Karna Parva — The fight between Karna and Yudhishthira
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 48
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच यत्तत् प्रविश्य पार्थानां सैन्यं कुर्वञ्जनक्षयम्। कर्णो राजानमभ्येत्य तन्माचक्ष्व संजय॥
2के च प्रवीराः पार्थानां युधि कर्णमवारयन्। कांश्च प्रमथ्याधिरथियुधिष्ठिरमपीडयत्॥
3संजय उवाच धृष्टद्युम्नमुखान् पार्थान् दृष्ट्वा कर्णो व्यवस्थितान्। समभ्यधावत्त्वरितः पञ्चालाञ्छत्रुकर्षिणः॥
4तं तूर्णमभिधावन्तं पञ्चाला जितकाशिनः। प्रत्युद्ययुर्महात्मानं हंसा इव महार्णवम्॥
5ततः शङ्खसहस्राणां निःस्वनो हृदयङ्गम। प्रादुरासीदुभयतो भेरीशब्दश्च दारुणः॥
6नानाबाणनिपाताश्च द्विपाश्वरथनिःस्वनः। सिंहनादच वीराणामभवद् दारुणस्तदा॥
7साद्रिद्रुमार्णवा भूमि: सवाताम्बुदमम्बरम्। सार्केन्दुग्रहनक्षत्रा द्यौश्च व्यक्तं विघूर्णितः॥
8इति भूतानं तं शब्दं मेनिरे ते च विव्यथुः। यानि चाप्यल्पसत्त्वानि प्रायस्तानि मृतानि च॥
9अथ कर्णो भृशं क्रुद्धः शीघ्रमस्त्रमुदीरयन्। जघान पाण्डवीं सेनामासुरीं मघवानिव॥
10स पाण्डवबलं कर्णः प्रविश्य विसृजञ्छरान्। प्रभद्रकाणां प्रवरानहनत् सप्तसप्ततिम्॥
11ततः सुपुडैनिशितै स्थश्रेष्ठो रथेषुभिः। अवधीत् पञ्चविंशत्या पञ्चालान् पञ्चविंशतिम्॥
12सुवर्णपुढे राचैः परकायविदारणैः। चेदिकानवधीद वीरः शतशोऽथ सहस्रशः॥
13तं तथा समरे कर्म कुर्वाणमतिमानुषम्। परिवर्महाराज पञ्चालानां रथव्रजाः॥
14ततः संधाय विशिखान् पञ्च भारत दुःसहान्। पञ्चालानवधीत् पञ्च कर्णो वैकर्तनो वृषः॥
15भानुदेवं चित्रसेनं सेनाबिन्दुं च भारत। तपनं शूरसेन च पञ्चालानहनद् रणे॥
16पञ्चालेषु च शूरेषु वध्यमानेषु सायकैः। हाहाकारो महानासीत् पञ्चालानां महाहवे॥
17परिवर्महाराज पञ्चालानां रथा दश। पुनरेव च तान् कर्णो जघानाशु पतत्रिभिः॥
18चक्ररक्षौ तु कर्णस्य पुत्रौ मारिष दुर्जयौ। सुषेण: सत्यसेननश्च त्यक्त्वा प्राणानयुध्यताम्॥
19पृष्ठगोप्ता तु कर्णस्य ज्येष्ठः पुत्रो महारथः। वृषसेनः स्वयं कर्ण पृष्ठतः पर्यपालयत्॥
20धृष्टद्युम्नः सात्यकिश्च द्रौपदेया वृकोदरः। जनमेजयः शिखण्डी च प्रवीराश्च प्रभद्रकाः॥ चेदिकेकयपञ्चाला यमौ मत्स्याश्च दंशिताः। सम्भ्यधावन् राधेयं जिघांसन्तः प्रहारिणम्॥
21त एनं विविधैः शस्त्रैः शरधाराभिरेव च। अभ्यवर्षन् विमर्दन्तं प्रावृषीभाम्बुदा गिरिम्॥
22पितरं तु परीप्सन्तः कर्णपुत्राः प्रहारिणः। त्वदीयाश्चारे राजन् वीरा वीरानवारयन्॥
23सुषेणो भीमसेनस्य च्छित्त्वा भल्लेन कार्मुकम्। नाराचैः सप्तभिर्विद्ध्वा हृदि भीमं ननाद ह॥
24अथान्यद् धनुरादाय सुदृढं भीमविक्रमः। सज्यं वृकोदरः कृत्वा सुषेणस्याच्छिनद् धनुः॥
25विव्याध चैन दशभिः क्रुद्धो नृत्यन्निवेषुभिः। कर्णं च तूर्णं विव्याधि त्रिसप्तत्या शितैः शरै॥
26भानुसेनं च दशभिः साश्वसूतायुधध्वजम्। पश्यतां सुहृदां मध्ये कर्णपुत्रमपातयत्।॥
27क्षुरप्रणुन्नं तत्तस्य शिरश्चन्द्रनिभाननम्। शुभदर्शनमेवासीन्नालभ्रष्टमिवाम्बुजम्॥
28हत्वा कर्णसुतं भीमस्तावकान् पुनरार्दयत्। कृपहार्दिक्ययोश्छित्त्वा चापौ तावप्यथार्दयत्॥
29दुःशासनं त्रिभिर्विद्ध्वा शकुनि षड्भिरायसैः। उलूकं च पतत्रिं च चकार विरथावुभौ॥
30सुषेणं च हतोऽसीति बुवन्नादत्त सायकम्। तमस्य कर्णश्चिच्छेद त्रिभिश्चैनमताडयत्॥
31अथान्यं परिजग्राह सुपर्वाणं सुतेजनम्। सुषेणायासृजद् भीमस्तमप्यस्याच्छिनद् वृषः॥
32पुनः कर्णस्त्रिसप्तत्या भीमसेनपथेषुभिः। पुत्रं परीप्सन् विव्याध क्रूरं क्रूरैर्जिघांसया॥
33सुषेणस्तु धनुर्गृह्य भारसाधानमुक्तमम्। नकुलं पञ्चभिर्बाणैर्पाह्वोरुरसि चार्पयत्॥
34नकुलस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा भारसहैईलैः। ननाद बलवन्नादं कर्णस्य भयमादधत्॥
35तं सुषेणो महाराज विद्ध्वा दशभिराशुगैः। चिच्छेद च धनुः शीघ्र क्षुरप्रेण महारथः॥
36अथान्यद् धनुरादाय नकुलः क्रोधमूर्छितः। सुषेणं नवभिर्बाणैर्वारयामास संयुगे॥
37स तु बाणैर्दिशो राजन्नाच्छाद्य परवीरहा। आजघ्ने सारथिं चास्य सुषेणं च ततस्त्रिभिः॥ चिच्छेद चास्य सुदृढं धनुर्भल्लैस्त्रिभिस्त्रिधा।
38अथान्यद् धनुरादाय सुषेणः क्रोधमूर्छितः। आविध्यन्नकुलं षष्ट्या सहदेवं च सप्तभिः।
39तद् युद्धं सुमहद् घोरमासीद् देवासुरोपमम्॥ निघ्नतां सायकैस्तूर्णमन्योन्यस्य वधं प्रति।
40सात्यकिवृर्षसेनस्य सूतं हत्वा त्रिभिः शरैः॥ धनुश्चिच्छेद भल्लेन जघानाश्वांश्च सप्तभिः। ध्वजमेकेषुणोन्मथ्य त्रिभिस्तं हृद्यताडयत्॥
41अथावसन्नः स्वरथे मुहूर्तात् पुनरुत्थितः। स रणे युयुधानेन विसूताश्वरथध्वजः॥ कृतो जिघांसुः शैनेयं खड्गचर्मधृगभ्ययात्।
42तस्य चापततः शीघ्र वृषसेनस्य सात्यकिः॥ वाराहकणैर्दशभिरविध्यदसिचर्मणी।
43दुःशासनस्तु तं दृष्ट्वा विरथं व्यायुधं कृतम्॥ आरोप्य स्वरथं तूर्णमपोवाह रणातुरम्।
44अथान्यं रथमास्थाय वृषसेनो महारथः॥ द्रौपदेयांस्त्रिसप्तत्या युयुधानं च पञ्चभिः। भीमसेनं चतुःषष्टया सहदेवं च पञ्चभिः॥ नकुलं त्रिशता बाणैः शतानीकं च सप्तभिः। शिखण्डिनं च दशभिधर्मराजं शतेन च॥ एतांश्चान्यांश्च राजेन्द्र प्रवीराञ्जयगृद्धिनः। अभ्यर्दयन्महेष्वासः कर्णपुत्रो विशाम्पते॥ कर्णस्य युधि दुर्धर्षस्ततः पृष्ठमपालयत्।
45दुःशासन च शैनेयो नवैर्नवभिरायसैः॥ विसूताश्वरथं कृत्वा ललाटे त्रिभिरार्पयत्।
46स त्वन्यं रथमास्थाय विधिवत् कल्पित पुनः॥ युयुधे पाण्डुभिः सार्धं कर्णस्याप्याययन् बलम्।
47धृष्टद्युम्नस्ततः कर्णमविध्यद् दशभिः शरैः॥ द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या युयुधान्स्तु सप्तभिः। भीमसेनश्शुतःषष्ट्या सहदेव सप्तभिः॥ नकुलस्त्रिंशता बाणैः शतानीकस्तु सप्तभि। शिखण्डी दशभिर्वीरो धर्मराजः शतेन तु॥
48एते चान्ये च राजेन्द्र प्रवीरा जयगृद्धिनः। अभ्यर्दयन् महेष्वासं सूतपुत्रं महामृधे॥
49तान् सूतपुत्रो विशिखैर्दशभिर्दशभिः शरैः। रथेश्चारुचरन् वीरः प्रत्यविध्यदरिंदमः॥
50तत्रास्त्रवीर्यं कर्णस्य लाघवं च महात्मनः। अपश्याम महाभाग तदद्भुतमिवाभवत्॥
51न ह्याददानं ददृशुः संदधानं च सायकान्। विमुञ्चन्तं च संरम्भादपश्यन्त हतानरीन्॥
52द्यौर्वियद्धर्दिशश्चैव प्रपूर्णानिशितैः शरै। अरुणाभ्रावृताकारं तस्मिन् देशे बभौ वियत्॥
53नृत्यन्निव हि राधेयश्चापहस्तः प्रतापवान्। यैर्विद्धः प्रत्यविद्धयत् तानेकैकं त्रिगुणैः शरै॥
54दशभिर्दशभिश्चैतान् पुनर्विद्ध्वा ननाद च। साश्वसूतरथच्छत्रांस्ततस्ते विवरं ददुः॥
55तान् प्रमथ्य महेष्वासन् राधेयः शरवृष्टिभिः। राजानीकमसम्बाधं प्राविशच्छत्रुकर्शनः॥
56स रथंस्त्रिशतं हत्वा चेदीनामनिवर्तिनाम्। राधेयो निशितैर्बाणैस्ततोऽभ्याईद् युधिष्ठिरम्॥
57ततस्ते पाण्डवा राजशिखण्डी च ससात्यकिः। राधेयात् परिरक्षन्तो राजानं पर्यवारयन्॥
58तथैव तावकाः सर्वे कर्ण दुर्वारणं रणे। यत्ताः शूरा महेष्वासाः पर्यरक्षन्त सर्वशः॥
59नानावादित्रघोषाश्च प्रादुरासन् विशाम्पते। सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणामभिगर्जताम्॥
60ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुपाण्डवाः। युधिष्ठिरमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयम्॥
English
1Dhritarashtra said Tell me, O Sanjaya, how Karna, having caused a great carnage and entered into the midst of the Pandavas assailed the king Yudhishthira.
2What leading warriors amongst the Pandavas resisted Karna? Whom did Karna crush before he could assail Yudhishthira?
3Sanjaya said Seeing the followers of the Pandavas led by Dhristadyumna stationed for battle, Karna, the subduer of foes, rushed furiously against the Panchalas.
4The Panchalas, desirous of victory, advanced against that high-souled one who came quickly as the swans go to the ocean.
5Then there arose from both the armies the sound of a thousand conches capable striking terror into hearts as well as that of bugles.
6Then there arose the dreadful sound of warriors other musical instruments, the noise of the elephants, horses and cars and leonine shouts of the heroes.
7The entire earth with her mountains, trees and oceans, the sky enshrouded with clouds driven by the wind and the whole firmament with the sun and the moon, scemed to tremble.
8So dreadful appeared the noise to all creatures and they became all agitated. The weak amongst them fell dead.
9Then worked with great anger and invoking speedily his weapons Karna began to assail the Pandava host like Indra grinding the army of the demons.
10Entering into the midst of the Pandava army and discharging his arrows furnished with beautiful wings of that best of car-warriors (Karna) killed seventy-seven five Prabhadrakas.
11Karna, the best chariot warrior shot twenty five arrows having decent wings and beheaded twenty five Panchalas.
12With many gold feathered Narachas capable of piercing others bodies the hence killed hundred and thousands of the Chedis.
13While he was performing those superhuman feats in battle a large number of Panchala cars surrounded him quickly on all sides, O king.
14O Bharata, then setting five dreadful arrows Karna, the son of Vikartana, killed five Panchalas.
15He killed in battle the Panchalas-Bhanudeva, Chitrasena, Senabindu, Tapana and Shurasena.
16The heroic Panchalas being thus killed with arrows there arose lamentations Alas! and Oh of the Panchalas in that great battle.
17Then ten car-warriors amongst Panchalas surrounded Karna whom all he quickly killed with arrows.
18Then the two protectors of Karna's carwheels, his two invincible sons, Sushena and Satyasena began to fight reckless of their lives.
19The powerful car-warrior Vrishasena, the eldest son of Karna, himself protected his father's rear.
20Thereupon, Dhristadyumna, Satyaki, the five sons of Draupadi, Vrikodara, Janmejaya, Shikhandin and many leading warriors among Probhadrakas and many amongst the Chedis, the Kekayas and the Panchalas, the twins, the Matsyas, all clad in mail rushed upon Karna to kill him.
21Showering upon him various kinds of weapons and arrows they began to assail him like the clouds striking the mountain breast during the rainy season.
22To rescue their father, the sons of Karna all of whom were sinless and many heroes of your army resisted them.
23Cutting off with a broad headed bow, that of Bhimasena, Sushena pierced him on the breast with seven Narachas and made a loud war-cry.
24Thereupon taking up another strong bow and setting it right in haste the highly powerful Vrikodara cut-off Sushena's bow.
25Worked up with anger and as if dancing on his car he quickly bored through Sushena with ten arrows and pierced Karna himself with seventy sharp arrows within the twinkling of an eye.
26Then with ten other arrows Bhima struck down Bhanusena, another son of Karna, with horses, drivers, arms and flags before the eyes of his friends.
27Sundered by a razor-headed shaft the beautiful head of the youth with a moon-like countenance appeared like a lotus plucked from its stalk.
28Having killed Karna's son Bhima began to assail your army once more; sundering the bows of Kripa and Hridika's son he began to assail those two heroes.
29Striking Dushasana with ten iron arrows and Shakuni with six he deprived both Uluka and Patatri of their cars.
30Then saying to Sushena "you are killed” Bhima took up another arrow. Karna cut it off and pierced Bhima himself with three arrows.
31Bhimasena shot at Sushena another sharp edge and decent knot arrow but Karna cut-off the same in pieces too.
32With a view to save his son and kill the ruthless Bhima Karna struck the former with seventy-three dreadful arrows.
33Then taking up an excellent bow capable of bearing a great strain Sushena struck Nakula on the arms and the chest with five arrows.
34Striking his antagonist with twenty strong arrows capable of bearing a strain Nakula too sent up a loud war-cry and struck terror unto Karna.
35Then striking Nakula with ten arrows, the powerful car-warrior Sushena, quickly cut-off his bow with a razor headed arrows.
36Then Nakula, beside himself with anger, took up another bow and withstood Sushena with nine arrows.
37Then, O king, covering all the quarters with arrows that subduer of hostile heroes killed Sushena's driver, striking Sushena himself with three arrows and then sundered into pieces his highly strong bow with three Bhallas.
38Then beside himself with anger Sushena took up another bow and pierced Nakula with sixty arrows and Sahadeva with seven.
39Then there took place a dreadful encounter between those heroes striking one another like that between the gods and demons.
40Having killed Vrishasena's driver with three arrows Satyaki sundered his bow with a Bhalla and killed his horses with seven arrows. Then crushing down his standard with another arrow he struck Vrishasena himself on the breast with three arrows.
41Deprived of his driver, horses, chariot and flags by Yuyudhana, thus struck Vrishasena became senseless on his car but stood up again within the twinkling of an eye. Vrishasena, armed with sword and shield, then rushed against him with a view to kill him.
42As his antagonist advanced against him Satyaki struck at his sword and shield len arrows with heads like a boar's ear.
43Seeing Vrishasena deprived of his car and weapons Dushasana placing him on his own car then speedily put him on another.
44Then riding on another car the powerful car-warrior Vrishasena pierced the five sons of Draupadi with seventy-three and Yuyudhana with five, Bhimasena with sixty four, Sahadeva with five, Nakula with thirty, Shatanika with seven, Shikhandin with ten and king Yudhishthira with a hundred arrows. O monarch, the great bowman, the son of Karna continually assailed with arrows those and many leading heroes all having victory in view. The invincible Vrishasena protected the rear of Karna in battle.
45Having deprived Dushasana of his driver, horses and car, with ninety nine iron arrows the grandson of Sini struck him then on his forehead with nine arrows.
46Then riding on another car properly equipped once more he began to fight with the, Pandavas from within the division of Karna.
47Then Dhristadyumna pierced Karna with ten arrows, the sons of Draupadi pierced him with sevenly three arrows and Satyaki with seven. Bhimasena pierced him with sixty four arrows and Sahadeva with seven. Nakula pierced him with thirty arrows and Shatanika with seven. The heroic Shikhandin pierced him with ten and king Yudhishthira with a hundred.
48Worked up with the desire of victory those and other foremost of men began to assail that great men, Suta's son, in that terrible battle.
49Moving about in his car the heroic son of the charioteer, the subduer of foes, pierced each of them with ten arrows.
50There, O monarch, we witnessed the wonderful strength in the handling of weapons and the light-handedness of the high-souled Karna.
51People could not mark when he took up his arrows, when he ained them and when he discharged them. They only saw his enemies slain by his anger.
52The sky, the earth and the firmament were filled with his sharpened arrows. The firmament looked brilliant as if covered with clouds smitten with the rays of the sun.
53The highly powerful son of Radha, with bow in his hand, as if dancing, pierced each of his antagonists with thrice as many shafts as each of them had struck him with.
54Once more striking each of them and his horses, drivers, car and flag with ten arrows he sent up a loud war-cry. His antagonist then gave him a way.
55Having crushed those powerful bowmen with showers of arrows, the son of Radha, the subduer of foes, entered unopposed into the thick of the army led by the Pandava king.
56Having broken down thirty chariots of the Chedis who never return from the battle-field the son of Radha pierced Yudhishthira with many sharp arrows.
57With a view to rescue the king from the son of Radha many Pandava warriors, with Shikhandin and Satyaki surrounded him.
58So did the powerful and brave bowinen of your army firmly guard the irresistible Karna in that battle.
59O king, then there arose the sound of various musical instruments and the leonine roars of brave heroes rent the sky.
60The Kurus and Pandavas once undauntedly met with each other, the former led by Karna and the latter by Yudhishthira. more
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मुझे बताओ कि महान् संहार करके और पाण्डवों के मध्य प्रवेश करके कर्ण ने राजा युधिष्ठिर पर किस प्रकार आक्रमण किया।
2पाण्डवों में कौन-कौन प्रमुख योद्धा कर्ण के सम्मुख डटे? युधिष्ठिर पर आक्रमण करने से पूर्व कर्ण ने किन-किन को कुचल डाला?
3सञ्जय ने कहा — धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में युद्ध के लिए खड़े पाण्डवों के अनुचरों को देखकर शत्रुदमन कर्ण क्रोधपूर्वक पाञ्चालों की ओर झपटा।
4विजय की इच्छा रखने वाले पाञ्चाल उस महात्मा के सम्मुख उसी वेग से बढ़े जिस वेग से हंस समुद्र की ओर जाते हैं।
5तब दोनों सेनाओं में सहस्रों शंखों तथा तूर्यों का हृदय में भय उत्पन्न करने वाला शब्द उठा।
6तत्पश्चात् योद्धाओं तथा अन्य वाद्यों का भयंकर शब्द, हाथियों, अश्वों और रथों की ध्वनि तथा वीरों के सिंहनाद उठे।
7पर्वतों, वृक्षों और समुद्रों सहित समस्त पृथ्वी, वायु से प्रेरित मेघों से आच्छादित आकाश तथा सूर्य और चन्द्रमा सहित सम्पूर्ण अन्तरिक्ष काँपते हुए प्रतीत हुए।
8वह शब्द समस्त प्राणियों को इतना भयंकर प्रतीत हुआ कि वे सब व्याकुल हो उठे। उनमें जो दुर्बल थे, वे मरकर गिर पड़े।
9तब महान् क्रोध से भरकर और शीघ्र ही अपने अस्त्रों का आवाहन करके कर्ण पाण्डव-सेना पर उसी प्रकार प्रहार करने लगा जैसे इन्द्र असुरों की सेना को पीसते हैं।
10पाण्डव-सेना के मध्य प्रवेश करके और सुन्दर पंखों से युक्त अपने बाणों की वर्षा करते हुए उस श्रेष्ठ महारथी (कर्ण) ने सतहत्तर प्रभद्रकों का वध किया।
11श्रेष्ठ रथी कर्ण ने सुन्दर पंखों वाले पच्चीस बाण चलाकर पच्चीस पाञ्चालों के मस्तक काट डाले।
12दूसरों के शरीरों को बेधने में समर्थ अनेक स्वर्णपंख वाले नाराचों से उसने तत्पश्चात् सैकड़ों-सहस्रों चेदियों का वध किया।
13हे राजन्, जब वह युद्ध में ऐसे अमानुषिक पराक्रम दिखा रहा था, तब पाञ्चालों के अनेक रथियों ने शीघ्र ही चारों ओर से उसे घेर लिया।
14हे भरत, तब विकर्तन के पुत्र कर्ण ने पाँच भयंकर बाण संधान करके पाँच पाञ्चालों का वध किया।
15उसने युद्ध में इन पाञ्चालों को मारा — भानुदेव, चित्रसेन, सेनबिन्दु, तपन और शूरसेन।
16वीर पाञ्चालों के इस प्रकार बाणों से मारे जाने पर उस महायुद्ध में पाञ्चालों का "हाय!" और "ओह!" ऐसा विलाप उठा।
17तब पाञ्चालों में से दस रथियों ने कर्ण को घेर लिया, जिन सबका उसने शीघ्र ही बाणों से वध कर डाला।
18तब कर्ण के रथचक्रों के दोनों रक्षक, उसके दोनों अजेय पुत्र सुषेण और सत्यसेन, अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर युद्ध करने लगे।
19कर्ण के ज्येष्ठ पुत्र बलवान् महारथी वृषसेन ने स्वयं अपने पिता के पृष्ठभाग की रक्षा की।
20तत्पश्चात् धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदी के पाँचों पुत्र, वृकोदर (भीम), जनमेजय, शिखण्डी तथा प्रभद्रकों में अनेक प्रमुख योद्धा और चेदियों, केकयों तथा पाञ्चालों में से अनेक, दोनों जुड़वाँ (नकुल-सहदेव) तथा मत्स्य — ये सब कवच धारण किए कर्ण का वध करने के लिए उस पर टूट पड़े।
21उस पर नाना प्रकार के अस्त्रों और बाणों की वर्षा करते हुए वे उस पर उसी प्रकार प्रहार करने लगे जैसे वर्षाकाल में मेघ पर्वत के वक्ष पर प्रहार करते हैं।
22अपने पिता की रक्षा के लिए कर्ण के पुत्रों ने, जो सब के सब निष्पाप थे, तथा आपकी सेना के अनेक वीरों ने उनका प्रतिरोध किया।
23भल्ल से भीमसेन का धनुष काटकर सुषेण ने उन्हें सात नाराचों से वक्ष पर बेधा और उच्च स्वर से सिंहनाद किया।
24तब दूसरा दृढ़ धनुष लेकर और उसे शीघ्रता से चढ़ाकर अत्यन्त बलवान् वृकोदर ने सुषेण का धनुष काट डाला।
25क्रोध से भरकर और मानो अपने रथ पर नृत्य करते हुए उन्होंने शीघ्र ही सुषेण को दस बाणों से बेध डाला और पलक झपकते ही स्वयं कर्ण को सत्तर तीक्ष्ण बाणों से बेधा।
26तत्पश्चात् दस अन्य बाणों से भीम ने कर्ण के दूसरे पुत्र भानुसेन को उसके मित्रों के देखते-देखते अश्वों, सारथि, भुजाओं और ध्वजों सहित मार गिराया।
27क्षुरप्र से काटा हुआ चन्द्रमा के समान मुख वाले उस युवक का सुन्दर मस्तक अपनी नाल से तोड़े गए कमल के समान प्रतीत हुआ।
28कर्ण के पुत्र का वध करके भीम पुनः आपकी सेना पर प्रहार करने लगे; कृप और हार्दिक्य (कृतवर्मा) के धनुष काटकर वे उन दोनों वीरों पर प्रहार करने लगे।
29दुःशासन को दस लौह बाणों से और शकुनि को छह बाणों से मारकर उन्होंने उलूक और पतत्रि दोनों को उनके रथों से वंचित कर दिया।
30तब "तू मारा गया" — ऐसा सुषेण से कहते हुए भीम ने दूसरा बाण उठाया। कर्ण ने उसे काट डाला और स्वयं भीम को तीन बाणों से बेधा।
31भीमसेन ने सुषेण पर एक और तीक्ष्ण धार तथा सुन्दर गाँठ वाला बाण चलाया, किन्तु कर्ण ने उसे भी टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
32अपने पुत्र की रक्षा करने और निर्दय भीम का वध करने के उद्देश्य से कर्ण ने भीम को तिहत्तर भयंकर बाणों से मारा।
33तब महान् तनाव सहने में समर्थ उत्तम धनुष लेकर सुषेण ने नकुल को भुजाओं और वक्ष पर पाँच बाणों से मारा।
34अपने प्रतिद्वन्द्वी को तनाव सहने में समर्थ बीस दृढ़ बाणों से मारकर नकुल ने भी उच्च स्वर से सिंहनाद किया और कर्ण के हृदय में भय उत्पन्न कर दिया।
35तत्पश्चात् नकुल को दस बाणों से मारकर बलवान् महारथी सुषेण ने क्षुरप्र से शीघ्र ही उनका धनुष काट डाला।
36तब क्रोध से अपने आपे में न रहते हुए नकुल ने दूसरा धनुष लेकर नौ बाणों से सुषेण का सामना किया।
37तब, हे राजन्, बाणों से समस्त दिशाओं को आच्छादित करते हुए उस शत्रुवीर-दमन ने सुषेण के सारथि का वध किया, स्वयं सुषेण को तीन बाणों से मारा और तत्पश्चात् तीन भल्लों से उसके अत्यन्त दृढ़ धनुष के टुकड़े-टुकड़े कर दिए।
38तब क्रोध से अपने आपे में न रहते हुए सुषेण ने दूसरा धनुष लेकर नकुल को साठ बाणों से और सहदेव को सात बाणों से बेधा।
39तब उन वीरों के बीच परस्पर प्रहार करते हुए वैसा ही भयंकर संग्राम हुआ जैसा देवताओं और असुरों के बीच हुआ था।
40तीन बाणों से वृषसेन के सारथि का वध करके सात्यकि ने भल्ल से उसका धनुष काट डाला और सात बाणों से उसके अश्वों को मार डाला। तत्पश्चात् एक अन्य बाण से उसकी ध्वजा गिराकर उन्होंने स्वयं वृषसेन को तीन बाणों से वक्ष पर मारा।
41युयुधान (सात्यकि) द्वारा सारथि, अश्वों, रथ और ध्वजों से वंचित किए जाने पर इस प्रकार आहत वृषसेन अपने रथ पर मूर्च्छित हो गया, किन्तु पलक झपकते ही पुनः उठ खड़ा हुआ। तब खड्ग और ढाल धारण किए वृषसेन उनका वध करने की इच्छा से उन पर झपटा।
42अपने प्रतिद्वन्द्वी को अपनी ओर बढ़ते देखकर सात्यकि ने वराह के कान के समान फल वाले दस बाणों से उसके खड्ग और ढाल पर प्रहार किया।
43वृषसेन को रथ और अस्त्रों से हीन देखकर दुःशासन ने उसे अपने रथ पर बिठाया और तत्पश्चात् शीघ्र ही दूसरे रथ पर चढ़ा दिया।
44तब दूसरे रथ पर आरूढ़ होकर बलवान् महारथी वृषसेन ने द्रौपदी के पाँचों पुत्रों को तिहत्तर, युयुधान को पाँच, भीमसेन को चौंसठ, सहदेव को पाँच, नकुल को तीस, शतानीक को सात, शिखण्डी को दस और राजा युधिष्ठिर को सौ बाणों से बेधा। हे महाराज, कर्ण का वह पुत्र, वह महाधनुर्धर, विजय की कामना रखने वाले उन तथा अन्य अनेक प्रमुख वीरों पर निरन्तर बाणों से प्रहार करता रहा। उस अजेय वृषसेन ने युद्ध में कर्ण के पृष्ठभाग की रक्षा की।
45निन्यानबे लौह बाणों से दुःशासन को सारथि, अश्वों और रथ से वंचित करके सिनि के पौत्र (सात्यकि) ने तत्पश्चात् नौ बाणों से उसके ललाट पर प्रहार किया।
46तब पुनः भलीभाँति सुसज्जित दूसरे रथ पर आरूढ़ होकर वह कर्ण की सेना के भीतर से पाण्डवों के साथ युद्ध करने लगा।
47तब धृष्टद्युम्न ने कर्ण को दस बाणों से, द्रौपदी के पुत्रों ने तिहत्तर बाणों से और सात्यकि ने सात बाणों से बेधा। भीमसेन ने उसे चौंसठ बाणों से और सहदेव ने सात बाणों से बेधा। नकुल ने तीस बाणों से और शतानीक ने सात बाणों से बेधा। वीर शिखण्डी ने दस बाणों से और राजा युधिष्ठिर ने सौ बाणों से बेधा।
48विजय की अभिलाषा से भरकर उन तथा अन्य नरश्रेष्ठों ने उस भयंकर युद्ध में उस महापुरुष सूतपुत्र पर प्रहार करना आरम्भ किया।
49अपने रथ पर विचरण करते हुए वीर सारथिपुत्र, उस शत्रुदमन ने उनमें से प्रत्येक को दस-दस बाणों से बेधा।
50हे महाराज, वहाँ हमने महात्मा कर्ण के अस्त्र-संचालन का अद्भुत बल और उसके हाथों की फुर्ती देखी।
51लोग यह नहीं जान पाते थे कि उसने कब बाण उठाए, कब उनका संधान किया और कब उन्हें छोड़ा। वे केवल उसके क्रोध से मारे गए शत्रुओं को ही देखते थे।
52आकाश, पृथ्वी और अन्तरिक्ष उसके तीक्ष्ण बाणों से भर गए। अन्तरिक्ष ऐसा देदीप्यमान प्रतीत हुआ मानो सूर्य की किरणों से आहत मेघों से आच्छादित हो।
53हाथ में धनुष लिए मानो नृत्य करते हुए अत्यन्त बलवान् राधापुत्र ने अपने प्रत्येक प्रतिद्वन्द्वी को उससे तिगुने बाणों से बेधा जितने बाणों से उसने उस पर प्रहार किया था।
54पुनः उनमें से प्रत्येक को तथा उनके अश्वों, सारथियों, रथ और ध्वजा को दस-दस बाणों से मारकर उसने उच्च स्वर से सिंहनाद किया। तब उसके प्रतिद्वन्द्वियों ने उसे मार्ग दे दिया।
55उन बलवान् धनुर्धरों को बाणों की वर्षा से कुचलकर शत्रुदमन राधापुत्र पाण्डव-राज के नेतृत्व वाली सेना के मध्य में निर्बाध प्रवेश कर गया।
56रणभूमि से कभी न लौटने वाले चेदियों के तीस रथ तोड़कर राधापुत्र ने युधिष्ठिर को अनेक तीक्ष्ण बाणों से बेधा।
57राधापुत्र से राजा की रक्षा करने के उद्देश्य से शिखण्डी और सात्यकि सहित अनेक पाण्डव योद्धाओं ने उन्हें (युधिष्ठिर को) घेर लिया।
58उसी प्रकार आपकी सेना के बलवान् और वीर धनुर्धरों ने उस युद्ध में अजेय कर्ण की दृढ़ता से रक्षा की।
59हे राजन्, तब नाना वाद्यों का शब्द उठा और वीर योद्धाओं के सिंहनाद से आकाश फट-सा गया।
60कर्ण के नेतृत्व में कुरु और युधिष्ठिर के नेतृत्व में पाण्डव — दोनों पुनः निर्भय होकर परस्पर भिड़ गए।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मलाई भन कि महान् संहार गरेर र पाण्डवहरूको माझमा प्रवेश गरेर कर्णले राजा युधिष्ठिरमाथि कसरी आक्रमण गरे।
2पाण्डवहरूमध्ये कुन-कुन प्रमुख योद्धा कर्णको सामु डटे? युधिष्ठिरमाथि आक्रमण गर्नुअघि कर्णले कोकसलाई कुल्चिए?
3सञ्जयले भने — धृष्टद्युम्नको नेतृत्वमा युद्धका लागि उभिएका पाण्डवहरूका अनुचरहरूलाई देखेर शत्रुदमन कर्ण क्रोधपूर्वक पाञ्चालहरूतिर झम्टिए।
4विजयको इच्छा राख्ने पाञ्चालहरू ती महात्माको सामु त्यही वेगले बढे जुन वेगले हाँसहरू समुद्रतिर जान्छन्।
5तब दुवै सेनामा हजारौँ शङ्ख तथा तुरीको हृदयमा भय उत्पन्न गर्ने शब्द उठ्यो।
6त्यसपछि योद्धाहरू तथा अन्य वाद्यहरूको भयङ्कर शब्द, हात्ती, अश्व र रथहरूको ध्वनि तथा वीरहरूका सिंहनाद उठे।
7पर्वत, वृक्ष र समुद्रसहित सम्पूर्ण पृथ्वी, वायुले प्रेरित मेघहरूले ढाकिएको आकाश तथा सूर्य र चन्द्रमासहित सम्पूर्ण अन्तरिक्ष काँपेको प्रतीत भयो।
8त्यो शब्द सम्पूर्ण प्राणीलाई यति भयङ्कर लाग्यो कि तिनीहरू सबै व्याकुल भए। तिनीहरूमध्ये जो दुर्बल थिए, तिनीहरू मरेर ढले।
9तब महान् क्रोधले भरिएर र चाँडै आफ्ना अस्त्रहरूको आवाहन गरेर कर्णले पाण्डव सेनामाथि त्यसरी नै प्रहार गर्न थाले जसरी इन्द्रले असुरहरूको सेनालाई पिस्छन्।
10पाण्डव सेनाको माझमा प्रवेश गरेर र सुन्दर प्वाँखयुक्त आफ्ना बाणहरूको वर्षा गर्दै ती श्रेष्ठ महारथी (कर्ण)ले सतहत्तर प्रभद्रकहरूको वध गरे।
11श्रेष्ठ रथी कर्णले सुन्दर प्वाँख भएका पच्चीस बाण हानेर पच्चीस पाञ्चालहरूका शिर काटिदिए।
12अरूका शरीर छेड्न समर्थ अनेक स्वर्णप्वाँख भएका नाराचहरूले उनले त्यसपछि सयौँ-हजारौँ चेदिहरूको वध गरे।
13हे राजन्, जब उनी युद्धमा यस्ता अमानुषिक पराक्रम देखाइरहेका थिए, तब पाञ्चालहरूका अनेक रथीले चाँडै चारैतिरबाट उनलाई घेरे।
14हे भरत, तब विकर्तनका पुत्र कर्णले पाँच भयङ्कर बाण सन्धान गरेर पाँच पाञ्चालहरूको वध गरे।
15उनले युद्धमा यी पाञ्चालहरूलाई मारे — भानुदेव, चित्रसेन, सेनबिन्दु, तपन र शूरसेन।
16वीर पाञ्चालहरू यसरी बाणले मारिएपछि त्यो महायुद्धमा पाञ्चालहरूको "हाय!" र "ओहो!" भन्ने विलाप उठ्यो।
17तब पाञ्चालहरूमध्ये दस रथीले कर्णलाई घेरे, जो सबैको उनले चाँडै बाणले वध गरे।
18तब कर्णका रथचक्रका दुई रक्षक, उनका दुई अजेय पुत्र सुषेण र सत्यसेन, आफ्नो प्राणको चिन्ता छोडेर युद्ध गर्न थाले।
19कर्णका जेठा पुत्र बलवान् महारथी वृषसेनले आफैँ आफ्ना पिताको पछाडिको भागको रक्षा गरे।
20त्यसपछि धृष्टद्युम्न, सात्यकि, द्रौपदीका पाँचै पुत्र, वृकोदर (भीम), जनमेजय, शिखण्डी तथा प्रभद्रकहरूमध्ये अनेक प्रमुख योद्धा र चेदि, केकय तथा पाञ्चालहरूमध्ये अनेक, दुवै जुम्ल्याहा (नकुल-सहदेव) तथा मत्स्यहरू — यी सबै कवच धारण गरेर कर्णको वध गर्न उनीमाथि जाइलागे।
21उनीमाथि नाना प्रकारका अस्त्र र बाणहरूको वर्षा गर्दै तिनीहरूले उनीमाथि त्यसरी नै प्रहार गर्न थाले जसरी वर्षाकालमा मेघहरूले पर्वतको छातीमा प्रहार गर्छन्।
22आफ्ना पिताको रक्षाका लागि कर्णका पुत्रहरूले, जो सबै निष्पाप थिए, तथा तपाईंको सेनाका अनेक वीरहरूले तिनीहरूको प्रतिरोध गरे।
23भल्लले भीमसेनको धनुष काटेर सुषेणले उनलाई सात नाराचले छातीमा छेडे र उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
24तब अर्को दह्रो धनुष लिएर र त्यसलाई हतारमा चढाएर अत्यन्त बलवान् वृकोदरले सुषेणको धनुष काटिदिए।
25क्रोधले भरिएर र मानौँ आफ्नो रथमा नृत्य गर्दै उनले चाँडै सुषेणलाई दस बाणले छेडे र आँखा झिम्काउँदैमा स्वयं कर्णलाई सत्तरी तीक्ष्ण बाणले छेडे।
26त्यसपछि दस अरू बाणले भीमले कर्णका अर्का पुत्र भानुसेनलाई उनका मित्रहरूकै आँखाअगाडि अश्व, सारथि, पाखुरा र ध्वजासहित मारेर ढाले।
27क्षुरप्रले काटिएको चन्द्रमाजस्तो मुख भएका ती युवकको सुन्दर शिर आफ्नो डाँठबाट टिपिएको कमलजस्तै देखियो।
28कर्णका पुत्रको वध गरेर भीम फेरि तपाईंको सेनामाथि प्रहार गर्न थाले; कृप र हार्दिक्य (कृतवर्मा)का धनुष काटेर उनी ती दुई वीरमाथि प्रहार गर्न थाले।
29दुःशासनलाई दस फलामे बाणले र शकुनिलाई छ बाणले हानेर उनले उलूक र पतत्रि दुवैलाई तिनीहरूको रथबाट वञ्चित गरे।
30तब "तँ मारिइस्" — यसो सुषेणलाई भन्दै भीमले अर्को बाण उठाए। कर्णले त्यो काटिदिए र स्वयं भीमलाई तीन बाणले छेडे।
31भीमसेनले सुषेणमाथि अर्को तीक्ष्ण धार तथा सुन्दर गाँठ भएको बाण हाने, तर कर्णले त्यो पनि टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
32आफ्ना पुत्रको रक्षा गर्ने र निर्दय भीमको वध गर्ने उद्देश्यले कर्णले भीमलाई त्रिहत्तर भयङ्कर बाणले हाने।
33तब महान् तनाव सहन सक्ने उत्तम धनुष लिएर सुषेणले नकुललाई पाखुरा र छातीमा पाँच बाणले हाने।
34आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई तनाव सहन सक्ने बीस दह्रा बाणले हानेर नकुलले पनि उच्च स्वरले सिंहनाद गरे र कर्णको हृदयमा भय उत्पन्न गरे।
35त्यसपछि नकुललाई दस बाणले हानेर बलवान् महारथी सुषेणले क्षुरप्रले चाँडै उनको धनुष काटिदिए।
36तब क्रोधले आपेमा नरहेका नकुलले अर्को धनुष लिएर नौ बाणले सुषेणको सामना गरे।
37तब, हे राजन्, बाणले सम्पूर्ण दिशा ढाक्दै ती शत्रुवीरदमनले सुषेणका सारथिको वध गरे, स्वयं सुषेणलाई तीन बाणले हाने र त्यसपछि तीन भल्लले उनको अत्यन्त दह्रो धनुषका टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
38तब क्रोधले आपेमा नरहेका सुषेणले अर्को धनुष लिएर नकुललाई साठी बाणले र सहदेवलाई सात बाणले छेडे।
39तब ती वीरहरूबीच आपसमा प्रहार गर्दै देवता र असुरहरूबीच भएजस्तै भयङ्कर सङ्ग्राम भयो।
40तीन बाणले वृषसेनका सारथिको वध गरेर सात्यकिले भल्लले उनको धनुष काटिदिए र सात बाणले उनका अश्वहरू मारिदिए। त्यसपछि अर्को एक बाणले उनको ध्वजा ढालेर उनले स्वयं वृषसेनलाई तीन बाणले छातीमा हाने।
41युयुधान (सात्यकि)द्वारा सारथि, अश्व, रथ र ध्वजाबाट वञ्चित गरिएपछि यसरी घाइते वृषसेन आफ्नो रथमा मूर्च्छित भए, तर आँखा झिम्काउँदैमा फेरि उठे। तब खड्ग र ढाल धारण गरेका वृषसेन उनको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि झम्टिए।
42आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई आफूतिर बढेको देखेर सात्यकिले वराहको कानजस्तो फल भएका दस बाणले उनको खड्ग र ढालमा प्रहार गरे।
43वृषसेनलाई रथ र अस्त्रविहीन देखेर दुःशासनले उनलाई आफ्नै रथमा राखे र त्यसपछि चाँडै अर्को रथमा चढाइदिए।
44तब अर्को रथमा आरूढ भई बलवान् महारथी वृषसेनले द्रौपदीका पाँचै पुत्रलाई त्रिहत्तर, युयुधानलाई पाँच, भीमसेनलाई चौंसट्ठी, सहदेवलाई पाँच, नकुललाई तीस, शतानीकलाई सात, शिखण्डीलाई दस र राजा युधिष्ठिरलाई सय बाणले छेडे। हे महाराज, कर्णका ती पुत्र, ती महाधनुर्धरले विजयको कामना राख्ने ती तथा अरू अनेक प्रमुख वीरहरूमाथि निरन्तर बाणले प्रहार गरिरहे। ती अजेय वृषसेनले युद्धमा कर्णको पछाडिको भागको रक्षा गरे।
45उनान्सय फलामे बाणले दुःशासनलाई सारथि, अश्व र रथबाट वञ्चित गरेर सिनिका नाति (सात्यकि)ले त्यसपछि नौ बाणले उनको निधारमा प्रहार गरे।
46तब फेरि राम्ररी सुसज्जित अर्को रथमा आरूढ भई उनी कर्णको सेनाभित्रबाट पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्न थाले।
47तब धृष्टद्युम्नले कर्णलाई दस बाणले, द्रौपदीका पुत्रहरूले त्रिहत्तर बाणले र सात्यकिले सात बाणले छेडे। भीमसेनले उनलाई चौंसट्ठी बाणले र सहदेवले सात बाणले छेडे। नकुलले तीस बाणले र शतानीकले सात बाणले छेडे। वीर शिखण्डीले दस बाणले र राजा युधिष्ठिरले सय बाणले छेडे।
48विजयको अभिलाषाले भरिएर ती तथा अरू नरश्रेष्ठहरूले त्यो भयङ्कर युद्धमा ती महापुरुष सूतपुत्रमाथि प्रहार गर्न थाले।
49आफ्नो रथमा विचरण गर्दै वीर सारथिपुत्र, ती शत्रुदमनले तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई दस-दस बाणले छेडे।
50हे महाराज, त्यहाँ हामीले महात्मा कर्णको अस्त्रसञ्चालनको अद्भुत बल र उनका हातको फुर्ती देख्यौँ।
51मानिसहरूले यो थाहा पाउँदैनथे कि उनले कहिले बाण उठाए, कहिले सन्धान गरे र कहिले छाडे। तिनीहरूले केवल उनको क्रोधले मारिएका शत्रुहरू मात्र देख्थे।
52आकाश, पृथ्वी र अन्तरिक्ष उनका तीक्ष्ण बाणले भरिए। अन्तरिक्ष यस्तो देदीप्यमान देखियो मानौँ सूर्यका किरणले छोइएका मेघहरूले ढाकिएको होस्।
53हातमा धनुष लिएर मानौँ नृत्य गर्दै अत्यन्त बलवान् राधापुत्रले आफ्ना प्रत्येक प्रतिद्वन्द्वीलाई त्योभन्दा तीन गुणा बाणले छेडे जति बाणले उसले उनीमाथि प्रहार गरेको थियो।
54फेरि तिनीहरूमध्ये प्रत्येकलाई तथा तिनीहरूका अश्व, सारथि, रथ र ध्वजालाई दस-दस बाणले हानेर उनले उच्च स्वरले सिंहनाद गरे। तब उनका प्रतिद्वन्द्वीहरूले उनलाई बाटो दिए।
55ती बलवान् धनुर्धरहरूलाई बाणको वर्षाले कुल्चेर शत्रुदमन राधापुत्र पाण्डवराजको नेतृत्वमा रहेको सेनाको माझमा निर्बाध प्रवेश गरे।
56रणभूमिबाट कहिल्यै नफर्कने चेदिहरूका तीस रथ भाँचेर राधापुत्रले युधिष्ठिरलाई अनेक तीक्ष्ण बाणले छेडे।
57राधापुत्रबाट राजाको रक्षा गर्ने उद्देश्यले शिखण्डी र सात्यकिसहित अनेक पाण्डव योद्धाहरूले उनलाई (युधिष्ठिरलाई) घेरे।
58त्यसै गरी तपाईंको सेनाका बलवान् र वीर धनुर्धरहरूले त्यो युद्धमा अजेय कर्णको दृढतापूर्वक रक्षा गरे।
59हे राजन्, तब नाना वाद्यको शब्द उठ्यो र वीर योद्धाहरूका सिंहनादले आकाश नै च्यातिएझैँ भयो।
60कर्णको नेतृत्वमा कुरुहरू र युधिष्ठिरको नेतृत्वमा पाण्डवहरू — दुवै फेरि निर्भय भई आपसमा भिडे।