Karna Parva — The general encounter
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 19
Sanskrit
1संजय उवाच प्रत्यागत्य पुनर्जिष्णुर्जघ्ने संशप्तकान् बहून्। वक्रादिवक्रगमनादङ्कारक इव ग्रहः॥
2पार्थबाणहता राजन् नराश्वरथकुञ्जराः। विचेलुर्बभ्रमर्नेशुः पेतुर्मम्लुश्च भारत॥
3धुर्यान् धुर्यगतान् सूतान् ध्वजो श्वापानिसायकान्। पाणीन् पाणिगतं शस्त्रं बाहूनपि शिरांसि च॥ भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रैर्वत्सदन्तैश्च पाण्डवः। चिच्छेदमित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम्॥
4वासितार्थे युयुत्सन्तो वृषभा वृषभं यथा। निपतन्यर्जुनं शूराः शतशोऽथ सहस्रशः॥
5तेषां तस्य च तद् युद्धमभवल्लोमहर्षणम्। त्रैलोक्यविजये यादृग् दैत्यानां सह वज्रिणा॥
6तमविध्यत् त्रिभिर्बाणैर्दन्दशूकैरिवाहिभिः। उग्रायुधसुतस्तस्य शिरः कायादपाहरत्॥
7तेऽर्जुनं सर्वतः क्रुद्धा नानाशस्त्रैरवीवृषन्। मरुद्भिः प्रेरिता मेघा हिमवन्तमिवोष्णगे।॥
8अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषयां सर्वतोऽर्जुनः। सम्यगस्तैः शरैः सर्वानहितानहनद् बहून्॥
9छिन्नत्रिवेणुसंघातान् हताश्वान् पार्ष्णसारथीन्। विस्त्रस्तहस्तूणीरान् विचक्ररथकेतनान्॥ संछिन्नरश्मियोक्त्राक्षान् व्यनुकर्षयुगान् रथान्। विद्ध्वस्तसर्वसंनाहान् बाणैश्चक्रेऽर्जुनस्तदा॥
10ते रथास्तत्र विद्ध्वस्ताः परार्ध्याभान्त्यनेकशः। धनिनामिव वेश्मानि हतान्यग्न्यनिलाम्बुभिः॥
11द्विपाः सम्भिन्नवर्माणो वज्रशानिसमैः शरैः। पेतुर्गिर्यप्रवेश्मानि वज्रवाताग्निभिर्यथा॥
12सारोहास्तुरगाः पेतुर्बहवोऽर्जुनताडिताः। निर्जिह्वात्राः क्षितौ क्षीणा रुधिराद्रौः सुदुर्दशः॥
13नराश्वनागा नाराचैः संस्यूताः सव्यसाचिना। बभ्रमुश्चस्खलुः पेतुर्नेदुर्मम्लुश्च मारिष॥
14अनेकैश्च शिलाधौतैर्वज्राशनिविषोपमैः। शरैर्निजनिवान् पार्थो महेन्द्र इव दानवान्॥
15महार्हवर्माभरणा नानारुपाम्बरायुधाः। सरथा: सध्वजा वीरा हताः पार्थेन: शेरते॥
16विजिताः पुण्यकर्माणो विशिष्टाभिजनश्रुताः। गताः शरीरैर्वसुधामूर्जितैः सर्मभिर्दिवम्॥
17अथार्जुनं रथवरं त्वदीयाः समभिद्रवन्। नानाजनपदाध्यक्षा: सगणा जातमन्यवः॥
18उह्यमाना रथाश्वेभैः पत्तयश्च जिघांसवः। समभ्यधावन्नस्यन्तो विविधं क्षिप्रमायुधम्॥
19तदायुधमहावर्षं मुक्तं योधमहाम्बुदैः। व्यधमनिशितैर्बाणैः क्षिप्रमर्जुनमारुतः॥
20साश्वपत्तिद्विपरथं महाशस्त्रैघसम्लवम्। सहसा संतितीर्षन्त पार्थ शस्त्रास्त्रसेतुना॥
21अथाब्रवीद् वासुदेवः पार्थ किं क्रीडसेऽनघ। संशप्तकान् प्रमथ्यैनांस्ततः कर्णवधे त्वर॥
22तथेत्युक्त्वार्जुनः कृष्णं शिष्टान् संशप्तकांस्तदा। आक्षिप्य शस्त्रेण बलाद् दैत्यानिन्द्र इवावधीत्॥
23आददत् संदधन्नेषून् दृष्टः कैश्चिद् रणेऽर्जुनः। विमुञ्चन् वा शराशीघ्र दृश्यन्तेऽवहितैरपि॥
24आश्चर्यमिति गोविन्दो सममन्यत भारत। हंसाशुगौरास्ते सेनां हंसाः सर इवाविशन्।॥
25ततः संग्रामभूमिं च वर्तमाने जनक्षये। अवेक्षमाणो गोविन्दः सव्यसाचिनामब्रवीत्॥
26पार्थ महारौद्रो वर्तते भरतक्षयः। पृथिव्यां पार्थिवानां वै दुर्योधनकृते महान्॥
27पश्य भारत चापानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम्। महतां चापविद्धानि कलापानिषुधींस्तथा॥
28जातरूपमयैः पुजैः शराश्च नतपर्वणः। तैलधौतांश्च नाराचान् विमुक्तानिव पन्नगान्॥
29आकीर्णांस्तोमरांश्चपि विचित्रान् हेमभूषितान्। चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि भारत॥
30सुवर्णविकृतान् प्रासशक्तीः कनकभूषिताः। जाम्बूनदमयैः पट्टर्बद्धाश्च विपुला गदाः॥
31जातरूपमयीश्चष्टी: पट्टिशान् हेमभूषितान्। दण्डैः कनकचित्रैश्च विप्रविद्धान् परश्वघान्॥
32परिधान् भिंदिपालांश्च भुशुण्डी: कुणपानपि। अयस्कुन्तांश्च पतितान् मुसलानि गुरूणि च॥
33नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य जयगृद्धिनः। जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वास्तरस्विनः॥
34गदविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकान्। जगवाजिरथैः क्षुण्णान् पश्य योधान् सहस्रशः॥
35मनुष्यगजवाजीनां शरशक्तवृष्टितोमरैः। निस्त्रिंशैः पट्टिशैः प्रासैनखरैर्लगुडैरपि॥ शरीरैर्बहुधा छिन्नः शोणितौघपरिप्लुतैः। गतासुभिरमित्रघ्न संवृत्ता रणभूमयः॥
36बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः साङ्गदैः शुभभूषणैः। सतलत्रैः सकेयूरै ति भारत मेदिनी॥
37साङ्गलित्रैर्भुजायैश्च विप्रविबैरलंकृतैः। हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरुरुभिश्च तरस्विनाम्॥ बद्धचूडामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः।
38रथांश्च बहुधा भग्नन् हेमकिङ्किणिनः शुभान्॥ अश्वांश्च बहुधा पश्य शोणितेन परिप्लुतान्। अनुकर्षानुपासङ्गान् पताका विविधान् ध्वजान्॥ योधानां च महाशङ्खान् पाण्डुरांश्च प्रकीर्णकान्। निरस्तजिह्वान् मातङ्गान् शयानान् पर्वतोपमान्॥
39वैजयन्तीविचित्राश्च हताश्च जलयोधिनः। वारणानां परिस्तोमान् संयुक्तानेककम्बलान्॥
40विपाटितविचित्राश्च रूपचित्राः कुथास्तथा। भिन्नाश्च बहुधा घण्टाः पतद्धिश्चूर्णिता गजैः॥
41वैदूर्यमणिदण्डाश्च पतितांश्चाङ्गुशान् भुवि। अश्वानां च युगापीडान् रत्नचित्रानुरश्छदान्॥
42विद्धाः सादिध्वजाग्रेषु सुवर्णविकृताः कुथाः। विचित्रान् मणिचित्रांश्च जातरूपपरिष्कृतान्॥ अश्वास्तरपरिमस्तोमान् राङ्कवान् पतितान् भुवि।
43चूडामणीन् नरेन्द्राणां विचित्राः काञ्चनस्त्रजः॥ छत्राणि चापविद्धानि चामरव्यजनानि च।
44चन्द्रनक्षत्रभासैश्च वदनैश्चारुकुण्डलैः॥ क्लृप्तश्मश्रुभिराकीर्णा पूर्णचन्द्रनिभैर्महीम्।
45कुमुदोत्पलपद्मानां खण्डैः फुल्लं यथा सरः॥ तथा महीभृतां वक्त्रैः कुमुदोत्पलसंनिभैः।
46तारागणविचित्रस्य निर्मलेन्दुद्युतित्विषः॥ पश्येमां नभसस्तुल्यां शरनक्षत्रमालिनीम्।
47एतत् तवैवानुरूपं कमार्जुन महाहवे॥ दिवि वा देवराजस्य त्वया यत् कृतमाहवे।
48एवं तां दर्शयन् कृष्णो युद्धभूमि किरीटिने॥ गच्छन्नेवाशृणोच्छब्दं दुर्योधनबले महत्। शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं भेरीपणवनिःस्वनम्॥ स्थाश्वगजनादांश्च शस्त्रशब्दांश्च दारुणान्।
49प्रविश्य तद् बलं कृष्णस्तुगैर्वातवेगितैः॥ पाण्ड्येनाभ्यदित सैन्यं त्वदीयं वीक्ष्य विस्मितः।
50स हि नानाविधैर्बाणैरिष्वस्त्रप्रवरो युधि॥ न्यहनद् द्विषता पूगान् गतासूनन्तको यथा।
51गजवाजिमनुष्याणां शरीराणि शितैः शरैः॥ भित्वा प्रहरतां श्रेष्ठो विदेहासूनपातयत्।
52शत्रुप्रवीरैरस्त्राणि नानाशस्त्राणि सायकैः छित्त्वा तानवधीच्छत्रून् पाण्ड्यः शक्र इवासुरान्॥५८
English
1Sanjaya said Having careered round Jishnu slaughtered again innumerable number of the Samsaptakas; even as the Planet Mercury destroys a large number of people by traveling in an exceedingly curved line. an
2O monarch, O descendant of the Bharata race, the men, horses, cars and elephants, having been struck by the arrows of the son of Pritha, wavered, roved about, lost their color, fell down and died.
3The son of Pandu severed in the field of battle, with his broad-headed, razor-like and crescent-shaped arrows, as well as with those equipt with the teeth of calves, the best of horses yoked to the cars, drivers, standards, bows and arrows, hands and the weapons held in the hands, the arms and heads of heroic warriors of the side of the enemies, who were fighting against him.
4The mighty heroes fell upon Arjuna by hundreds and thousands, even as the mighty bulls fight with another bull in order to gain a cow during season.
5The battle that took place between him and them made the hairs to stand on points. This battle resembled the great war between the Daityas and the wielder of the thunder-bolt at the time of the conquest of the three worlds.
6Thereupon the son of Ugrayudha pierced him (the son of Pritha) with three arrows that were like the Dandashuka snakes. He (the son of Pritha) on the other hand, severed his head from his body.
7Then they (the heroic warriors), highly enraged, shrouded Arjuna from all sides with innumerable weapons, even as the masses of clouds being urged by the winds cover the Himavat at the expiration of the summer.
8Arjuna, after having restrained the weapons of his antagonists coming from all sides with the weapons of his own, slaughtered a large number of the foes with well-shot arrows.
9Afterwards Arjuna made in-numerable cars severed of their Trivenus; and slaughtered the horses, the drivers and the Parshnis (driver of another class) of them; and again, displaced their weapons and quivers, and also destroyed their wheels and standards; and cut-off their chords, traces and axes; and moreover despoiled their bottoms and yokes; and at last displaced their equipments from their proper place with a large number of his shafts.
10Those cars, lying there (on the field of battle) in innumerable numbers, having been broken into pieces and injured (by Arjuna), looked like the mansions of the rich men, smitten down either by the fire, or wind, or the rains.
11The elephants, having their vital parts penetrated with the arrows that were like the thunderbolt in speed, fell down like the mansions on the summits of a mountain shattered by the blasts of lightning.
12Having been afflicted by Arjuna, large number of horses, that had their tongues and entrails driven out and that were greatly weakened and that were smeared with blood and also that had held and awful appearance, fell down upon the ground along with their riders.
13O sire, having been pierced by Savyasachin with the keen arrows, the men, horses and elephants wandered about, with tottering steps, fell down, roared most loudly and died.
14The son of Pritha and slaughtered his antagonists with innumerable arrows, that were sharpened on stones and also that were as deadly as the thunderbolt or the poison; even as Mahendra slays the Danavas.
15Many heroes, who had put on valuable coats of armour and who were adorned with various kinds of ornaments and who had diverse forms and who, again, were equipt with innumerable weapons of the best kinds, are lying, with their cars and standards, on the field of battle, having been slaughtered by the son of Pritha.
16The warriors, who were vanquished, of noble deeds and of high parentage and learning departed to paradise on account of their noble deeds, whereas their bodies only lay upon the earth.
17Thereupon several kings of many countries, who were accompanied by their attendants and who, again, were highly enraged, belonging to your army, proceeded most rapidly against Arjuna, that foremost of car-warriors.
18Conveyed by their cars, horses and elephants, several warriors and foot-soldier who were all very desirous of slaying (Arjuna), advanced most rapidly against their antagonist (Arjuna), letting off innumerable weapons of great speed.
19Thereupon Arjuna, who was like winds, had done away with the showers of weapons, that resembled the showers of rains and that were let off by the warriors resembling the masses of clouds, by means of sharp arrows, shot with great readiness.
20Then the people saw him (Arjuna) crossing that bridgeless ocean, which was constituted by the horses, infantry, elephant and cars and whose waves were formed by the most powerful weapons of the foes, by means of a bridge composed of his offensive and defensive weapons.
21Then Vasudeva said-"O son of Pritha, O sinless one, why do you play thus? Having crushed down this army of the Samsaptakas, then make haste to slay Karna.”
22Having uttered-so be it, to Krishna, Arjuna then forcibly struck down the rest of the army of the Samsaptakas; and slaughtered them, even as Indra had slaughtered the Daityas.
23It could not be seen by the people with even the greatest attention, when Arjuna had taken up, or aimed the arrows, or shot the shafts with rapidity in the field of battle.
24O descendant of the Bharata race, Govinda considered this event to be most wonderful. Those arrows (shot by Arjuna) looking white like swans and possessed of great impetuosity, entered into the hostile army, even as the swans enter into a lake.
25Thereupon, Govinda, after having observed the field of battle during the course of the slaughter of men, addressed Savyasachin, sayingएष
26“O son of Pritha, this formidable and great destruction of the kings of the Bharata race, as well as of the rulers of entire earth has taken place on account of the (foolish) actions of Duryodhana.
27O descendant of the Bharata race, behold these bows, having their backs decked in gold, of the mighty bowmen, so also the girdles and quivers, that were displaced from their bodies.
28(Again, behold), the straight shafts adorned with the golden wings, as well as the long arrows, washed with oil, even like the snakes coming out of their sioughs.
29O descendant of the Bharata race, (behold also) ihe lances of diverse kinds, that are adorned with gold and scattered on all sides, as well as the coats of mail, having golden backs and loosened from the bodies of the warriors.
30(Behold) the spears adorned with gold and the Sakti-arrows also decorated with gold, as well as the huge maces bound with the threads of gold and chords of hemp.
31(Behold) the swords ornamented with the workmanship of gold, the axes decorated with gold, as also the battle-axes equipt with the handles made of bright gold.
32(Again behold) the spiked maces, the short arrows, the Bhushandis, the Kanayas, the Kuntas, made of iron, scattered about and the huge musalas.
33The mighty warriors most desirous of victory and possessed of immense activity, after having taken up weapons of diverse kinds, although dead, still looked as if they were living.
34Behold those thousands of warriors, who had their limbs crushed by the maces and who had their heads severed by the Mushalas and again, who were highly pressed by the elephants, horses and cars.
35O destroyer of foes, the fields of battle were scattered over the dead bodies of the elephants, horses and men, that had been torn into fragments with the shafts, the arrows called Sakti, swords and lances and scimitars, axes, spears and the Nakharas and clubs; and also those bodies were sineared with the torrents of blood.
36O descendant of the Bharata race, the earth shines most brilliantly with the arms scattered over her, that are smeared with the soft sandal and that are ornamented with the Angadas and also that are marked with the auspicious signs and that are furnished with the leathern protections and that are adorned with the Keyuras.
37(Again, the earth looks most resplendent), strewn over with the hands furnished with the well-protected fingers, severed from their arms and adorned with innumerable ornaments and also with the thighs severed from their bodies and resembling the trunks of elephants and again, with the heads of the most skillful and active warriors, that are adorned with the turbans set with the most valuable gems and furnished with the handsome ear-rings.
38Now do you behold the most handsome cars, equip with golden bells and broken into numberless fragments, so also the large number of horses, that are smeared with blood; and again the bottoms of cars and long quivers; as well as several kinds of flags and standards. (Again do you behold) the large conches of the warriors; the yak-tails that are perfectly white; and the elephants whose tongues have come out (of the mouths) and that are lying on the field, resembling the hills.
39(Also behold) the variegated the triumphal banners and the elephants, warriors, slain in the battle, the beautiful coverlets of elephants; and the innumerable blankets with excellent (needle) workmanship.
40(Moreover behold) the blankets, that are most handsome, variegated and torn into fragments and as well as the bells, broken into minute particles by the falling elephants and loosened from their bodies.
41(Also behold) the hooks, that are furnished with handles, decked with precious stones called Vaidurya and lying on the ground; and the most handsome yokes of horses, as well as the armours for theirs breast, that are decked with diamonds; and the valuable pieces of cloth, that are adorned with gold and tied to the suimit of the standards carried by horsemen.
42(Behold) the coverlets of horses upon their backs lying upon the ground, that are most beautiful and that are set with the precious jewels and that are adorned with gold and made of the skins of Ranku (a kind of deer).
43(Behold) the headgears of the lords of men and the beautiful garlands made of gold and the umbrellas fallen from their proper places and also the white yak-tails and fans.
44(Behold) the earth scattered over with the faces, that resemble either the moon or the stars in splendour and that are furnished with handsome ear-rings and that are ornamented with well-cut bcards and that are as brilliant as the full moon.
45As the lake is adorned with the assemblage of white and pink lilies and lotuses, so the earth strewn ever with those faces resembling the lilies and lotuses in splendour is decked with thcim.
46Behold this (the earth), that resembles the clear moon in splendour and that is variegated with the myriads of stars and also that looks like the autumnal firmament sprinkled over with the millions of stars.
47O Arjuna, deeds that had been wrought by you today in this dreadful battle are proper for you, or for the lord of the celestials in heaven.
48While Krishna was thus showing that field of battle to the diadem-decked Arjuna and going to their camp, he heard a loud roar in the army of Duryodhana. (In the army of Duryodhana were heard) the blare of conches and the best of drums and cymbals and the rattle of elephants and the dreadful class of innumerable weapons.
49Having entered that army with horses swift as the wind and also having seen your force crushed down by the chief of the Pandayas, Krishna became highly astonished,
50That foremost of heroes, who was skilled in the management of arrows and weapons in battle, slaughtered large throngs of enemies with different kinds of shafts, even as Yama (Death) destroys the creatures, deprived of their lives.
51That foremost of smiters, after having penetrated the bodies of the elephants, horses and soldiers, with keen arrows, had struck down the foes, who were deprived of both their bodies and lives.
52Then the chief of the Pandavas after having cut-off the innumerable offensive weapons shot by the most dreadful of his enemies with his own arrows had slaughtered those enemies, even as Shakra had slain the Asuras (in the battle of old).
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जिष्णु (अर्जुन) ने चारों ओर विचरण करते हुए पुनः असंख्य संशप्तकों का संहार किया; ठीक वैसे ही जैसे बुध ग्रह अत्यन्त वक्र गति से चलकर बहुसंख्यक लोगों का विनाश करता है।
2हे राजन्, हे भरतवंशी, पृथापुत्र के बाणों से आहत होकर मनुष्य, अश्व, रथ और हाथी विचलित हुए, इधर-उधर भटके, अपना वर्ण खो बैठे, गिर पड़े और मर गए।
3पाण्डुपुत्र ने युद्धभूमि में अपने भल्ल, क्षुरप्र और अर्धचन्द्राकार बाणों से तथा वत्सदन्त नामक बाणों से, रथों में जुते हुए उत्तम अश्वों को, सारथियों को, ध्वजाओं को, धनुष और बाणों को, हाथों को और हाथों में धारण किए हुए शस्त्रों को, तथा अपने विरुद्ध लड़ने वाले शत्रुपक्ष के वीर योद्धाओं की भुजाओं और सिरों को काट डाला।
4बलशाली वीर सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में अर्जुन पर टूट पड़े, ठीक वैसे ही जैसे ऋतुकाल में गाय को पाने के लिए बलिष्ठ साँड़ किसी अन्य साँड़ से भिड़ते हैं।
5उनके और उनके बीच जो युद्ध हुआ, उसने रोंगटे खड़े कर दिए। वह युद्ध त्रिलोक-विजय के समय दैत्यों और वज्रधारी (इन्द्र) के बीच हुए महासंग्राम के समान था।
6तब उग्रायुध के पुत्र ने उन्हें (पृथापुत्र को) दण्डशूक सर्पों के समान तीन बाणों से बींध दिया। दूसरी ओर उन्होंने (पृथापुत्र ने) उसका सिर उसके धड़ से अलग कर दिया।
7तब वे (वीर योद्धा) अत्यन्त क्रुद्ध होकर सब ओर से असंख्य अस्त्रों द्वारा अर्जुन को आच्छादित करने लगे, ठीक वैसे ही जैसे ग्रीष्म के अन्त में वायु से प्रेरित मेघसमूह हिमवान् को ढक लेते हैं।
8सब ओर से आते हुए शत्रुओं के अस्त्रों को अपने अस्त्रों से रोककर अर्जुन ने भली-भाँति छोड़े गए बाणों से बहुसंख्यक शत्रुओं का संहार किया।
9तत्पश्चात् अर्जुन ने असंख्य रथों के त्रिवेणु काट डाले; और उनके अश्वों, सारथियों तथा पार्ष्णिसारथियों का वध किया; और फिर उनके शस्त्र तथा तूणीर हटा दिए, और उनके पहिए तथा ध्वजाएँ भी नष्ट कर दीं; और उनकी रस्सियाँ, वल्गाएँ और अक्ष काट डाले; और इसके अतिरिक्त उनके अधोभाग तथा जुए भी छीन लिए; और अन्ततः अपने असंख्य बाणों से उनकी समस्त साज-सज्जा को उसके स्थान से हटा दिया।
10(युद्धभूमि पर) असंख्य संख्या में पड़े हुए वे रथ, जो टुकड़े-टुकड़े हो गए थे और (अर्जुन के द्वारा) क्षत-विक्षत कर दिए गए थे, धनवानों के उन भवनों के समान दिखाई देते थे जो अग्नि, वायु अथवा वर्षा से ध्वस्त कर दिए गए हों।
11वेग में वज्र के समान बाणों से जिनके मर्मस्थल बिंध गए थे, वे हाथी पर्वत-शिखरों पर बने उन भवनों के समान गिर पड़े जो बिजली के आघात से चूर-चूर हो गए हों।
12अर्जुन के द्वारा पीड़ित होकर, जिनकी जिह्वाएँ और आँतें बाहर निकल आई थीं और जो अत्यन्त क्षीण हो चुके थे और जो रक्त से लथपथ थे तथा जिनका रूप भयंकर हो गया था, ऐसे बहुसंख्यक अश्व अपने सवारों सहित भूमि पर गिर पड़े।
13हे तात, सव्यसाची के तीक्ष्ण बाणों से बिंधकर मनुष्य, अश्व और हाथी डगमगाते पैरों से इधर-उधर भटके, गिर पड़े, अत्यन्त उच्च स्वर में चीत्कार किया और मर गए।
14पृथापुत्र ने पत्थर पर सान चढ़ाए गए तथा वज्र अथवा विष के समान प्राणघातक असंख्य बाणों से अपने शत्रुओं का संहार किया; ठीक वैसे ही जैसे महेन्द्र दानवों का वध करते हैं।
15बहुमूल्य कवच धारण किए हुए और नाना प्रकार के आभूषणों से अलंकृत, विविध रूपों वाले तथा उत्तम कोटि के असंख्य अस्त्रों से सुसज्जित अनेक वीर, पृथापुत्र के द्वारा मारे जाकर, अपने रथों और ध्वजाओं सहित युद्धभूमि में पड़े हुए हैं।
16जो योद्धा पराजित हुए, वे उत्तम कर्म वाले, उच्च कुल और विद्या से सम्पन्न थे; अपने उत्तम कर्मों के कारण वे स्वर्ग को चले गए, जबकि उनके शरीर मात्र पृथ्वी पर पड़े रह गए।
17तब आपकी सेना के अनेक देशों के कितने ही राजा, जो अपने अनुचरों सहित थे और जो अत्यन्त क्रुद्ध थे, रथियों में श्रेष्ठ उन अर्जुन के विरुद्ध अत्यन्त वेग से बढ़े।
18अपने रथों, अश्वों और हाथियों पर सवार होकर तथा पैदल भी, अनेक योद्धा, जो सब के सब (अर्जुन का) वध करने के लिए अत्यन्त उत्सुक थे, महान् वेग वाले असंख्य अस्त्र छोड़ते हुए अपने शत्रु (अर्जुन) के विरुद्ध अत्यन्त तीव्रता से बढ़े।
19तब वायु के समान (वेगवान्) अर्जुन ने मेघसमूह के समान उन योद्धाओं के द्वारा छोड़ी गई, वर्षा की धाराओं के समान अस्त्र-वृष्टि को, अत्यन्त तत्परता से छोड़े गए तीक्ष्ण बाणों के द्वारा नष्ट कर दिया।
20तब लोगों ने उन्हें (अर्जुन को) उस सेतुहीन समुद्र को पार करते हुए देखा, जो अश्वों, पैदल सैनिकों, हाथियों और रथों से बना था और जिसकी तरंगें शत्रुओं के अत्यन्त प्रबल अस्त्रों से बनी थीं — और वे उसे अपने आक्रामक तथा रक्षात्मक अस्त्रों से बने सेतु के द्वारा पार कर रहे थे।
21तब वासुदेव ने कहा — "हे पृथापुत्र, हे निष्पाप, तुम इस प्रकार क्रीड़ा क्यों कर रहे हो? संशप्तकों की इस सेना को कुचलकर शीघ्रता करो और कर्ण का वध करो।"
22कृष्ण से "ऐसा ही हो" कहकर अर्जुन ने तब संशप्तकों की शेष सेना को बलपूर्वक ध्वस्त कर दिया; और उनका संहार किया, ठीक वैसे ही जैसे इन्द्र ने दैत्यों का संहार किया था।
23अत्यन्त ध्यान लगाकर देखने पर भी लोग यह नहीं देख पाते थे कि अर्जुन ने कब बाण उठाए, कब उनका सन्धान किया, अथवा कब युद्धभूमि में तीव्रता से बाण छोड़े।
24हे भरतवंशी, गोविन्द ने इस घटना को अत्यन्त आश्चर्यजनक माना। (अर्जुन के छोड़े हुए) वे बाण, जो हंसों के समान श्वेत दिखाई देते थे और जो महान् वेग से सम्पन्न थे, शत्रु-सेना में उसी प्रकार प्रविष्ट हुए जैसे हंस सरोवर में प्रवेश करते हैं।
25तब गोविन्द ने मनुष्यों के इस संहार के समय युद्धभूमि का अवलोकन करके सव्यसाची को सम्बोधित करते हुए कहा —
26"हे पृथापुत्र, भरतवंश के राजाओं का तथा समस्त पृथ्वी के शासकों का यह भयंकर और महान् विनाश दुर्योधन के (मूर्खतापूर्ण) कर्मों के कारण हुआ है।
27हे भरतवंशी, महाधनुर्धरों के इन धनुषों को देखो, जिनकी पीठ सुवर्ण से मढ़ी हुई है, तथा उन कटिबन्धों और तूणीरों को भी, जो उनके शरीरों से छूट पड़े हैं।
28(और देखो), सुवर्ण के पंखों से अलंकृत सीधे बाणों को, तथा तेल में धोए हुए लम्बे बाणों को, जो अपनी केंचुल से निकलते हुए सर्पों के समान हैं।
29हे भरतवंशी, (यह भी देखो) सुवर्ण से अलंकृत और सब ओर बिखरी हुई नाना प्रकार की शक्तियों को, तथा उन कवचों को भी, जिनकी पीठ सुवर्ण की है और जो योद्धाओं के शरीरों से ढीले होकर गिर पड़े हैं।
30(देखो) सुवर्ण से अलंकृत भालों को और सुवर्ण से ही सजी हुई शक्ति-बाणों को, तथा सुवर्ण के तारों और सन की रस्सियों से बँधी हुई विशाल गदाओं को।
31(देखो) सुवर्ण की कारीगरी से अलंकृत तलवारों को, सुवर्ण से सजे हुए कुठारों को, तथा उज्ज्वल सुवर्ण की मूठों वाले परशुओं को भी।
32(और देखो) कीलों वाली गदाओं को, छोटे बाणों को, भुशुण्डियों को, कनयों को, लोहे के बने कुन्तों को, जो चारों ओर बिखरे पड़े हैं, तथा विशाल मुसलों को।
33विजय के अत्यन्त अभिलाषी और अपार क्रियाशीलता से सम्पन्न वे महाबली योद्धा, नाना प्रकार के अस्त्र हाथ में लिए हुए, मरे होने पर भी अब तक ऐसे दिखाई देते हैं मानो जीवित हों।
34उन सहस्रों योद्धाओं को देखो, जिनके अंग गदाओं से चूर-चूर हो गए हैं और जिनके सिर मुसलों से काट डाले गए हैं तथा जो हाथियों, अश्वों और रथों के द्वारा बुरी तरह कुचल दिए गए हैं।
35हे शत्रुनाशन, युद्धभूमियाँ हाथियों, अश्वों और मनुष्यों के उन शवों से बिखरी पड़ी थीं, जो बाणों, शक्ति नामक अस्त्रों, तलवारों, भालों, कृपाणों, कुठारों, शूलों, नखरों और मुद्गरों से खण्ड-खण्ड कर दिए गए थे; और वे शव रक्त की धाराओं से लथपथ थे।
36हे भरतवंशी, अपने ऊपर बिखरी हुई उन भुजाओं से पृथ्वी अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई देती है, जो कोमल चन्दन से लिप्त हैं और जो अंगदों से अलंकृत हैं तथा जिन पर शुभ चिह्न अंकित हैं और जो चर्म के रक्षकों से युक्त हैं तथा केयूरों से सुशोभित हैं।
37(और पृथ्वी अत्यन्त शोभायमान दिखाई देती है), भुजाओं से कटे हुए और असंख्य आभूषणों से अलंकृत, सुरक्षित अंगुलियों वाले हाथों से बिखरी हुई, तथा शरीरों से कटी हुई और हाथियों की सूँड़ों के समान जंघाओं से, और फिर अत्यन्त निपुण तथा फुर्तीले योद्धाओं के उन सिरों से, जो बहुमूल्य रत्नों से जड़ी पगड़ियों से अलंकृत हैं और सुन्दर कुण्डलों से युक्त हैं।
38अब तुम सुवर्ण की घण्टियों से युक्त और असंख्य टुकड़ों में टूटे हुए अत्यन्त सुन्दर रथों को देखो, तथा रक्त से लथपथ बहुसंख्यक अश्वों को भी; और फिर रथों के अधोभागों और लम्बे तूणीरों को; तथा नाना प्रकार की पताकाओं और ध्वजाओं को। (और देखो) योद्धाओं के विशाल शंखों को; पूर्णतः श्वेत चँवरों को; और उन हाथियों को जिनकी जिह्वाएँ (मुख से) बाहर निकल आई हैं और जो पर्वतों के समान युद्धभूमि में पड़े हुए हैं।
39(यह भी देखो) विचित्र विजय-पताकाओं को और युद्ध में मारे गए हाथियों तथा योद्धाओं को, हाथियों की सुन्दर झूलों को; और उत्तम (सूची-) कारीगरी वाले असंख्य कम्बलों को।
40(इसके अतिरिक्त देखो) उन कम्बलों को, जो अत्यन्त सुन्दर और विचित्र हैं और जो टुकड़े-टुकड़े हो गए हैं, तथा उन घण्टियों को भी, जो गिरते हुए हाथियों के द्वारा चूर-चूर हो गई हैं और उनके शरीरों से छूट पड़ी हैं।
41(यह भी देखो) उन अंकुशों को, जिनमें मूठ लगी हुई है और जो वैदूर्य नामक रत्नों से जड़े हुए हैं और भूमि पर पड़े हैं; और अश्वों के अत्यन्त सुन्दर जुओं को, तथा उनके वक्ष के कवचों को भी, जो हीरों से जड़े हुए हैं; और उन बहुमूल्य वस्त्र-खण्डों को, जो सुवर्ण से अलंकृत हैं और अश्वारोहियों के द्वारा धारण की गई ध्वजाओं के शिखर पर बँधे हुए हैं।
42(देखो) अश्वों की पीठ पर की उन झूलों को, जो भूमि पर पड़ी हैं और जो अत्यन्त सुन्दर हैं और जो बहुमूल्य रत्नों से जड़ी हैं और जो सुवर्ण से अलंकृत हैं तथा रंकु (एक प्रकार के मृग) के चर्म से बनी हैं।
43(देखो) नरेश्वरों के शिरोभूषणों को और सुवर्ण की बनी सुन्दर मालाओं को तथा अपने स्थान से गिरे हुए छत्रों को, और श्वेत चँवरों तथा व्यजनों को भी।
44(देखो) उन मुखों से बिखरी हुई पृथ्वी को, जो कान्ति में चन्द्रमा अथवा तारों के समान हैं और जो सुन्दर कुण्डलों से युक्त हैं और जो सुसज्जित दाढ़ियों से अलंकृत हैं तथा जो पूर्ण चन्द्रमा के समान उज्ज्वल हैं।
45जैसे सरोवर श्वेत और गुलाबी कुमुदों तथा कमलों के समूह से सुशोभित होता है, वैसे ही कुमुदों और कमलों के समान कान्ति वाले उन मुखों से बिखरी हुई पृथ्वी उनसे सुशोभित हो रही है।
46इसे (पृथ्वी को) देखो, जो कान्ति में निर्मल चन्द्रमा के समान है और जो असंख्य तारों से विचित्र है तथा जो करोड़ों तारों से छिटके हुए शरत्कालीन आकाश के समान दिखाई देती है।
47हे अर्जुन, आज इस भयंकर युद्ध में जो कर्म तुमने किए हैं, वे या तो तुम्हारे ही योग्य हैं, अथवा स्वर्ग में देवराज इन्द्र के।"
48जब कृष्ण किरीटधारी अर्जुन को इस प्रकार वह युद्धभूमि दिखा रहे थे और वे अपने शिविर की ओर जा रहे थे, तब उन्होंने दुर्योधन की सेना में महान् कोलाहल सुना। (दुर्योधन की सेना में) शंखों का घोष और उत्तम भेरियों तथा झाँझों का नाद और हाथियों की चिंघाड़ तथा असंख्य अस्त्रों का भयंकर शब्द सुनाई दे रहा था।
49वायु के समान वेगवान् अश्वों के साथ उस सेना में प्रवेश करके और पाण्डवों के प्रधान (अर्जुन) के द्वारा आपकी सेना को कुचला हुआ देखकर कृष्ण अत्यन्त विस्मित हुए।
50युद्ध में बाणों और अस्त्रों के संचालन में निपुण उन वीरश्रेष्ठ ने नाना प्रकार के बाणों से शत्रुओं के विशाल समूहों का संहार किया, ठीक वैसे ही जैसे यम (मृत्यु) प्राणों से रहित हुए प्राणियों का विनाश करते हैं।
51उन प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ (अर्जुन) ने तीक्ष्ण बाणों से हाथियों, अश्वों और सैनिकों के शरीरों को भेदकर उन शत्रुओं को मार गिराया, जो अपने शरीर और प्राण दोनों से वंचित हो चुके थे।
52तब पाण्डवों के प्रधान (अर्जुन) ने अपने अत्यन्त भयंकर शत्रुओं के द्वारा छोड़े गए असंख्य आक्रामक अस्त्रों को अपने बाणों से काटकर उन शत्रुओं का संहार किया, ठीक वैसे ही जैसे शक्र (इन्द्र) ने (पुरातन युद्ध में) असुरों का वध किया था।
Nepali
1सञ्जयले भने — जिष्णु (अर्जुन)ले चारैतिर विचरण गर्दै फेरि असंख्य संशप्तकहरूको संहार गरे; ठीक त्यसै गरी जसरी बुध ग्रहले अत्यन्त वक्र गतिमा हिँडेर धेरै सङ्ख्यामा मानिसहरूको विनाश गर्छ।
2हे राजन्, हे भरतवंशी, पृथापुत्रका बाणले आहत भई मानिस, घोडा, रथ र हात्तीहरू विचलित भए, यताउता भड्किए, आफ्नो वर्ण गुमाए, ढले र मरे।
3पाण्डुपुत्रले युद्धभूमिमा आफ्ना भल्ल, क्षुरप्र र अर्धचन्द्राकार बाणले तथा वत्सदन्त नामक बाणले, रथमा नारिएका उत्तम घोडाहरूलाई, सारथिहरूलाई, ध्वजाहरूलाई, धनुष र बाणहरूलाई, हातहरूलाई र हातमा धारण गरिएका शस्त्रहरूलाई, तथा आफ्नो विरुद्ध लड्ने शत्रुपक्षका वीर योद्धाहरूका पाखुरा र टाउका काटिदिए।
4बलशाली वीरहरू सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा अर्जुनमाथि जाइलागे, ठीक त्यसै गरी जसरी ऋतुकालमा गाई पाउनका लागि बलिया साँढेहरू अर्को साँढेसँग जुध्छन्।
5उनी र तिनीहरूका बीच जुन युद्ध भयो, त्यसले रौँ ठाडा पारिदियो। त्यो युद्ध त्रिलोक-विजयका बेला दैत्यहरू र वज्रधारी (इन्द्र)का बीच भएको महासंग्रामजस्तै थियो।
6तब उग्रायुधका छोराले उनलाई (पृथापुत्रलाई) दण्डशूक सर्पजस्ता तीन बाणले बिँधे। अर्कोतर्फ उनले (पृथापुत्रले) उसको टाउको ज्यानबाट अलग गरिदिए।
7तब तिनीहरू (वीर योद्धाहरू) अत्यन्त क्रुद्ध भई चारैतिरबाट असंख्य अस्त्रद्वारा अर्जुनलाई ढाक्न थाले, ठीक त्यसै गरी जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा वायुले प्रेरित मेघसमूहले हिमवान्लाई ढाक्छ।
8चारैतिरबाट आइरहेका शत्रुहरूका अस्त्रलाई आफ्ना अस्त्रले रोकेर अर्जुनले राम्ररी छाडिएका बाणले धेरै सङ्ख्यामा शत्रुहरूको संहार गरे।
9त्यसपछि अर्जुनले असंख्य रथका त्रिवेणु काटिदिए; र तिनका घोडा, सारथि तथा पार्ष्णिसारथिहरूको वध गरे; र फेरि तिनका शस्त्र तथा तरकस हटाइदिए, र तिनका पाङ्ग्रा तथा ध्वजाहरू पनि नष्ट गरे; र तिनका डोरी, वल्गा र अक्ष काटिदिए; र यसबाहेक तिनका तलका भाग तथा जुवा पनि खोसिदिए; र अन्ततः आफ्ना असंख्य बाणले तिनका सम्पूर्ण साजसज्जा त्यसको ठाउँबाट हटाइदिए।
10(युद्धभूमिमा) असंख्य सङ्ख्यामा लडिरहेका ती रथहरू, जो टुक्रा-टुक्रा भइसकेका थिए र (अर्जुनद्वारा) क्षतविक्षत पारिएका थिए, धनीहरूका ती भवनजस्ता देखिन्थे जो आगो, वायु अथवा वर्षाले ध्वस्त पारिएका होऊन्।
11वेगमा वज्रजस्तै बाणले जसका मर्मस्थल बिँधिएका थिए, ती हात्तीहरू पर्वत-शिखरमा बनेका ती भवनजस्तै ढले जो बिजुलीको प्रहारले चूरचूर भएका होऊन्।
12अर्जुनद्वारा पीडित भई, जसका जिब्रा र आन्द्रा बाहिर निस्किएका थिए र जो अत्यन्त क्षीण भइसकेका थिए र जो रगतले लतपतिएका थिए तथा जसको रूप भयंकर भइसकेको थियो, त्यस्ता धेरै घोडाहरू आफ्ना सवारसहित भुइँमा ढले।
13हे तात, सव्यसाचीका तीक्ष्ण बाणले बिँधिएर मानिस, घोडा र हात्तीहरू लर्बराउँदा खुट्टाले यताउता भड्किए, ढले, अत्यन्त उच्च स्वरमा चिच्याए र मरे।
14पृथापुत्रले ढुङ्गामा सान चढाइएका तथा वज्र वा विषजस्तै प्राणघातक असंख्य बाणले आफ्ना शत्रुहरूको संहार गरे; ठीक त्यसै गरी जसरी महेन्द्रले दानवहरूको वध गर्छन्।
15बहुमूल्य कवच धारण गरेका र नाना प्रकारका आभूषणले अलंकृत, विविध रूप भएका तथा उत्तम कोटिका असंख्य अस्त्रले सुसज्जित अनेक वीरहरू, पृथापुत्रद्वारा मारिएर, आफ्ना रथ र ध्वजासहित युद्धभूमिमा लडिरहेका छन्।
16जुन योद्धाहरू पराजित भए, तिनीहरू उत्तम कर्म भएका, उच्च कुल र विद्याले सम्पन्न थिए; आफ्ना उत्तम कर्मका कारण तिनीहरू स्वर्ग गए, जबकि तिनका शरीर मात्र पृथ्वीमा लडिरहे।
17तब तपाईंको सेनाका अनेक देशका थुप्रै राजाहरू, जो आफ्ना अनुचरसहित थिए र जो अत्यन्त क्रुद्ध थिए, रथीहरूमा श्रेष्ठ ती अर्जुनविरुद्ध अत्यन्त वेगले बढे।
18आफ्ना रथ, घोडा र हात्तीमा सवार भई तथा पैदल पनि, अनेक योद्धाहरू, जो सबै (अर्जुनको) वध गर्न अत्यन्त उत्सुक थिए, ठूलो वेग भएका असंख्य अस्त्र छाड्दै आफ्ना शत्रु (अर्जुन)विरुद्ध अत्यन्त तीव्रताले बढे।
19तब वायुजस्तै (वेगवान्) अर्जुनले मेघसमूहजस्तै ती योद्धाहरूद्वारा छाडिएको, वर्षाका धाराजस्तै अस्त्रवृष्टिलाई, अत्यन्त तत्परताले छाडिएका तीक्ष्ण बाणद्वारा नष्ट गरिदिए।
20तब मानिसहरूले उनलाई (अर्जुनलाई) त्यो पुलविहीन समुद्र पार गर्दै गरेको देखे, जो घोडा, पैदल सिपाही, हात्ती र रथहरूले बनेको थियो र जसका छाल शत्रुहरूका अत्यन्त प्रबल अस्त्रले बनेका थिए — र उनी त्यसलाई आफ्ना आक्रामक तथा रक्षात्मक अस्त्रले बनेको पुलद्वारा पार गर्दै थिए।
21तब वासुदेवले भने — "हे पृथापुत्र, हे निष्पाप, तिमी यसरी किन क्रीडा गरिरहेका छौ? संशप्तकहरूको यो सेनालाई कुल्चेर हतार गर र कर्णको वध गर।"
22कृष्णलाई "त्यस्तै होस्" भनेर अर्जुनले तब संशप्तकहरूको बाँकी सेनालाई बलपूर्वक ध्वस्त पारिदिए; र तिनीहरूको संहार गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी इन्द्रले दैत्यहरूको संहार गरेका थिए।
23अत्यन्त ध्यान दिएर हेर्दा पनि मानिसहरूले यो देख्न सक्दैनथे कि अर्जुनले कहिले बाण उठाए, कहिले तिनको सन्धान गरे, अथवा कहिले युद्धभूमिमा तीव्रताले बाण छाडे।
24हे भरतवंशी, गोविन्दले यस घटनालाई अत्यन्त आश्चर्यजनक माने। (अर्जुनले छाडेका) ती बाणहरू, जो हाँसजस्तै सेता देखिन्थे र जो ठूलो वेगले सम्पन्न थिए, शत्रुसेनामा त्यसै गरी प्रविष्ट भए जसरी हाँसहरू पोखरीमा प्रवेश गर्छन्।
25तब गोविन्दले मानिसहरूको यस संहारका बेला युद्धभूमिको अवलोकन गरेर सव्यसाचीलाई सम्बोधन गर्दै भने —
26"हे पृथापुत्र, भरतवंशका राजाहरूको तथा सम्पूर्ण पृथ्वीका शासकहरूको यो भयंकर र महान् विनाश दुर्योधनका (मूर्खतापूर्ण) कर्मका कारण भएको हो।
27हे भरतवंशी, महाधनुर्धरहरूका यी धनुषहरू हेर, जसका पिठ्युँ सुनले मोरिएका छन्, तथा ती कटिबन्ध र तरकसहरू पनि, जो तिनका शरीरबाट छुटेर खसेका छन्।
28(र हेर), सुनका प्वाँखले अलंकृत सिधा बाणहरूलाई, तथा तेलमा धोइएका लामा बाणहरूलाई, जो आफ्नो काँचुली फेरेर निस्किएका सर्पजस्ता छन्।
29हे भरतवंशी, (यो पनि हेर) सुनले अलंकृत र चारैतिर छरिएका नाना प्रकारका शक्तिहरूलाई, तथा ती कवचहरूलाई पनि, जसका पिठ्युँ सुनका छन् र जो योद्धाहरूका शरीरबाट खुकुलो भई खसेका छन्।
30(हेर) सुनले अलंकृत भालाहरूलाई र सुनले नै सजिएका शक्ति-बाणहरूलाई, तथा सुनका तार र सनका डोरीले बाँधिएका विशाल गदाहरूलाई।
31(हेर) सुनको कारीगरीले अलंकृत तरवारहरूलाई, सुनले सजिएका बन्चराहरूलाई, तथा उज्ज्वल सुनका बीँड भएका परशुहरूलाई पनि।
32(र हेर) काँडा भएका गदाहरूलाई, साना बाणहरूलाई, भुशुण्डीहरूलाई, कनयहरूलाई, फलामका बनेका कुन्तहरूलाई, जो चारैतिर छरिएर लडिरहेका छन्, तथा विशाल मुसलहरूलाई।
33विजयका अत्यन्त अभिलाषी र अपार क्रियाशीलताले सम्पन्न ती महाबली योद्धाहरू, नाना प्रकारका अस्त्र हातमा लिएर, मरिसकेका भए पनि अझै यस्ता देखिन्छन् मानौँ जीवित छन्।
34ती हजारौँ योद्धाहरूलाई हेर, जसका अङ्ग गदाले चूरचूर भएका छन् र जसका टाउका मुसलले काटिएका छन् तथा जो हात्ती, घोडा र रथहरूद्वारा नराम्ररी कुल्चिएका छन्।
35हे शत्रुनाशन, युद्धभूमिहरू हात्ती, घोडा र मानिसहरूका ती शवले छरपस्ट थिए, जो बाण, शक्ति नामक अस्त्र, तरवार, भाला, कृपाण, बन्चरो, शूल, नखरा र मुद्गरले टुक्रा-टुक्रा पारिएका थिए; र ती शव रगतका धाराले लतपतिएका थिए।
36हे भरतवंशी, आफूमाथि छरिएका ती पाखुराहरूले पृथ्वी अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्छे, जो कोमल चन्दनले लिपिएका छन् र जो अंगदले अलंकृत छन् तथा जसमा शुभ चिह्न अङ्कित छन् र जो छालाका रक्षकले युक्त छन् तथा केयूरले सुशोभित छन्।
37(र पृथ्वी अत्यन्त शोभायमान देखिन्छे), पाखुराबाट काटिएका र असंख्य आभूषणले अलंकृत, सुरक्षित औँला भएका हातहरूले छरिएकी, तथा शरीरबाट काटिएका र हात्तीका सुँडजस्ता तिघ्राहरूले, र फेरि अत्यन्त निपुण तथा फुर्तिला योद्धाहरूका ती टाउकाहरूले, जो बहुमूल्य रत्न जडिएका फेटाले अलंकृत छन् र सुन्दर कुण्डलले युक्त छन्।
38अब तिमी सुनका घण्टीले युक्त र असंख्य टुक्रामा भाँचिएका अत्यन्त सुन्दर रथहरू हेर, तथा रगतले लतपतिएका धेरै घोडाहरू पनि; र फेरि रथहरूका तलका भाग र लामा तरकसहरू; तथा नाना प्रकारका पताका र ध्वजाहरू। (र हेर) योद्धाहरूका विशाल शंखहरू; पूर्ण रूपमा सेता चौँरीहरू; र ती हात्तीहरू जसका जिब्रा (मुखबाट) बाहिर निस्किएका छन् र जो पर्वतजस्तै युद्धभूमिमा लडिरहेका छन्।
39(यो पनि हेर) विचित्र विजय-पताकाहरू र युद्धमा मारिएका हात्ती तथा योद्धाहरूलाई, हात्तीका सुन्दर झुलहरूलाई; र उत्तम (सियो-) कारीगरी भएका असंख्य कम्बलहरूलाई।
40(यसबाहेक हेर) ती कम्बलहरूलाई, जो अत्यन्त सुन्दर र विचित्र छन् र जो टुक्रा-टुक्रा भइसकेका छन्, तथा ती घण्टीहरूलाई पनि, जो ढल्दै गरेका हात्तीहरूद्वारा चूरचूर भएका छन् र तिनका शरीरबाट छुटेर खसेका छन्।
41(यो पनि हेर) ती अंकुशहरूलाई, जसमा बीँड लागेको छ र जो वैदूर्य नामक रत्नले जडिएका छन् र भुइँमा लडिरहेका छन्; र घोडाहरूका अत्यन्त सुन्दर जुवाहरूलाई, तथा तिनका छातीका कवचहरूलाई पनि, जो हीराले जडिएका छन्; र ती बहुमूल्य वस्त्रखण्डहरूलाई, जो सुनले अलंकृत छन् र अश्वारोहीहरूद्वारा धारण गरिएका ध्वजाका शिखरमा बाँधिएका छन्।
42(हेर) घोडाहरूको पिठ्युँमाथिका ती झुलहरूलाई, जो भुइँमा लडिरहेका छन् र जो अत्यन्त सुन्दर छन् र जो बहुमूल्य रत्नले जडिएका छन् र जो सुनले अलंकृत छन् तथा रङ्कु (एक किसिमको मृग)को छालाले बनेका छन्।
43(हेर) नरेश्वरहरूका शिरोभूषणहरूलाई र सुनका बनेका सुन्दर मालाहरूलाई तथा आफ्नो ठाउँबाट खसेका छत्रहरूलाई, र सेता चौँरी तथा पङ्खाहरूलाई पनि।
44(हेर) ती मुखहरूले छरिएकी पृथ्वीलाई, जो कान्तिमा चन्द्रमा वा ताराजस्ता छन् र जो सुन्दर कुण्डलले युक्त छन् र जो सुसज्जित दाह्रीले अलंकृत छन् तथा जो पूर्ण चन्द्रमाजस्तै उज्ज्वल छन्।
45जसरी पोखरी सेता र गुलाबी कुमुद तथा कमलहरूको समूहले सुशोभित हुन्छ, त्यसै गरी कुमुद र कमलजस्तै कान्ति भएका ती मुखहरूले छरिएकी पृथ्वी तिनैले सुशोभित भइरहेकी छ।
46यसलाई (पृथ्वीलाई) हेर, जो कान्तिमा निर्मल चन्द्रमाजस्तै छे र जो असंख्य ताराले विचित्र छे तथा जो करोडौँ ताराले छरिएको शरत्कालीन आकाशजस्तै देखिन्छे।
47हे अर्जुन, आज यस भयंकर युद्धमा जुन कर्म तिमीले गरेका छौ, ती या त तिम्रै योग्य छन्, अथवा स्वर्गमा देवराज इन्द्रका।"
48जब कृष्णले किरीटधारी अर्जुनलाई यसरी त्यो युद्धभूमि देखाइरहेका थिए र तिनीहरू आफ्नो शिविरतर्फ जाँदै थिए, तब उनले दुर्योधनको सेनामा ठूलो कोलाहल सुने। (दुर्योधनको सेनामा) शंखको घोष र उत्तम नगरा तथा झ्यालीको नाद र हात्तीहरूको चिच्याहट तथा असंख्य अस्त्रहरूको भयंकर शब्द सुनिँदै थियो।
49वायुजस्तै वेगवान् घोडाहरूसँग त्यस सेनामा प्रवेश गरेर र पाण्डवहरूका प्रधान (अर्जुन)द्वारा तपाईंको सेना कुल्चिएको देखेर कृष्ण अत्यन्त विस्मित भए।
50युद्धमा बाण र अस्त्रहरूको सञ्चालनमा निपुण ती वीरश्रेष्ठले नाना प्रकारका बाणले शत्रुहरूका विशाल समूहको संहार गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी यम (मृत्यु)ले प्राणविहीन भएका प्राणीहरूको विनाश गर्छन्।
51ती प्रहारकर्ताहरूमा श्रेष्ठ (अर्जुन)ले तीक्ष्ण बाणले हात्ती, घोडा र सिपाहीहरूका शरीर छेडेर ती शत्रुहरूलाई मारेर ढाले, जो आफ्ना शरीर र प्राण दुवैबाट वञ्चित भइसकेका थिए।
52तब पाण्डवहरूका प्रधान (अर्जुन)ले आफ्ना अत्यन्त भयंकर शत्रुहरूद्वारा छाडिएका असंख्य आक्रामक अस्त्रलाई आफ्ना बाणले काटेर ती शत्रुहरूको संहार गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी शक्र (इन्द्र)ले (पुरातन युद्धमा) असुरहरूको वध गरेका थिए।