Karna Parva — Assurance to Yudhishthira
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 70
Sanskrit
1संजय उवाच इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन पार्थः प्रशस्याथ सुहृदवचस्तत्। मनुक्तपूर्वं परुषं प्रसह्य॥ काले हि
2अर्जुन उवाच मा त्वं राजन् व्याहर व्याहरस्व यस्तिष्ठसे क्रोशमात्रे रणाद् वै। भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय यो युध्यते सर्वलोकप्रवीरैः॥ शत्रून् परिपीड्य संख्ये हत्वा च शूरान् पृथिवीपतींस्तान्। रथप्रधानोत्तमनागमुख्यान् सादिप्रवेकानमितांश्च वीरान्॥ यः कुञ्जराणामधिकं सहस्रं हत्वा नदंस्तुमुलं सिंहनादम्। काम्बोजानामयुतं पर्वतीयान् मृगान् सिंहो विनिहत्येव चाजौ॥ सुदुष्करं कर्म करोति धीरः कर्तुं यथा नार्हसि त्वं कदाचित्। स्तया निहन्त्यश्वरथद्विपान् रणे॥ स्तथा रथाङ्गैर्धनुषा दहत्यरीन्। प्रमृद्य पद्भ्यामहितान् निहन्ति पुनस्तु दो• शतमन्युविक्रमः॥ महाबलौ वैश्रवणान्तकोपमः प्रसह्य हन्ता द्विषतामनीकिनाम्। स भीमसेनोऽर्हति गर्हणां मे न त्वं नित्यं रक्ष्यसे यः सुहृद्भिः॥
3महारथान् नागवनरान् हयांश्च पदातिमुख्यानपि च प्रमथ्य। एको भीमो धार्तराष्ट्रेषु मग्नः स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति॥
4कलिङ्गवङ्गनिषादमागधान् सदामदानीलवलाहकोपमान्। निहन्ति यः शत्रुगजाननेकान् स मामुपालब्धुमरिंदमोऽर्हति॥
5स युक्तमास्थाय रथं हि काले धनुर्विधुन्वशरपूर्णमुष्टिः। सृजत्यसौ शरवर्षाणि वीरो महाहवे मेघ इवाम्बुधाराः॥
6शतान्यष्टौ वारणानामवश्यं विशातितैः कुम्भकराग्रहस्तः। भीमेनाजौ निहतान्यद्य बाणैः स मां क्रूरं वक्तुमर्हत्यरिजः॥
7बलं तु वाचि द्विजसत्तमानां क्षात्रं बुधा बाहुबलं वदन्तिा त्वं वाग्बलो भारत निष्ठुरश्च त्वमेव मां वेत्य यथाबलोऽहम्॥
8यते हि नित्यं तव कर्तुमिष्टं दारैः सुतैर्जीवितेनात्मना च। एवं यन्मां वाग्विशिखेन हंसि त्वत्तः सुखं न वयं विद्म किंचित्॥
9मां मावसंस्था द्रौपदीतल्पसंस्थो महारथान् प्रतिहन्मि त्वदर्थे। तेनातिशङ्की भारत निष्ठुरोऽसि त्वत्तः सुखं नाभिजानामि किंचित्॥
10स्त्व प्रियार्थं नरदेव युद्धे। वीरः शिखण्डी द्रौपदोऽसौ महात्मा मयाभिगुप्तेन हतश्च तेन॥
11न चाभिनन्दामि तवाधिराज्यं यतस्त्वमक्षेष्वहिताय सक्तः। मस्माभिर्वा तर्तुमिच्छस्यरीस्त्वम्॥
12अक्षेपु दोषा बहवो विधर्माः श्रुतास्त्वया सहदेवोऽब्रवीद् यान्। स्तेन स्म सर्वे निरयं प्रपन्नाः॥
13सुखं त्वत्तो नाभिजानीमकिंचिद् यतस्त्वमक्षैर्देवितुं संप्रवृतः। स्वयं कृत्वा व्यसनं पाण्डव त्वमस्मास्तीवाः श्रावयस्यद्य वाचः॥
14शेतेऽस्माभिनिहता शत्रुसेना छिन्नैर्गात्रैर्भूमितले नदन्ती। त्वया हि तत् कर्म कृत् नृशंसं यस्माद् दोष: कौरवाणां वधश्च॥
15हता उदीच्या निहताः प्रतीच्या नष्टाः प्राच्या दाक्षिणात्या विशस्ताः। स्तेषां योधैरस्मदीयैश्च युद्धे॥
16स्त्वसम्भवं नो व्यसनं नरेन्द्र। मास्मान् क्रूरैर्वाक्प्रतोदैस्तुदंस्तवं भूयो राजन् कोपयेस्त्वल्पभाग्यः॥
17संजय उवाच एता वाचः परुषाः सव्यसाची स्थिरप्रज्ञः श्रावयित्वा तु रुक्षाः। बभूवासौ विमना धर्मभीरुः कृत्वा प्राज्ञाः पातकं किंचिदेवम्॥
18तदानुतेपे सुरराजपुत्रो विनिःश्वसंश्चासिमथोद्वबह। तमाह कृष्णः किमिदं पुनर्भवान् विकोशमाकाशनिभं करोत्यसिम्॥
19स्तथा प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये। इत्येमुक्तः पुरुषोत्तमेन सुदुःखितः केशवमर्जुनोऽब्रवीत्॥
20प्रसह्य येनाहितमाचरं वै। निशम्य तत् पार्थवचोऽब्रवीदिदं धनंजय धर्मभृतां वरिष्ठः॥
21किं कश्मलं प्राविशः पार्थ घोरम्। त्वं चात्मानं हन्तुमिच्छस्यरिघ्न नेदं सद्भिः सेवितं वै किरीटिन्॥
22धर्मात्मानं भ्रातरं ज्येष्ठमद्य खड्ड्रेन चैनं यदि हन्या नृवीर। धर्माद् भीतस्तत् कथं नाम ते स्यात् किंचोत्तरं वाकरिष्यस्त्वमेव॥
23सूक्ष्मो धर्मो दुर्विदश्चापि पार्थ विशेषतोऽज्ञैः प्रोच्यमानं निबोध। हत्वाऽऽत्मानमात्मना प्राप्नुयास्त्वं वधाद् भ्रातुर्नरकं चातिघोरम्॥
24स्तथा हतात्मा भवितासि पार्थ। तथास्तु कृष्णेत्यभिनन्द्य तद्वचो धनंजयः प्राह धनुर्विनाम्य॥ युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठं शृणुष्व राजनिति शक्रसूनुः।
25न मादृशोऽन्यो नरदेव विद्यते धनुर्धरो देवमृते पिनाकिनम्॥ अहं हि तेनानुमतो महात्मना क्षणेन हन्यां सचराचरं जगत्।
26मया हि राजन् सादिगीश्वरा दिशो विजित्य सर्वा भवतः कृता वशे॥ स राजसूयश्च समाप्तदक्षिणः सभा च दिव्या भवतो ममौजसा।
27पाणौ पृषत्का निशिता ममैव धनुश्च सज्यं विततं सबाणम्॥ पादौ च मे सरथौ सध्वजौ च न मादृशं युद्धगतं जयन्ति।
28हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः प्राच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ताः॥ संशप्तकानां किंचिदेवास्ति शिष्टं सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम्। शेते मया निहता भारतीयं चमू राजन् देवचमूप्रकाशा॥
29स्तस्माल्लोकानेष करोभि भस्मसात्। जैत्रं रथं भीममास्थाय कृष्ण यावः शीघ्रं सूतपुत्र निहन्तुम्॥
30राजा भवत्वद्य सुनिर्वृतोऽयं कर्णं रणे नाशयितासि बाणैः। इत्येवमुक्त्वा पुनराह पार्थो युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम्॥
31अद्यापुत्र सूतमाता भवित्री कुन्ती वाथो वा मया तेन वापि। सत्यं वदाम्यद्य न कर्णमाजी शरैरहत्वा कवचं विमोक्ष्ये॥
32संजय उवाच इत्येवमुक्त्वा पुनरेव पार्थो युधिष्ठिरं धर्मभृता वरिष्ठम्। विमुच्य शस्त्राणि धनुर्विसृज्य कोशे च खङ्ग विनिधाय तूर्णम्॥ स वीडया नम्रशिराः किरीटी युधिष्ठिरं प्राञ्जलिरभ्युवाच। प्रसीद राजन् क्षम यन्मयोक्तं काले भवान् वेत्सस्यति तन्नमस्ते॥
33प्रसाद्य राजानममित्रसाह स्थितोऽब्रवीचैव पुन: प्रवीरः। त्यावर्ततेऽसाध्वभियामि चैनम्॥
34याम्येष भीमं समरात् प्रमोक्तुं सर्वात्मना सूतपुत्रं च हन्तुम्। तव प्रियार्थं मम जीवितं हि ब्रवीमि सत्यं तदवेहि राजन्॥
35इति प्रयास्यन्नुपदृह्य पादौ समुत्थितौ दीप्ततेजाः किरीटी। एतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो भ्रातुर्वाक्यं परुषं फाल्गुनस्य॥ उत्थाय तस्माच्छयनादुवाच पार्थं ततो दुःखपरीतचेताः।
36कृतं मया पार्थ यथा न साधु येन प्राप्त व्यसनं वः सुघोरम्॥ तस्माच्छिरश्छिन्धि ममेदमद्य कुलान्तकस्याधमपूरुषस्य। पापस्य पापाव्यसनान्वितस्य विमूढबुद्धेरलसस्य भीरोः॥
37वृद्धावमन्तुः परुषस्य चैव किं ते चिरं मे ह्यनुसृत्य रुक्षम्। गच्छाम्यहं वनमेवाद्य पापः सुखं भवान् वर्ततां मद्विहीनः॥
38योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा कीबस्य वा मम किं राज्यकृत्यम्। न चापि शक्तः परुषाणि सोढुं पुनस्तवेमानि रुषान्वितस्य॥
39भीमोऽस्तु राजा मम जीवितेन न कार्यमद्यावमतस्य वीर। इत्येवमुक्त्वा सहसोत्पपात राजा ततस्तच्छयनं विहाय॥ इयेष निर्गन्तुमथो वनाय तं वासुदेवः प्रणतोभ्युवाच॥
40राजन् विदितमेतद् वै यथा गाण्डीवधन्वनः। प्रतिज्ञा सत्यसंधस्य गाण्डीवं प्रति विश्रुता॥
41ब्रूयाद् एवं गाण्डीवमन्यस्मै देयमित्युत। वध्योऽस्य स पुमाँल्लोके त्वया चोक्तोऽयमीदृशम्॥५०
42ततः सत्यां प्रतिज्ञां ता पार्थेन प्रतिरक्षता। मच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तव महीपते॥ गुरूणामवमानो हि वध इत्यभिधीयते।
43तस्मात् त्वं वै महाबाहो मम पार्थस्य चोभयोः॥ व्यतिक्रममिमं राजन् सत्यसंरक्षणं प्रति।
44शरणं त्वां महाराज प्रपन्नौ स्व उभावपि॥ क्षन्तुमर्हसि मे राजन् प्रणतस्याभियाचतः।
45राधेयस्याद्य पापस्य भूमि: पास्यति शोणितम्॥ सत्यं ते प्रतिजानामि हतं विद्ध्यद्य सूतजम्। यस्येच्छसि वधं तस्य गतमप्यस्य जीवितम्॥
46इति कृष्णवचः श्रुत्वा धर्मराजौ युधिष्ठिरः। ससम्भ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदा॥ कृताञ्जलिस्ततो वाक्यमुवाचानन्तरं वचः।
47एवमेव यथाऽऽत्य त्वमस्त्येषोऽतिक्रमो मम॥ अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चास्मि माधव। मोचिता व्यसनाद् घोराद् वयमद्य त्वयाच्युत॥
48भवन्तं नाथमासाद्य ह्यावां व्यसनसागरात्। घोरादद्य समुत्तीर्णाबुभावज्ञानमोहितौ॥ त्वबुद्धिप्लवमासाद्य दुःखशोकार्णवाद् वयम्। समुत्तीर्णाः सहामात्याः सनाथाः स्म त्वयाच्युत।।६०
English
1Sanjaya said Being thus spoken to by Janardana, Pritha's son Arjuna highly approved of the friendly counsels and then addressing Yudhishthira, the righteous, in a sullen tone, spoke such harsh words as he had never before done.
2Arjuna said O king, you should upbraid me no more. You who are at a distance of about two miles from the battle-field, should not upbraid me for nothing. He who having, in fair fight, defeated the enemies and slain those chivalrous lords of Earth and their best and leading car-warriors, elephants, cavalry and innumerable combatants, has been fighting with the foremost of heroes; he, who having routed in fight more than a thousand elephants and ten thousand soldiers of the Kambojamountaineers has been yelling as a lion roars after having killed many a deer; that Bhima may upbraid me. The wonderful feats the hero Vrikodara has been achieving on jumping down from his chariot with mace in hand and the innumerable horses, cars and elephants he has been destroying, are such, the like of which you can never achieve. That hero, with the valour of Indra, has been, with the best of swords, splitting down riders with horses and elephants and has been consuming the enemies with arrows and the broken limbs of cars and spreading death all around with his feet and hands. Indeed, Bhimasena, mighty like Yama and Kubera, readily slays the hostile army. That Bhimasena may revile me and not you who are ever being protected by friends.
3He, who has been diving single-handed deep into the surge of Duryodhana's soldiers, carrying by storm the foremost elephants, steeds, infantry and charioteers; that Bhimsena, the slayer of foes, may reprove me.
4He, who has been slaying, in numbers the ever-furious elephants of the hostile Anga, Banga, Kalinga, Nishada and Magadha, that look like masses of blue clouds; that Bhimasena, the chastiser of enemies, may find fault with me.
5In the battle that valiant Brikodara being seated on a superbly-decked chariot has been holding in readiness handful of arrows and opportunely hurling them down in showers, like the clouds pouring torrents of rain.
6I have seen that in today's battle Bhimasena has cut asunder with his arrows, the heads, bodies and proboscis of eight hundred elephants and thereby killed them therefore, that Brikodara, the slayer of foes, may use harsh words me.
7O Bharata, the learned men say that the strength of the foremost of Brahmanas lies in words and the main strength of the Kshatriyas is in their arms; but your strength lies in your words, moreover you are wanton. As for me, it is not unknown to you what stuff I am made of.
8I am ever bent upon pandering to your inclinations with my wives, sons, life and soul; still that you has been torturing me with your pointed words, I am convinced that we cannot expect happiness at your hands.
9O Bharata, do you be trifling with me no longer, lying all the while on Draupadi's bed. it is for you that I have been slaying many a mighty car-warrior. Perhaps that has been making you fearless and wanton still. Indeed, I could never feel any happiness from you.
10O God among men, the magnanimous Bhishma, true to his vows and only with a view to please you, has himself pointed out that the valiant and high-souled Shikhandin, the son of Drupada, would be the cause of his death; and when I had been shielding that Shikhandin in the battle-field he was slain by the latter.
11I do not approve of your being restored to sovereignty, because you are addicted to the vice of gambling. Having thyself committed a sin, to which the low alone are addicted, you are now trying to get off from your foes through our aid.
12You had heard of the immorality and the numerous evils of playing at dice, dilated upon by Sahadeva. Yet you could not forego those evils practised by the wicked alone. It is but for this that we are steeped in distress.
13Since you wert engrossed in gambling, we could derive no happiness from you. O Pandava, having caused all these mischief's thyself, you are now heaping all these reproaches on me.
14Lo, the hostile troops, slain by us are lying prostrate on earth with mangled limbs and are uttering the deepest groans. Indeed, it was you who didst those wrongs, for which the Kauravas have lost their lives.
15The mighty warriors of the Kurus and ourselves have performed wonderful feats of valour in the battle-field. The hostile troops from the North, the West, the East and the South have been slain to a man.
16O ruler of mankind, it was you who had played at dice and it was for you alone that our kingdom was lost and we have fallen on evil days. Therefore, O king, do not provoke us too much by casting cruel aspersions on us.
17Sanjaya said The calm, virtuous and conscientious, Sabyasachin (Arjuna) having addressed to Yudhishthira such harsh and exceedingly cruel words and having thus slightly sinned became cheerless.
18Then that son of Indra became repentant and sighing heavily unsheathed his sword. Seeing this, Krishna said-"Wait is this? Why do you draw your sword lustrous like the blue skies?
19If you have anything to ask, be out with it. I will tell you how to gain your desired ends." Being thus spoken to by Keshava, the foremost of men, the remorse-stricken Dhananjaya repliedअहं हनिष्ये स्वशरीरमेव
20“I do mean to destroy my body that has thus sinned.” Hearing this from Dhananjaya, the son of Kunti, Krishna the adorable of the righteous, said unto himराजानमेनं त्वमितीदमुक्त्वा
21O slayer of foes, O Kiritin (Arjuna), why have you become so much crest-fallen on addressing the king as 'you.' You intend to kill yourself, but no honest man would approve of it.
22O hero among men, what your state would have been had you, under a false religious zeal, slain your elder brother today?
23O Partha, religion is very subtle and awfully unintelligible, the more so to the ignorant. Hear me tell you of it. Suicide is tantamount to fratricide and in either case condemnation to the same hell would have been inevitable.
24Therefore, O Partha, now recount to him your merits and valourous deeds and you shall thereby slay yourself.” Dhananjaya, the son of Sakra (Indra) hailed these words, saying-"Be it so." Then lowering his bow, he said unto Yudhishthira, the adored of the virtuous, "Hear me, O king.
25O ruler of men, excepting only the wielder of Pinaka, the foremost of the Gods, there is no skilled archer like me. On receiving the sanction of that illustrious deity, whose forehead is bedecked with the crescent moon, I can surely destroy in a moment this whole universe with all its organic and inorganic creation.
26O king, it was I who had defeated all the nations and the chiefs of all the principalities in the world and brought them under your subjection. It was through my influence that your Rajasuya sacrifice had been brought to a happy close by gifts of Dakshina and by a meeting of celestials.
27In my palms there are the signs of sharp swords and stringed bows and arrows and in my soles and the marks of cars and ensigns. That is why a man like me can never be defeated in battle.
28I have slain the enemies from the North, routed the foes from the West, driven off the hostile squadron from the East and exterminated the foes from the South. Indeed I have slain over half the hostile armies; there is left only a small portion of the most unflinching foes. O king, the army of Bharata, with the blazing effulgence of the celestial host, being slain by me are lying flat on the field.
29With weapons, I slay those alone that are skilled in the use of weapons, that is why I do not make a wholesale massacre of the entire hostile army. O Krishna, let us hasten to slay the son of Suta, riding upon my awe-inspiring and victorious chariot.
30Today a king Yudhishthira will be pleased. I shall distroyed Karna by my arrows. Thus addressing Arjuna, again said to Yudhishthira, the foremost of man of duties.
31Today either dame Suta will be bereft of her son by me, or Kunti will be bereft of me by Karna. Verily do I tell you that I won't unlock my mail-cloak today without slaying Karna in battle with my arrows.
32Sanjaya said Having again thus addressed Yudhishthira, the foremost of the righteous, the diademdecked. Arjuna readily laid aside his weapons and bow and thursted his sword into the scabbard, having thus appeased Yudhishthira he huge down his head in shame and with joined hands thus addressed him-"O king, I bow unto you, be pleased with me; you will understand in due course the gist of all that I have told you."
33The valiant Arjuna, having thus appeased Yudhishthira, capable of bearing all enemies and having stood there awhile, said again, “It shall not be deferred, it must be done ere long. There is Karna coming towards me. I must proceed against him.
34I am going to extricate Bhimasena from the battle by all means and slay the son of Suta. My life is devoted to perform truth, know it for certain."
35The diadem-decked Arjuna of blazing effulgence having said this and worshipped Yudhishthira by his feet, rose to proceed to the battle. After having heard these harsh words of Phalguna (Arjuna). Yudhishthira, the foremost of the righteous, with a heavy heart rose from the bed (on which he had been reclining) and said unto him.
36O Arjuna, the wicked deed that I have done has brought upon you this terrible calamity; do you, therefore, chop off today the head of this exterminator of the race, the worst of the family.
37A wretch, sinner, dull-headed, idle, coward, insulator of the aged and wanton that I am, what is the good of your thus behaving towards me, after having addressed such rude words?
38A sinner that I am, I would repair to the woods this very day, relived of my company may you live in happiness. The magnanimous Bhimasena is worthy of the throne. An impotent that I am, what the use of my having the sovereignty?
39I cannot any longer bear the harsh words you spoke being excited with anger. Therefore, let Bhimasena be the king. It is not worth my while to live after being thus insulted." Having expressed himself thus, the king Yudhishthira leaving that bed stood up suddenly and then expressed his intention of proceeding to the woods. Upon this Vasudeva bowing down, said unto him.
40O king! you know already the vow of the veracious wielder of the Gandiva, in respect of his Gandiva.
41Whoever in this world tells him, 'Give your Gandiva to anotehr,' would be slain by him. And even these words you addressed him just now.
42O lord of the Earth! that is why Partha simply to keep up that solemn vow, under my instructions, addressed you with those insulting words. Because it is said, that insults to superiors are tantamount to death.
43Therefore, O long armed king! forgive us of the unmannerly behaviour of us both, Arjuna and myself.
44O king! we both of us surrender ourselves to you. I beseech you, by all means vouchsafe us your pardon.
45Today the earth shall soak the blood of that reprobate son of Radha; solemnly I swear before you that you may count upon Suta's son as slain today and know it for certain that whomever you like, he loses his life today.
46Upon this Yudhishthira, the foremost of the righteous, hastened to raise the prostrate Hrishikesha with due honor. Then, folding his hands together, he said unto him these opportune words-
47It is just as you said, O Govinda! Let this transgression be in respect of me; there is no harm in that. O Madhava, O Achyuta! I am obliged, to and saved by you; you have rescued us today from a grave calamity.
48Both of us were steeped in ignorance today. It is only through your help that we have been rescued from an ocean of distress. O Achyuta! It is through having obtained your intelligence at your raft that this day we have safely passed over an ocean of grief and remorse. In fact, it is through you that we have been blessed with our relatives and allies.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जनार्दन के इस प्रकार कहने पर पृथापुत्र अर्जुन ने उस हितकर परामर्श का पूर्ण अनुमोदन किया और तब धर्मात्मा युधिष्ठिर को उदास स्वर में ऐसे कठोर वचन कहे, जैसे उन्होंने पहले कभी नहीं कहे थे।
2अर्जुन ने कहा — हे राजन्, तू मुझे और उलाहना मत दे। तू, जो युद्धभूमि से लगभग दो कोस दूर बैठा है, मुझे व्यर्थ उलाहना न दे। जिसने धर्मयुद्ध में शत्रुओं को पराजित करके उन शूरवीर पृथ्वीपतियों तथा उनके श्रेष्ठ और प्रमुख महारथियों, हाथियों, घुड़सवारों और असंख्य योद्धाओं का वध किया है और जो वीरों में श्रेष्ठ वीरों से जूझ रहा है; जिसने युद्ध में एक सहस्र से अधिक हाथियों और काम्बोज के दस सहस्र पर्वतवासी सैनिकों को खदेड़कर अनेक मृगों को मारकर गरजते सिंह के समान गर्जना की है — वह भीम मुझे उलाहना दे सकता है। हाथ में गदा लेकर अपने रथ से कूदकर वीर वृकोदर जो अद्भुत पराक्रम दिखा रहा है और असंख्य घोड़ों, रथों और हाथियों का जो संहार कर रहा है, वैसा तू कभी नहीं कर सकता। इन्द्र के समान पराक्रमवाला वह वीर श्रेष्ठ तलवारों से घोड़ों और हाथियों सहित सवारों को चीर रहा है, बाणों और रथों के टूटे अंगों से शत्रुओं का संहार कर रहा है और अपने हाथों-पैरों से चारों ओर मृत्यु फैला रहा है। सचमुच यम और कुबेर के समान बलवान् भीमसेन सहज ही शत्रुसेना का वध करता है। वही भीमसेन मुझे भला-बुरा कह सकता है, न कि तू, जिसकी सदा मित्रों द्वारा रक्षा की जाती है।
3जो अकेला ही दुर्योधन के सैनिकों की लहरों में गहरे उतरता जा रहा है और श्रेष्ठ हाथियों, घोड़ों, पैदल सैनिकों तथा रथियों को आँधी के समान उड़ाता जा रहा है — वह शत्रुनाशक भीमसेन मुझे फटकार सकता है।
4जो नीले मेघों के पुञ्ज के समान दिखाई देनेवाले शत्रुपक्ष के अंग, बंग, कलिंग, निषाद और मगध देशों के सदा मदमत्त हाथियों का बड़ी संख्या में वध कर रहा है — वह शत्रुदमन भीमसेन मुझमें दोष निकाल सकता है।
5उस युद्ध में परम सुसज्जित रथ पर बैठा वह वीर वृकोदर मुट्ठी भर बाण तैयार रखता है और अवसर पाते ही उन्हें उसी प्रकार वर्षा के रूप में बरसा देता है जैसे मेघ मूसलाधार जल बरसाते हैं।
6मैंने देखा है कि आज के युद्ध में भीमसेन ने अपने बाणों से आठ सौ हाथियों के मस्तक, शरीर और सूँड़ काट डाले और इस प्रकार उनका वध किया; इसलिए वह शत्रुनाशक वृकोदर मुझसे कठोर वचन कह सकता है।
7हे भरत, विद्वान् कहते हैं कि श्रेष्ठ ब्राह्मणों का बल वाणी में होता है और क्षत्रियों का मुख्य बल उनकी भुजाओं में; किन्तु तेरा बल तेरी वाणी में ही है, और ऊपर से तू उद्दण्ड भी है। रही मेरी बात, तो मैं किस धातु का बना हूँ — यह तुझसे छिपा नहीं है।
8मैं अपनी पत्नियों, पुत्रों, प्राण और आत्मा — सबके साथ सदा तेरी रुचि के अनुसार चलने में लगा रहता हूँ; फिर भी तू मुझे अपने नुकीले वचनों से पीड़ित करता रहा है। अब मुझे विश्वास हो गया है कि तेरे हाथों हमें सुख की आशा नहीं।
9हे भरत, द्रौपदी की शय्या पर पड़े-पड़े अब मुझसे और खिलवाड़ मत कर। तेरे ही लिए मैंने अनेक महारथियों का वध किया है। सम्भवतः इसी ने तुझे निर्भय और उद्दण्ड बना रखा है। सचमुच मुझे तुझसे कभी कोई सुख नहीं मिला।
10हे नरदेव, अपनी प्रतिज्ञा पर अटल महामना भीष्म ने केवल तुझे प्रसन्न करने के लिए स्वयं यह बता दिया कि द्रुपद के पुत्र वीर महात्मा शिखण्डी ही उनकी मृत्यु का कारण होगा; और जब मैंने युद्धभूमि में उस शिखण्डी की रक्षा की, तब उसी के हाथों वे मारे गए।
11मैं तेरे राज्य पर पुनः प्रतिष्ठित होने का अनुमोदन नहीं करता, क्योंकि तू द्यूत के व्यसन में लिप्त है। जिस पाप में केवल नीच पुरुष ही लिप्त होते हैं, वह स्वयं करके अब तू हमारी सहायता से अपने शत्रुओं से छूटना चाहता है।
12सहदेव ने विस्तार से जो द्यूत की अनैतिकता और उसके अनेक अनर्थ बताए थे, वे तूने सुने थे। फिर भी तू दुष्टों द्वारा ही आचरित उन दोषों को छोड़ न सका। इसी कारण हम विपत्ति में डूबे हुए हैं।
13तू द्यूत में डूबा रहा, इसलिए हमें तुझसे कोई सुख नहीं मिल सका। हे पाण्डव, ये सारे अनर्थ स्वयं करके अब तू ये सब उलाहने मुझ पर थोप रहा है।
14देख, हमारे द्वारा मारे गए शत्रुसैनिक कटे-फटे अंगों सहित पृथ्वी पर पड़े हैं और घोर कराह रहे हैं। सचमुच वे अपराध तूने ही किए, जिनके कारण कौरवों ने अपने प्राण गँवाए।
15कुरुओं के महारथियों ने और हमने भी युद्धभूमि में अद्भुत पराक्रम दिखाए हैं। उत्तर, पश्चिम, पूर्व और दक्षिण — सब ओर की शत्रुसेनाएँ एक-एक करके मार दी गई हैं।
16हे मनुष्यों के शासक, द्यूत तूने खेला और तेरे ही कारण हमारा राज्य गया तथा हम पर दुर्दिन आए। इसलिए हे राजन्, हम पर क्रूर लांछन लगाकर हमें अधिक मत भड़का।
17सञ्जय ने कहा — शान्त, धर्मात्मा और विवेकशील सव्यसाची (अर्जुन) युधिष्ठिर से ऐसे कठोर और अत्यन्त क्रूर वचन कहकर तथा इस प्रकार थोड़ा-सा पाप करके खिन्न हो उठे।
18तब इन्द्र के उस पुत्र को पश्चात्ताप हुआ और लम्बी साँसें भरते हुए उन्होंने अपनी तलवार म्यान से निकाल ली। यह देखकर कृष्ण ने कहा — "यह क्या है? नील आकाश के समान चमकती अपनी तलवार तुम क्यों खींच रहे हो?
19यदि तुम्हें कुछ पूछना है तो खुलकर कहो। अपना अभीष्ट कैसे सिद्ध होगा, यह मैं तुम्हें बताऊँगा।" नरश्रेष्ठ केशव के इस प्रकार कहने पर पश्चात्ताप से पीड़ित धनञ्जय ने उत्तर दिया —
20"जिस शरीर ने इस प्रकार पाप किया है, उसी अपने शरीर का मैं नाश करना चाहता हूँ।" कुन्तीपुत्र धनञ्जय से यह सुनकर धर्मात्माओं के आराध्य कृष्ण ने उनसे कहा —
21हे शत्रुनाशक, हे किरीटी (अर्जुन), राजा को 'तू' कहकर सम्बोधित करने मात्र से तुम इतने खिन्न क्यों हो गए? तुम आत्मघात करना चाहते हो, किन्तु कोई भी सच्चरित्र पुरुष इसका अनुमोदन नहीं करेगा।
22हे नरवीर, यदि तुम आज मिथ्या धर्मोत्साह के वश अपने ज्येष्ठ भ्राता का वध कर देते, तो तुम्हारी क्या दशा होती?
23हे पार्थ, धर्म अत्यन्त सूक्ष्म और भयंकर रूप से दुर्बोध है, और अज्ञानी के लिए तो और भी अधिक। मैं जो कहता हूँ, सुनो। आत्महत्या भ्रातृहत्या के ही समान है और दोनों ही स्थितियों में उसी नरक की प्राप्ति अनिवार्य थी।
24इसलिए हे पार्थ, अब उनके सामने अपने गुण और पराक्रम गिनाओ; इसी से तुम अपना वध कर लोगे।" शक्र (इन्द्र) के पुत्र धनञ्जय ने "ऐसा ही हो" कहकर इन वचनों का स्वागत किया। तब अपना धनुष नीचे रखकर उन्होंने धर्मात्माओं के आराध्य युधिष्ठिर से कहा — "हे राजन्, मेरी बात सुन।
25हे मनुष्यों के शासक, देवताओं में श्रेष्ठ पिनाकधारी (शिव) को छोड़कर मेरे समान कोई कुशल धनुर्धर नहीं है। जिनके ललाट पर अर्धचन्द्र सुशोभित है, उन यशस्वी देव की अनुमति पाकर मैं निस्सन्देह इस समस्त चराचर विश्व का क्षण भर में नाश कर सकता हूँ।
26हे राजन्, मैंने ही संसार के समस्त देशों और सब राज्यों के अधिपतियों को पराजित करके तेरे अधीन किया। मेरे ही प्रभाव से तेरा राजसूय यज्ञ दक्षिणा-दान और देवताओं के समागम के साथ सुखपूर्वक सम्पन्न हुआ।
27मेरी हथेलियों में तीखी तलवारों तथा प्रत्यञ्चायुक्त धनुष-बाणों के चिह्न हैं और मेरे तलवों में रथ और ध्वजा के चिह्न। इसीलिए मुझ जैसा पुरुष युद्ध में कभी पराजित नहीं हो सकता।
28मैंने उत्तर के शत्रुओं का वध किया, पश्चिम के शत्रुओं को खदेड़ा, पूर्व की शत्रुसेना को भगाया और दक्षिण के शत्रुओं का उन्मूलन किया। सचमुच मैंने आधी से अधिक शत्रुसेना का वध कर डाला है; अब केवल अत्यन्त अडिग शत्रुओं का थोड़ा-सा भाग शेष है। हे राजन्, देवसेना के समान प्रज्वलित तेजवाली भरतवंश की सेना मेरे द्वारा मारी जाकर रणभूमि में चित्त पड़ी है।
29मैं अस्त्रों से उन्हीं का वध करता हूँ जो अस्त्रविद्या में निपुण हैं; इसीलिए मैं समस्त शत्रुसेना का सामूहिक संहार नहीं करता। हे कृष्ण, आइए, हम अपने भयप्रद और विजयी रथ पर चढ़कर शीघ्र ही सूतपुत्र का वध करने चलें।
30आज राजा युधिष्ठिर प्रसन्न होंगे। मैं अपने बाणों से कर्ण का नाश कर दूँगा। अर्जुन ने ऐसा कहकर पुनः कर्तव्यनिष्ठ पुरुषों में श्रेष्ठ युधिष्ठिर से कहा —
31आज या तो सूतपत्नी (राधा) मेरे द्वारा पुत्रहीन होगी, या कुन्ती कर्ण के द्वारा मुझसे वंचित होंगी। मैं तुझसे सत्य कहता हूँ कि युद्ध में अपने बाणों से कर्ण का वध किए बिना आज मैं अपना कवच नहीं खोलूँगा।
32सञ्जय ने कहा — धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर से पुनः इस प्रकार कहकर किरीटधारी अर्जुन ने तत्काल अपने अस्त्र और धनुष रख दिए तथा तलवार म्यान में डाल दी। इस प्रकार युधिष्ठिर को शान्त करके उन्होंने लज्जा से सिर झुका लिया और हाथ जोड़कर उनसे कहा — "हे राजन्, मैं आपको प्रणाम करता हूँ, मुझ पर प्रसन्न होइए; मैंने जो कुछ कहा है, उसका मर्म आप समय आने पर समझ जाएँगे।"
33समस्त शत्रुओं को सहन करने में समर्थ युधिष्ठिर को इस प्रकार प्रसन्न करके वीर अर्जुन कुछ क्षण वहाँ खड़े रहे और फिर बोले — "इसमें विलम्ब नहीं होना चाहिए, यह कार्य शीघ्र ही करना है। वह कर्ण मेरी ओर आ रहा है। मुझे उसके सम्मुख जाना ही होगा।
34मैं हर उपाय से भीमसेन को उस युद्ध से निकालूँगा और सूतपुत्र का वध करूँगा। मेरा जीवन सत्य के पालन के लिए ही समर्पित है — इसे निश्चित जानिए।"
35प्रज्वलित तेजवाले किरीटधारी अर्जुन यह कहकर और युधिष्ठिर के चरणों की वन्दना करके युद्ध के लिए प्रस्थान करने को उठे। फाल्गुन (अर्जुन) के वे कठोर वचन सुनकर धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर भारी मन से उस शय्या से, जिस पर वे लेटे हुए थे, उठे और उनसे कहा —
36हे अर्जुन, मैंने जो दुष्कर्म किया, उसी ने तुम पर यह भयंकर विपत्ति लाई है; इसलिए तुम आज इस कुलनाशक, कुल में सबसे नीच पुरुष का मस्तक काट डालो।
37मैं अधम, पापी, मन्दबुद्धि, आलसी, कायर, वृद्धों का अपमान करनेवाला और उद्दण्ड हूँ — ऐसे मुझसे इतने रूखे वचन कहने के बाद अब इस प्रकार व्यवहार करने से क्या लाभ?
38पापी मैं आज ही वन को चला जाऊँगा; मेरे साथ से मुक्त होकर तुम सुख से जीवन बिताओ। महामना भीमसेन राजसिंहासन के योग्य है। मुझ नपुंसक के राज्य रखने से क्या लाभ?
39क्रोध में आकर तुमने जो कठोर वचन कहे, उन्हें अब मैं और नहीं सह सकता। इसलिए भीमसेन ही राजा हों। इस प्रकार अपमानित होकर जीवित रहना मेरे लिए उचित नहीं।" ऐसा कहकर राजा युधिष्ठिर उस शय्या को छोड़कर सहसा उठ खड़े हुए और तब उन्होंने वन को जाने की इच्छा प्रकट की। इस पर वासुदेव ने प्रणाम करते हुए उनसे कहा —
40हे राजन्! गाण्डीवधारी उस सत्यवादी वीर की अपने गाण्डीव के विषय में जो प्रतिज्ञा है, उसे आप पहले से ही जानते हैं।
41इस संसार में जो कोई उनसे यह कहे कि 'अपना गाण्डीव किसी दूसरे को दे दो', उसका वे वध कर डालेंगे। और अभी-अभी आपने उनसे यही वचन कहे।
42हे पृथ्वीपते! इसीलिए केवल उस दृढ़ प्रतिज्ञा को निभाने के लिए, मेरे कहने पर, पार्थ ने आपसे वे अपमानजनक वचन कहे। क्योंकि कहा गया है कि गुरुजनों का अपमान मृत्यु के ही समान है।
43इसलिए हे महाबाहु राजन्! हम दोनों — अर्जुन और मुझ — के इस अशिष्ट व्यवहार के लिए हमें क्षमा कीजिए।
44हे राजन्! हम दोनों अपने को आपके चरणों में समर्पित करते हैं। मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ, आप हर प्रकार से हमें अपनी क्षमा प्रदान कीजिए।
45आज पृथ्वी उस दुष्ट राधापुत्र का रक्त पिएगी; मैं आपके समक्ष दृढ़ता से शपथ लेता हूँ कि आप सूतपुत्र को आज मरा हुआ ही समझिए, और यह निश्चित जानिए कि आप जिसका भी वध चाहेंगे, वह आज अपने प्राण खो देगा।
46इस पर धर्मात्माओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर ने शीघ्रता से आगे बढ़कर चरणों में झुके हृषीकेश को यथोचित सम्मान के साथ उठाया। तत्पश्चात् हाथ जोड़कर उन्होंने उनसे ये समयोचित वचन कहे —
47हे गोविन्द! जैसा आपने कहा, ठीक वैसा ही है। यह अपराध मेरा ही रहे; उसमें कोई हानि नहीं। हे माधव, हे अच्युत! मैं आपका ऋणी हूँ और आपके ही द्वारा उबारा गया हूँ; आपने आज हमें एक भारी विपत्ति से बचा लिया।
48आज हम दोनों अज्ञान में डूबे हुए थे। केवल आपकी सहायता से ही हम दुःख के समुद्र से उबारे गए। हे अच्युत! आपकी बुद्धिरूपी नौका पाकर ही आज हम शोक और पश्चात्ताप के समुद्र को सकुशल पार कर सके। वस्तुतः आपके ही कारण हम अपने स्वजनों और मित्रों से सम्पन्न हुए हैं।
Nepali
1सञ्जयले भने — जनार्दनले यसरी भनेपछि पृथापुत्र अर्जुनले त्यस हितकर परामर्शको पूर्ण अनुमोदन गरे र तब धर्मात्मा युधिष्ठिरलाई उदास स्वरमा यस्ता कठोर वचन भने, जस्ता उनले पहिले कहिल्यै भनेका थिएनन्।
2अर्जुनले भने — हे राजन्, तँ मलाई अरू उल्नो नदे। तँ, जो युद्धभूमिबाट करिब दुई कोस टाढा बसेको छस्, मलाई व्यर्थै उल्नो नदे। जसले धर्मयुद्धमा शत्रुहरूलाई पराजित गरेर ती शूरवीर पृथ्वीपति तथा तिनका श्रेष्ठ र प्रमुख महारथी, हात्ती, घोडचढी र असङ्ख्य योद्धाको वध गरेको छ र जो वीरहरूमा श्रेष्ठ वीरहरूसँग जुधिरहेको छ; जसले युद्धमा एक हजारभन्दा बढी हात्ती र काम्बोजका दस हजार पर्वतवासी सिपाहीलाई खेदेर अनेक मृग मारेपछि गर्जने सिंहझैँ गर्जना गरेको छ — त्यो भीमले मलाई उल्नो दिन सक्छ। हातमा गदा लिएर आफ्नो रथबाट हामफालेर वीर वृकोदरले जुन अद्भुत पराक्रम देखाइरहेको छ र असङ्ख्य घोडा, रथ र हात्तीको जुन संहार गरिरहेको छ, त्यस्तो तँ कहिल्यै गर्न सक्दैनस्। इन्द्रजस्तै पराक्रम भएको त्यो वीरले श्रेष्ठ तरवारले घोडा र हात्तीसहित सवारहरूलाई चिरिरहेको छ, बाण र रथका भाँचिएका अङ्गले शत्रुहरूको संहार गरिरहेको छ र आफ्ना हातखुट्टाले चारैतिर मृत्यु फैलाइरहेको छ। साँच्चै यम र कुबेरजस्तै बलवान् भीमसेनले सहजै शत्रुसेनाको वध गर्छ। त्यही भीमसेनले मलाई गाली गर्न सक्छ, तँले होइन, जसको सधैँ मित्रहरूले रक्षा गर्छन्।
3जो एक्लै दुर्योधनका सिपाहीहरूको छालमा गहिरो उत्रिरहेको छ र श्रेष्ठ हात्ती, घोडा, पैदल सिपाही तथा रथीहरूलाई आँधीझैँ उडाइरहेको छ — त्यो शत्रुनाशक भीमसेनले मलाई हप्काउन सक्छ।
4जो नीला मेघका पुञ्जजस्ता देखिने शत्रुपक्षका अङ्ग, बङ्ग, कलिङ्ग, निषाद र मगध देशका सदा मदमत्त हात्तीहरूको ठूलो सङ्ख्यामा वध गरिरहेको छ — त्यो शत्रुदमन भीमसेनले ममा दोष निकाल्न सक्छ।
5त्यस युद्धमा परम सुसज्जित रथमा बसेका ती वीर वृकोदरले मुठ्ठीभर बाण तयार राख्छन् र अवसर पाउनासाथ ती त्यसै गरी वर्षाको रूपमा बर्साइदिन्छन् जसरी मेघले मुसलधारे पानी बर्साउँछ।
6मैले देखेको छु कि आजको युद्धमा भीमसेनले आफ्ना बाणले आठ सय हात्तीका शिर, शरीर र सुँड काटिदिए र यसरी तिनको वध गरे; त्यसैले त्यो शत्रुनाशक वृकोदरले मलाई कठोर वचन भन्न सक्छ।
7हे भरत, विद्वान्हरू भन्छन् कि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको बल वाणीमा हुन्छ र क्षत्रियहरूको मुख्य बल तिनका पाखुरामा; तर तेरो बल तेरै वाणीमा छ, र माथिबाट तँ उद्दण्ड पनि छस्। रह्यो मेरो कुरा, त म कुन धातुको बनेको छु — यो तँबाट लुकेको छैन।
8म आफ्ना पत्नी, पुत्र, प्राण र आत्मा — सबैका साथ सधैँ तेरो रुचिअनुसार चल्नमा लागिरहन्छु; तैपनि तँले मलाई आफ्ना धारिला वचनले पीडित पारिरहेको छस्। अब मलाई विश्वास भइसक्यो कि तेरा हातबाट हामीलाई सुखको आशा छैन।
9हे भरत, द्रौपदीको ओछ्यानमा पल्टिरहेर अब मसँग अरू खेलबाड नगर्। तेरै लागि मैले अनेक महारथीको वध गरेको छु। सम्भवतः यसैले तँलाई निर्भय र उद्दण्ड बनाइराखेको छ। साँच्चै मलाई तँबाट कहिल्यै कुनै सुख मिलेन।
10हे नरदेव, आफ्नो प्रतिज्ञामा अटल महामना भीष्मले केवल तँलाई प्रसन्न पार्न स्वयं यो बताइदिए कि द्रुपदका पुत्र वीर महात्मा शिखण्डी नै उनको मृत्युको कारण हुनेछ; र जब मैले युद्धभूमिमा त्यस शिखण्डीको रक्षा गरेँ, तब उसैका हातबाट उनी मारिए।
11म तेरो राज्यमा पुनः प्रतिष्ठित हुने अनुमोदन गर्दिनँ, किनभने तँ द्यूतको व्यसनमा लिप्त छस्। जुन पापमा केवल नीच पुरुषहरू मात्र लिप्त हुन्छन्, त्यो स्वयं गरेर अब तँ हाम्रो सहायताले आफ्ना शत्रुहरूबाट उम्कन चाहन्छस्।
12सहदेवले विस्तारपूर्वक जुन द्यूतको अनैतिकता र त्यसका अनेक अनर्थ बताएका थिए, ती तैँले सुनेको थिइस्। तैपनि तँले दुष्टहरूले नै आचरण गर्ने ती दोष छोड्न सकिनस्। यसैकारण हामी विपत्तिमा डुबेका छौँ।
13तँ द्यूतमा डुबिरहिस्, त्यसैले हामीलाई तँबाट कुनै सुख मिल्न सकेन। हे पाण्डव, यी सारा अनर्थ स्वयं गरेर अब तँ यी सबै उल्नो ममाथि थोपर्दै छस्।
14हेर्, हामीले मारेका शत्रुसैनिकहरू काटिएका-फाटिएका अङ्गसहित पृथ्वीमा परेका छन् र घोर कन्दै छन्। साँच्चै ती अपराध तैँले नै गरिस्, जसका कारण कौरवहरूले आफ्ना प्राण गुमाए।
15कुरुहरूका महारथीहरूले र हामीले पनि युद्धभूमिमा अद्भुत पराक्रम देखाएका छौँ। उत्तर, पश्चिम, पूर्व र दक्षिण — सबैतिरका शत्रुसेना एक-एक गरी मारिएका छन्।
16हे मानिसहरूका शासक, द्यूत तैँले खेलिस् र तेरै कारण हाम्रो राज्य गयो तथा हामीमाथि दुर्दिन आए। त्यसैले हे राजन्, हामीमाथि क्रूर लाञ्छना लगाएर हामीलाई धेरै नउक्सा।
17सञ्जयले भने — शान्त, धर्मात्मा र विवेकशील सव्यसाची (अर्जुन) युधिष्ठिरलाई यस्ता कठोर र अत्यन्त क्रूर वचन भनेर तथा यसरी अलिकति पाप गरेर खिन्न भए।
18तब इन्द्रका ती पुत्रलाई पश्चात्ताप भयो र लामो सास फेर्दै उनले आफ्नो तरवार म्यानबाट झिके। यो देखेर कृष्णले भने — "यो के हो? नीलो आकाशजस्तै चम्कने आफ्नो तरवार तिमी किन तान्दै छौ?
19यदि तिमीलाई केही सोध्नु छ भने खुलेर भन। आफ्नो अभीष्ट कसरी सिद्ध हुन्छ, यो म तिमीलाई बताउनेछु।" नरश्रेष्ठ केशवले यसरी भनेपछि पश्चात्तापले पीडित धनञ्जयले उत्तर दिए —
20"जुन शरीरले यसरी पाप गरेको छ, त्यही आफ्नो शरीरको म नाश गर्न चाहन्छु।" कुन्तीपुत्र धनञ्जयबाट यो सुनेर धर्मात्माहरूका आराध्य कृष्णले उनलाई भने —
21हे शत्रुनाशक, हे किरीटी (अर्जुन), राजालाई 'तँ' भनेर सम्बोधन गरेकै कारण तिमी यति खिन्न किन भयौ? तिमी आत्मघात गर्न चाहन्छौ, तर कुनै पनि सच्चरित्र पुरुषले यसको अनुमोदन गर्नेछैन।
22हे नरवीर, यदि तिमीले आज मिथ्या धर्मोत्साहको वशमा परी आफ्ना जेठा दाजुको वध गरिदिएका भए, तिम्रो के दशा हुन्थ्यो?
23हे पार्थ, धर्म अत्यन्त सूक्ष्म र भयङ्कर रूपमा दुर्बोध छ, र अज्ञानीका लागि त झन् बढी। म जे भन्छु, सुन। आत्महत्या भ्रातृहत्याजस्तै हो र दुवै स्थितिमा त्यही नरकको प्राप्ति अनिवार्य थियो।
24त्यसैले हे पार्थ, अब उनको सामु आफ्ना गुण र पराक्रम गनाऊ; यसैबाट तिमी आफ्नो वध गरिहाल्नेछौ।" शक्र (इन्द्र)का पुत्र धनञ्जयले "यस्तै होस्" भनेर यी वचनको स्वागत गरे। तब आफ्नो धनुष तल राखेर उनले धर्मात्माहरूका आराध्य युधिष्ठिरलाई भने — "हे राजन्, मेरो कुरा सुन्।
25हे मानिसहरूका शासक, देवताहरूमा श्रेष्ठ पिनाकधारी (शिव)बाहेक मजस्तो कुशल धनुर्धर कोही छैन। जसको निधारमा अर्धचन्द्र सुशोभित छ, ती यशस्वी देवको अनुमति पाएर म निस्सन्देह यस सम्पूर्ण चराचर विश्वको क्षणभरमै नाश गर्न सक्छु।
26हे राजन्, मैले नै संसारका सम्पूर्ण देश र सबै राज्यका अधिपतिलाई पराजित गरेर तेरो अधीनमा ल्याएँ। मेरै प्रभावले तेरो राजसूय यज्ञ दक्षिणादान र देवताहरूको समागमसहित सुखपूर्वक सम्पन्न भयो।
27मेरा हत्केलामा तीखा तरवार तथा ताँदोसहितका धनुषबाणका चिह्न छन् र मेरा पैतालामा रथ र ध्वजाका चिह्न। त्यसैले मजस्तो पुरुष युद्धमा कहिल्यै पराजित हुन सक्दैन।
28मैले उत्तरका शत्रुहरूको वध गरेँ, पश्चिमका शत्रुहरूलाई खेदेँ, पूर्वको शत्रुसेनालाई भगाएँ र दक्षिणका शत्रुहरूको उन्मूलन गरेँ। साँच्चै मैले आधाभन्दा बढी शत्रुसेनाको वध गरिसकेको छु; अब केवल अत्यन्त अडिग शत्रुहरूको थोरै भाग बाँकी छ। हे राजन्, देवसेनाजस्तै प्रज्वलित तेज भएको भरतवंशको सेना मबाट मारिएर रणभूमिमा पल्टिएको छ।
29म अस्त्रले तिनैको वध गर्छु जो अस्त्रविद्यामा निपुण छन्; त्यसैले म सम्पूर्ण शत्रुसेनाको सामूहिक संहार गर्दिनँ। हे कृष्ण, आउनुहोस्, हामी आफ्नो भयप्रद र विजयी रथमा चढेर चाँडै सूतपुत्रको वध गर्न जाऔँ।
30आज राजा युधिष्ठिर प्रसन्न हुनेछन्। म आफ्ना बाणले कर्णको नाश गरिदिनेछु। अर्जुनले यसो भनेर पुनः कर्तव्यनिष्ठ पुरुषहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरलाई भने —
31आज या त सूतपत्नी (राधा) मबाट पुत्रविहीन हुनेछिन्, या कुन्ती कर्णबाट मबाट वञ्चित हुनेछिन्। म तँलाई सत्य भन्छु कि युद्धमा आफ्ना बाणले कर्णको वध नगरी आज म आफ्नो कवच खोल्नेछैनँ।
32सञ्जयले भने — धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरलाई पुनः यसरी भनेर किरीटधारी अर्जुनले तत्कालै आफ्ना अस्त्र र धनुष राखिदिए तथा तरवार म्यानमा हालिदिए। यसरी युधिष्ठिरलाई शान्त पारेर उनले लाजले शिर निहुराए र हात जोडेर उनलाई भने — "हे राजन्, म तपाईंलाई प्रणाम गर्छु, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्; मैले जे भनेँ, त्यसको मर्म तपाईंले समय आएपछि बुझ्नुहुनेछ।"
33सम्पूर्ण शत्रुलाई सहन गर्न समर्थ युधिष्ठिरलाई यसरी प्रसन्न पारेर वीर अर्जुन केही क्षण त्यहीँ उभिए र फेरि बोले — "यसमा ढिलाइ हुनुहुँदैन, यो कार्य चाँडै गर्नुपर्छ। ती कर्ण मतिर आउँदै छन्। मैले उनको सामु जानै पर्छ।
34म हरेक उपायले भीमसेनलाई त्यस युद्धबाट निकाल्नेछु र सूतपुत्रको वध गर्नेछु। मेरो जीवन सत्यको पालनकै लागि समर्पित छ — यो निश्चित जान्नुहोस्।"
35प्रज्वलित तेज भएका किरीटधारी अर्जुन यसो भनेर र युधिष्ठिरका चरणको वन्दना गरेर युद्धका लागि प्रस्थान गर्न उठे। फाल्गुन (अर्जुन)का ती कठोर वचन सुनेर धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिर भारी मनले त्यस ओछ्यानबाट, जसमा उनी पल्टिएका थिए, उठे र उनलाई भने —
36हे अर्जुन, मैले जुन दुष्कर्म गरेँ, त्यसैले तिमीमाथि यो भयङ्कर विपत्ति ल्यायो; त्यसैले तिमी आज यस कुलनाशक, कुलमै सबैभन्दा नीच पुरुषको शिर काटिदेऊ।
37म अधम, पापी, मन्दबुद्धि, अल्छी, कायर, वृद्धहरूको अपमान गर्ने र उद्दण्ड छु — यस्तो मलाई यति रुखा वचन भनिसकेपछि अब यसरी व्यवहार गर्नुको के लाभ?
38पापी म आजै वनतिर जानेछु; मेरो सङ्गतबाट मुक्त भई तिमी सुखले जीवन बिताऊ। महामना भीमसेन राजसिंहासनका योग्य छन्। म नपुंसकले राज्य राखेर के लाभ?
39क्रोधमा आएर तिमीले जुन कठोर वचन भन्यौ, ती अब म अरू सहन सक्दिनँ। त्यसैले भीमसेन नै राजा होऊन्। यसरी अपमानित भई जीवित रहनु मेरा लागि उचित छैन।" यसो भनेर राजा युधिष्ठिर त्यो ओछ्यान छाडेर एक्कासि उठे र तब उनले वनमा जाने इच्छा प्रकट गरे। यसमा वासुदेवले प्रणाम गर्दै उनलाई भने —
40हे राजन्! गाण्डीवधारी ती सत्यवादी वीरको आफ्नो गाण्डीवका विषयमा जुन प्रतिज्ञा छ, त्यो तपाईं पहिल्यैदेखि जान्नुहुन्छ।
41यस संसारमा जसले उनलाई यसो भन्छ कि 'आफ्नो गाण्डीव अरू कसैलाई देऊ', उसको उनले वध गरिदिनेछन्। र भर्खरै तपाईंले उनलाई यिनै वचन भन्नुभयो।
42हे पृथ्वीपते! त्यसैले केवल त्यो दृढ प्रतिज्ञा निभाउन, मेरो भनाइमा, पार्थले तपाईंलाई ती अपमानजनक वचन भने। किनभने भनिएको छ कि गुरुजनहरूको अपमान मृत्युजस्तै हो।
43त्यसैले हे महाबाहु राजन्! हामी दुवै — अर्जुन र म — को यस अशिष्ट व्यवहारका लागि हामीलाई क्षमा गर्नुहोस्।
44हे राजन्! हामी दुवै आफूलाई तपाईंका चरणमा समर्पित गर्छौँ। म तपाईंसँग प्रार्थना गर्छु, तपाईं हरेक प्रकारले हामीलाई आफ्नो क्षमा प्रदान गर्नुहोस्।
45आज पृथ्वीले त्यस दुष्ट राधापुत्रको रगत पिउनेछ; म तपाईंको सामु दृढतापूर्वक शपथ लिन्छु कि तपाईं सूतपुत्रलाई आज मरिसकेकै ठान्नुहोस्, र यो निश्चित जान्नुहोस् कि तपाईं जसको वध चाहनुहुनेछ, ऊ आज आफ्नो प्राण गुमाउनेछ।
46यसमा धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरले हतारिँदै अघि बढेर चरणमा निहुरिएका हृषीकेशलाई यथोचित सम्मानसहित उठाए। त्यसपछि हात जोडेर उनले उनलाई यी समयोचित वचन भने —
47हे गोविन्द! जस्तो तपाईंले भन्नुभयो, ठीक त्यस्तै हो। यो अपराध मेरै रहोस्; त्यसमा कुनै हानि छैन। हे माधव, हे अच्युत! म तपाईंको ऋणी छु र तपाईंकै द्वारा उद्धार गरिएको छु; तपाईंले आज हामीलाई एउटा भारी विपत्तिबाट बचाउनुभयो।
48आज हामी दुवै अज्ञानमा डुबेका थियौँ। केवल तपाईंको सहायताले नै हामी दुःखको समुद्रबाट उद्धार भयौँ। हे अच्युत! तपाईंको बुद्धिरूपी डुङ्गा पाएर नै आज हामी शोक र पश्चात्तापको समुद्र सकुशल पार गर्न सक्यौँ। वास्तवमा तपाईंकै कारण हामी आफ्ना स्वजन र मित्रहरूले सम्पन्न भएका छौँ।