले आफ्नो सेनालाई अभेद्य व्यूहमा सजाएर लगातार पाँच दिनसम्म शत्रुहरूको सेना र अनेक महारथीको वध गरे। युद्धमा जयद्रथको रक्षा गरेर ती महारथीले रात्रियुद्धका बेला शत्रुसेनामा साक्षात् प्रचण्ड संहारकर्ताजस्तै विनाश मच्चाए।
34आफ्ना बाणले असङ्ख्य योद्धाको वध गरेर भरद्वाजका ती वीर र शूर पुत्रले अन्ततः धृष्टद्युम्नसँग भिडेर परमगति प्राप्त गरे।
35यदि त्यस दिन तिमीले युद्धमा सूतपुत्र तथा अन्य रथीहरूलाई रोकिराखेका नहुँदा हुन्, त द्रोण कहिल्यै मारिने थिएनन्।
36हे धनञ्जय, तिमीले सम्पूर्ण धृतराष्ट्रसेनालाई अल्झाइराख्यौ र यसैकारण पृषतपुत्र (धृष्टद्युम्न)ले द्रोणको वध गर्न सके।
37हे पार्थ, जयद्रथलाई ढाल्दा तिमीले जुन पराक्रम देखायौ, त्यस्तो क्षत्रियहरूमा तिमीबाहेक अरू कसले देखाउन सक्थ्यो?
38त्यस विशाल सेनालाई विफल पारेर र अनेक वीर राजाको वध गरेर तिमीले आफ्नो अस्त्रबलले सिन्धुराजको संहार गर्यौ।
39हे पार्थ, मर्त्य प्राणीहरूलाई सिन्धुराजको वध अत्यन्त विस्मयकारी लाग्छ, तर तिम्रा लागि यो कुनै आश्चर्य होइन, किनभने तिमी श्रेष्ठ महारथी छौ।
40हे भरत, मेरो मत छ कि रणभूमिमा तिमीलाई प्रतिपक्षीका रूपमा पाएर यदि सम्पूर्ण क्षत्रियको एकै दिनमा उन्मूलन भयो भने, त्यो पनि असम्भव लाग्नेछैन।
41हे पार्थ, अब जब भीष्म र द्रोण मारिइसके, तब धृतराष्ट्रको त्यस प्रचण्ड सेनालाई वीरविहीनै ठान्नुपर्छ।
42आफ्ना प्रधान र श्रेष्ठ योद्धाहरू मारिएपछि तथा आफ्ना घोडा, रथ र हात्ती नष्ट भएपछि भरतवंशको सेना सूर्य, चन्द्रमा र नक्षत्रविहीन आकाशजस्तै देखिन्छ।
43हे पार्थ, जसरी प्राचीन कालमा शक्र (इन्द्र)को पराक्रमले असुरसेनाहरू खेदिएका थिए, त्यसै गरी त्यस भयङ्कर पराक्रम भएको सेनालाई तिमीले पराजित गरेका छौ।
44मारिएका योद्धाहरूबाहेक अब केवल पाँच महारथी बाँकी छन् — अश्वत्थामा, कृतवर्मा, कर्ण, मद्रराज शल्य र कृप।
45हे नरश्रेष्ठ, आज ती पाँच प्रमुख महारथीको वध गरेर तिमी सम्पूर्ण शत्रुबाट मुक्त होऊ र द्वीप, नगर तथा समुद्रसहित यो सारा पृथ्वी राजा युधिष्ठिरलाई अर्पण गर।
46अपार पराक्रम र सौभाग्य भएका पृथापुत्रले आज पर्वत, वन र जलाशयसहित सम्पूर्ण पृथ्वी, त्यसमाथिको आकाश तथा त्यसमुनिको पाताललोक — सबै प्राप्त गरून्।
47जसरी प्राचीन कालमा विष्णुले दैत्य र दानवहरूलाई परास्त गरेर तीनै लोक शक्र (इन्द्र)लाई दानमा दिएका थिए, त्यसै गरी तिमी कौरवहरूको वध गरेर यो पृथ्वी राजालाई अर्पण गर।
48आफ्ना शत्रुहरू मारिएपछि पाञ्चालहरूले आज त्यसै गरी आनन्द मनाऊन् जसरी विष्णुद्वारा दानवहरूको उन्मूलनको अवसरमा देवताहरूले मनाएका थिए।
49यदि आफ्ना ती यशस्वी गुरु द्रोणप्रतिको आदरका कारण तिम्रो मनमा अश्वत्थामाप्रति सहानुभूति छ; यदि गुरुप्रति दिनुपर्ने श्रद्धाका कारण तिमी कृपप्रति कृपालु छौ; यदि आफ्नो मातृपक्षका आफन्तप्रतिको उच्च आदरका कारण तिमी आज कृतवर्मासँग भिडेर उसलाई यमलोक पठाउन चाहँदैनौ; र हे कमलनयन, यदि आफ्ना मामा मद्रराज शल्यको सामु गएर केवल करुणावश तिमी उनलाई ढाल्न चाहँदैनौ — त हे महाबली, आफ्ना तीखा बाणले आज त्यस दुष्ट कर्णको चाँडै वध गर, जो हृदयले पाण्डुपुत्रहरूप्रति परम द्वेष राख्छन्।
50यही तिम्रो परम कर्तव्य हो; यसमा कुनै अनौचित्य छैन; हामी सबै यसको अनुमोदन गर्छौँ र यसमा कुनै पाप छैन।
51हे निष्पाप, रातमा तिम्री आमालाई उनका सम्पूर्ण पुत्रसहित जलाइदिने त्यस प्रयत्नमा तथा द्यूतक्रीडाका बेला सुयोधनले तिमीहरूसँग जुन व्यवहार गर्यो, ती सबैको जरामा त्यही दुष्ट कर्ण थिए।
52सुयोधनको सधैँ यो दृढ विश्वास रहेको छ कि यस सङ्कटबाट उसलाई केवल कर्णले नै उबार्नेछन्। त्यसैले ऊ क्रोधले भरिएर मलाई पनि पीडा दिने प्रयत्न गर्छ।
53हे सम्मानदाता, राजा धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको यो दृढ विश्वास छ कि कर्णले निश्चय नै युद्धमा सम्पूर्ण पृथापुत्रको वध गरिदिनेछन्।
54हे कुन्तीपुत्र, कर्णको सहायता प्राप्त भएकैले धृतराष्ट्रपुत्रले तिमीसँग युद्ध गर्ने साहस गर्यो, यद्यपि ऊ तिम्रो पराक्रम राम्ररी जान्दछ।
55कर्णले पनि बारम्बार भन्छन् — "म जम्मा भएका सम्पूर्ण पृथापुत्रलाई तथा दशार्हवंशका ती वीर रथी वासुदेवलाई पनि जित्नेछु" — यसो भन्दै उनी गर्जन्छन्।
56हे भरत, ती दुष्ट कर्णले धृतराष्ट्रको सभामा सधैँ यस्तै भन्दै आएका छन्। त्यसैले तिमी आज उनको वध गरिदेऊ।
57धृतराष्ट्रपुत्रले तिमीहरूसँग गरेका सम्पूर्ण अनर्थको मुख्य उत्तरदायी त्यही अधर्मी र द्वेषी कर्ण हो।
58मैले देखेँ कि तेजस्वी आँखा भएका सुभद्राका वीर पुत्र धृतराष्ट्रको सेनाका छ निर्दयी रथीका हातबाट मारिए। द्रोण, द्रोणपुत्र, कृप आदि महावीरहरूलाई पीडित पार्दै उसले हात्तीहरूलाई तिनका सवारबाट र महारथीहरूलाई तिनका रथबाट वञ्चित पारिदियो। कुरु र वृष्णि — दुवैको गौरव र अभिमान, ती महाग्रीव अभिमन्युले घोडाहरूलाई तिनका सवारबाट तथा पैदल सिपाहीहरूलाई तिनका शस्त्र र प्राणबाट वञ्चित पार्दै गए। शत्रुपङ्क्तिहरूलाई उथलपुथल पारेर र अनेक महारथीलाई पीडित पारेर उसले असङ्ख्य मानिस, घोडा र हात्तीलाई यमलोकको ढोकामा पुर्याइदियो। हे मित्र, म तिमीसँग सत्यको शपथ खाएर भन्छु कि यो सोचेर म जलिरहेको छु कि जब सुभद्रापुत्र यसरी आफ्ना बाणले शत्रुसेनालाई मार्दै अघि बढिरहेको थियो, तब पनि हे पार्थ, दुर्भावनाले भरिएका ती कर्ण उसको आमनेसामने सामना गर्न असमर्थ भई त्यस वीर अभिमन्युविरुद्ध कपटपूर्ण कर्ममा लागिरहे। सुभद्रापुत्रका बाणले क्षतविक्षत, अचेत र रगतले नुहाएका —
59कर्ण अत्यन्त क्रुद्ध भई लामो सास फेर्न थाले, यहाँसम्म कि बाणले ढाकिएपछि उनले रणभूमिबाट मुख फर्काउने विचार गरे। उनी मनले पछि हट्न चाहन्थे, तर निस्कने कुनै उपाय नपाएर उनी आफ्ना प्राणको आशा पनि छाडिदिए।
60घाउहरूले थाकेर र मूर्च्छितजस्तै भई उनी रणभूमिमा यताउता भौँतारिनुपर्यो। अन्ततः युद्धमा द्रोणका समयोचित, यद्यपि निर्दय, वचन सुनेर कर्णले अभिमन्युको धनुष काटिदिए।
61त्यस युद्धमा यसरी धनुष काटिएपछि विवेकहीन पाँच महारथीले बाणको वर्षाले उसको वध गरिदिए।
62त्यो वीर यसरी मारिएपछि सबैका हृदय द्रवित भए। केवल ती दुष्टहृदय कर्ण र सुयोधन मात्रै हाँसे।
63(तिमीलाई अवश्य सम्झना होला) कि कर्णले (कुरुहरूको) सभामा कुरु र पाण्डव — दुवैका सामु कृष्णा (द्रौपदी)माथि कति नीच वचन कति निर्दयतापूर्वक फ्याँकेका थिए।
64"हे कृष्णा (द्रौपदी), पाण्डवहरू मारिइसके र सदाका लागि नष्ट भइसके; त्यसैले हे मधुरभाषिणी, हे पीनश्रोणी, तिमी कोही अर्को स्वामी वरण गरिहाल। धृतराष्ट्रकहाँ दासी बनेर सेवा नगर, किनभने हे कमलनयनी, तिम्रा पति अब (जीवितहरूको लोकमा) रहेनन्। हे कृष्णा, आजदेखि पाण्डवहरूको तिमीमाथि कुनै अधिकार रहनेछैन।"
65"हे पाञ्चालराजकुमारी, अब तिमी दासहरूकी पत्नी हौ र हे सुन्दरी, तिमी स्वयं पनि दासी हौ। अब यस पृथ्वीको स्वामी केवल दुर्योधन नै मानिन्छ।"
66"आज अन्य सम्पूर्ण राजा उसको राज्यको सुशासनमा सहयोग गर्नमा लागेका छन्। हेर्, हे भद्रे, धृतराष्ट्रपुत्रको पराक्रमअगाडि सबै पाण्डव कसरी समान रूपमा ढलेका छन् र अब एक-अर्काको मुख हेरिरहेका छन्।"
67"साँच्चै यी (पुरुषहरू) निःसार तिलजस्तै छन्, नरकमा गएर खसेका छन् र चाँडै तिनीहरूले कौरवराजाहरूमा श्रेष्ठ (दुर्योधन)को सेवा गर्नुपर्नेछ।"
68हे भरत, त्यस बेला तिमीले सुन्दासुन्दै त्यस पापी, नीच, दुष्ट र चरित्रहीन कर्णले यी अधम वचन भनेका थिए।
69प्राणीहरूलाई मृत्यु दिन समर्थ तिम्रा स्वर्णमण्डित तीखा बाणले आज ती धृष्ट वचनबाट उत्पन्न शोकलाई शान्त पारून्।
70त्यस दुष्टले तिमीहरूसँग गरेका अन्य सम्पूर्ण अनर्थको प्रतिकार तिम्रा बाणले उसको वध गरेर गरून्।
71गाण्डीवबाट छोडिएका ती प्राणघातक बाणको पीडा भोगेर त्यो दुष्ट कर्णले भीष्म र द्रोणका वचनको सम्झना गरोस्।
72शत्रुहरूलाई मृत्यु दिन समर्थ र बिजुलीका किरण छर्ने तिमीले छोडेका स्वर्णप्वाँखयुक्त फलामे बाण सोझै उसका मर्मस्थलमा पसेर उसको रगत पिऊन्।
73तिम्रा पाखुराबाट छोडिएको अप्रतिहत वेग भएको त्यो तीखो र प्वाँखयुक्त बाण कर्णको मर्मसम्मै पुगोस् र उसलाई यमलोक पठाइदेओस्।
74तिम्रा बाणले ढाकिएका कर्णलाई आज आफ्नै रथबाट खसेको देखेर यस पृथ्वीका राजाहरू निराश र भग्नहृदय भई शोकमा डुबून्।
75उसका आफन्तहरूले आज व्यथित भई यो (करुण) दृश्य देखून् कि कर्ण धरासायी भई रगतले लतपत र पाखुराविहीन भएर पृथ्वीको काखमा परेका छन्।
76हात्तीको डोरीको चिह्न भएको अधिरथपुत्रको त्यो विशाल ध्वजा तिम्रा अर्धचन्द्राकार बाणको प्रहारले डगमगाएर ढलोस्।
77आफ्नो स्वर्णरथ यसरी छिन्नभिन्न र आफ्ना सारथि तथा घोडा तिम्रा असङ्ख्य बाणले मारिएको देखेर आत्तिएका शल्य त्यो रित्तो रथ छाडेर (रणभूमिबाट) हतारिँदै भागून्।
78हे पार्थ! तिमी सधैँ गुणी पुरुषहरूको सम्मान गर्छौ। यदि आफ्नो प्रतिज्ञा निभाउन तिमीले कर्णका पुत्र वृषसेनको उनकै आँखाअगाडि वध गरिदियौ भने, पुत्रवियोगको पीडाको वशमा परी उनले निश्चय नै ती उपदेशको सम्झना गर्नेछन् जो द्रोणाचार्य, भीष्म र विदुरले समय-समयमा उनलाई दिएका थिए।
79र तब शत्रु सुयोधनले आज अधिरथपुत्रलाई यसरी तिम्रा पाखुराको सिकार बनेको देखेर आफ्ना प्राण र आफ्नो राज्य — दुवैबाट निराश होस्।
80हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उता हेर (र हेर कि कसरी) पाण्डवहरूलाई बचाउने चिन्तामा पाञ्चालहरू कर्णका तीखा बाणका टुप्पाले ढल्दै गएका छन्।
81यो निश्चित जान कि पाञ्चालहरू, द्रौपदीका पुत्रहरू, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा धृष्टद्युम्नका पुत्रहरू, नकुलका पुत्र शतानीक, सहदेव, दुर्मुख, जनमेजय, सुधर्मा र सात्यकि — सबै कर्णको वशमा परिसकेका छन्।
82हे शत्रुदमन, त्यस भयङ्कर सङ्ग्राममा कर्णका अस्त्रले पीडित हुँदै गरेका तिम्रा ती मित्र — पाञ्चालहरू — का आर्तनाद (रणभूमिबाट) हाम्रा कानसम्म आइरहेका छन्।
83पाञ्चालहरू भयभीत हुनेखालका होइनन्, अनि घोर युद्धका बीचमा पीठ देखाउने कुरा त के नै भयो र। रक्तपातपूर्ण युद्धमा यी महाधनुर्धरहरू आफ्ना प्राण दाउमा लगाउन अलिकति पनि हिचकिचाउँदैनन्।
84ती प्रचण्ड भीष्मको सामु पनि पाञ्चालहरूले पीठ देखाएनन्, जसले एक्लै र कुनै सहायताबिनै बाणको घना मेघले पाण्डवसेनालाई घेरेका थिए।
85हे हितैषी मित्र! जब पाञ्चालहरूले द्रोणाचार्यलाई युद्धका लागि आएको देखे, तब पनि तिनीहरू पाण्डवहरूको पक्षमा लडिरहे — यो विचार नगरीकनै कि द्रोण साक्षात् यमराजजस्तै प्रचण्ड वेगले पाञ्चालहरूको रथसेनामा पसेर तिनीहरूको एक-एक गरी संहार गर्दै छन्; ती द्रोण, जसको मुख अस्त्रको रगडबाट उठेको ज्वालामा दमकिन्थ्यो, जो सम्पूर्ण धनुर्धरहरूका आचार्य थिए र शत्रुसेनाका लागि रणभूमिमा विनाशकारी थिए। अर्थात् तिनीहरूले युद्धभूमिबाट पीठ देखाएनन् र पाण्डवहरूको हितका लागि आफ्ना प्राण दाउमा लगाइदिए। हे शत्रुदमन अर्जुन! पाञ्चाल सिपाहीहरूको यही मुख्य लक्षण हो कि तिनीहरू सधैँ शत्रुहरूलाई परास्त गर्न तत्पर रहन्छन्। तिनीहरूले सूतपुत्र कर्णको भयले युद्धभूमिबाट पीठ देखाउन सक्दैनन्।
86जसरी प्रज्वलित अग्निले असङ्ख्य कीरा-पुतलीलाई भस्म पार्छ, त्यसै गरी ती दुर्दम्य कर्णले आफ्ना बाणले ती शीघ्रहस्त पाञ्चालहरूलाई निलिरहेका छन्, जो व्यूहबद्ध भई उनको सामु गइरहेका छन्।
87हे भरत! यता हेर, यी पाञ्चाल योद्धाहरू भाग्दै छन्। कर्ण र अन्य योद्धाहरूले तिनीहरूलाई यसरी छरपस्ट पारेर भगाइरहेका छन्। उता हेर, तिनीहरू भयङ्कर जालमा परेका छन्।
88आफ्ना मित्रहरूको ध्वजामुनि जम्मा भई ती वीर पाञ्चालहरू जब प्राणको चिन्ता छाडेर उनको सामु बढे, तब राधापुत्रले तिनीहरूका दलका दलै संहार गरिदिए।
89हे भरत, अब तिम्रै कर्तव्य हो कि यी दृढ धनुर्धर वीर पाञ्चाल सेनाहरूलाई पार लगाऊ, जो कुनै डुङ्गाबिनै कर्णरूपी समुद्रमा तीव्र गतिले डुब्दै छन्।
90भृगुपुत्र मुनिश्रेष्ठ राम (परशुराम)बाट कर्णले जुन अस्त्र प्राप्त गरेका थिए, त्यो आफ्नो भयावह रूप प्रकट गर्दै छ।
91चारैतिर भय र आतङ्क फैलाउँदै तथा विशाल सेनासमूहलाई घेर्दै त्यस अस्त्रको भयङ्कर रूप आफ्नै तेजले झलमल्लिँदै छ।
92कर्णको धनुषको ताँदोबाट छोडिएका ती बाण युद्धमा तिम्रा सेनालाई पीडित पार्दै मौरीका हुलजस्तै मडारिँदै छन्।
93हे भरत, दुर्बलहृदय पुरुषहरूका लागि अप्रतिरोध्य कर्णका ती बाणले युद्धमा पीडित भई पाञ्चालहरू चारै दिशामा भाग्दै छन्।
94हे पार्थ, उता क्रोधले फुलेका र अझै अतृप्त भीम आफ्नो वरिपरि सृञ्जय सेनाहरूलाई लिएर युद्ध गरिरहेका छन् र कर्णका तीखा बाणले पीडित हुँदै छन्।
95हे भरत, यदि तिमी कर्णप्रति उदासीन भइरह्यौ भने, उनले पाण्डव, सृञ्जय र पाञ्चाल सेनाहरूको त्यसै गरी भीषण संहार गरिदिनेछन् जसरी देहमा उत्पन्न रोगहरूको पकडले शरीरलाई नष्ट पार्छ।
96युधिष्ठिरको त्यस विशाल सेनामा तिमीबाहेक मलाई अरू कुनै त्यस्तो सेनानायक देखिँदैन जो युद्धमा राधापुत्रको सामना गरेर रणभूमिबाट सकुशल फर्कन सकोस्।
97त्यसैले हे नरश्रेष्ठ, कम्मर कस र आफ्ना तीखा बाणले कर्णलाई ढालेर तथा यसरी आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरेर आफ्नो कीर्ति बढाऊ।
98हे योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, म तिमीलाई पूर्ण निश्चयका साथ भन्छु कि युद्धमा कर्णलाई परास्त गर्न र कौरवसेनाका सम्पूर्ण दललाई पराजित गर्न तिमी — केवल तिमी नै — समर्थ छौ।
99र हे पार्थ, यो गौरवपूर्ण कार्य सम्पन्न गरेर तथा महारथी कर्णमाथि विजय प्राप्त गरेर हे नरश्रेष्ठ, तिमी आफ्नो अभीष्ट प्राप्त गर र सफल तथा सुखी होऊ।