English
1Dhritarashtra said “While Drona's son, that great car-warrior, thus proceeded towards the enemy's camp, did Kripa and Bhoja stop from fear.
2I hope those two great car-warriors, stopped by mean guards, did not fly away secretly, considering their opponents irresistible.
3Or, have they, after despoiling the camp, the Somakas, and the Pandavas, followed, while still fighting, the highly illustrious path in which Duryodhana has gone.
4Are those heroes, killed by the Panchalas, sleeping on the naked Earth? Did they perforin any feat? Tell me all this, O Sanjaya.
5Sanjaya said "When the great son of Drona proceeded towards the camp, Kripa and Kritavarman waited at the gate.
6Seeing them ready to work Ashvatthaman was overjoyed, and addressing them whisperingly, O king, said,-'If you two exert, you can exterminate all the Kshariyas.
7What should I say, therefore, of this remnant of the (Pandava) ariny, particularly when it is asieep.
8I shall enter the camp and move about like Yama. I am sure that you two will act in such a way that no man may escape alive.'
9Having said so, the son of Drona entered the extensive camp of the Parthas. Shorn of fear, he entered into it by a spot where there was no door.
10Having entered the camp the great hero proceeded, guided by sings, very softly towards Dhrishtadyumna's quarters.
11Having displayed great feats the Panchalas had been much exhausted in battle. They were sleeping confidently collected together, and by the side of one another.
12Entering into Dhrishtadyumna's apartment, OBharata, Drona's son saw the prince of the Panchalas sleeping before him on his bed.
13He lay on a beautiful sheet of silk upon a rich and excellent bed. Excellent wreaths of flowers were scattered upon that bed and it was perfumed with the powder of incense.
14Having received a kick from Ashvatthaman the high-souled prince who was sleeping trustfully and fearlessly on his bed, awoke.
15Feeling that kick, the great prince,! irresistible in battle, got up and recognised Drona's son standing before him.
16As he was rising from his bed, the great Ashvatthaman caught him by the hair of his ! head and began to press him down on the Earth with his hands.
17Thus pressed by Ashvatthaman with grea! force the prince, from fear as also from sleepiness, was not able to exert his might at that time.
18Striking him with his foot, O king, on both his throat and breast while his victim roared, Drona's son tried to kill him as if he were an animal.
19The Panchala prince tore Ashvatthaman with his nails and at last slowly said, — 'O preceptor's son, kill me with a weapon, do not delay. O best of men, let me, through you go to the blessed regions.'
20Having said this much, that slayer of foes, viz., the son of the Panchala king, assailed by that great hero, became silent.
21Hearing those indistinct sounds of his, Drona's son said,-'O wretch of your race, there is no region for those that kill their preceptor. For this, O wicked man, you do not deserve to be killed with any weapon.'
22While saying so, Ashvatthaman, worked up with rage, began to strike the vital parts of his victim with his heels, and killed his foe like a lion killing an infuriate elephant.
23At the cries of that hero, while he was being slain, his wives and guards that were in his tent all got up, O king.
24Seeing some body crushing the prince with superhuman force, they took the assailant for a supernatural being, and, therefore, made no noise from fear.
25Having sent him to Yamas abode by such means the greatly energetic, Ashvatthaman went out and getting upon his beautiful car waited there.
26Indeed, coming out of Dhrishtadyumna's camp, O king, Ashvatthaman made all the points of the horizon resound with his roars, and then proceeded on his car to other parts of the camp for killing his enemies.
27After Drona's son, that great car-warrior, had gone away, the women and all the guards began to bewail.
28Secing their king killed, all the wives of Dhrishtady!mna, cried aloud sorrowfully.
29Hearing their lamentations many powerful, Kshatriyas, awaking, put on their armour and came there for inquiring after the cause of their lamentations.
30Terrified at seeing Ashvatthaman, those ladies in piteous tones asked the man to follow him without delay.
31They said, we know not whether he is a Rakshasa or a human being. Having killed the Panchala king he wait there.
32Thereat those foremost of warriors suddenly surrounded Drona's son. The latter killed them ail the means of the Rudra weapon.
33Having killed Dhrishtadyumna and all those followers of his, he saw Uttamaujas sleeping on his bed.
34Attacking him with his foot on the throat and chest, Drona's son killed that great hero also while the latter suffered greatly.
35Coming up and taking his comrade for being slain by a Rakshasa, Yudhamanyu speedily struck Drona's son in the chest with a mace.
36Rushing towards him, Ashvatthaman seized him and brought him down to the ground and killed him like an animal while the latter cried aloud.
37Having killed Yudhamanyu thus, that hero went against the other car-warriors of the king, who were all asleep.
38He killed those trembling heroes like animals in a sacrifice. Taking up his sword then, he killed many others.
39Proceeding along the various roads of the camp one after another, Ashvatthaman, an expert in the use of the sword, saw various Gulmas and killed no time the unarmed and tied warriors sleeping with them.
40With that excellent sword he cut off combatants and horses and elephants. bathed in blood, he appeared like dcah himself commissioned by them.
41Making his foes to tremble by the repeated blows of his sword, Ashvatthaman was covered with blood.
42Covered as he was with blood, and holding a blazing sword, his form, as he moved about in battle, became exceedingly terrible and superhuman.
43Those who got up from sleep, O Kuruhero, became stupefied with the loud noise they heard. Seeing Drona's son, they looked at each other's faces and trembled with fear.
44Seeing the form of that crusher of foes, those Kshatriyas took him to be a Rakshasa and shut up their eyes.
45Of terrible form, he moved about in the camp like Yama himself, and at last saw the sons of Draupadi and the residue of the Somakas.
46Terrified by the noise, and learning that Dhrishtadyumna had been killed those great car-warriors, viz., the sons of Draupadi, armed with bows, shot arrows on Drona's son.
47Aroused by their noise the Prabhadrakas with Shikhandin at their head, began to strike the son of Drona with their arrows.
48Seeing them cast their arrows on him, Drona's son uttered a loud roar and became desirous of killing those great car-warriors.
49Remembering the death of his father, Ashvatthaman became furious with rage, getting down from his car, he made a desperate rush against his enemies.
50Taking up his bright shield decked with a thousand moons and his massive and celestial sword decked with god, the great Ashvatthaman rushed against the sons of Draupadi.
51Then that foremost of men, in that dreadful battle, struck Prativindhya in the abdomen at which the latter, O king, fell down lifeless on the Earth.
52Having pierced the son of Drona with a lance, the brave Sutasoma rushed at him with his uplifted sword.
53Ashvatthaman, however, cut off Sutasoma's hand holding the sword, and once more struck him on the back. Thereat Sutasoma dropped down dead.
54Taking up a car-wheel with his two hands, the brave Shatanika, the son of Nakula, violently struck Ashvatthaman on the breast.
55The great Ashvatthaman violently assailed Shatanika after he had discharged that carwheel. Exceedingly agitated, Nakula's son dropped down upon the earth, upon which Drona's son severed his head from his body.
56Then taking up a spiked bludgeon, Shrutakarman attacked Ashvatthaman. Furiously rushing at Drona's son, he struck him violently on the left part of his forehead.
57Ashvatthaman struck Shrutakarman with his excellent sword on the face. Senseless and his face disfigured, he dropped down dead on the Earth.
58At this noist, the heroic Shutakirti that great car-warrior, coming up made a downpour of arrows on Ashvatthaman.
59Counteracting those arrowy shower with his shield, Ashvatthaman sundered from his enemy's trunk his beautiful head bedecked with ear-rings.
60the destroyer of Bhishma, viz., the great Shikhandin, with all the Prabhadrakas, assailed the hero from every side with various sorts of Weapors. Shikhandin struck Ashvatthaman with an arrow in the midst of his two eyebrows.
61Worked up with anger at this, the powerful son of Drona, approached Shikhandin and cut him in two parts with his sword.
62Having killed Shikhandin, Ashvatthaman, filled with rage, rushed furiously against the other Prabhadrakas. He proceeded also against the residue of Virata's force.
63Gifted with great strength, Drona's son killed the sons, the grandsons, and the followers of Draupada, taking them out one after another.
64An expert in the use of the sword, Ashvatthaman then, rushing against other warriors, cut them down with his sword.
65The warriors in the Pandava camp saw that embodiment as representing Death-night, of black visage, and having bloody mouth and bloody eyes, wearing crimson garlands and smeared with crimson unguents, clad in a single piece of red cloth, with a noose in hand, and resembling an elderly lady, singing a dreadful song, and standing erect before their eyes, and about to lead away men and horses and elephant all bound in a strong rope.
66She appeared to take away various kinds of spirits, with disheveled hair and bound together in a chord, as also, O king, many powerful carwarriors divested of their weapons
67On previous days, ( sire the leading warriors, of the Pandava camp used to see in their dreams that figure carrying away the sleeping warriors and Drona's son striking them behind.
68The Pandava soldiers dreamt that lady and Drona's son every night from the day when the battle between the Kurus and the Pandavas first began.
69Assailed before by Destiny, they were now struck by Drona's son who terrified them all with the dreadful cries.
70Assailed by Destiny, and remembering the spectacle they had dreamt, the brave warriors of the Pandavas camp, identified it with what they now saw.
71At the noise made, hundreds and thousands of Pandava bowmen in the camp awoke from their sleep.
72Ashvatthaman cut of the legs of some, and the hips of others, and cut some in their back, moving about like the Destroyer himself let loose by Time.
73The Earth, O lord, was soon strewn with human beings that were disfigured or trampled down by elephants and horses.
74Many of them loudly cried-What is this?-Who is this one!-What is this noise?-Who is doing what?-While crying thus Drona's son killed them.
75That best of strikers, viz., the son of Drona, sent to the abode of Yama all those Pandus and Srinjayas who were deprived of armour and weapons.
76Terrified at that noise many got up from sleep. Stricken with fear, and beside themselves with sleep, those warriors seemed to disappear before the fury of Ashvatthaman.
77The thighs of many were paralysed and some were so stupefied that they lost their। energy. Crying and stricken with fear, they : began to kill on another.
78Drona's son once more mounted his car, and taking up his bow sent many with his arrows to Yama's abode.
79Other brave warriors and foremost of men, that got up from sleep, as they came towards Ashvatthaman, were killed before they could approach him and were thus given as victims to that Death-night.
80Crushing many with that best of cars, he moved through the encampment, and enshrouded his foes with repeated showers of arrows.
81Again with that beautiful shield of his, bedecked with a hundred moons, and with that sky-colored sword of his, he moved about amidst his enemics.
82Like an elephant agitating a large lake, Drona's son who cannot be checked in battle, agitated the camp of the Pandavas.
83Awaked by the noise, O king, many warriors, still possessed by sleep and fear ran hither and thither.
84Many cried and many uttered unmeaning jargon. Many could not secure their weapons and armour.
85The hairs of many were disheveled, and many could not recognise one another. Having got up from sleep, many fell down, fatigued; some walked purposely here and there.
86Breaking their chords, elephants and horses passed excreta and urine.
87Many huddled together, set up a great confusion, some stricken with fear, prostrated themselves on the Earth. The animals of the camp crushed them there.
88While the camp was in this state of confusion, Rakshasas, O king, cried aloud in joy, O Bharata-chief.
89That loud noise, O king, of the ghostly beings, filled all the points of the horizon and the sky.
90Hearing the piteous cried of elephants, horses, breaking their chords, rushed hither and thither, crushing the warriors in the camp.
91As those animals rushed here and there, the dust raised by them made the night doubly dark.
92When that thick darkness set in, the warriors in the camp became perfectly bewildered; fathers recognised not their sons, brothers recognised not their brothers.
93Elephants, striking riderless elephants, and horses, striking riderless horses, assailed and broke and crushed the people that stood in their way.
94Confused combatants rushed and killed one another, and felling those that stood in their way crushed them into pieces.
95Senseless and overcome with sleep, and covered with darkness, men, urged on by fate, killed their own comrades.
96The guards, living the gates in their charge, and those at duty at the outposts leaving their posts, fled away for their lives, senseless, and not knowing where they proceeded.
97They killed one another, the slayers, O lord, not recognising the killed. Assailed by fate, they cried after their fathers and sons.
98While they fled, leaving behind their friends and relatives, they called upon one another, mentioning their families and names.
99Uttering cries of lamentation others dropped down on the Earth. In the thick of the battle Drona's son, recognising them, killed them all.
100While being killed, other Kshatriyas lost their senses, and, stricken with fear, tried to fly away from the camps.
101Those men that tried to fly away from the camp for saving their lives wee killed by Kritavarman and Kripa at the gate.
102Having no weapons, instruments and armour, and with disheveled hair, they clasped their hands. Trembling with fear, they stood on the ground, The two Kuru-warriors. however, (who were on their cars) gave none an opportunity.
103None amongst those that escaped from the camp was allowed to go by those two wicked persons, viz., Kripa and Kritavarman.
104Then again for pleasing Drona's son, those two set fire to the Pandava camp in three places.
105When the camp was lighted, Ashvatthaman, O king, moved about sword in hand, and crushing his foes with great skill.
106Some of his brave enemies rushed furiously towards him and some ran here and there. That foremost of men, with his sword, deprived all of them of their lives.
107Filled with rage the brave son of Drona, struck down some of the warriors, cutting them in two with his sword like sesame stalks.
108The Earth, O Chief of Bharata was covered with the bodies of foremost of men, and horses and elephants huddled together and bewailing.
109When thousands of men had fallen down lifeless, numberless headless trunks stood up and fell down.
110Ashvatthaman, O Bharata, cut off arms, adorned with armlets and holding weapons, and heads, and things resembling trunks of elephants, and hands, and feet.
111The great son of Drona wounded the backs of some, cut off the heads of some, and caused some to retreat from the fight.
112He cut off some at the middle, and cut off the ears of others, and struck others on the shoulders, and pressed down the heads of some into their trunks.
113As Ashvatthaman moved about in this way killing thousands of men, the deep night became more dreadful for the darkness that set in.
114The Earth became terrible to look at, covered with thousands of human beings, dead and dying, and numberless horses and elephants.
115Severed by the angry son of Drona, his enemies dropped down on the Earth that was then covered with Yakshas and Rakshasas and rendered frightful with (broken) cars and killed horses and elephants.
116Some called upon their brothers, and some upon their fathers and some upon their sons. And some said'The son of Dhritarastra in anger could never perform such acts in battle as these which wicked Rakshasas have done during the hour of our sleep! It is only for the absence of the Parthas that this great destruction is going on!
117That son of Kunti who and Janarddana for his protector, is incapable of being defeated even by celestials. Asuras, Gandharvas. Yakshas, and Rakshasas.
118Devoted to Brahma, truthful in speech, selfcontrolled, and kind to all creatures, that son of Pritha, called Dhananjaya never killed one who is asieep, or one who is careless, or one who has thrown off his weapons, or one who joins his hands for protection, or one who is retreating, or one whose hairs have been disheveled.
119Alas, they are wicked Rakshasas, who are perpetrating such terrible acts upon ourselves!'-Saying so, many laid themselves down.
120The loud sound caused by the cries and groans of men stopped within a short time.
121The earth being drenched with blood, O king, that thick and dreadful dust soon disappeared.
122Thousands of men who were writhing in agnoy, stricken with anxiety, and filled with despair were killed by Ashvatthaman like Rudra killing living animals.
123Many who laid themselves down on the ground clasping one another, and many who tried to fly away, and many who tried to hide themselves, and many who fought, were all killed by the son of Drona.
124Burnt by fire and killed by Ashvatthaman, the men, beside themselves, killed one another.
125Before half the night was over, the son of Drona, O king, killed the large army of the Pandavas.
126That night, so terrible and destructive of men and elephants and horses filled with joy all creatures and range in darkness.
127Many Rakshasas and Pishachas were secn there, eating human flesh and drinking the blood.
128They dreadful, twany-colored, terrible, of adamantine teeth, and covered with blood. With matted locks on their heads, their thighs were long and massive; they had five fect, their stomachs were huge. were
129Their fingers were set backwards. They had harsh temper and ugly features, and their voice was loud and terrible. They had rows of tinkling bells tied to their persons. They had blue throats, they looked very frightful.
130High cruel and incapable of being looked at without fear, and hating nothing, they came there with their children and wives. Rakshasas of various forms that came there.
131Drinking the blood that flowed in streams, they were filled with joy and began to dance in separate parties. This is excellent!-This is pure! This is very sweet!'-these were the words they gave expression to.
132Having lived upon fat, marrow, bones and blood, other carnivorous creatures, began toe act the delicate parts of corpses. Others, drinking the fat that ran in streams, ran about naked over the field. Tens of thousands and millions of other carnivorous beings having different faces of great ferocity, and living upon dead flesh, came there. Grim and gigantic Rakshasas came there in numerous bands. Other ghostly creatures overjoyed with eating enough also came there in that dreadful carnage.
133When morning came, Ashvatthaman wanted to leave the camp. He was then covered with human blood, and he held of sword so firmly that his hand and sword, O Fing, becaine one.
134Having walked in the path of wicked warriors, Ashvatthaman, after that destruction, looked like the blazing fire at the end of the cycle, reducing all creatures to ashes.
135Having perpetrated that massacre according to his promise, and having trodden that untrodden way, Drona's son, O king, forgot his sorrow for the death of his father.
136The Pandavas camp, was perfectly calm when Drona's son had entered it in the night, because all the inmates were asleep. After the slaughter of the night, when all became once more quit, Ashvatthaman came out from it.
137Having come out of thc encampinent, the brave Ashvatthaman met his two companions and, filled with joy, communicated to them his achievement gladdening them, O king, by the news.
138Those two, in return, who always sought his good, gave him the pleasant news of how they also had killed thousands of Panchalas and Srinjayas at the gates.
139Thus did that night bring on the destruction of the Somakas who were carelessly sunk in sleep.
140The course of time, forsooth, is irresistible. Those who had rooted us out were themselves exterminated now."
141Dhritarashtra said “Why is it that great car-warriors, viz., the son of Drona, did not perform such an act before, although he had tried his best for conferring victory upon Duryodhana?
142Why did that bowmen do this after the death of the wretched Duryodhana? You should tell me all this!"
143Sanjaya said "Through fear of the Parthas, O descendant of Kuru, Ashvatthaman could not perform such a fear then! It was for the absence of the Partha and the intelligent Keshava as also of Satyaki, that Drona's son could achieve it.
144Who is there, not even excluding the lord Indra, that can kill them before these heroes? Besides, O king Ashvatthaman could achieve this only because the men were all asleep.
145Having caused that great destruction of the Pandava forces, those three great car-warriors, viz., Ashvatthaman and Kripa and Kritavarman, meeting together, said, — 'Good luck,'—His two companions congratulated Ashvatthaman, and embraced him. Joyfully the latter said:-'All the Panchalas, as also all the sons of Draupadi, have been killed. All the Somakas and that remnant of the Matsyas, have been killed by me.
146Crowned with success, let up soon go there where the king is! If the king be still alive, we will communicate to him this joyful news.'
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब द्रोणपुत्र, वह महारथी, इस प्रकार शत्रु के शिविर की ओर बढ़ा, तब क्या कृप और भोज (कृतवर्मा) भय से रुक गए?
2मुझे आशा है कि वे दोनों महारथी, नीच प्रहरियों द्वारा रोके जाने पर, अपने विपक्षियों को अजेय मानकर चुपचाप भाग तो नहीं गए।
3अथवा क्या उन्होंने शिविर, सोमकों और पाण्डवों का संहार करके, युद्ध करते हुए ही उस परम यशस्वी मार्ग का अनुसरण किया जिस पर दुर्योधन गया है?
4क्या वे वीर पाञ्चालों द्वारा मारे जाकर नंगी पृथ्वी पर सो रहे हैं? क्या उन्होंने कोई पराक्रम किया? हे सञ्जय, मुझे यह सब बताओ।
5सञ्जय ने कहा — जब महान् द्रोणपुत्र शिविर की ओर बढ़ा, तब कृप और कृतवर्मा द्वार पर प्रतीक्षा करते रहे।
6उन्हें कार्य के लिए उद्यत देखकर अश्वत्थामा अत्यन्त हर्षित हुआ और हे राजन्, धीमे स्वर में उनसे बोला — 'यदि तुम दोनों प्रयत्न करो, तो समस्त क्षत्रियों का उन्मूलन कर सकते हो।
7फिर इस (पाण्डव) सेना के अवशेष के विषय में क्या कहूँ, विशेषकर जब वह सोई हुई है।
8मैं शिविर में प्रवेश करके यम के समान विचरण करूँगा। मुझे विश्वास है कि तुम दोनों ऐसा करोगे कि कोई मनुष्य जीवित न बच सके।'
9ऐसा कहकर द्रोणपुत्र पार्थों के विशाल शिविर में घुसा। निर्भय होकर उसने ऐसे स्थान से प्रवेश किया जहाँ कोई द्वार न था।
10शिविर में प्रवेश करके वह महावीर, चिह्नों के सहारे मार्ग पाता हुआ, अत्यन्त धीरे-धीरे धृष्टद्युम्न के आवास की ओर बढ़ा।
11महान् पराक्रम दिखाकर पाञ्चाल युद्ध में अत्यन्त थक चुके थे। वे निश्चिन्त होकर एक साथ, एक-दूसरे के पास सो रहे थे।
12हे भरतश्रेष्ठ, धृष्टद्युम्न के कक्ष में घुसकर द्रोणपुत्र ने पाञ्चालराजकुमार को अपने सामने शय्या पर सोया हुआ देखा।
13वह बहुमूल्य और उत्तम शय्या पर बिछी सुन्दर रेशमी चादर पर लेटा था। उस शय्या पर उत्तम पुष्पमालाएँ बिखरी थीं और वह धूप के चूर्ण से सुगन्धित थी।
14अपनी शय्या पर विश्वासपूर्वक और निर्भय सोया हुआ वह महात्मा राजकुमार अश्वत्थामा की ठोकर पाकर जाग उठा।
15उस ठोकर का अनुभव करके युद्ध में अजेय वह महान् राजकुमार उठ खड़ा हुआ और उसने अपने सामने खड़े द्रोणपुत्र को पहचान लिया।
16वह शय्या से उठ ही रहा था कि महाबली अश्वत्थामा ने उसके सिर के बालों से पकड़कर अपने हाथों से उसे पृथ्वी पर दबाना आरम्भ किया।
17इस प्रकार अश्वत्थामा द्वारा बलपूर्वक दबाए जाने पर वह राजकुमार भय से तथा निद्रा के कारण उस समय अपना बल प्रकट न कर सका।
18हे राजन्, अपने शिकार के चीखते रहने पर भी द्रोणपुत्र ने उसके गले और छाती दोनों पर पैर से प्रहार करते हुए उसे पशु के समान मारने का प्रयत्न किया।
19पाञ्चालराजकुमार ने अपने नाखूनों से अश्वत्थामा को नोच डाला और अन्ततः धीरे से कहा — 'हे आचार्यपुत्र, मुझे शस्त्र से मारो, विलम्ब मत करो। हे नरश्रेष्ठ, तुम्हारे द्वारा मुझे पुण्यलोकों की प्राप्ति हो।'
20इतना कहकर वह शत्रुहन्ता, अर्थात् पाञ्चालराज का पुत्र, उस महावीर द्वारा पीड़ित होकर मौन हो गया।
21उसके वे अस्पष्ट शब्द सुनकर द्रोणपुत्र ने कहा — 'हे अपने कुल के कलंक, गुरु का वध करने वालों के लिए कोई लोक नहीं है। इसीलिए, हे दुष्ट, तू किसी शस्त्र से मारे जाने योग्य नहीं है।'
22ऐसा कहते हुए क्रोध से भरे अश्वत्थामा ने अपनी एड़ियों से उसके मर्मस्थलों पर प्रहार करना आरम्भ किया और मतवाले हाथी को मारते हुए सिंह के समान अपने शत्रु का वध कर डाला।
23हे राजन्, वध किए जाते समय उस वीर की चीखों से उसके शिविर में स्थित उसकी स्त्रियाँ और प्रहरी सब जाग उठे।
24किसी को अलौकिक बल से राजकुमार को कुचलते देखकर उन्होंने उस आक्रमणकारी को कोई अमानवीय प्राणी समझा और इसलिए भय से कोई शब्द न किया।
25इस प्रकार उसे यमलोक भेजकर महातेजस्वी अश्वत्थामा बाहर निकला और अपने सुन्दर रथ पर चढ़कर वहाँ ठहरा।
26हे राजन्, धृष्टद्युम्न के शिविर से निकलकर अश्वत्थामा ने अपनी गर्जनाओं से समस्त दिशाओं को गुँजा दिया और फिर अपने शत्रुओं के वध के लिए रथ पर सवार होकर शिविर के अन्य भागों की ओर बढ़ा।
27वह महारथी द्रोणपुत्र चला जाने पर स्त्रियाँ और समस्त प्रहरी विलाप करने लगे।
28अपने स्वामी को मारा गया देखकर धृष्टद्युम्न की समस्त पत्नियाँ शोक से उच्च स्वर में रोने लगीं।
29उनका विलाप सुनकर अनेक बलवान् क्षत्रिय जागकर कवच धारण कर उस विलाप का कारण पूछने वहाँ आए।
30अश्वत्थामा को देखकर भयभीत हुई वे स्त्रियाँ करुण स्वर में उन पुरुषों से बिना विलम्ब उसका पीछा करने के लिए कहने लगीं।
31उन्होंने कहा — हम नहीं जानतीं कि वह राक्षस है या मनुष्य। पाञ्चालराज का वध करके वह वहाँ खड़ा है।
32तब उन श्रेष्ठ योद्धाओं ने सहसा द्रोणपुत्र को घेर लिया। उसने रुद्रास्त्र से उन सबका वध कर डाला।
33धृष्टद्युम्न और उसके उन समस्त अनुचरों का वध करके उसने उत्तमौजा को अपनी शय्या पर सोया हुआ देखा।
34उसके गले और छाती पर पैर से प्रहार करके द्रोणपुत्र ने उस महावीर का भी वध कर दिया, जबकि वह अत्यन्त पीड़ा भोगता रहा।
35वहाँ आकर और अपने साथी को राक्षस द्वारा मारा गया समझकर युधामन्यु ने शीघ्र ही गदा से द्रोणपुत्र की छाती पर प्रहार किया।
36अश्वत्थामा ने उसकी ओर झपटकर उसे पकड़ लिया, भूमि पर पटक दिया और उसके चीखते रहने पर भी पशु के समान उसका वध कर दिया।
37इस प्रकार युधामन्यु का वध करके वह वीर राजा के उन अन्य रथियों की ओर बढ़ा, जो सब सोए हुए थे।
38उसने उन काँपते हुए वीरों को यज्ञ के पशुओं के समान मार डाला। फिर तलवार उठाकर उसने और भी अनेकों का वध किया।
39शिविर के भिन्न-भिन्न मार्गों पर एक के बाद एक बढ़ते हुए खड्गविद्या में निपुण अश्वत्थामा ने अनेक गुल्मों को देखा और उनमें सोए हुए निःशस्त्र तथा बँधे हुए योद्धाओं का तत्काल वध कर दिया।
40उस उत्तम खड्ग से उसने योद्धाओं, घोड़ों और हाथियों को काट डाला। रक्त से नहाया हुआ वह स्वयं काल के समान प्रतीत होता था, मानो उन्हीं के द्वारा नियुक्त हो।
41अपने खड्ग के बारम्बार प्रहारों से शत्रुओं को कँपाते हुए अश्वत्थामा रक्त से लथपथ हो गया।
42रक्त से लथपथ और जलती हुई तलवार लिए हुए युद्ध में विचरते समय उसका रूप अत्यन्त भयंकर और अलौकिक हो गया।
43हे कुरुवीर, जो निद्रा से जागे, वे सुनाई देने वाले उस महाशब्द से मूढ़ हो गए। द्रोणपुत्र को देखकर वे एक-दूसरे का मुख ताकने लगे और भय से काँपने लगे।
44उस शत्रुमर्दन का रूप देखकर उन क्षत्रियों ने उसे राक्षस समझा और अपनी आँखें मूँद लीं।
45भयंकर रूप वाला वह साक्षात् यम के समान शिविर में विचरता रहा और अन्त में उसने द्रौपदी के पुत्रों तथा शेष बचे सोमकों को देखा।
46उस कोलाहल से भयभीत होकर और यह जानकर कि धृष्टद्युम्न मारा गया, वे महारथी, अर्थात् द्रौपदी के पुत्र, धनुष धारण कर द्रोणपुत्र पर बाण चलाने लगे।
47उनके शब्द से जागकर शिखण्डी को आगे रखकर प्रभद्रक द्रोणपुत्र पर बाणों से प्रहार करने लगे।
48उन्हें अपने ऊपर बाण छोड़ते देखकर द्रोणपुत्र ने महान् गर्जना की और उन महारथियों का वध करने की इच्छा की।
49अपने पिता की मृत्यु स्मरण कर अश्वत्थामा क्रोध से अत्यन्त उग्र हो उठा और रथ से उतरकर उसने अपने शत्रुओं पर प्राणघातक आक्रमण किया।
50सहस्र चन्द्रमाओं से अलंकृत अपनी उज्ज्वल ढाल और स्वर्णजटित विशाल दिव्य खड्ग लेकर महाबली अश्वत्थामा द्रौपदी के पुत्रों पर टूट पड़ा।
51तब उस भयंकर युद्ध में उस नरश्रेष्ठ ने प्रतिविन्ध्य के उदर पर प्रहार किया, जिससे हे राजन्, वह निष्प्राण होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
52वीर सुतसोम ने भाले से द्रोणपुत्र को बींधकर उठी हुई तलवार लिए उस पर आक्रमण किया।
53किन्तु अश्वत्थामा ने तलवार थामे हुए सुतसोम के हाथ को काट डाला और फिर उसकी पीठ पर प्रहार किया। इससे सुतसोम मरकर गिर पड़ा।
54नकुल के पुत्र वीर शतानीक ने दोनों हाथों से रथ का पहिया उठाकर अश्वत्थामा की छाती पर वेग से प्रहार किया।
55वह रथचक्र छोड़ चुकने के पश्चात् महाबली अश्वत्थामा ने शतानीक पर तीव्र आक्रमण किया। अत्यन्त व्याकुल होकर नकुलपुत्र पृथ्वी पर गिर पड़ा, जिस पर द्रोणपुत्र ने उसका सिर धड़ से अलग कर दिया।
56तब श्रुतकर्मा ने कँटीला मुद्गर उठाकर अश्वत्थामा पर आक्रमण किया। क्रोध से द्रोणपुत्र पर झपटकर उसने उसके ललाट के बाएँ भाग पर वेग से प्रहार किया।
57अश्वत्थामा ने अपने उत्तम खड्ग से श्रुतकर्मा के मुख पर प्रहार किया। मूर्च्छित और विकृत मुख वाला वह मरकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
58इस कोलाहल पर वीर श्रुतकीर्ति, वह महारथी, वहाँ आकर अश्वत्थामा पर बाणों की वर्षा करने लगा।
59अपनी ढाल से उस बाणवर्षा को रोककर अश्वत्थामा ने अपने शत्रु के धड़ से कुण्डलों से सुशोभित उसका सुन्दर सिर काट डाला।
60भीष्म के संहारक, अर्थात् महाबली शिखण्डी ने समस्त प्रभद्रकों के साथ उस वीर पर चारों ओर से नाना प्रकार के अस्त्रों से प्रहार किया। शिखण्डी ने अश्वत्थामा की दोनों भौंहों के बीच बाण मारा।
61इस पर क्रोध से भरकर बलवान् द्रोणपुत्र शिखण्डी के पास पहुँचा और उसने अपनी तलवार से उसके दो टुकड़े कर डाले।
62शिखण्डी का वध करके क्रोध से भरा अश्वत्थामा अन्य प्रभद्रकों पर उग्रता से टूट पड़ा। वह विराट की शेष सेना पर भी चढ़ आया।
63महान् बल से सम्पन्न द्रोणपुत्र ने द्रुपद के पुत्रों, पौत्रों और अनुचरों को एक-एक करके चुन-चुनकर मार डाला।
64खड्गविद्या में निपुण अश्वत्थामा ने तब अन्य योद्धाओं पर झपटकर उन्हें अपनी तलवार से काट गिराया।
65पाण्डव शिविर के योद्धाओं ने कालरात्रि की वह मूर्ति देखी — काले मुख वाली, रक्तरंजित मुख और रक्तवर्ण नेत्रों वाली, लाल मालाएँ पहने और लाल अंगराग लगाए, एक ही लाल वस्त्र धारण किए, हाथ में पाश लिए, वृद्धा स्त्री के समान दीखती हुई, भयंकर गीत गाती हुई, उनकी आँखों के सामने खड़ी हुई और मनुष्यों, घोड़ों तथा हाथियों को दृढ़ रस्सी में बाँधकर ले जाने को उद्यत।
66वह बिखरे केशों वाले और एक ही रस्सी में एक साथ बँधे नाना प्रकार के प्रेतों को, तथा हे राजन्, शस्त्रहीन किए गए अनेक बलवान् महारथियों को भी ले जाती हुई प्रतीत होती थी।
67हे तात, पहले के दिनों में पाण्डव शिविर के प्रमुख योद्धा स्वप्न में उसी आकृति को सोए हुए योद्धाओं को ले जाते और द्रोणपुत्र को पीछे से उन पर प्रहार करते देखा करते थे।
68जिस दिन से कुरुओं और पाण्डवों का युद्ध आरम्भ हुआ, उसी दिन से पाण्डव सैनिक प्रत्येक रात्रि उस स्त्री और द्रोणपुत्र का स्वप्न देखते थे।
69पहले ही दैव से आक्रान्त वे अब द्रोणपुत्र द्वारा मारे जा रहे थे, जिसने भयंकर गर्जनाओं से उन सबको त्रस्त कर दिया।
70दैव से आक्रान्त होकर और स्वप्न में देखे उस दृश्य का स्मरण कर पाण्डव शिविर के वीर योद्धाओं ने उसे उसी के समान पाया जो वे अब देख रहे थे।
71उस कोलाहल से शिविर में सैकड़ों और सहस्रों पाण्डव धनुर्धर निद्रा से जाग उठे।
72काल के द्वारा छोड़े गए साक्षात् संहारक के समान विचरते हुए अश्वत्थामा ने किसी के पैर काटे, किसी की कमर, और किसी को पीठ पर काट डाला।
73हे प्रभो, शीघ्र ही पृथ्वी उन मनुष्यों से पट गई जो विकृत कर दिए गए थे अथवा हाथियों और घोड़ों से कुचल दिए गए थे।
74उनमें से अनेक ऊँचे स्वर में चिल्लाए — 'यह क्या है? यह कौन है? यह कोलाहल कैसा? कौन क्या कर रहा है?' — इस प्रकार चिल्लाते हुए ही द्रोणपुत्र ने उनका वध कर दिया।
75उस प्रहारियों में श्रेष्ठ, अर्थात् द्रोणपुत्र ने उन समस्त पाण्डवों और सृञ्जयों को, जो कवच और शस्त्रों से रहित थे, यमलोक भेज दिया।
76उस कोलाहल से भयभीत होकर अनेक निद्रा से उठ बैठे। भय से पीड़ित और निद्रा से अचेत वे योद्धा अश्वत्थामा के प्रकोप के सामने मानो लुप्त होते जा रहे थे।
77अनेकों की जाँघें जड़ हो गईं और कुछ ऐसे मूढ़ हो गए कि उनका उत्साह ही जाता रहा। चीखते हुए और भय से पीड़ित वे परस्पर ही एक-दूसरे का वध करने लगे।
78द्रोणपुत्र पुनः अपने रथ पर चढ़ा और धनुष उठाकर उसने अपने बाणों से अनेकों को यमलोक भेज दिया।
79निद्रा से उठे हुए अन्य वीर योद्धा और नरश्रेष्ठ ज्यों ही अश्वत्थामा की ओर आए, त्यों ही उसके निकट पहुँचने से पूर्व ही मार डाले गए और इस प्रकार उस कालरात्रि को बलि के रूप में अर्पित हो गए।
80उस श्रेष्ठ रथ से अनेकों को कुचलते हुए वह शिविर में घूमता रहा और बारम्बार बाणवर्षा से अपने शत्रुओं को आच्छादित करता रहा।
81फिर सौ चन्द्रमाओं से अलंकृत अपनी उस सुन्दर ढाल और आकाश के रंग वाली अपनी उस तलवार के साथ वह अपने शत्रुओं के बीच विचरता रहा।
82विशाल सरोवर को मथते हुए हाथी के समान युद्ध में अवरुद्ध न किए जा सकने वाले द्रोणपुत्र ने पाण्डवों के शिविर को मथ डाला।
83हे राजन्, उस कोलाहल से जागे हुए अनेक योद्धा, अब भी निद्रा और भय से ग्रस्त, इधर-उधर भागने लगे।
84अनेक चीख उठे और अनेक अर्थहीन बकवास करने लगे। अनेक अपने शस्त्र और कवच तक न सँभाल सके।
85अनेकों के केश बिखरे हुए थे और अनेक एक-दूसरे को पहचान तक न सके। निद्रा से उठकर अनेक थककर गिर पड़े; कुछ जान-बूझकर इधर-उधर चलते रहे।
86अपनी रस्सियाँ तोड़कर हाथी और घोड़े मल-मूत्र त्यागने लगे।
87अनेक एक साथ सिमटकर महान् कोलाहल मचाने लगे; कुछ भय से पीड़ित होकर पृथ्वी पर लोट गए। शिविर के पशुओं ने उन्हें वहीं कुचल डाला।
88हे राजन्, हे भरतश्रेष्ठ, शिविर के इस प्रकार व्याकुल होने पर राक्षस हर्ष से उच्च स्वर में चीत्कार करने लगे।
89हे राजन्, उन प्रेतगणों का वह महाशब्द समस्त दिशाओं और आकाश को भर गया।
90उन करुण चीत्कारों को सुनकर हाथी और घोड़े अपनी रस्सियाँ तोड़कर इधर-उधर दौड़े और शिविर के योद्धाओं को कुचलने लगे।
91वे पशु जब इधर-उधर दौड़े, तब उनके द्वारा उड़ाई गई धूल ने रात्रि को दुगुना अन्धकारमय कर दिया।
92जब वह घोर अन्धकार छा गया, तब शिविर के योद्धा पूर्णतः मोहग्रस्त हो गए; पिता अपने पुत्रों को न पहचान सके, भाई अपने भाइयों को न पहचान सके।
93हाथी बिना सवार के हाथियों से टकराते और घोड़े बिना सवार के घोड़ों से टकराते हुए मार्ग में खड़े लोगों पर टूट पड़े, उन्हें तोड़ा और कुचल डाला।
94मोहग्रस्त योद्धा दौड़ते हुए एक-दूसरे का वध करने लगे और मार्ग में खड़े लोगों को गिराकर उनके टुकड़े-टुकड़े कर डाले।
95अचेत, निद्रा से अभिभूत और अन्धकार से आच्छादित मनुष्यों ने दैव से प्रेरित होकर अपने ही साथियों का वध किया।
96प्रहरी अपने अधीन द्वारों को छोड़कर और चौकियों पर नियुक्त लोग अपने स्थान छोड़कर प्राण बचाने के लिए भाग गए — अचेत, और यह न जानते हुए कि वे किधर जा रहे हैं।
97हे प्रभो, वे एक-दूसरे का वध करते रहे; मारने वाले मारे जाने वालों को पहचानते तक न थे। दैव से आक्रान्त होकर वे अपने पिताओं और पुत्रों को पुकारते रहे।
98अपने मित्रों और सम्बन्धियों को पीछे छोड़कर भागते समय वे अपने कुल और नाम बताते हुए एक-दूसरे को पुकारते रहे।
99दूसरे विलाप करते हुए पृथ्वी पर गिर पड़े। उस घोर संग्राम के बीच द्रोणपुत्र ने उन्हें पहचानकर उन सबका वध कर दिया।
100मारे जाते समय अन्य क्षत्रिय अपनी सुध-बुध खो बैठे और भय से पीड़ित होकर शिविरों से भाग निकलने का प्रयत्न करने लगे।
101जो लोग प्राण बचाने के लिए शिविर से भागने का प्रयत्न कर रहे थे, उन्हें कृतवर्मा और कृप ने द्वार पर ही मार डाला।
102शस्त्र, साधन और कवच से रहित तथा बिखरे केशों वाले वे हाथ जोड़े खड़े थे। भय से काँपते हुए वे भूमि पर खड़े रहे। किन्तु उन दोनों कुरुयोद्धाओं ने (जो अपने रथों पर थे) किसी को अवसर न दिया।
103शिविर से निकल भागे हुओं में से किसी को भी उन दोनों दुष्टों, अर्थात् कृप और कृतवर्मा ने जाने न दिया।
104फिर द्रोणपुत्र को प्रसन्न करने के लिए उन दोनों ने पाण्डवों के शिविर में तीन स्थानों पर आग लगा दी।
105हे राजन्, शिविर के प्रकाशित हो जाने पर अश्वत्थामा हाथ में तलवार लिए विचरता रहा और महान् कौशल से अपने शत्रुओं को कुचलता रहा।
106उसके कुछ वीर शत्रु क्रोध से उसकी ओर झपटे और कुछ इधर-उधर भागे। उस नरश्रेष्ठ ने अपनी तलवार से उन सबके प्राण हर लिए।
107क्रोध से भरे वीर द्रोणपुत्र ने कुछ योद्धाओं को अपनी तलवार से तिल के डंठलों के समान दो टुकड़े करके गिरा दिया।
108हे भरतश्रेष्ठ, पृथ्वी नरश्रेष्ठों के शवों से तथा एक साथ सिमटे और चीत्कार करते घोड़ों और हाथियों से पट गई।
109जब सहस्रों मनुष्य निष्प्राण होकर गिर पड़े, तब असंख्य कबन्ध उठ खड़े हुए और फिर गिर पड़े।
110हे भरतश्रेष्ठ, अश्वत्थामा ने अंगदों से अलंकृत और शस्त्र थामे भुजाएँ, सिर, हाथियों की सूँड़ के समान वस्तुएँ, हाथ और पैर काट डाले।
111महाबली द्रोणपुत्र ने किसी की पीठ घायल की, किसी का सिर काटा और किसी को युद्ध से पीछे हटने पर विवश किया।
112उसने किसी को बीच से काट डाला, किसी के कान काटे, किसी के कन्धों पर प्रहार किया और किसी का सिर उसके धड़ में धँसा दिया।
113इस प्रकार सहस्रों मनुष्यों का वध करते हुए अश्वत्थामा के विचरण करते समय छाए हुए अन्धकार से वह गहन रात्रि और भी भयंकर हो गई।
114मरे हुए और मरणासन्न सहस्रों मनुष्यों तथा असंख्य घोड़ों और हाथियों से ढकी पृथ्वी देखने में भयंकर हो गई।
115क्रुद्ध द्रोणपुत्र द्वारा काटे जाकर उसके शत्रु उस पृथ्वी पर गिर पड़े, जो उस समय यक्षों और राक्षसों से भरी थी और (टूटे) रथों तथा मरे हुए घोड़ों और हाथियों से भयावह बनी हुई थी।
116कोई अपने भाइयों को पुकारता, कोई अपने पिताओं को और कोई अपने पुत्रों को। और कुछ ने कहा — 'धृतराष्ट्र का पुत्र क्रोध में भी युद्ध में ऐसे कर्म कभी न कर सकता, जैसे ये दुष्ट राक्षस हमारी निद्रा के समय कर रहे हैं! यह महान् संहार केवल पार्थों की अनुपस्थिति के कारण ही हो रहा है!
117कुन्ती का वह पुत्र, जिसका रक्षक जनार्दन है, देवताओं, असुरों, गन्धर्वों, यक्षों और राक्षसों द्वारा भी पराजित नहीं किया जा सकता।
118ब्रह्म में निष्ठा रखने वाला, सत्यवादी, जितेन्द्रिय और समस्त प्राणियों पर दयालु पृथा का वह पुत्र, जिसे धनञ्जय कहते हैं, सोए हुए, असावधान, शस्त्र त्याग चुके, रक्षा के लिए हाथ जोड़े हुए, पीछे हटते हुए अथवा जिसके केश बिखर गए हों — ऐसे किसी का वध कभी नहीं करता।
119हाय, ये दुष्ट राक्षस ही हैं, जो हम पर ऐसे भयंकर कर्म कर रहे हैं!' — ऐसा कहकर अनेक लोग वहीं लेट गए।
120मनुष्यों की चीखों और कराहों से उत्पन्न वह महाशब्द थोड़े ही समय में शान्त हो गया।
121हे राजन्, पृथ्वी के रक्त से भीग जाने पर वह घनी और भयंकर धूल शीघ्र ही मिट गई।
122वेदना से तड़पते, चिन्ता से पीड़ित और निराशा से भरे सहस्रों मनुष्यों का अश्वत्थामा ने वैसे ही वध किया, जैसे रुद्र जीवित पशुओं का वध करते हैं।
123जो एक-दूसरे से लिपटकर भूमि पर पड़े रहे, जो भागने का प्रयत्न करते रहे, जो छिपने का प्रयत्न करते रहे और जो लड़े — उन सबका द्रोणपुत्र ने वध कर दिया।
124अग्नि से जलते और अश्वत्थामा द्वारा मारे जाते हुए वे मनुष्य आपे से बाहर होकर एक-दूसरे का वध करने लगे।
125हे राजन्, आधी रात बीतने से पूर्व ही द्रोणपुत्र ने पाण्डवों की विशाल सेना का संहार कर डाला।
126मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों का संहार करने वाली वह अत्यन्त भयंकर रात्रि अन्धकार में विचरने वाले समस्त प्राणियों को हर्ष से भर गई।
127वहाँ अनेक राक्षस और पिशाच मनुष्यों का माँस खाते और रक्त पीते देखे गए।
128वे भयंकर, पिंगलवर्ण, वज्र के समान दाँतों वाले और रक्त से लिपटे हुए थे। उनके सिरों पर जटाएँ थीं, उनकी जाँघें लम्बी और विशाल थीं; उनके पाँच पैर थे और उनके पेट विकराल थे।
129उनकी उँगलियाँ उलटी ओर मुड़ी थीं। उनका स्वभाव कठोर और रूप कुरूप था, तथा उनका स्वर उच्च और भयंकर था। उनके शरीरों में बजती हुई घंटियों की पंक्तियाँ बँधी थीं। उनके कण्ठ नीले थे और वे देखने में अत्यन्त भयावह थे।
130अत्यन्त क्रूर, भय के बिना जिनकी ओर देखा भी न जा सके, और किसी वस्तु से घृणा न करने वाले वे अपने बच्चों और स्त्रियों सहित वहाँ आए। नाना रूपों वाले राक्षस वहाँ आए।
131धाराओं में बहते रक्त को पीकर वे हर्ष से भर गए और अलग-अलग टोलियों में नाचने लगे। 'यह उत्तम है! यह शुद्ध है! यह अत्यन्त मधुर है!' — ये ही वचन वे कहते रहे।
132चर्बी, मज्जा, अस्थि और रक्त पर जीवन बिताने वाले अन्य माँसभक्षी प्राणी शवों के कोमल अंगों को खाने लगे। दूसरे धाराओं में बहती चर्बी पीते हुए नंगे ही रणभूमि पर दौड़ते रहे। महाभयंकर, भिन्न-भिन्न मुखों वाले और मुर्दा माँस पर जीने वाले दसियों सहस्र और लाखों अन्य माँसभक्षी प्राणी वहाँ आए। विकराल और विशालकाय राक्षस अनेक झुण्डों में वहाँ आए। भरपेट खाने से अत्यन्त हर्षित अन्य प्रेतगण भी उस भयंकर संहार में वहाँ आए।
133प्रातःकाल होने पर अश्वत्थामा ने शिविर छोड़ना चाहा। वह उस समय मनुष्यों के रक्त से लिपटा हुआ था और उसने अपनी तलवार इतनी दृढ़ता से पकड़ रखी थी कि हे राजन्, उसका हाथ और तलवार एक ही हो गए थे।
134दुष्ट योद्धाओं के मार्ग पर चलकर उस संहार के पश्चात् अश्वत्थामा कल्प के अन्त में समस्त प्राणियों को भस्म कर देने वाली प्रज्वलित अग्नि के समान प्रतीत हुआ।
135अपनी प्रतिज्ञा के अनुसार वह संहार करके और उस अगम्य मार्ग पर चलकर, हे राजन्, द्रोणपुत्र अपने पिता की मृत्यु का शोक भूल गया।
136जब द्रोणपुत्र रात्रि में पाण्डवों के शिविर में घुसा था, तब वह पूर्णतः शान्त था, क्योंकि उसके सब निवासी सो रहे थे। रात्रि के उस संहार के पश्चात् जब सब फिर शान्त हो गया, तब अश्वत्थामा उससे बाहर निकला।
137शिविर से बाहर निकलकर वीर अश्वत्थामा अपने दोनों साथियों से मिला और हर्ष से भरकर, हे राजन्, उस समाचार से उन्हें आनन्दित करते हुए उसने उन्हें अपना पराक्रम सुनाया।
138बदले में उन दोनों ने, जो सदा उसका हित चाहते थे, उसे यह सुखद समाचार दिया कि उन्होंने भी द्वारों पर सहस्रों पाञ्चालों और सृञ्जयों का वध किया है।
139इस प्रकार उस रात्रि ने असावधान होकर निद्रा में डूबे सोमकों का विनाश ला दिया।
140निश्चय ही काल की गति अनिवार्य है। जिन्होंने हमारा उन्मूलन किया था, वे स्वयं अब उन्मूलित हो गए।"
141धृतराष्ट्र ने कहा — वह महारथी, अर्थात् द्रोणपुत्र, ऐसा कर्म पहले क्यों न कर सका, यद्यपि उसने दुर्योधन को विजय दिलाने के लिए अपना पूरा प्रयत्न किया था?
142उस धनुर्धर ने यह कर्म अभागे दुर्योधन की मृत्यु के पश्चात् ही क्यों किया? तुम मुझे यह सब बताओ।"
143सञ्जय ने कहा — हे कुरुनन्दन, पार्थों के भय से अश्वत्थामा उस समय ऐसा पराक्रम न कर सका! पार्थ, बुद्धिमान् केशव तथा सात्यकि की अनुपस्थिति के कारण ही द्रोणपुत्र यह कर सका।
144ऐसा कौन है, स्वयं इन्द्र को भी छोड़कर नहीं, जो इन वीरों के सामने उनका वध कर सके? इसके अतिरिक्त, हे राजन्, अश्वत्थामा यह इसीलिए कर सका कि वे सब मनुष्य सोए हुए थे।
145पाण्डव सेनाओं का वह महान् संहार करके वे तीनों महारथी, अर्थात् अश्वत्थामा, कृप और कृतवर्मा, एक साथ मिलकर बोले — 'सौभाग्य है!' उसके दोनों साथियों ने अश्वत्थामा को बधाई दी और उसका आलिंगन किया। तब उसने हर्षपूर्वक कहा — 'समस्त पाञ्चाल तथा द्रौपदी के समस्त पुत्र मारे जा चुके हैं। समस्त सोमक और मत्स्यों के वे अवशेष भी मेरे द्वारा मारे जा चुके हैं।
146सफलता से मण्डित होकर अब हम शीघ्र वहाँ चलें जहाँ राजा हैं! यदि राजा अब भी जीवित हों, तो हम उन्हें यह हर्ष का समाचार सुनाएँगे।'
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — जब द्रोणपुत्र, ती महारथी, यसरी शत्रुको शिविरतर्फ अघि बढे, तब के कृप र भोज (कृतवर्मा) भयले रोकिए?
2मलाई आशा छ कि ती दुवै महारथी, नीच प्रहरीहरूद्वारा रोकिँदा, आफ्ना विपक्षीलाई अजेय ठानेर चुपचाप भागेनन् होला।
3अथवा के तिनीहरूले शिविर, सोमक र पाण्डवहरूको संहार गरेर, युद्ध गर्दागर्दै त्यही परम यशस्वी मार्गको अनुसरण गरे जुन मार्गबाट दुर्योधन गएका छन्?
4के ती वीरहरू पाञ्चालहरूद्वारा मारिएर नाङ्गो पृथ्वीमा सुतिरहेका छन्? के तिनीहरूले कुनै पराक्रम गरे? हे सञ्जय, मलाई यो सबै भन।
5सञ्जयले भने — जब महान् द्रोणपुत्र शिविरतर्फ अघि बढे, तब कृप र कृतवर्मा ढोकामा पर्खिरहे।
6तिनीहरूलाई कार्यका लागि तत्पर देखेर अश्वत्थामा अत्यन्त हर्षित भए र हे राजन्, बिस्तारै तिनीहरूलाई भने — 'यदि तिमी दुवैले प्रयत्न गर्यौ भने, सम्पूर्ण क्षत्रियको उन्मूलन गर्न सक्छौ।
7त्यसैले यस (पाण्डव) सेनाको अवशेषको विषयमा के भनूँ, विशेषगरी जब त्यो सुतिरहेको छ।
8म शिविरमा प्रवेश गरेर यमझैँ विचरण गर्नेछु। मलाई विश्वास छ कि तिमी दुवैले यस्तो गर्नेछौ कि कुनै मनुष्य जीवित उम्कन नसकोस्।'
9यसो भनेर द्रोणपुत्र पार्थहरूको विशाल शिविरभित्र पसे। निर्भय भएर उनले त्यस्तो ठाउँबाट प्रवेश गरे जहाँ कुनै ढोका थिएन।
10शिविरमा प्रवेश गरेर ती महावीर, चिह्नहरूको सहायताले बाटो पहिल्याउँदै, अत्यन्त बिस्तारै धृष्टद्युम्नको आवासतर्फ अघि बढे।
11महान् पराक्रम देखाएर पाञ्चालहरू युद्धमा अत्यन्त थाकिसकेका थिए। तिनीहरू निश्चिन्त भई एकसाथ, एकअर्काको छेउमा सुतिरहेका थिए।
12हे भरतश्रेष्ठ, धृष्टद्युम्नको कक्षमा पसेर द्रोणपुत्रले पाञ्चालराजकुमारलाई आफ्नो अगाडि शय्यामा सुतिरहेको देखे।
13उनी बहुमूल्य र उत्तम शय्यामा ओछ्याइएको सुन्दर रेशमी चादरमा पल्टिएका थिए। त्यस शय्यामा उत्तम पुष्पमालाहरू छरिएका थिए र त्यो धूपको चूर्णले सुगन्धित थियो।
14आफ्नो शय्यामा विश्वासपूर्वक र निर्भय सुतिरहेका ती महात्मा राजकुमार अश्वत्थामाको लात खाएर ब्युँझे।
15त्यो लात महसुस गरेर युद्धमा अजेय ती महान् राजकुमार उठे र आफ्नो अगाडि उभिएका द्रोणपुत्रलाई चिने।
16उनी शय्याबाट उठ्दै मात्र थिए, महाबली अश्वत्थामाले तिनको टाउकाको कपाल समातेर आफ्ना हातले तिनलाई पृथ्वीमा थिच्न थाले।
17यसरी अश्वत्थामाद्वारा ठूलो बलले थिचिँदा ती राजकुमारले भय र निद्राका कारण त्यस बेला आफ्नो बल प्रकट गर्न सकेनन्।
18हे राजन्, आफ्नो सिकार चिच्याइरहँदा पनि द्रोणपुत्रले तिनको घाँटी र छाती दुवैमा खुट्टाले प्रहार गर्दै तिनलाई पशुझैँ मार्ने प्रयत्न गरे।
19पाञ्चालराजकुमारले आफ्ना नङले अश्वत्थामालाई कोतरे र अन्ततः बिस्तारै भने — 'हे आचार्यपुत्र, मलाई शस्त्रले मार, ढिलो नगर। हे नरश्रेष्ठ, तिम्रो हातबाट मलाई पुण्यलोकको प्राप्ति होस्।'
20यति भनेर ती शत्रुहन्ता, अर्थात् पाञ्चालराजका छोरा, ती महावीरद्वारा पीडित भई मौन भए।
21तिनका ती अस्पष्ट शब्द सुनेर द्रोणपुत्रले भने — 'हे आफ्नै कुलको कलङ्क, गुरुको वध गर्नेहरूका लागि कुनै लोक छैन। त्यसैले, हे दुष्ट, तँ कुनै शस्त्रले मारिन योग्य छैनस्।'
22यसो भन्दै क्रोधले भरिएका अश्वत्थामाले आफ्ना कुर्कुच्चाले तिनका मर्मस्थलमा प्रहार गर्न थाले र मतवाला हात्तीलाई मार्ने सिंहझैँ आफ्ना शत्रुको वध गरे।
23हे राजन्, वध गरिँदै गर्दा ती वीरको चिच्याहटले तिनको पालभित्र रहेका तिनका स्त्रीहरू र प्रहरीहरू सबै ब्युँझे।
24कसैले अलौकिक बलले राजकुमारलाई कुल्चिरहेको देखेर तिनीहरूले त्यस आक्रमणकारीलाई कुनै अमानवीय प्राणी ठाने र त्यसैले भयले कुनै आवाज निकालेनन्।
25यसरी तिनलाई यमलोक पठाएर महातेजस्वी अश्वत्थामा बाहिर निस्के र आफ्नो सुन्दर रथमा चढेर त्यहाँ पर्खे।
26हे राजन्, धृष्टद्युम्नको शिविरबाट निस्केर अश्वत्थामाले आफ्ना गर्जनले सम्पूर्ण दिशा गुञ्जायमान पारे र त्यसपछि आफ्ना शत्रुहरूको वधका लागि रथमा चढेर शिविरका अन्य भागतर्फ अघि बढे।
27ती महारथी द्रोणपुत्र गइसकेपछि स्त्रीहरू र सम्पूर्ण प्रहरीहरू विलाप गर्न थाले।
28आफ्ना स्वामीलाई मारिएको देखेर धृष्टद्युम्नका सम्पूर्ण पत्नीहरू शोकले ठूलो स्वरमा रुन थाले।
29तिनीहरूको विलाप सुनेर धेरै बलवान् क्षत्रियहरू ब्युँझेर कवच धारण गरी त्यस विलापको कारण सोध्न त्यहाँ आए।
30अश्वत्थामालाई देखेर भयभीत भएका ती स्त्रीहरूले करुण स्वरमा ती पुरुषहरूलाई ढिलो नगरी उसको पिछा गर्न भने।
31तिनीहरूले भने — हामीलाई थाहा छैन ऊ राक्षस हो कि मानिस। पाञ्चालराजको वध गरेर ऊ त्यहीँ उभिएको छ।
32तब ती श्रेष्ठ योद्धाहरूले सहसा द्रोणपुत्रलाई घेरे। उनले रुद्रास्त्रद्वारा तिनीहरू सबैको वध गरे।
33धृष्टद्युम्न र तिनका ती सम्पूर्ण अनुचरहरूको वध गरेर उनले उत्तमौजालाई आफ्नो शय्यामा सुतिरहेको देखे।
34तिनको घाँटी र छातीमा खुट्टाले प्रहार गरेर द्रोणपुत्रले ती महावीरको पनि वध गरे, जब कि तिनले अत्यन्त पीडा भोगिरहे।
35त्यहाँ आएर र आफ्नो साथीलाई राक्षसद्वारा मारिएको ठानेर युधामन्युले शीघ्र नै गदाले द्रोणपुत्रको छातीमा प्रहार गरे।
36अश्वत्थामाले तिनीतर्फ झम्टिएर तिनलाई समाते, भुइँमा पछारे र तिनी चिच्याइरहँदै पशुझैँ तिनको वध गरे।
37यसरी युधामन्युको वध गरेर ती वीर राजाका ती अन्य रथीहरूतर्फ बढे, जो सबै सुतिरहेका थिए।
38उनले ती काँपिरहेका वीरहरूलाई यज्ञका पशुझैँ मारे। त्यसपछि तरबार उठाएर उनले अरू धेरैको वध गरे।
39शिविरका विभिन्न मार्गमा एकपछि अर्को गर्दै अघि बढ्दै खड्गविद्यामा निपुण अश्वत्थामाले अनेक गुल्म देखे र तिनमा सुतिरहेका निःशस्त्र तथा बाँधिएका योद्धाहरूको तुरुन्तै वध गरे।
40त्यस उत्तम खड्गले उनले योद्धा, घोडा र हात्तीहरूलाई काटे। रगतले नुहाएका उनी स्वयं कालझैँ देखिन्थे, मानौँ तिनीहरूकै द्वारा नियुक्त गरिएका हुन्।
41आफ्नो खड्गका बारम्बार प्रहारले शत्रुहरूलाई काँपाउँदै अश्वत्थामा रगतले लतपतिए।
42रगतले लतपतिएका र दन्किरहेको तरबार लिएका उनको रूप युद्धमा विचरण गर्दा अत्यन्त भयंकर र अलौकिक भयो।
43हे कुरुवीर, जो निद्राबाट ब्युँझे, तिनीहरू सुनिएको त्यस महाशब्दले मूढ भए। द्रोणपुत्रलाई देखेर तिनीहरू एकअर्काको मुख हेर्न थाले र भयले काँपे।
44ती शत्रुमर्दनको रूप देखेर ती क्षत्रियहरूले उनलाई राक्षस ठाने र आफ्ना आँखा चिम्ले।
45भयंकर रूप भएका उनी साक्षात् यमझैँ शिविरमा विचरण गरिरहे र अन्त्यमा उनले द्रौपदीका छोराहरू तथा बाँकी रहेका सोमकहरूलाई देखे।
46त्यस कोलाहलले भयभीत भई र धृष्टद्युम्न मारिए भन्ने थाहा पाएर ती महारथीहरू, अर्थात् द्रौपदीका छोराहरूले धनुष धारण गरी द्रोणपुत्रमाथि बाण हाने।
47तिनीहरूको आवाजले ब्युँझेर शिखण्डीलाई अगाडि राखेर प्रभद्रकहरूले द्रोणपुत्रमाथि बाणले प्रहार गर्न थाले।
48तिनीहरूले आफूमाथि बाण छोडेको देखेर द्रोणपुत्रले ठूलो गर्जना गरे र ती महारथीहरूको वध गर्ने इच्छा गरे।
49आफ्ना पिताको मृत्यु सम्झेर अश्वत्थामा क्रोधले अत्यन्त उग्र भए र रथबाट ओर्लेर उनले आफ्ना शत्रुहरूमाथि प्राणघातक आक्रमण गरे।
50हजार चन्द्रमाले अलङ्कृत आफ्नो उज्ज्वल ढाल र सुनजडित विशाल दिव्य खड्ग लिएर महाबली अश्वत्थामा द्रौपदीका छोराहरूमाथि जाइलागे।
51तब त्यस भयंकर युद्धमा ती नरश्रेष्ठले प्रतिविन्ध्यको पेटमा प्रहार गरे, जसले गर्दा हे राजन्, तिनी निष्प्राण भई पृथ्वीमा ढले।
52वीर सुतसोमले भालाले द्रोणपुत्रलाई घोचेर उठाएको तरबार लिई उनीमाथि आक्रमण गरे।
53तर अश्वत्थामाले तरबार समातेको सुतसोमको हात काटे र फेरि तिनको ढाडमा प्रहार गरे। यसले सुतसोम मरेर ढले।
54नकुलका छोरा वीर शतानीकले दुवै हातले रथको पाङ्ग्रा उठाएर अश्वत्थामाको छातीमा वेगले प्रहार गरे।
55त्यो रथचक्र छोडिसकेपछि महाबली अश्वत्थामाले शतानीकमाथि तीव्र आक्रमण गरे। अत्यन्त व्याकुल भई नकुलपुत्र पृथ्वीमा ढले, जसमाथि द्रोणपुत्रले तिनको टाउको धडबाट अलग गरिदिए।
56तब श्रुतकर्माले काँडेदार मुद्गर उठाएर अश्वत्थामामाथि आक्रमण गरे। क्रोधले द्रोणपुत्रमाथि झम्टिएर तिनले उनको निधारको देब्रे भागमा वेगले प्रहार गरे।
57अश्वत्थामाले आफ्नो उत्तम खड्गले श्रुतकर्माको मुखमा प्रहार गरे। मूर्च्छित र विकृत अनुहार भएका तिनी मरेर पृथ्वीमा ढले।
58यस कोलाहलमा वीर श्रुतकीर्ति, ती महारथी, त्यहाँ आएर अश्वत्थामामाथि बाणको वर्षा गर्न थाले।
59आफ्नो ढालले त्यो बाणवर्षा रोकेर अश्वत्थामाले आफ्ना शत्रुको धडबाट कुण्डलले सुशोभित तिनको सुन्दर टाउको काटिदिए।
60भीष्मका संहारक, अर्थात् महाबली शिखण्डीले सम्पूर्ण प्रभद्रकसहित ती वीरमाथि चारैतिरबाट नाना प्रकारका अस्त्रले प्रहार गरे। शिखण्डीले अश्वत्थामाको दुवै आँखीभौँको बीचमा बाण हाने।
61यसमा क्रोधले भरिएर बलवान् द्रोणपुत्र शिखण्डीको नजिक पुगे र आफ्नो तरबारले तिनका दुई टुक्रा पारे।
62शिखण्डीको वध गरेर क्रोधले भरिएका अश्वत्थामा अन्य प्रभद्रकहरूमाथि उग्रताका साथ जाइलागे। उनी विराटको बाँकी सेनामाथि पनि आइपुगे।
63महान् बलले सम्पन्न द्रोणपुत्रले द्रुपदका छोरा, नाति र अनुचरहरूलाई एक-एक गरी छानी-छानी मारे।
64खड्गविद्यामा निपुण अश्वत्थामाले तब अन्य योद्धाहरूमाथि झम्टिएर तिनीहरूलाई आफ्नो तरबारले काटेर ढाले।
65पाण्डव शिविरका योद्धाहरूले कालरात्रिको त्यो मूर्ति देखे — कालो अनुहार भएकी, रगतले लतपतिएको मुख र रातो आँखा भएकी, राता माला लगाएकी र रातो अङ्गराग दलेकी, एउटै रातो वस्त्र धारण गरेकी, हातमा पाश लिएकी, वृद्धा स्त्रीजस्तै देखिने, भयंकर गीत गाउँदै, तिनीहरूका आँखाअगाडि उभिएकी र मानिस, घोडा तथा हात्तीहरूलाई बलियो डोरीमा बाँधेर लैजान तत्पर।
66उनी छरिएका कपाल भएका र एउटै डोरीमा सँगै बाँधिएका नाना प्रकारका प्रेतहरूलाई, तथा हे राजन्, शस्त्रहीन पारिएका धेरै बलवान् महारथीहरूलाई पनि लैजाँदै गरेकी देखिन्थिन्।
67हे तात, अघिल्ला दिनहरूमा पाण्डव शिविरका प्रमुख योद्धाहरूले सपनामा त्यही आकृतिलाई सुतिरहेका योद्धाहरूलाई लैजाँदै र द्रोणपुत्रलाई पछाडिबाट तिनीहरूमाथि प्रहार गर्दै देख्ने गर्थे।
68जुन दिनदेखि कुरु र पाण्डवहरूको युद्ध सुरु भयो, त्यही दिनदेखि पाण्डव सैनिकहरूले हरेक रात त्यस स्त्री र द्रोणपुत्रको सपना देख्थे।
69पहिले नै दैवबाट आक्रान्त तिनीहरू अब द्रोणपुत्रद्वारा प्रहार गरिँदै थिए, जसले भयंकर गर्जनले तिनीहरू सबैलाई त्रस्त पारे।
70दैवबाट आक्रान्त भई र सपनामा देखेको त्यस दृश्यको सम्झना गरी पाण्डव शिविरका वीर योद्धाहरूले त्यसलाई अहिले देखिरहेकै दृश्यसँग एउटै ठाने।
71त्यस कोलाहलले शिविरमा सयौँ र हजारौँ पाण्डव धनुर्धर निद्राबाट ब्युँझे।
72कालद्वारा छाडिएका साक्षात् संहारकझैँ विचरण गर्दै अश्वत्थामाले कसैका खुट्टा काटे, कसैको कम्मर, र कसैलाई ढाडमा काटे।
73हे प्रभु, चाँडै नै पृथ्वी ती मानिसहरूले भरियो जो विकृत पारिएका थिए अथवा हात्ती र घोडाहरूले कुल्चिएका थिए।
74तिनीहरूमध्ये धेरै ठूलो स्वरमा चिच्याए — 'यो के हो? यो को हो? यो कस्तो कोलाहल? कसले के गर्दै छ?' — यसरी चिच्याइरहँदै द्रोणपुत्रले तिनीहरूको वध गरे।
75ती प्रहारकहरूमा श्रेष्ठ, अर्थात् द्रोणपुत्रले ती सम्पूर्ण पाण्डव र सृञ्जयहरूलाई, जो कवच र शस्त्रविहीन थिए, यमलोक पठाइदिए।
76त्यस कोलाहलले भयभीत भई धेरै निद्राबाट उठे। भयले पीडित र निद्राले अचेत ती योद्धाहरू अश्वत्थामाको प्रकोपअगाडि मानौँ लोप हुँदै गइरहेका थिए।
77धेरैका तिघ्रा जडवत् भए र कतिपय यस्ता मूढ भए कि तिनीहरूको उत्साह नै हरायो। चिच्याउँदै र भयले पीडित भई तिनीहरू आपसमै एकअर्काको वध गर्न थाले।
78द्रोणपुत्र पुनः आफ्नो रथमा चढे र धनुष उठाएर आफ्ना बाणले धेरैलाई यमलोक पठाइदिए।
79निद्राबाट उठेका अन्य वीर योद्धा र नरश्रेष्ठहरू अश्वत्थामातर्फ आउनासाथ उनको नजिक पुग्नअघि नै मारिए र यसरी त्यस कालरात्रिलाई बलिस्वरूप अर्पित भए।
80त्यस श्रेष्ठ रथले धेरैलाई कुल्चँदै उनी शिविरभरि घुमिरहे र बारम्बार बाणवर्षाले आफ्ना शत्रुहरूलाई ढाकिरहे।
81फेरि सय चन्द्रमाले अलङ्कृत आफ्नो त्यस सुन्दर ढाल र आकाशको रङ भएको आफ्नो त्यस तरबारसहित उनी आफ्ना शत्रुहरूका बीच विचरण गरिरहे।
82विशाल तलाउलाई मथ्ने हात्तीझैँ युद्धमा रोक्न नसकिने द्रोणपुत्रले पाण्डवहरूको शिविरलाई मथिदिए।
83हे राजन्, त्यस कोलाहलले ब्युँझेका धेरै योद्धाहरू, अझै पनि निद्रा र भयले ग्रस्त, यताउता भाग्न थाले।
84धेरै चिच्याए र धेरैले अर्थहीन बकबक गरे। धेरैले आफ्ना शस्त्र र कवच पनि सम्हाल्न सकेनन्।
85धेरैका कपाल छरिएका थिए र धेरैले एकअर्कालाई चिन्न पनि सकेनन्। निद्राबाट उठेर धेरै थाकेर ढले; कतिपय जानीजानी यताउता हिँडिरहे।
86आफ्ना डोरी चुँडाएर हात्ती र घोडाहरूले मलमूत्र त्याग गरे।
87धेरै एकसाथ खुम्चिएर ठूलो कोलाहल मच्चाउन थाले; कतिपय भयले पीडित भई पृथ्वीमा पछारिए। शिविरका पशुहरूले तिनीहरूलाई त्यहीँ कुल्चिदिए।
88हे राजन्, हे भरतश्रेष्ठ, शिविर यसरी व्याकुल हुँदा राक्षसहरू हर्षले ठूलो स्वरमा चिच्याए।
89हे राजन्, ती प्रेतगणको त्यो महाशब्दले सम्पूर्ण दिशा र आकाश भरियो।
90ती करुण चिच्याहट सुनेर हात्ती र घोडाहरू आफ्ना डोरी चुँडाएर यताउता दौडे र शिविरका योद्धाहरूलाई कुल्चन थाले।
91ती पशुहरू यताउता दौडँदा तिनीहरूले उडाएको धूलोले रात दोब्बर अन्धकारमय बनायो।
92जब त्यो घोर अन्धकार छायो, तब शिविरका योद्धाहरू पूर्णतः मोहग्रस्त भए; पिताले आफ्ना छोरालाई चिन्न सकेनन्, दाजुभाइले आफ्ना दाजुभाइलाई चिन्न सकेनन्।
93हात्तीहरू सवारविहीन हात्तीसँग ठोक्किँदै र घोडाहरू सवारविहीन घोडासँग ठोक्किँदै बाटोमा उभिएका मानिसहरूमाथि जाइलागे, तिनीहरूलाई भाँचे र कुल्चिदिए।
94मोहग्रस्त योद्धाहरू दौडँदै एकअर्काको वध गर्न थाले र बाटोमा उभिएकाहरूलाई ढालेर तिनीहरूका टुक्रा-टुक्रा पारे।
95अचेत, निद्राले अभिभूत र अन्धकारले ढाकिएका मानिसहरूले दैवबाट प्रेरित भई आफ्नै साथीहरूको वध गरे।
96प्रहरीहरू आफ्नो जिम्माका ढोका छाडेर र चौकीमा खटिएकाहरू आफ्ना ठाउँ छाडेर प्राण बचाउन भागे — अचेत, र आफू कतातिर गइरहेका छन् भन्ने नै नजानी।
97हे प्रभु, तिनीहरूले एकअर्काको वध गरे; मार्नेहरूले मारिनेहरूलाई चिन्दै चिनेनन्। दैवबाट आक्रान्त भई तिनीहरूले आफ्ना पिता र छोराहरूलाई पुकारे।
98आफ्ना मित्र र आफन्तलाई पछाडि छाडेर भाग्दा तिनीहरूले आफ्ना कुल र नाम बताउँदै एकअर्कालाई पुकारे।
99अरूहरू विलाप गर्दै पृथ्वीमा ढले। त्यस घोर संग्रामको बीचमा द्रोणपुत्रले तिनीहरूलाई चिनेर तिनीहरू सबैको वध गरे।
100मारिँदै गर्दा अन्य क्षत्रियहरूले आफ्नो होस गुमाए र भयले पीडित भई शिविरबाट भाग्ने प्रयत्न गरे।
101जो मानिसहरू प्राण बचाउन शिविरबाट भाग्ने प्रयत्न गर्दै थिए, तिनीहरूलाई कृतवर्मा र कृपले ढोकामै मारे।
102शस्त्र, साधन र कवचविहीन तथा छरिएका कपाल भएका तिनीहरू हात जोडेर उभिए। भयले काँप्दै तिनीहरू भुइँमा उभिइरहे। तर ती दुई कुरुयोद्धाले (जो आफ्ना रथमा थिए) कसैलाई अवसर दिएनन्।
103शिविरबाट उम्केकाहरूमध्ये कसैलाई पनि ती दुई दुष्ट, अर्थात् कृप र कृतवर्माले जान दिएनन्।
104त्यसपछि द्रोणपुत्रलाई खुसी पार्न ती दुवैले पाण्डवहरूको शिविरमा तीन ठाउँमा आगो लगाइदिए।
105हे राजन्, शिविर उज्यालो भएपछि अश्वत्थामा हातमा तरबार लिएर विचरण गरिरहे र महान् कौशलले आफ्ना शत्रुहरूलाई कुल्चिरहे।
106उनका कतिपय वीर शत्रु क्रोधले उनीतर्फ झम्टिए र कतिपय यताउता भागे। ती नरश्रेष्ठले आफ्नो तरबारले तिनीहरू सबैको प्राण हरे।
107क्रोधले भरिएका वीर द्रोणपुत्रले कतिपय योद्धालाई आफ्नो तरबारले तिलका डाँठझैँ दुई टुक्रा पारेर ढाले।
108हे भरतश्रेष्ठ, पृथ्वी नरश्रेष्ठहरूका शव तथा एकसाथ खुम्चिएर चिच्याइरहेका घोडा र हात्तीहरूले ढाकियो।
109जब हजारौँ मानिस निष्प्राण भई ढले, तब असंख्य कबन्ध उठे र फेरि ढले।
110हे भरतश्रेष्ठ, अश्वत्थामाले बाजुबन्दले अलङ्कृत र शस्त्र समातेका पाखुरा, टाउका, हात्तीको सुँडजस्ता वस्तु, हात र खुट्टा काटे।
111महाबली द्रोणपुत्रले कसैको ढाड घाइते पारे, कसैको टाउको काटे र कसैलाई युद्धबाट पछि हट्न बाध्य पारे।
112उनले कसैलाई बीचबाट काटे, कसैका कान काटे, कसैका काँधमा प्रहार गरे र कसैको टाउको तिनकै धडभित्र गाडिदिए।
113यसरी हजारौँ मानिसको वध गर्दै अश्वत्थामा विचरण गर्दा छाएको अन्धकारले त्यो गहिरो रात झन् भयंकर भयो।
114मरेका र मर्नै लागेका हजारौँ मानिस तथा असंख्य घोडा र हात्तीले ढाकिएको पृथ्वी हेर्नै भयंकर भयो।
115क्रुद्ध द्रोणपुत्रद्वारा काटिएर उनका शत्रुहरू त्यस पृथ्वीमा ढले, जुन त्यस बेला यक्ष र राक्षसहरूले भरिएको थियो र (भाँचिएका) रथ तथा मरेका घोडा र हात्तीले भयावह बनेको थियो।
116कोही आफ्ना दाजुभाइलाई पुकार्थे, कोही आफ्ना पितालाई र कोही आफ्ना छोरालाई। र कतिपयले भने — 'धृतराष्ट्रका छोराले क्रोधमा पनि युद्धमा यस्ता कर्म कहिल्यै गर्न सक्दैनथे, जस्ता यी दुष्ट राक्षसहरूले हाम्रो निद्राको बेला गरिरहेका छन्! यो महान् संहार केवल पार्थहरूको अनुपस्थितिका कारण मात्र भइरहेको छ!
117कुन्तीका ती छोरा, जसका रक्षक जनार्दन छन्, देवता, असुर, गन्धर्व, यक्ष र राक्षसहरूद्वारा पनि पराजित हुन सक्दैनन्।
118ब्रह्ममा निष्ठा राख्ने, सत्यवादी, जितेन्द्रिय र सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयालु पृथाका ती छोरा, जसलाई धनञ्जय भनिन्छ, सुतिरहेको, असावधान, शस्त्र त्यागिसकेको, रक्षाका लागि हात जोडेको, पछि हट्दै गरेको अथवा जसका कपाल छरिएका छन् — त्यस्ता कसैको वध कहिल्यै गर्दैनन्।
119हाय, यी दुष्ट राक्षसहरू नै हुन्, जसले हामीमाथि यस्ता भयंकर कर्म गरिरहेका छन्!' — यसो भनेर धेरै जना त्यहीँ पल्टिए।
120मानिसहरूका चिच्याहट र कराहटले उत्पन्न त्यो महाशब्द छोटो समयमै शान्त भयो।
121हे राजन्, पृथ्वी रगतले भिजेपछि त्यो बाक्लो र भयंकर धूलो चाँडै नै हरायो।
122वेदनाले छटपटाइरहेका, चिन्ताले पीडित र निराशाले भरिएका हजारौँ मानिसको अश्वत्थामाले त्यसरी नै वध गरे, जसरी रुद्रले जीवित पशुहरूको वध गर्छन्।
123जो एकअर्कालाई अँगालो हालेर भुइँमा पल्टिरहे, जो भाग्ने प्रयत्न गरे, जो लुक्ने प्रयत्न गरे र जो लडे — तिनीहरू सबैको द्रोणपुत्रले वध गरे।
124आगोले जल्दै र अश्वत्थामाद्वारा मारिँदै ती मानिसहरू होसै गुमाएर एकअर्काको वध गर्न थाले।
125हे राजन्, आधा रात बित्नुअघि नै द्रोणपुत्रले पाण्डवहरूको विशाल सेनाको संहार गरे।
126मानिस, हात्ती र घोडाहरूको संहार गर्ने त्यो अत्यन्त भयंकर रातले अन्धकारमा विचरण गर्ने सम्पूर्ण प्राणीलाई हर्षले भरिदियो।
127त्यहाँ धेरै राक्षस र पिशाचहरू मानिसको मासु खाँदै र रगत पिउँदै देखिए।
128तिनीहरू भयंकर, पिङ्गलवर्ण, वज्रजस्ता दाँत भएका र रगतले लतपतिएका थिए। तिनीहरूका टाउकोमा जटा थिए, तिनीहरूका तिघ्रा लामा र विशाल थिए; तिनीहरूका पाँच खुट्टा थिए र पेट विकराल थिए।
129तिनीहरूका औँला उल्टोतिर फर्केका थिए। तिनीहरूको स्वभाव कठोर र रूप कुरूप थियो, तथा तिनीहरूको स्वर ठूलो र भयंकर थियो। तिनीहरूका शरीरमा बजिरहने घण्टीका पङ्क्ति बाँधिएका थिए। तिनीहरूका घाँटी नीला थिए र तिनीहरू हेर्नमा अत्यन्त भयावह थिए।
130अत्यन्त क्रूर, भयविना जसतर्फ हेर्नै नसकिने, र कुनै वस्तुसँग घृणा नगर्ने तिनीहरू आफ्ना छोराछोरी र स्त्रीसहित त्यहाँ आए। नाना रूपका राक्षसहरू त्यहाँ आए।
131धाराका रूपमा बगिरहेको रगत पिएर तिनीहरू हर्षले भरिए र छुट्टाछुट्टै समूहमा नाच्न थाले। 'यो उत्तम छ! यो शुद्ध छ! यो अत्यन्त मीठो छ!' — यिनै वचन तिनीहरूले भनिरहे।
132बोसो, मज्जा, हाड र रगतमा जीवन बिताउने अन्य मांसभक्षी प्राणीहरू शवका कोमल अङ्ग खान थाले। अरूहरू धाराका रूपमा बगिरहेको बोसो पिउँदै नाङ्गै रणभूमिमा दौडिरहे। महाभयंकर, भिन्नभिन्न अनुहार भएका र मुर्दा मासुमा बाँच्ने दशौँ हजार र लाखौँ अन्य मांसभक्षी प्राणी त्यहाँ आए। विकराल र विशालकाय राक्षसहरू अनेक हुलमा त्यहाँ आए। अघाउञ्जेल खान पाएर अत्यन्त हर्षित अन्य प्रेतगण पनि त्यस भयंकर संहारमा त्यहाँ आए।
133बिहान भएपछि अश्वत्थामाले शिविर छोड्न चाहे। उनी त्यस बेला मानिसको रगतले लतपतिएका थिए र उनले आफ्नो तरबार यति दृढतापूर्वक समातेका थिए कि हे राजन्, उनको हात र तरबार एउटै भइसकेका थिए।
134दुष्ट योद्धाहरूको मार्गमा हिँडेर त्यस संहारपछि अश्वत्थामा कल्पको अन्त्यमा सम्पूर्ण प्राणीलाई भस्म पार्ने प्रज्वलित अग्निझैँ देखिए।
135आफ्नो प्रतिज्ञाअनुसार त्यो संहार गरेर र त्यस अगम्य मार्गमा हिँडेर, हे राजन्, द्रोणपुत्रले आफ्ना पिताको मृत्युको शोक बिर्से।
136जब द्रोणपुत्र रातमा पाण्डवहरूको शिविरभित्र पसेका थिए, तब त्यो पूर्णतः शान्त थियो, किनभने त्यसका सबै वासिन्दा सुतिरहेका थिए। रातको त्यस संहारपछि जब सबै फेरि शान्त भयो, तब अश्वत्थामा त्यहाँबाट बाहिर निस्के।
137शिविरबाट बाहिर निस्केर वीर अश्वत्थामा आफ्ना दुई साथीसँग भेटे र हर्षले भरिएर, हे राजन्, त्यस समाचारले तिनीहरूलाई आनन्दित पार्दै उनले तिनीहरूलाई आफ्नो पराक्रम सुनाए।
138बदलामा ती दुवैले, जो सधैँ उनको हित चाहन्थे, उनलाई यो सुखद समाचार दिए कि तिनीहरूले पनि ढोकाहरूमा हजारौँ पाञ्चाल र सृञ्जयको वध गरेका छन्।
139यसरी त्यस रातले असावधान भई निद्रामा डुबेका सोमकहरूको विनाश ल्यायो।
140निश्चय नै कालको गति अनिवार्य छ। जसले हाम्रो उन्मूलन गरेका थिए, तिनीहरू आफैँ अब उन्मूलित भए।"
141धृतराष्ट्रले भने — ती महारथी, अर्थात् द्रोणपुत्रले यस्तो कर्म पहिले किन गर्न सकेनन्, यद्यपि उनले दुर्योधनलाई विजय दिलाउन आफ्नो पूरा प्रयत्न गरेका थिए?
142ती धनुर्धरले यो कर्म अभागी दुर्योधनको मृत्युपछि मात्र किन गरे? तिमीले मलाई यो सबै भन।"
143सञ्जयले भने — हे कुरुनन्दन, पार्थहरूको भयले अश्वत्थामाले त्यस बेला त्यस्तो पराक्रम गर्न सकेनन्! पार्थ, बुद्धिमान् केशव तथा सात्यकिको अनुपस्थितिका कारण मात्र द्रोणपुत्रले यो गर्न सके।
144यस्तो को छ, स्वयं इन्द्रलाई पनि छाडेर होइन, जसले यी वीरहरूको अगाडि तिनीहरूको वध गर्न सकोस्? यसबाहेक, हे राजन्, अश्वत्थामाले यो त्यसैले गर्न सके कि ती सबै मानिस सुतिरहेका थिए।
145पाण्डव सेनाहरूको त्यो महान् संहार गरेर ती तीनै महारथी, अर्थात् अश्वत्थामा, कृप र कृतवर्मा, एकसाथ भेला भई भने — 'सौभाग्य!' उनका दुई साथीले अश्वत्थामालाई बधाई दिए र उनलाई अँगालो हाले। तब उनले हर्षपूर्वक भने — 'सम्पूर्ण पाञ्चाल तथा द्रौपदीका सम्पूर्ण छोरा मारिइसकेका छन्। सम्पूर्ण सोमक र मत्स्यहरूका ती अवशेष पनि मबाट मारिइसकेका छन्।
146सफलताले मण्डित भई अब हामी चाँडै त्यहाँ जाऔँ जहाँ राजा छन्! यदि राजा अझै जीवित छन् भने, हामी उनलाई यो हर्षको समाचार सुनाउनेछौँ।'