Karna Parva — The words of Yudhishthira
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 66
Sanskrit
1युधिष्ठिर उवाच स्वागतं देवकीमातः स्वागतं ते धनंजय। प्रियं मे दर्शनं गाढं युवयोरच्युतार्जुनौ॥
2अक्षताभ्यामरिष्टाभ्यां हतः कर्णो महारथः। आशीविषसमं युद्धे सर्वशास्त्रविशारदम्॥
3अग्रगं धार्तराष्ट्राणां सर्वेषां शर्म वर्म च। रक्षितं वृषसेन सुषेणेन च धन्विना॥
4अनुज्ञातं महावीर्यं रामेणास्त्रे सुदुर्जयम्। अग्र्यं सर्वस्य लोकस्य रथिनं लोकविश्रुतम्॥
5त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं वाहिनीमुखे। हन्तारं परसैन्यानाममित्रगणमर्दनम्॥
6दुर्योधनसहिते युक्तमस्मदुःखाय चोद्यतम्। अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवैः॥
7अनलानिलयोस्तुल्यं तेजसा न बलेन च। पातालमिव गम्भीरं सुहृदां नन्दिवर्धनम्॥
8अन्तकं मम मित्राणां हत्वा कर्णं महामृधे। दिष्ट्या युवामनुप्राप्तौ जित्वासुरमिवामरौ॥
9घोरं युद्धमदीनेन मया हृद्याच्युतार्जुनौ। कृतं तेनान्तकेनेव प्रजाः सर्वा जिघांसता॥
10तेन केतुश्च मे छिन्नो हतौ च पार्णिसारथी। हतावाहस्तुश्चास्मि युयुधानस्य पश्यतः॥ धृष्टद्युम्नस्य यमयोर्वीरस्य च शिखण्डिनः। पश्यतां द्रौपदेयानां पञ्चालानां च सर्वशः॥
11एताञ्जित्वा महावीर्यः कर्णः शत्रुगणान् बहून्। जितवान् मां महाबाहो यतमानो महारणे॥
12अभिसृत्य च मां युद्धे परुषाण्युक्तवान् बहु। तत्र तत्र युधां श्रेष्ठ परिभूय न संशयः॥
13भीमसेनप्रभावात्तु यजीवामि धनंजय। बहुनात्र किमक्तेन नाहं तत् सोढुमुत्सहे॥
14त्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद् भीतो धनंजय। न स्म निद्रा लभे रात्रौ न चाहनि सुखं क्वचित्।। १५
15तस्य द्वेषेण संयुक्तः परिदह्ये धनंजय। आत्मनो मरणे यातो वाध्रीणस इव द्विपः॥ तस्यायमगमत् कालश्चिन्तयानस्य मे चिरम्। कथं कर्णो मया शक्तो युद्धे क्षपयितुं भवेत्॥
16जाग्रत्स्वपुंश्च कौन्तेय कर्णमेव सदा ह्यहम्। पश्यामि तत्र तत्रैव कर्णभूतमिदं जगत्॥
17यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद् भीतो धनंजय। तत्र तत्र हि पश्यामि कर्णमेवाग्रतः स्थितम्॥
18सोऽहं तेनैव वीरेण समरेष्वपलायिना। सहयः सरथः पार्थ जित्वा जीवन् विसर्जितः॥
19को न मे जीवितेनार्थो राज्येनार्थो भवेत् पुनः। ममैवं विक्षतस्याद्य कर्णेनाहवशोभिना॥
20न प्राप्तपूर्वं यद् भीष्मात् कृपद्रोणाच संयुगे। तत् प्राप्तमद्य मे युद्धे सूतपुत्रान्महारथात्॥
21स त्वां पृच्छामि कौन्तेय यथाद्य कुशलं तथा। तन्ममाचक्ष्व कात्स्नर्येन यथा कर्णो हतस्त्वया॥
22शक्रतुल्यबलो युद्धे यमतुल्य: पराक्रमे। रामतुल्यस्तथास्त्रेण स कथं वै निषूदितः॥
23महारथः समाख्यातः सर्वयुद्धविशारदः। धनुर्धराणां प्रवरः सर्वेषामेकपूरुषः॥
24पूजितो धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण महाबलः। त्वदर्थमेव राधेयः स कथं निहतस्त्वया॥
25धार्तराष्ट्रो हि योधेषु सर्वेष्वेव सदार्जुन। तव मृत्युं रणे कर्णं मन्यते पुरुषर्षभ॥
26स त्वया पुरुषव्याघ्र कथं युद्धे निषूदितः। तन्ममाचक्ष्व कौन्तेय यथा कर्णो हतस्त्वया॥
27युध्यमानस्य च शिरः पश्यतां सुहृदा हृतम्। त्वया पुरुषशार्दूल सिंहेनेव यथा रुरोः॥
28यः पर्युपासीत् प्रदिशो दिशश्च त्वां सूतपुत्रः समरे परीप्सन्। दित्सुः कर्णः समरे हस्तिषगवं स हीदानी कङ्कपत्रैः सुतीक्ष्णैः॥ त्वया रणे निहतः सूतपुत्रः कचिच्छेते भूमितले दुरात्मा। प्रियुश्च मे परमो वै कृतोऽयं त्वया रणे सूतपुत्रं निहत्य॥
29यः सर्वतः पर्यपतत्त्वदर्थे सदार्चितो गर्वितः सूतपुत्रः। स शूरमानी समरे समेत्य कचित्त्वया निहतः संयुगेऽसौ॥
30रौक्मं वरं हस्तिगजाश्वयुक्तं रथं प्रदित्सुर्यः परेभ्यस्त्वदर्थे। सदा रणे स्पर्धते यः स पापः कचित्त्वया निहतस्तात युद्धे॥
31योऽसौ सदा शूरमदेन मत्तो विकत्थते संसदि कौरवाणाम्। प्रियोऽत्यर्थं तस्य सुयोधनस्य कञ्चित् सपापो निहतस्त्वसाध॥
32स्त्वप्रेषितैर्लोहिताङ्गैर्रिहहै। शेते स पापः सुविभिन्नगात्रः कच्चिद् भग्नौ धार्तराष्ट्रस्य बाहू॥
33योऽसौ सदा श्लाघते राजमध्ये दुर्योधनं हर्षयन् दर्पपूर्णः। अहं हन्ता फाल्गुनस्येति मोहात् कचिद्वचस्तस्य न वै तथा तत्॥
34नाहं पादौ धाविष्ये कदाचित् यावत् स्थितः पार्थ इत्यल्पबुद्धेः। व्रतं तस्यैत त् सर्वदा शक्रसूनो कच्चिन त्वया निहतः सोऽद्य कर्णः॥
35योऽसौ कृष्णामब्रवीद् दुष्टबुद्धिः कर्णः सभायां कुरुवीरमध्ये। किं पाण्डवांस्त्वं न जहासि कृष्णे सुदुर्बलान् पतितान् हीनसत्त्वान्॥ योऽसौ कर्णः प्रत्यजानात्त्वदर्थे नाहं हत्वा सह कृष्णेन पार्थम्। इहोपयातेति स पापबुद्धिः कचिच्छेते शरसम्भिन्नगात्रः॥
36कचित् संग्रामो विदतौ वै तवायं समागमे सृञ्जयकौरवाणाम्। यत्रावस्थामीदृशी प्रापितोऽहं कञ्चित् त्वया सोऽद्य हतो दुरात्मा॥
37र्गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैलद्धिः। सकुण्डलं भानुमदुत्तमाङ्गं कायात् प्रकृत्तं युधि सव्यसाचिन्॥
38यत्तन्मया बाणसमर्पितेन ध्यातोऽसि कर्णस्य वधाय वीर। तन्मे त्वया कचिदमोघमद्य ध्यानं कृतं कर्णनिपातनेन॥
39नः पुरा नुदीक्षते कर्णसमाश्रयेण। कचित् त्वया सोऽद्य समाश्रयोऽस्य भग्नः पराक्रम्य सुयोधनस्य॥
40यो षण्ढतिलानवोचत् सभामध्ये कौरवाणां समक्षम्। स दुर्मतिः कचिदुपेत्य संख्ये त्वया हतः सूतपुत्रो ह्यमर्षी॥
41यः सूतपुत्रः प्रहसन् दुरात्मा पुराब्रवीनिर्जिता सौबलेन। मपीह कचित् स हतस्त्वयाद्य॥
42यः शस्त्रभृच्छ्रेष्ठतमः पृथिव्यां पितामहं व्याक्षिपदल्पचेताः। संख्यायमानोऽर्धरथः स कचित् त्वया हतोऽद्याधिरथिर्महात्मन्॥
43अमर्षजं निकृतिमसीरणेरितं हृदिस्थितं ज्वलनमिमं सदा मम। हतोमया सोऽद्य समेत्य कर्ण इति ब्रुवन् प्रशमयसेऽद्य फाल्गुन॥
44ब्रवीहि मे दुर्लभमेतदद्य कथं त्वया निहतः सूतपुत्रः। अनुध्याये त्वां सततं प्रवीर वृत्रे हतेऽसौ भगवानिवेन्द्रः॥
English
1Yudhishthira said Welcome to you, Devaki's son and Dhananjaya, highly agreeable to me is the pleasure of you too, O Arjuna, O Achyuta.
2Thought yourselves are not wounded by your enemies, you two, who are his enemies, have killed the mighty Karna.
3Who was like a deadly serpent in battle, an adept in all weapons, the leader of all the sons of Dhritarashtra, may the very warder of their armour and coats of mail;
4Who was protected by the great archers Vrishasena and Sushena; highly energetic, powerful and taught by Rama (himself) the use of arms;
5Who was the head of all the world and most celebrated car-warrior, who was the saviour of Dhritarashtra's sons and who led the van of the army;
6Who was the destroyer of others' armies and the oppressor of the enemies and was bent upon doing Duryodhana a good turn and afflicting us;
7Who was irrepressible even unto the gods headed by Vasava in a great battle and was like unto fire and wind in energy and strength;
8Who was unfathomable like the nether region and an increaser of the joy of friends, he was like Death incarnate to his enemies. By good luck, having slain that Karna in the great battle you come here like the immortals after vanquishing the demons.
9O Achyuta, O Arjuna, a great encounter took place today between myself setting forth my best energies and that hero who appeared like Death incarnate bent upon destroying all creatures.
10By him my standard was cut down, my two Parshni drivers were killed and I was made horseless and carless in the very presence of Yuyudhana, Dhristadyumna, the twins, the heroic Shikhandin the son of Drupada and all the Panchalas.
11O you of mighty arms, having vanquished them all and many others of his enemies the highly powerful Karna, defeated me in that great battle although I tried my very best to withstand him.
12Forsooth pursuing me on all the sides and defeating all my allies in that battle that foremost of warriors addressed to me many harsh words.
13It is through Bhima's power that I do still survive, O Dhananjaya; what more need I say? The humiliation is indeed too much for me.
14O Dhananjaya, through fear of him, I have not slept in the night nor have I enjoyed comfort in the day for these thirteen years.
15O Dhananjaya, I am burning with hatred against him. Conscious of my days being numbered I avoided Karna, like the bird Vaddrinasa. I approached him as if bent on my own destruction. Awake or asleep I spent my days only in thinking how I would accomplish Karna's death.
16Even while awake, O Arjuna, I see his illusion (of Karna) and it seems as if the whole universe is filled with Karna.
17Wherever I go, O Dhananjaya, in fear of Karna, everywhere I see his image before me.
18O Partha, with my horses and cars I was vanquished by Karna, who never retreats from the battle-field. He simply let me go with my life.
19Of what use is life and kingdom to me, since Karna, the beauty of the battle-field, has defied and ridiculed me.
20I had never undergone such humiliation in battle even from Bhishma, Kripa, or Drona, as I have today at the hands of the son of Suta the mighty charioteer.
21Therefore it is that I ask you today, O son of Kunti, about your welfare. Relate to me in detail how you slew Karna today.
22He was in battle like Sakra himself and in prowess like Yama and like Rama in arins. How has he been killed then?
23He was a mighty charioteer and wellknown for being an adept in all the forms of warfare, he was the foremost of archers and the leader of all.
24O prince, he was respected by Dhritarashtra himself as well as by his sons for you alone. How has then of Radha been killed by today?
25O Arjuna, O foremost of men, in all the battles Karna was regarded by Dhritarashtra's sons as your death.
26How have you then, O most powerful of men, killed him in battle? Describe to me, O son of Kunti, how Karna has been slain by you.
27How did you cut-off his head, O most mighty one, as a tiger pieces off the head of a Ruru deer, while he was fighting, even in presence of all his allies?
28Does the wicked Karna lic today on the naked earth killed with your keen Kankafeathered arrows-Karna, the son of Suta, who used to search all the quarters for you and who had promised to give a car with six elephantine bulls to him who would point you out? Indeed by killing him in battle you have performed a work highly congenial to me.
29How did you encounter and kill in battle that well-honored hero, that proud and haughty son of Suta who used to search you everywhere in the battle-field.
30Have you, O brother, really slain in battle the vicious scoundrel who was ever ready to challenge you and to give away to others a superb golden chariot along with bulls, steeds and elephants provided they could give him some clue to you?
31Have you, indeed, slain that favourite of Suyodhana who, being elated with the pride of chivalry, ever used to indulge in selfglorification amidst the assembly of the Kurus?
32Does the scoundrel lie low on the battlefield today being mangled all over the body with long-ranging blood-besmeared shafts hurled by you from your bow. Could you break in twin the arms of Dhritarashtra's sons?
33Could you baffle the foolish braggings he used to make amidst the assembly of kings simply to soothe Duryodhana, saying, I will kill Phalguna?
34Have you, O son of Indra, slain in today's battle the dull-headed Karna, the son Suta, who had taken an oath not to wash his feet till Partha breathed?
35That designing Karna who amidst the assembly of the Kuru chiefs had said to Krishna 'why don't you, O Krishna, desert the powerless, imbecile and degraded Pandavas'-that Karna who had vowed solemnly that he would not return from the field till he slew (both) Krishna and Partha-tell me does that vicious Karna lie today on the field with mangled limbs?
36You do full well remember how hotly the battle raged when the Srinjayas and the Kaurava's faced each other-the encounter in which I was brought to such a sad plight. Did you come face to face with Karna and shoot him down?
37Have you today, O Savyasachin, severed that ear-ring bedecked splendid head of Karna off from his body with your fiery shafts discharged from the Gandiva.
38O valiant one, afflicted with Karna's shafts today how I thought of you (that you would slay him)! Have you put that thought of mine to action by slaying Karna?
39Being under the aegis of Karna the proud Suyodhana cared us not a jot. Have you by your might removed that aegis?
40Did you encounter him in the field and settle with that wretched wight, the son of Suta, who had even before the assembly of the Kauravas likened us to sesame seeds devoid of Kernel;
41That unrighteous son of Suta who had, grinning all the while, ordered Dusvashanta to drag out Jagyasena's daughter won by Subala's son (as a stake) at dice;
42That dull-headed Karna who had upbraided the foremost warrior in the course of the tale of Rathas and Atirathas?
43O Phalguna, that you have met with and slain that Karna in battle and thereby quench the flame of vindictiveness blazing within my heart being fanned by the wind of mortification. Assure me,
44Tell me, therefore, how you slew the son of Suta. O hero, I have so long been expecting you even as the divine Vishnu had awaited the arrival of Indra to bring him the news of Vritra's death.
Hindi
1युधिष्ठिर ने कहा — देवकीपुत्र और धनञ्जय, तुम दोनों का स्वागत है। हे अर्जुन, हे अच्युत, तुम दोनों का सुख मुझे अत्यन्त प्रिय है।
2तुम दोनों स्वयं शत्रुओं से घायल नहीं हुए, और तुम दोनों ने, जो उसके शत्रु थे, उस महाबली कर्ण का वध कर डाला —
3जो युद्ध में प्राणघातक सर्प के समान था, समस्त अस्त्रों में निपुण था, धृतराष्ट्र के समस्त पुत्रों का नेता था, और मानो उनके कवचों तथा बख्तरों का भी रक्षक था;
4जिसकी रक्षा महाधनुर्धर वृषसेन और सुषेण करते थे; जो महातेजस्वी और बलवान् था तथा जिसने स्वयं राम (परशुराम) से अस्त्रविद्या सीखी थी;
5जो समस्त जगत् का शिरोमणि और परम विख्यात महारथी था, जो धृतराष्ट्रपुत्रों का त्राता था और जो सेना के अग्रभाग का नेतृत्व करता था;
6जो दूसरों की सेनाओं का विनाशक और शत्रुओं का दमनकर्ता था तथा जो दुर्योधन का हित करने और हमें पीड़ित करने पर उतारू था;
7जो महायुद्ध में वासव के नेतृत्व वाले देवताओं के लिए भी अजेय था तथा तेज और बल में अग्नि और वायु के समान था;
8जो पाताल के समान अथाह और अपने मित्रों के आनन्द को बढ़ाने वाला था, तथा जो अपने शत्रुओं के लिए साक्षात् मृत्यु के समान था। सौभाग्य से उस कर्ण का महायुद्ध में वध करके तुम दोनों यहाँ उसी प्रकार आए हो जैसे असुरों को पराजित करके अमर देवता।
9हे अच्युत, हे अर्जुन, आज मेरे और उस वीर के बीच महान् संग्राम हुआ, जिसमें मैंने अपना पूरा बल लगाया; वह वीर तो समस्त प्राणियों का संहार करने पर उद्यत साक्षात् मृत्यु के समान दिखाई देता था।
10उसने मेरी ध्वजा काट डाली, मेरे दोनों पार्ष्णिसारथियों का वध कर दिया और युयुधान, धृष्टद्युम्न, दोनों जुड़वाँ भाइयों, वीर द्रुपदपुत्र शिखण्डी तथा समस्त पाञ्चालों के सम्मुख ही मुझे अश्वहीन और रथहीन कर दिया।
11हे महाबाहु, उन सबको तथा अपने अन्य अनेक शत्रुओं को पराजित करके उस अत्यन्त बलवान् कर्ण ने उस महायुद्ध में मुझे भी हरा दिया, यद्यपि मैंने उसका सामना करने का भरसक प्रयत्न किया।
12निश्चय ही चारों ओर से मेरा पीछा करते हुए और उस युद्ध में मेरे समस्त सहायकों को परास्त करके उस श्रेष्ठ योद्धा ने मुझसे अनेक कठोर वचन कहे।
13हे धनञ्जय, यह भीम के ही बल का प्रताप है कि मैं अब भी जीवित हूँ; और क्या कहूँ? यह अपमान सचमुच मेरे लिए असह्य है।
14हे धनञ्जय, इन तेरह वर्षों में उसके भय से न तो मैं रात को सोया हूँ, न दिन में मैंने कोई सुख भोगा है।
15हे धनञ्जय, मैं उसके प्रति द्वेष से जल रहा हूँ। अपने दिन गिने-चुने जानकर मैं कर्ण से वैसे ही बचता रहा जैसे कोई वध्रीनस पक्षी से बचता है। मैं उसके सम्मुख ऐसे गया मानो अपने ही विनाश पर उतारू होऊँ। जागते हुए अथवा सोते हुए, मैंने अपने दिन केवल यही सोचते बिताए कि कर्ण की मृत्यु किस प्रकार सिद्ध होगी।
16हे अर्जुन, जागते हुए भी मुझे उसका (कर्ण का) भ्रम दिखाई देता है और ऐसा प्रतीत होता है मानो समस्त विश्व कर्ण से ही भरा हो।
17हे धनञ्जय, कर्ण के भय से मैं जहाँ भी जाता हूँ, वहीं अपने सम्मुख उसी की छवि देखता हूँ।
18हे पार्थ, अपने अश्वों और रथ सहित मैं उस कर्ण से पराजित हुआ, जो रणभूमि से कभी पीछे नहीं हटता। उसने तो मुझे केवल प्राणों सहित जाने दिया।
19जब रणभूषण कर्ण ने मुझे ललकारा और मेरा उपहास किया, तब मेरे लिए जीवन और राज्य का क्या उपयोग?
20भीष्म, कृप अथवा द्रोण से भी मैंने युद्ध में कभी ऐसा अपमान नहीं सहा जैसा आज उस महारथी सूतपुत्र के हाथों सहा है।
21इसीलिए हे कुन्तीपुत्र, आज मैं तुमसे तुम्हारी कुशल पूछता हूँ। मुझे विस्तार से बताओ कि आज तुमने कर्ण का वध किस प्रकार किया।
22वह युद्ध में साक्षात् शक्र के समान, पराक्रम में यम के समान और अस्त्रविद्या में राम (परशुराम) के समान था। फिर वह मारा कैसे गया?
23वह महारथी था और युद्ध की समस्त शैलियों में निपुण होने के लिए विख्यात था; वह धनुर्धरों में श्रेष्ठ और सबका नेता था।
24हे राजकुमार, केवल तुम्हारे ही कारण स्वयं धृतराष्ट्र तथा उसके पुत्र उसका सम्मान करते थे। फिर आज राधापुत्र का वध कैसे हुआ?
25हे अर्जुन, हे नरश्रेष्ठ, समस्त युद्धों में धृतराष्ट्रपुत्र कर्ण को तुम्हारी मृत्यु ही मानते थे।
26फिर हे महाबली, तुमने युद्ध में उसका वध कैसे किया? हे कुन्तीपुत्र, मुझे बताओ कि तुमने कर्ण का वध किस प्रकार किया।
27हे महाबाहु, उसके समस्त सहायकों के सम्मुख ही, जब वह युद्ध कर रहा था, तब तुमने उसका मस्तक उसी प्रकार कैसे काट डाला जैसे व्याघ्र रुरु मृग का सिर उड़ा देता है?
28क्या वह दुष्ट कर्ण आज तुम्हारे तीक्ष्ण कंकपंख वाले बाणों से मारा जाकर नंगी धरती पर पड़ा है — वही सूतपुत्र कर्ण, जो तुम्हें खोजने के लिए समस्त दिशाएँ छान डालता था और जिसने प्रतिज्ञा की थी कि जो कोई उसे तुम्हारा पता बता देगा, उसे वह छह हाथी-प्रमाण बैलों सहित एक रथ देगा? सचमुच उसका युद्ध में वध करके तुमने मेरे मन के अत्यन्त अनुकूल कार्य किया है।
29उस सम्मानित वीर, उस गर्वीले और अभिमानी सूतपुत्र से, जो रणभूमि में सर्वत्र तुम्हें ही खोजता फिरता था, तुमने किस प्रकार भिड़कर उसका वध किया?
30हे भ्राता, क्या तुमने सचमुच युद्ध में उस दुष्ट नीच का वध कर डाला, जो सदा तुम्हें ललकारने को तत्पर रहता था और जो बैलों, अश्वों और हाथियों सहित एक उत्तम स्वर्णमय रथ दूसरों को देने को तैयार था, बशर्ते वे उसे तुम्हारा कुछ सुराग दे दें?
31क्या तुमने सचमुच सुयोधन के उस प्रिय का वध कर डाला, जो वीरता के गर्व से फूलकर कुरुओं की सभा में सदा आत्मश्लाघा किया करता था?
32क्या वह नीच आज रणभूमि में तुम्हारे धनुष से छूटे दूर तक मार करने वाले रुधिर से सने बाणों से समस्त शरीर में क्षत-विक्षत होकर पड़ा है? क्या तुम धृतराष्ट्रपुत्रों की दोनों भुजाएँ तोड़ सके?
33क्या तुमने उसकी उन मूर्खतापूर्ण डींगों को विफल कर दिया, जो वह राजाओं की सभा में केवल दुर्योधन को प्रसन्न करने के लिए हाँका करता था — "मैं फाल्गुन का वध करूँगा"?
34हे इन्द्रपुत्र, क्या तुमने आज के युद्ध में उस मूढ़बुद्धि सूतपुत्र कर्ण का वध कर डाला, जिसने प्रतिज्ञा की थी कि जब तक पार्थ जीवित है, तब तक वह अपने पैर तक न धोएगा?
35उस कुटिल कर्ण ने, जिसने कुरुप्रमुखों की सभा में कृष्ण से कहा था — "हे कृष्ण, तुम इन शक्तिहीन, निर्बल और पतित पाण्डवों को क्यों नहीं छोड़ देते?" — उसी कर्ण ने दृढ़ प्रतिज्ञा की थी कि कृष्ण और पार्थ — दोनों का वध किए बिना वह रणभूमि से न लौटेगा। मुझे बताओ, क्या वह दुष्ट कर्ण आज अंग-भंग होकर रणभूमि में पड़ा है?
36तुम भलीभाँति जानते हो कि जब सृंजय और कौरव आमने-सामने हुए थे, तब युद्ध कितना प्रचण्ड हुआ था — वही भिड़न्त, जिसमें मेरी ऐसी दुर्दशा हुई। क्या तुम कर्ण के आमने-सामने आए और उसे मार गिराया?
37हे सव्यसाची, क्या तुमने आज गाण्डीव से छोड़े गए अपने अग्नितुल्य बाणों से कर्ण का वह कुण्डलों से सुशोभित तेजस्वी मस्तक उसके धड़ से अलग कर दिया?
38हे पराक्रमी, आज कर्ण के बाणों से पीड़ित होकर मैंने तुम्हारा कैसा स्मरण किया (कि तुम उसका वध करोगे)! क्या तुमने कर्ण का वध करके मेरे उस विचार को सत्य कर दिखाया?
39कर्ण के संरक्षण में रहकर घमण्डी सुयोधन हमें तिनके भर भी नहीं गिनता था। क्या तुमने अपने बल से उसका वह कवच हटा दिया?
40क्या तुम रणभूमि में उस नीच सूतपुत्र से भिड़े और उसका हिसाब चुका दिया, जिसने कौरवों की सभा में ही हमें बिना गूदे के तिलों के समान कहा था;
41उसी अधर्मी सूतपुत्र ने, जिसने ठहाके लगाते हुए दुःशासन को आज्ञा दी थी कि सुबल के पुत्र द्वारा द्यूत में (दाँव पर) जीती गई याज्ञसेनी को घसीटकर लाया जाए;
42उसी मूढ़बुद्धि कर्ण ने, जिसने रथियों और अतिरथियों की गणना के प्रसंग में श्रेष्ठ योद्धाओं की भर्त्सना की थी?
43हे फाल्गुन, मुझे आश्वस्त करो कि तुम युद्ध में उस कर्ण से भिड़े और उसका वध कर डाला, और इस प्रकार मेरे हृदय में जलती प्रतिशोध की उस ज्वाला को, जिसे अपमान की वायु भड़का रही है, बुझा दिया।
44इसलिए मुझे बताओ कि तुमने सूतपुत्र का वध किस प्रकार किया। हे वीर, मैं इतने समय से तुम्हारी प्रतीक्षा उसी प्रकार कर रहा हूँ जैसे भगवान् विष्णु ने वृत्र-वध का समाचार लाने वाले इन्द्र के आगमन की प्रतीक्षा की थी।
Nepali
1युधिष्ठिरले भने — देवकीपुत्र र धनञ्जय, तिमीहरू दुवैको स्वागत छ। हे अर्जुन, हे अच्युत, तिमीहरू दुवैको सुख मलाई अत्यन्त प्रिय छ।
2तिमीहरू दुवै आफैँ शत्रुहरूबाट घाइते भएनौ, र तिमीहरू दुवैले, जो उनका शत्रु थियौ, ती महाबली कर्णको वध गर्यौ —
3जो युद्धमा प्राणघातक सर्पजस्तै थिए, सम्पूर्ण अस्त्रमा निपुण थिए, धृतराष्ट्रका सम्पूर्ण छोराका नेता थिए, र मानौँ तिनका कवच तथा बख्तरका पनि रक्षक थिए;
4जसको रक्षा महाधनुर्धर वृषसेन र सुषेणले गर्थे; जो महातेजस्वी र बलवान् थिए तथा जसले स्वयं राम (परशुराम)बाट अस्त्रविद्या सिकेका थिए;
5जो सम्पूर्ण जगत्का शिरोमणि र परम विख्यात महारथी थिए, जो धृतराष्ट्रपुत्रहरूका त्राता थिए र जसले सेनाको अग्रभागको नेतृत्व गर्थे;
6जो अरूका सेनाका विनाशक र शत्रुहरूका दमनकर्ता थिए तथा जो दुर्योधनको हित गर्न र हामीलाई पीडित पार्न उद्यत थिए;
7जो महायुद्धमा वासवको नेतृत्वमा रहेका देवताहरूका लागि पनि अजेय थिए तथा तेज र बलमा अग्नि र वायुजस्तै थिए;
8जो पातालजस्तै अथाह र आफ्ना मित्रहरूको आनन्द बढाउने थिए, तथा जो आफ्ना शत्रुहरूका लागि साक्षात् मृत्युजस्तै थिए। सौभाग्यले ती कर्णको महायुद्धमा वध गरेर तिमीहरू दुवै यहाँ त्यसरी नै आएका छौ जसरी असुरहरूलाई पराजित गरेर अमर देवताहरू।
9हे अच्युत, हे अर्जुन, आज मेरो र ती वीरबीच महान् सङ्ग्राम भयो, जसमा मैले आफ्नो पूरा बल लगाएँ; ती वीर त सम्पूर्ण प्राणीको संहार गर्न उद्यत साक्षात् मृत्युजस्तै देखिन्थे।
10उनले मेरो ध्वजा काटिदिए, मेरा दुवै पार्ष्णिसारथिको वध गरे र युयुधान, धृष्टद्युम्न, दुवै जुम्ल्याहा भाइ, वीर द्रुपदपुत्र शिखण्डी तथा सम्पूर्ण पाञ्चालहरूकै सामु मलाई अश्वविहीन र रथविहीन पारिदिए।
11हे महाबाहु, ती सबैलाई तथा आफ्ना अरू अनेक शत्रुलाई पराजित गरेर ती अत्यन्त बलवान् कर्णले त्यो महायुद्धमा मलाई पनि हराइदिए, यद्यपि मैले उनको सामना गर्ने भरसक प्रयत्न गरेँ।
12निश्चय नै चारैतिरबाट मलाई पछ्याउँदै र त्यो युद्धमा मेरा सम्पूर्ण सहायकलाई परास्त गरेर ती श्रेष्ठ योद्धाले मलाई अनेक कठोर वचन भने।
13हे धनञ्जय, यो भीमकै बलको प्रताप हो कि म अझै जीवित छु; अरू के भनूँ? यो अपमान साँच्चै मेरा लागि असह्य छ।
14हे धनञ्जय, यी तेह्र वर्षमा उनको भयले न त म रातमा सुतेको छु, न दिनमा मैले कुनै सुख भोगेको छु।
15हे धनञ्जय, म उनीप्रति द्वेषले जलिरहेको छु। आफ्ना दिन गनिचुनी बाँकी रहेको जानेर म कर्णबाट त्यसरी नै बच्दै आएँ जसरी कोही वध्रीनस पक्षीबाट बच्छ। म उनको सामु यसरी गएँ मानौँ आफ्नै विनाशमा उद्यत छु। जाग्दा वा सुत्दा, मैले आफ्ना दिन केवल यही सोच्दै बिताएँ कि कर्णको मृत्यु कसरी सिद्ध होला।
16हे अर्जुन, जाग्दा पनि मलाई उनको (कर्णको) भ्रम देखिन्छ र यस्तो लाग्छ मानौँ सम्पूर्ण विश्व कर्णले नै भरिएको होस्।
17हे धनञ्जय, कर्णको भयले म जहाँ गए पनि त्यहीँ आफ्नो सामु उनकै छवि देख्छु।
18हे पार्थ, आफ्ना अश्व र रथसहित म ती कर्णबाट पराजित भएँ, जो रणभूमिबाट कहिल्यै पछि हट्दैनन्। उनले त मलाई केवल प्राणसहित जान दिए।
19जब रणभूषण कर्णले मलाई ललकारे र मेरो उपहास गरे, तब मेरा लागि जीवन र राज्यको के उपयोग?
20भीष्म, कृप वा द्रोणबाट पनि मैले युद्धमा कहिल्यै यस्तो अपमान सहेको थिइनँ जस्तो आज ती महारथी सूतपुत्रका हातबाट सहेको छु।
21त्यसैले हे कुन्तीपुत्र, आज म तिमीसँग तिम्रो कुशल सोध्छु। मलाई विस्तारपूर्वक भन कि आज तिमीले कर्णको वध कसरी गर्यौ।
22उनी युद्धमा साक्षात् शक्रजस्तै, पराक्रममा यमजस्तै र अस्त्रविद्यामा राम (परशुराम)जस्तै थिए। अनि उनी कसरी मारिए?
23उनी महारथी थिए र युद्धका सम्पूर्ण शैलीमा निपुण भएकाले विख्यात थिए; उनी धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ र सबैका नेता थिए।
24हे राजकुमार, केवल तिम्रै कारण स्वयं धृतराष्ट्र तथा उनका छोराहरूले उनको सम्मान गर्थे। अनि आज राधापुत्रको वध कसरी भयो?
25हे अर्जुन, हे नरश्रेष्ठ, सम्पूर्ण युद्धमा धृतराष्ट्रपुत्रहरूले कर्णलाई तिम्रो मृत्यु नै ठान्थे।
26अनि हे महाबली, तिमीले युद्धमा उनको वध कसरी गर्यौ? हे कुन्तीपुत्र, मलाई भन कि तिमीले कर्णको वध कसरी गर्यौ।
27हे महाबाहु, उनका सम्पूर्ण सहायकहरूकै सामु, जब उनी युद्ध गरिरहेका थिए, तब तिमीले उनको शिर त्यसरी नै कसरी काटिदियौ जसरी बाघले रुरु मृगको टाउको उडाइदिन्छ?
28के ती दुष्ट कर्ण आज तिम्रा तीक्ष्ण कङ्कप्वाँख भएका बाणले मारिएर नाङ्गो धरतीमा पल्टिएका छन् — तिनै सूतपुत्र कर्ण, जो तिमीलाई खोज्न सम्पूर्ण दिशा छानिहिँड्थे र जसले प्रतिज्ञा गरेका थिए कि जसले उनलाई तिम्रो पत्तो दिनेछ, उसलाई उनले छ हात्तीजत्रा साँढेसहित एउटा रथ दिनेछन्? साँच्चै उनको युद्धमा वध गरेर तिमीले मेरो मनको अत्यन्त अनुकूल कार्य गरेका छौ।
29ती सम्मानित वीर, ती घमण्डी र अभिमानी सूतपुत्रसँग, जो रणभूमिमा सर्वत्र तिमीलाई नै खोज्दै हिँड्थे, तिमीले कसरी भिडेर उनको वध गर्यौ?
30हे भाइ, के तिमीले साँच्चै युद्धमा ती दुष्ट नीचको वध गर्यौ, जो सधैँ तिमीलाई ललकार्न तत्पर रहन्थे र जो साँढे, अश्व र हात्तीसहित एउटा उत्तम सुनको रथ अरूलाई दिन तयार थिए, यदि तिनीहरूले उनलाई तिम्रो केही सुराक दिऊन् भने?
31के तिमीले साँच्चै सुयोधनका ती प्रियको वध गर्यौ, जो वीरताको घमण्डले फुलेर कुरुहरूको सभामा सधैँ आत्मश्लाघा गर्ने गर्थे?
32के ती नीच आज रणभूमिमा तिम्रो धनुषबाट छुटेका टाढासम्म मार गर्ने रगतले लत्पतिएका बाणले सम्पूर्ण शरीरमा क्षतविक्षत भई पल्टिएका छन्? के तिमीले धृतराष्ट्रपुत्रहरूका दुवै पाखुरा भाँच्न सक्यौ?
33के तिमीले उनका ती मूर्खतापूर्ण बडाइँ विफल पारिदियौ, जो उनले राजाहरूको सभामा केवल दुर्योधनलाई प्रसन्न पार्न हाँक्ने गर्थे — "म फाल्गुनको वध गर्नेछु"?
34हे इन्द्रपुत्र, के तिमीले आजको युद्धमा ती मूढबुद्धि सूतपुत्र कर्णको वध गर्यौ, जसले प्रतिज्ञा गरेका थिए कि जबसम्म पार्थ जीवित छन्, तबसम्म उनले आफ्ना खुट्टासम्म धुनेछैनन्?
35ती कुटिल कर्णले, जसले कुरुप्रमुखहरूको सभामा कृष्णलाई भनेका थिए — "हे कृष्ण, तिमी यी शक्तिहीन, निर्बल र पतित पाण्डवहरूलाई किन छोड्दैनौ?" — तिनै कर्णले दृढ प्रतिज्ञा गरेका थिए कि कृष्ण र पार्थ — दुवैको वध नगरी उनी रणभूमिबाट फर्कनेछैनन्। मलाई भन, के ती दुष्ट कर्ण आज अङ्गभङ्ग भई रणभूमिमा पल्टिएका छन्?
36तिमी राम्ररी जान्दछौ कि जब सृञ्जय र कौरवहरू आमनेसामने भएका थिए, तब युद्ध कति प्रचण्ड भएको थियो — त्यही भिडन्त, जसमा मेरो यस्तो दुर्दशा भयो। के तिमी कर्णको आमनेसामने आयौ र उनलाई ढालिदियौ?
37हे सव्यसाची, के तिमीले आज गाण्डीवबाट छाडिएका आफ्ना अग्नितुल्य बाणले कर्णको त्यो कुण्डलले सुशोभित तेजस्वी शिर उनको धडबाट छुट्याइदियौ?
38हे पराक्रमी, आज कर्णका बाणले पीडित भई मैले तिम्रो कस्तो सम्झना गरेँ (कि तिमीले उनको वध गर्नेछौ)! के तिमीले कर्णको वध गरेर मेरो त्यो विचार सत्य साबित गरिदियौ?
39कर्णको संरक्षणमा रहेर घमण्डी सुयोधनले हामीलाई तिनकाबराबर पनि गन्दैनथे। के तिमीले आफ्नो बलले उनको त्यो कवच हटाइदियौ?
40के तिमी रणभूमिमा ती नीच सूतपुत्रसँग भिड्यौ र उनको हिसाब चुक्ता गरिदियौ, जसले कौरवहरूकै सभामा हामीलाई गुदीविनाका तिलजस्तै भनेका थिए;
41तिनै अधर्मी सूतपुत्रले, जसले ठट्टा गर्दै दुःशासनलाई आज्ञा दिएका थिए कि सुबलका पुत्रले द्यूतमा (दाउमा) जितेकी याज्ञसेनीलाई घिसारेर ल्याइयोस्;
42तिनै मूढबुद्धि कर्णले, जसले रथी र अतिरथीको गणनाको प्रसङ्गमा श्रेष्ठ योद्धाहरूको भर्त्सना गरेका थिए?
43हे फाल्गुन, मलाई आश्वस्त पार कि तिमी युद्धमा ती कर्णसँग भिड्यौ र उनको वध गर्यौ, र यसरी मेरो हृदयमा बलिरहेको प्रतिशोधको त्यो ज्वाला, जसलाई अपमानको वायुले दन्काइरहेको छ, निभाइदियौ।
44त्यसैले मलाई भन कि तिमीले सूतपुत्रको वध कसरी गर्यौ। हे वीर, म यति समयदेखि तिम्रो प्रतीक्षा त्यसरी नै गरिरहेको छु जसरी भगवान् विष्णुले वृत्रवधको समाचार ल्याउने इन्द्रको आगमनको प्रतीक्षा गरेका थिए।