Gadayuddha Parva — The praise of Bhimasena. The lamentation of Duryodhana
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 157
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे। पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव किमकुर्वत संजय॥
2संजय उवाच हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे। सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा॥ प्रहृष्टमनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः। पञ्चाला सृञ्जयाश्चैव निहते कुरुनन्दने॥ आविद्ध्यन्नुत्तरीयाणि सिंहनादांश्च नेदिरे। नैतान् हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुंधरा॥
3धनूंष्यन्ते व्याक्षिपन्त ज्याश्चाप्यन्ये तथाऽक्षिपन्। दध्मुरन्ये महाशङ्खानन्ये जघ्नुश्च दुन्दुभीन्॥
4चिक्रीडुश्च तथैवान्ये जहसुश्च तवाहिताः। अब्रुवंश्चासकृद् वीरा भीमसेनमिदं वचः॥ दुष्करं भवता कर्म रणेऽद्य सुमहत् कृतम्। कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयाऽतिकृतश्रमम्॥ इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे। त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जनाः॥
5चरन्तं विविधान् मार्गान् मण्डलानि च सर्वशः। दुर्योधनमिमं शूरं कोऽन्यो हन्याद् वृकोदरात्॥
6वैरस्य च गतः पारं त्वमिहान्यैः सुदुर्गमम्। अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदृशम्॥
7कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनि। दुर्योधनशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया॥
8सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सङ्गरमुत्तमम्। दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ॥
9ये विप्रकुर्वन् राजान् धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्। मूर्ध्नि तेषां कृतः पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा॥
10अमित्राणामधिष्ठानाद् वधाद् दुर्योधनस्य च। भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद् यशः॥
11एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः। तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत॥
12दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि नः। अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद् विद्धि भारत॥ इत्यब्रुवन् भीमसेनं वातिकास्तत्र सङ्गताः।
13तान् हृष्टान् पुरुषव्याघ्रान् पञ्चालान् पाण्डवैः सह।। १७ ब्रुवतोऽसदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदनः। न न्याय्यं निहतं शत्रु भूयो हन्तुं नराधिपाः॥ असकृद् वाग्भिरुयाभिनिहतो होष मन्दधीः।
14तदैवैष हतः पापो यदैव निरपत्रपः॥ लुब्धः पापसहायश्च सुहृदां शासनातिगः। बहुशो विदुरद्रोणकृपगाङ्गेयसंजयैः॥ पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान्।
15नैष योग्योऽद्य मित्रं वा शत्रुर्वा पुरुषाधमः॥ किमनेनातिभुग्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा।
16रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपाः॥ दिष्ट्या हतोऽयं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धवः। इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद् दुर्योधनो नृपः॥ अमर्षवशमापन्न उदतिष्ठद् विशाम्पते। स्फिग्देशेनोपविष्टः स दो• विष्टभ्य मेदिनीम्॥
17दृष्टिं भूसङ्कटां कृत्वा वासुदेवो न्यपातयत्। अोन्नतशरीरस्य रूपमासीनृपस्य तु॥
18क्रुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत। प्राणान्तकरिणी घोरां वेदनामप्यचिन्तयन्॥
19दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत्। कंसदासस्य दायाद न ते लज्जाऽस्त्यनेन वै॥ अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः। ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृति मिथ्या प्रयच्छता॥ किं न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोचथाः।
20घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान् सहस्रशः॥ जिलैरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा।
21अहन्यहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत्॥ शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामहः।
22अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुते॥ आचार्यो न्यासितः शस्त्रं किं तन्न विदितं मया।
23स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्॥ पात्यमानस्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारयः।
24वधार्थं पाण्डपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च॥ घटोत्कचे व्यंसयतः कस्त्वत्तः पापकृत्तमः।
25छिन्नहस्तः प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली॥ त्वयाऽभिसृष्टेन हतः शैनेयेन महात्मना।
26कुर्वाणश्चोत्तमं कर्म कर्णः पार्थजिगीषया॥ व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्य वै पुनः।
27पुनश्च पतिते चक्रे व्यसनार्तः पराजितः॥ पातितः समरे कर्णश्चक्रव्यग्रोऽग्रणीनृणाम्।
28यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रोणौ च संयुतौ॥ ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्याद् विजयो ध्रुवम्।
29त्वया पुनरनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः॥ स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिताः।
30वासुदेव उवाच हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः॥ सगणः ससुहचैव पापं मार्गमनुष्ठितः।
31तवैव दुष्कृतैर्वीरौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ॥ कर्णश्च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः।
32याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि॥ पाण्डवेभ्यः स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात्।
33विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः॥ प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते।
34सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला॥ तदैव तावद् दुष्टात्मन् वध्यस्त्वं निरपत्रप।
35अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना॥ निकृत्या यत् पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे।
36जयद्रथेन पापेन यत् कृष्णा केशिता वने॥ यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम्।
37अभिमन्युश्च यद् बाल एको बहुभिराहवे॥ त्वद्दोषैनिहतः पाप तस्मादसि हतो रणे।
38यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानीति प्रभाषसे॥ वैगुण्येन तवात्यर्थं सर्वं हि तदनुष्ठितम्।
39बृहस्पतेरुशनसो नोपदेशः श्रुतस्त्वया॥ वृद्धा नोपासिताश्चैव हितं वाक्यं न ते श्रुतम्।
40लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृतः॥ कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम्।
41दुर्योधन उवाच अधीतं विधिवद् दत्तं भूः प्रशास्ता ससागरा॥ मूर्ध्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो पया।
42यदिष्टं क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्॥ तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया।
43देवार्हा मानुषा भोगाः प्राप्ता असुलभा नृपैः॥ ऐश्वर्यं चोत्तमं प्राप्त: को नु स्वन्ततरो मया।
44ससुहृत् सानुगश्चैव स्वर्गं गन्ताहमच्युत॥ यूयं निहतसंकल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ॥
45संजय उवाच अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य धीमतः॥ अपतत् सुमहद् वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्। अवादयन्त गन्धर्वा वादिनं सुमनोहरम्॥ जगुश्चाप्सरसो राज्ञो यशःसम्बद्धमेव च। सिद्धाश्च मुमुचुर्वाचः साधु साध्विति पार्थिव॥ ववौ च सुरभिर्वायुः पुण्यगन्धो मृदुः सुखः। व्यराजंश्च दिशः सर्वा नभो वैदूर्यसंनिभम्॥
46अयद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेवपुरोगमाः। दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्ट्वा व्रीडामुपागमन्॥
47हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ताः शुशुचुर्हि ते। भीष्मं द्रोणं तथा कर्णं भूरिश्रवसमेव च॥
48तांस्तु चिन्तापरान् दृष्ट्वा पाण्डवान् दीनचेतसः। प्रोवाचेदं वचः कृष्णो मेघदुन्दुभिनिःस्वनः॥ नैष शक्योऽतिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथाः। ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे॥
49नैष शक्यः कदाचित् तु हन्तु धर्मेण पार्थिवः। ते वा भीष्ममुखाः सर्वे महेष्वासा महारथाः॥
50मयानेकैरूपायैस्तु मायायोगेन चासकृत्। हतास्ते सर्व एवाजौ भवतां हितमिच्छता॥
51यदि नैवंविधं जातु कुर्यां जिह्ममहं रणे। कुतो वो विजयो भूयः कुतो राज्यं कुतो धनम्॥
52ते हि सर्वे महात्मानश्चत्वारोऽतिरथा भुवि। न शक्या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्॥
53तथैवायं गदापाणिर्धार्तराष्ट्रो गतकमः। न शक्यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना॥
54न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो रिपुः। मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहवः शत्रवोऽधिकाः॥
55पूर्वैरनुगतो मार्गो देवैरसुरघातिभिः। सद्धिश्चानुगतः पन्थाः स सर्वैरनुगम्यते॥
56कृतकृत्याश्च सायाह्ने निवासं रोचयामहे। साश्चनागरथाः सर्वे विश्रमामो नराधिपाः॥
57वासुदेववचः श्रुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह। पञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः सिंहसंघवत्॥
58ततः प्राध्यापयशङ्खान् पाञ्चजन्यं च माधवः। हृष्टा दुर्योधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभ।७१॥
English
1Dhritarashtra said “Secing Duryodhana struck down in battle by Bhimasena, what, O Sanjaya did the Pandavas and the Srinjayas do?"
2Sanjaya said “Seeing Duryodhana killed by Bhimasena in battle, O king, like a wild elephant slain by a lion the Pandavas with Krishna were filled with joy upon the fall of the Kuru king. The Panchalas and the Shrinjayas also waved their upper garments in the air) and sent up leonine roars. Even the Earth could not bear those rejoicing warriors.
3Some stretched their bows; others drew their bowstrings. Some blew their huge conchs; other beat their drums.
4Some sported and juinped about others laughed aloud. Many heroes repeatedly said these words to Bhimasena— 'Highly difficult and great has been the feat that you have performed to-day in batile, by having struck down thc Kuru king, himself a great warrior, with your macc! This slaughter of your enemy is considered like that of Vritra by Indra himself!
5Who else, but you, O Vrikodara, could kill the heroic Duryodhana while moving about in various ways and performing various manoeuvres.
6You have brought these hostilities, to a close which none could do! This feat of yours is incapable of being done by any other warrior!
7By good luck, you have, O hero, like an infuriate elephant, crushed with your foot the head of Duryodhana on the field of battle!
8By good luck, O sinless one, you have quaffed the blood of Dussasana on the field of battle!
9By good luck, you have by your own energy, placed your foot on the head of all those that had injured the just king Yudhishthira!
10For your having defeated the foes and having slain Duryodhana, by good luck, O Bhima, your fame has extended over the whole world.
11Bards and eulogists praised Shakra after the fall of Vritra as we are now applauding you, O Bharata, after the fall of your foes.
12Know O Bharata, that the joy we felt upon the fall of Duryodhana has not yet decreased the least.' The assembled eulogists on that occasion addressed to Bhimasena these words,
13Whilst, viz., Panchalas and the Pandavas, all filled with joy were thus expressing themselves, the slayer of Madhu addressed them, saying-Ye kings, it is not becoming to kill a slain fe with such cruel words repeatedly. This wicked man has already been slain.
14This sinful, shameless, and covetous wretch, surrounded by sinful counsellors and ever malignant of the advice of wise friends, encountered his death even then when he refused, though repeatedly urged to the contrary by Vidura, Drona, Kripa and Sanjaya, to give to the sons of Pandu their paternal share in the kingdom which thcy had begged of him.
15This wretch is not to be regarded either as a friend or an enemy! What use in using harsh words to him who has now become a piece of wood.
16Get your cars quickly, you kings, for we should leave this place! By good luck, this sinful wretch has been killed with his counsellors and kinsmen and friends. Thus chastised by Krishna, king Duryodhana, O king, gave way to wrath and endeavoured to rise.
17Sitting on his haunches and supporting himself on his two arms, he contracted his eyebrows and looked angrily at Vasudeva.
18Duryodhana whose body was half raised, looked like a poisonous snake, O Bharata, shorn of its tail.
19Forgetting his poignant and unbearable pains, Duryodhana began to assail Vasudeva with keen and bitter words. 'O son of Kansa's slave, it seems you have no shame, for you have forgotten that I have been struck down most unfairly, according to the rules of inacefighting? It was you who unfairly caused this act by reminding Bhima about the breaking of my thighs. Do you think I did not mark it when Arjuna (under your advice) hinted to it to Bhima?
20Having caused the destruction of thousands of kings, who always fought fairly through various kinds of unfair means, do you not feel any shame or abhorrence for those acts?
21Having daily bought about a great carnage of heroic warriors, you at last caused the grandshire to be slain by placing Shikhandin to the front.
22Having again caused an elephant of the same name of Ashvatthama to be killed, O you of vicious principle, you made the preceptor lay aside his weapons. Do you think that this is not known to me?
23While again that brave hero was about to be killed by this cruel Dhristadyumna, you did not dissuade the latter!
24The dart that had been begged (of Shakra as a boon) by Karna for the destruction of Arjuna, was baffled by you through Ghatotkacha! Who is there that is more sinful than you?
25Likewise powerful Bhurishravas, with one of his arms cut off and while observing the Praya vow, was caused to be slain by you through the great Satyaki.
26Karna had done a great feat for defeating Partha. You frustrated the object of Ashvasena, the son of that prince of snakes (viz., Takshaka).
27When again the wheel of Karna's car sank in mire and Karna was assisted with calamity and almost defeated on that account, and-when, he became anxious to free his wheel—you caused that Karna to be then slain!
28If he had fought me and Karna and Bhisma and Drona by fair means, victory then, forsooth, would never had been yours.
29By adopting the most wily and unfair means you have caused the death of many kings observant of the duties of their order and of ourselves as well.'
30Vasudeva said You, O son of Gandhari, have been killed with your brothers, sons, kinsmen, friends, and followers, for the sinful path you followed.
31Through your deeds those two heroes, viz., Bhishma and Drona, have been killed. Karna has been slain for having followed your conduct !
32Requested by me, O fool, you did not, from avarice, give the Pandavas their paternal share, under the advice of Shakuni.
33You gave poison to Bhimasena! You, O wicked man, tried to burn all the Pandavas with their mother at the palace of lace!
34While gambling, you insulted the daughter of Yajnasena, while in her season, in the midst of assembly! Shameless as you are, you should have been killed there and then!
35Through Subala's son an expert in dice, you unfairly defeated the virtuous Yudhishthira who was unskilled in gambling! For that are killed.
36Through the sinful Jayadratha again, Krishna was on another occasion insulted when the Pandavas, her lords, had gone out a thunting towards the hermitage of Trinavindu! you
37Causing Abhimanyu, who was a child and alone, to be surrounded by many, you did kill that hero. For this sin, O sinful wretch, you are slain!
38All those sinful deeds which you attribute to us have in reality been perpetrated by you in consequence of your sinful nature!
39You had never listened to the advice of Brihaspati and Ushanas! You had never respected the old! You had never heard the beneficial words!
40Possessed by ungovernable covetousness and thirst of gain, you committed many unrighteous acts. Suffer now the consequences thereof.
41Duryodhana said I have made various studies, made presents according to the ordinance, governed the wide Earth with her seas, and trumpeted over the heads of my fees. Who is there so fortunate as myself?
42That end again which is sought by Kshatriya observant of the duties of their own order, viz., death in battle, I have also met with mine. Who, therefore, is so fortunate as myself?
43I have enjoyed pleasures, such as were worthy of the very gods and such as could with difficulty, be obtained by other kings. I have attained the highest prosperity. Who then is so fortunate as myself?
44With all my well-wishers, and my younger brothers, I am going to heaven! As regards yourselves, with your baffled purposes and racked with grief, live you in this unhappy world.
45Sanjaya continued After the intelligent king of the Kurus, have said these words, a thick shower of fragrant flowers dropped from the sky. The Gandharvas beat many charming musical instruments. The Apsaras in a chorus sang the glory of king Duryodhana. The Siddhas cried-Praise to king Duryodhana! Sweet and delicious breezes mildly blew on all sides. All the quarters became clear and the firmament looked blue as the lapis lazuli.
46Beholding these good signs, and this worship offered to Duryodhana, the Pandavas, with Vasudeva at their head, were put to shame.
47Hearing the invisible voice the Bhishma and Drona and Karna and Bhurishravas were killed unfairly, they were afflicted with remorse and wept in grief.
48Seeing the Pandavas stricken with anxiety and grief. Krishna addressed them in a voice deep as that of the clouds or the drum, saying-''All of them were great car-warriors and quick hands in weapons! If you had displayed all your prowess, even then you could never have killed them in battle by a fair fight.
49King Duryodhana also could never be killed in a fair fight! The same is the case with all those powerful car-warriors led led by Bhishma.
50For doing you good, I repeatedly applied my illusory powers and caused them to be killed by various means in battle.
51If I had note adopted such deceitful ways in battle, you would never have been victorious, nor could have gained kingdom or wealth.
52Those four were very great warriors and regarded as Atirathas in the world. The very Regents of the Earth could not kill them in fair fight.
53Likewise, the son of Diritarashtra, when armed with the mace, could not be killed in fair fight by Yama himself, armed with his bludgeon.
54Ye should not mind that this enemy of yours has been killed deceitfully. When the number of one's enemics becomes great, then destruction should be brought about by wily ways.
55The gods themselves, in killing the Asuras, have followed by the celestials, may be followed by all.
56We have been crowned with success. It is evening. We had better retire to our tents. Let us all, you kings, take rest, with our horses and elephants and cars!'
57Hearing these words of Vasudeva, the Pandavas and the Panchalas filled with joy, roared like a number of lions.
58All of them blew their conchs and Madhava himself blew his Panchajanya, seeing Duryodhana struck down in battle.'
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — "हे सञ्जय, भीमसेन द्वारा दुर्योधन को युद्ध में गिराया गया देखकर पाण्डवों और सृञ्जयों ने क्या किया?"
2सञ्जय ने कहा — "हे राजन्, सिंह द्वारा मारे गए जंगली हाथी के समान भीमसेन द्वारा युद्ध में दुर्योधन को मारा गया देखकर कृष्ण सहित पाण्डव उस कुरुराज के पतन पर हर्ष से भर गए। पाञ्चालों और सृञ्जयों ने भी अपने उत्तरीय वस्त्र आकाश में लहराए और सिंहनाद किया। हर्ष से उमगते उन योद्धाओं को पृथ्वी भी सँभाल न सकी।
3कुछ ने अपने धनुष तान लिए; कुछ ने अपनी प्रत्यञ्चाएँ खींचीं। कुछ ने अपने विशाल शंख बजाए; कुछ ने भेरियाँ पीटीं।
4कुछ क्रीड़ा करने और उछलने लगे; कुछ ठहाके लगाकर हँसने लगे। अनेक वीरों ने भीमसेन से बारम्बार ये वचन कहे — 'हे वीर, स्वयं महान् योद्धा कुरुराज को अपनी गदा से गिराकर आज तुमने जो कर्म किया है, वह अत्यन्त कठिन और महान् है! तुम्हारे द्वारा शत्रु का यह वध स्वयं इन्द्र द्वारा वृत्र के वध के समान माना जाता है!
5हे वृकोदर, नाना प्रकार की गतियों से घूमते और विविध दाँव-पेच करते हुए वीर दुर्योधन का वध तुम्हारे अतिरिक्त और कौन कर सकता था?
6तुमने इस शत्रुता का वह अन्त कर दिया, जो कोई न कर सका! तुम्हारा यह कर्म किसी अन्य योद्धा के लिए असम्भव है!
7हे वीर, सौभाग्य से तुमने मतवाले हाथी के समान रणभूमि में दुर्योधन के मस्तक को अपने पैर से कुचला!
8हे निष्पाप, सौभाग्य से तुमने रणभूमि में दुःशासन का रक्त पिया!
9सौभाग्य से तुमने अपने ही तेज से उन सबके मस्तकों पर पैर रखा, जिन्होंने धर्मराज युधिष्ठिर की हानि की थी!
10हे भीम, शत्रुओं को परास्त करने और दुर्योधन का वध करने के कारण सौभाग्य से तुम्हारी कीर्ति समस्त संसार में फैल गई है।
11हे भरत, वृत्र के वध के पश्चात् बन्दीजनों और स्तुतिपाठकों ने जिस प्रकार शक्र की प्रशंसा की थी, उसी प्रकार आज हम तुम्हारे शत्रुओं के पतन पर तुम्हारी प्रशंसा कर रहे हैं।
12हे भरत, जान लो कि दुर्योधन के पतन पर हमें जो हर्ष हुआ, वह अब तक तनिक भी कम नहीं हुआ है।' — उस अवसर पर एकत्र स्तुतिपाठकों ने भीमसेन से ये वचन कहे।
13जब पाञ्चाल और पाण्डव हर्ष से भरकर इस प्रकार अपने भाव प्रकट कर रहे थे, तब मधुसूदन ने उनसे कहा — "हे राजाओ, मारे गए शत्रु को बारम्बार ऐसे कठोर वचनों से मारना उचित नहीं। यह दुष्ट पुरुष तो पहले ही मारा जा चुका है।
14यह पापी, निर्लज्ज और लोभी अधम, जो पापी मन्त्रियों से घिरा रहा और बुद्धिमान् मित्रों की सलाह के प्रति सदा द्वेष रखता रहा, अपनी मृत्यु को तभी प्राप्त हो गया था जब विदुर, द्रोण, कृपाचार्य और सञ्जय के बारम्बार समझाने पर भी उसने पाण्डुपुत्रों को राज्य में उनका पैतृक भाग देने से इनकार कर दिया, जिसे उन्होंने उससे माँगा था।
15यह अधम न तो मित्र माना जाने योग्य है, न शत्रु! जो अब काठ का टुकड़ा मात्र रह गया है, उससे कठोर वचन कहने से क्या लाभ?
16हे राजाओ, शीघ्र अपने रथ लाइए, क्योंकि हमें यह स्थान छोड़ना चाहिए! सौभाग्य से यह पापी अधम अपने मन्त्रियों, बन्धुओं और मित्रों सहित मारा गया।" — हे राजन्, कृष्ण द्वारा इस प्रकार भर्त्सना किए जाने पर राजा दुर्योधन क्रोध के वश हो गया और उठने का प्रयत्न करने लगा।
17चूतड़ों के बल बैठकर और अपनी दोनों भुजाओं का सहारा लेकर उसने भौंहें सिकोड़ीं और क्रोधपूर्वक वासुदेव की ओर देखा।
18हे भरत, आधा शरीर उठाए हुए दुर्योधन पूँछ कटे विषधर सर्प के समान दिखाई दे रहा था।
19अपनी तीव्र और असह्य पीड़ा को भूलकर दुर्योधन तीखे और कटु वचनों से वासुदेव पर आक्षेप करने लगा — "हे कंस के दास के पुत्र, जान पड़ता है तुम्हें तनिक भी लज्जा नहीं, क्योंकि तुम भूल गए हो कि गदायुद्ध के नियमों के अनुसार मुझे अत्यन्त अधर्मपूर्वक गिराया गया है! तुम्हीं ने भीम को मेरी जाँघें तोड़ने की स्मृति दिलाकर अधर्मपूर्वक यह कर्म कराया। क्या तुम समझते हो कि जब अर्जुन ने (तुम्हारे परामर्श से) भीम को उसका संकेत किया, तब मैंने उसे लक्ष्य नहीं किया?
20सदा धर्मयुद्ध करने वाले सहस्रों राजाओं का नाना प्रकार के अधर्म-उपायों से विनाश कराकर क्या तुम्हें उन कर्मों पर तनिक भी लज्जा अथवा घृणा नहीं होती?
21प्रतिदिन वीर योद्धाओं का महान् संहार कराकर अन्ततः तुमने शिखण्डी को आगे खड़ा करके पितामह का वध कराया।
22हे दुष्ट सिद्धान्त वाले, फिर अश्वत्थामा नामक हाथी का वध कराकर तुमने आचार्य के हाथ से शस्त्र रखवा दिए। क्या तुम समझते हो कि यह मुझे ज्ञात नहीं?
23और फिर जब उस वीर का वध इस क्रूर धृष्टद्युम्न के हाथों होने जा रहा था, तब तुमने उसे रोका तक नहीं!
24अर्जुन के विनाश के लिए कर्ण ने (शक्र से वरदान रूप में) जो शक्ति माँगी थी, उसे तुमने घटोत्कच के द्वारा व्यर्थ करा दिया! तुमसे बढ़कर पापी और कौन है?
25इसी प्रकार जब बलशाली भूरिश्रवा की एक भुजा कट चुकी थी और वे प्राय (आमरण अनशन) व्रत में स्थित थे, तब तुमने महान् सात्यकि के द्वारा उनका वध कराया।
26पार्थ को परास्त करने के लिए कर्ण ने महान् पराक्रम किया था। किन्तु उस नागराज (तक्षक) के पुत्र अश्वसेन का प्रयोजन तुमने विफल कर दिया।
27और जब कर्ण के रथ का पहिया कीचड़ में धँस गया, वे इस विपत्ति से पीड़ित होकर प्रायः पराजित से हो गए, और जब वे अपना पहिया निकालने में व्यस्त थे — तब तुमने उन कर्ण का वध कराया!
28यदि तुम धर्मपूर्वक मुझसे, कर्ण से, भीष्म से और द्रोण से युद्ध करते, तो निश्चय ही विजय कभी तुम्हारी न होती।
29अत्यन्त कुटिल और अधर्मपूर्ण उपायों का आश्रय लेकर तुमने अपने वर्णधर्म का पालन करने वाले अनेक राजाओं की तथा हमारी भी मृत्यु का कारण बने।"
30वासुदेव ने कहा — हे गान्धारीपुत्र, तुमने जिस पापपूर्ण मार्ग का अनुसरण किया, उसी के कारण तुम अपने भाइयों, पुत्रों, बन्धुओं, मित्रों और अनुचरों सहित मारे गए।
31तुम्हारे ही कर्मों से वे दोनों वीर — भीष्म और द्रोण — मारे गए। कर्ण भी तुम्हारे आचरण का अनुसरण करने के कारण मारे गए!
32हे मूर्ख, मेरे अनुरोध पर भी तुमने शकुनि के परामर्श से, लोभवश, पाण्डवों को उनका पैतृक भाग नहीं दिया।
33तुमने भीमसेन को विष दिया! हे दुष्ट पुरुष, तुमने लाक्षागृह में समस्त पाण्डवों को उनकी माता सहित जला डालने का प्रयत्न किया!
34द्यूत के समय तुमने भरी सभा में रजस्वला अवस्था में याज्ञसेनी का अपमान किया! तुम जैसे निर्लज्ज को तो वहीं उसी क्षण मार डालना चाहिए था!
35द्यूत में निपुण सुबलपुत्र के द्वारा तुमने अधर्मपूर्वक उन धर्मात्मा युधिष्ठिर को परास्त किया, जो द्यूत में अकुशल थे! इसी कारण तुम मारे गए।
36और फिर पापी जयद्रथ के द्वारा एक अन्य अवसर पर कृष्णा (द्रौपदी) का अपमान कराया गया, जब उसके स्वामी पाण्डव त्रिणबिन्दु के आश्रम की ओर आखेट के लिए गए हुए थे!
37जो बालक था और अकेला था, उस अभिमन्यु को अनेक योद्धाओं से घिरवाकर तुमने उस वीर का वध किया। हे पापी अधम, इसी पाप के कारण तुम मारे गए!
38जिन समस्त पापकर्मों का दोष तुम हम पर लगाते हो, वे वस्तुतः तुम्हारे ही पापी स्वभाव के कारण तुम्हारे द्वारा किए गए हैं!
39तुमने कभी बृहस्पति और उशना की सलाह नहीं सुनी! तुमने कभी वृद्धजनों का आदर नहीं किया! तुमने कभी हितकारी वचन नहीं सुने!
40अदम्य लोभ और लाभ की तृष्णा से ग्रस्त होकर तुमने अनेक अधर्मपूर्ण कर्म किए। अब उनका फल भोगो।
41दुर्योधन ने कहा — मैंने नाना प्रकार का अध्ययन किया, विधि के अनुसार दान दिए, समुद्रपर्यन्त विस्तृत पृथ्वी का शासन किया, और अपने शत्रुओं के मस्तकों पर विजय-घोष किया। मुझसे बढ़कर भाग्यशाली और कौन है?
42और अपने वर्णधर्म का पालन करने वाले क्षत्रिय जिस अन्त की कामना करते हैं — अर्थात् युद्ध में मृत्यु — वही अन्त मुझे भी प्राप्त हुआ है। तब मुझसे बढ़कर भाग्यशाली और कौन है?
43मैंने ऐसे भोग भोगे जो देवताओं के भी योग्य थे और जिन्हें अन्य राजा कठिनाई से ही प्राप्त कर सकते हैं। मैंने परम समृद्धि प्राप्त की। तब मुझसे बढ़कर भाग्यशाली और कौन है?
44अपने समस्त हितैषियों और अपने छोटे भाइयों सहित मैं स्वर्ग जा रहा हूँ! रही तुम लोगों की बात — अपने प्रयोजन विफल हुए और शोक से टूटे हुए तुम इस दुःखमय संसार में जीते रहो।
45सञ्जय ने आगे कहा — कुरुओं के उस बुद्धिमान् राजा के ये वचन कहने के पश्चात् आकाश से सुगन्धित पुष्पों की घनी वर्षा हुई। गन्धर्वों ने अनेक मनोहर वाद्य बजाए। अप्सराओं ने समवेत स्वर में राजा दुर्योधन की कीर्ति का गान किया। सिद्धों ने पुकारा — "राजा दुर्योधन की जय!" सब ओर मधुर और सुखद वायु मन्द-मन्द बहने लगी। समस्त दिशाएँ निर्मल हो गईं और आकाश वैदूर्य मणि के समान नीला दिखाई देने लगा।
46इन शुभ लक्षणों को और दुर्योधन को अर्पित इस पूजा को देखकर वासुदेव को आगे किए हुए पाण्डव लज्जित हो गए।
47आकाशवाणी सुनकर कि भीष्म, द्रोण, कर्ण और भूरिश्रवा अधर्मपूर्वक मारे गए थे, वे पश्चात्ताप से पीड़ित हो गए और शोक में रोने लगे।
48पाण्डवों को चिन्ता और शोक से व्याकुल देखकर कृष्ण ने मेघ अथवा दुन्दुभि के समान गम्भीर स्वर में उनसे कहा — "वे सब महारथी थे और शस्त्रचालन में अत्यन्त फुर्तीले! यदि तुम अपना सारा पराक्रम भी दिखाते, तो भी तुम उन्हें धर्मयुद्ध में कभी न मार सकते।
49राजा दुर्योधन को भी धर्मयुद्ध में कभी नहीं मारा जा सकता था! भीष्म के नेतृत्व वाले उन समस्त बलशाली महारथियों की भी यही स्थिति थी।
50तुम्हारा हित करने के लिए मैंने बारम्बार अपनी माया का प्रयोग किया और नाना उपायों से युद्ध में उनका वध कराया।
51यदि मैंने युद्ध में ऐसे छलपूर्ण उपाय न अपनाए होते, तो तुम कभी विजयी न होते, न ही राज्य अथवा धन प्राप्त कर पाते।
52वे चारों अत्यन्त महान् योद्धा थे और संसार में अतिरथी माने जाते थे। स्वयं लोकपाल भी उन्हें धर्मयुद्ध में नहीं मार सकते थे।
53इसी प्रकार गदा धारण किए धृतराष्ट्रपुत्र को स्वयं दण्डधारी यम भी धर्मयुद्ध में नहीं मार सकते थे।
54तुम्हें इस बात का खेद नहीं करना चाहिए कि तुम्हारा यह शत्रु छल से मारा गया। जब शत्रुओं की संख्या अधिक हो, तब उनका विनाश कुटिल उपायों से ही करना चाहिए।
55असुरों का वध करते समय स्वयं देवताओं ने भी यही मार्ग अपनाया था; और जिस मार्ग का अनुसरण देवताओं ने किया हो, उसका अनुसरण सब कर सकते हैं।
56हम सफल हो चुके हैं। सन्ध्या हो गई है। अब हमें अपने शिविरों में लौट जाना चाहिए। हे राजाओ, आओ, हम सब अपने घोड़ों, हाथियों और रथों सहित विश्राम करें!"
57वासुदेव के ये वचन सुनकर हर्ष से भरे पाण्डव और पाञ्चाल अनेक सिंहों के समान गरजे।
58उन सबने अपने शंख बजाए, और दुर्योधन को युद्ध में गिरा देखकर स्वयं माधव ने अपना पाञ्चजन्य बजाया।"
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — "हे सञ्जय, भीमसेनद्वारा दुर्योधनलाई युद्धमा ढालिएको देखेर पाण्डव र सृञ्जयहरूले के गरे?"
2सञ्जयले भने — "हे राजन्, सिंहद्वारा मारिएको जङ्गली हात्तीझैँ भीमसेनद्वारा युद्धमा दुर्योधन मारिएको देखेर कृष्णसहित पाण्डवहरू त्यस कुरुराजको पतनमा हर्षले भरिए। पाञ्चाल र सृञ्जयहरूले पनि आफ्ना उत्तरीय वस्त्र आकाशमा हल्लाए र सिंहनाद गरे। हर्षले उम्लिएका ती योद्धालाई पृथ्वीले पनि सम्हाल्न सकिनन्।
3कसैले आफ्ना धनुष ताने; कसैले आफ्ना प्रत्यञ्चा ताने। कसैले आफ्ना विशाल शङ्ख बजाए; कसैले भेरी पिटे।
4कोही क्रीडा गर्न र उफ्रन थाले; कोही ठट्टा गर्दै हाँस्न थाले। अनेक वीरहरूले भीमसेनलाई बारम्बार यी वचन भने — 'हे वीर, स्वयं महान् योद्धा कुरुराजलाई आफ्नो गदाले ढालेर आज तिमीले जुन कर्म गरेका छौ, त्यो अत्यन्त कठिन र महान् छ! तिमीबाट शत्रुको यो वध स्वयं इन्द्रद्वारा वृत्रको वधजस्तै मानिन्छ!
5हे वृकोदर, नाना प्रकारका गतिले घुम्दै र विविध दाउपेच गर्दै रहेको वीर दुर्योधनको वध तिमीबाहेक अरू कसले गर्न सक्थ्यो?
6तिमीले यस शत्रुताको त्यो अन्त्य गरिदियौ, जो कसैले गर्न सकेन! तिम्रो यो कर्म अरू कुनै योद्धाका लागि असम्भव छ!
7हे वीर, सौभाग्यले तिमीले मात्तिएको हात्तीझैँ रणभूमिमा दुर्योधनको शिरलाई आफ्नो खुट्टाले कुल्च्यौ!
8हे निष्पाप, सौभाग्यले तिमीले रणभूमिमा दुःशासनको रगत पियौ!
9सौभाग्यले तिमीले आफ्नै तेजले तिनीहरू सबैका शिरमाथि खुट्टा राख्यौ, जसले धर्मराज युधिष्ठिरको हानि गरेका थिए!
10हे भीम, शत्रुहरूलाई परास्त गरेको र दुर्योधनको वध गरेकाले सौभाग्यले तिम्रो कीर्ति सम्पूर्ण संसारमा फैलिएको छ।
11हे भरत, वृत्रको वधपछि बन्दीजन र स्तुतिपाठकहरूले जसरी शक्रको प्रशंसा गरेका थिए, त्यसै गरी आज हामी तिम्रा शत्रुहरूको पतनमा तिम्रो प्रशंसा गरिरहेका छौँ।
12हे भरत, जान कि दुर्योधनको पतनमा हामीलाई जुन हर्ष भयो, त्यो अहिलेसम्म कत्ति पनि घटेको छैन।' — त्यस अवसरमा जम्मा भएका स्तुतिपाठकहरूले भीमसेनलाई यी वचन भने।
13जब पाञ्चाल र पाण्डवहरू हर्षले भरिएर यसरी आफ्ना भाव प्रकट गरिरहेका थिए, तब मधुसूदनले तिनीहरूलाई भने — "हे राजाहरू, मारिएको शत्रुलाई बारम्बार यस्ता कठोर वचनले मार्नु उचित होइन। यो दुष्ट पुरुष त पहिल्यै मारिइसकेको छ।
14यो पापी, निर्लज्ज र लोभी अधम, जो पापी मन्त्रीहरूले घेरिएको थियो र बुद्धिमान् मित्रहरूको सल्लाहप्रति सधैँ द्वेष राख्थ्यो, आफ्नो मृत्यु त्यति बेलै प्राप्त गरिसकेको थियो जब विदुर, द्रोण, कृपाचार्य र सञ्जयले बारम्बार सम्झाउँदा पनि उसले पाण्डुपुत्रहरूलाई राज्यमा तिनीहरूको पैतृक भाग दिन इन्कार गर्यो, जुन तिनीहरूले उसँग मागेका थिए।
15यो अधम न त मित्र मानिन योग्य छ, न शत्रु! जो अब काठको टुक्रा मात्र रहेको छ, उसलाई कठोर वचन भनेर के लाभ?
16हे राजाहरू, चाँडो आफ्ना रथ ल्याउनुहोस्, किनभने हामीले यो ठाउँ छोड्नुपर्छ! सौभाग्यले यो पापी अधम आफ्ना मन्त्री, बन्धु र मित्रसहित मारियो।" — हे राजन्, कृष्णद्वारा यसरी भर्त्सना गरिएपछि राजा दुर्योधन क्रोधको वशमा भयो र उठ्ने प्रयत्न गर्न थाल्यो।
17कम्मरका बलमा बसेर र आफ्ना दुवै पाखुराको सहारा लिएर उसले आँखीभौँ खुम्च्यायो र क्रोधपूर्वक वासुदेवतिर हेर्यो।
18हे भरत, आधा शरीर उठाएको दुर्योधन पुच्छर काटिएको विषालु सर्पजस्तै देखिन्थ्यो।
19आफ्नो तीव्र र असह्य पीडा बिर्सेर दुर्योधन तीखा र कटु वचनले वासुदेवमाथि आक्षेप गर्न थाल्यो — "हे कंसका दासका छोरा, लाग्छ तिमीलाई कत्ति पनि लाज छैन, किनभने तिमी बिर्सेका छौ कि गदायुद्धका नियमअनुसार मलाई अत्यन्त अधर्मपूर्वक ढालिएको छ! तिमीले नै भीमलाई मेरा तिघ्रा भाँच्ने कुरा सम्झाएर अधर्मपूर्वक यो कर्म गराइस्। के तिमी ठान्छौ कि जब अर्जुनले (तिम्रो परामर्शले) भीमलाई त्यसको सङ्केत गरे, तब मैले त्यो देखिनँ?
20सधैँ धर्मयुद्ध गर्ने हजारौँ राजाहरूको नाना प्रकारका अधर्म-उपायले विनाश गराएर के तिमीलाई ती कर्ममा कत्ति पनि लाज वा घृणा हुँदैन?
21प्रतिदिन वीर योद्धाहरूको महान् संहार गराएर अन्ततः तिमीले शिखण्डीलाई अगाडि उभ्याएर पितामहको वध गरायौ।
22हे दुष्ट सिद्धान्त भएका, फेरि अश्वत्थामा नामक हात्तीको वध गराएर तिमीले आचार्यका हातबाट शस्त्र राख्न लगायौ। के तिमी ठान्छौ कि यो मलाई थाहा छैन?
23अनि फेरि जब ती वीरको वध यस क्रूर धृष्टद्युम्नका हातबाट हुन लागेको थियो, तब तिमीले उसलाई रोकेनौ पनि!
24अर्जुनको विनाशका लागि कर्णले (शक्रसँग वरदानका रूपमा) जुन शक्ति मागेका थिए, त्यसलाई तिमीले घटोत्कचद्वारा व्यर्थ पारिदियौ! तिमीभन्दा बढी पापी अरू को छ?
25त्यसै गरी जब बलशाली भूरिश्रवाको एउटा पाखुरा काटिइसकेको थियो र तिनी प्राय (आमरण अनशन) व्रतमा स्थित थिए, तब तिमीले महान् सात्यकिद्वारा तिनको वध गरायौ।
26पार्थलाई परास्त गर्न कर्णले महान् पराक्रम गरेका थिए। तर त्यस नागराज (तक्षक)का छोरा अश्वसेनको प्रयोजन तिमीले विफल पारिदियौ।
27अनि जब कर्णको रथको पाङ्ग्रा हिलोमा गाडियो, तिनी यस विपत्तिले पीडित भई प्रायः पराजितजस्तै भए, र जब तिनी आफ्नो पाङ्ग्रा निकाल्न व्यस्त थिए — तब तिमीले ती कर्णको वध गरायौ!
28यदि तिमीले धर्मपूर्वक मसँग, कर्णसँग, भीष्मसँग र द्रोणसँग युद्ध गरेका भए, निश्चय नै विजय कहिल्यै तिम्रो हुने थिएन।
29अत्यन्त कुटिल र अधर्मपूर्ण उपायको आश्रय लिएर तिमी आफ्नो वर्णधर्मको पालन गर्ने अनेक राजाहरूको तथा हाम्रो पनि मृत्युको कारण बन्यौ।"
30वासुदेवले भने — हे गान्धारीपुत्र, तिमीले जुन पापपूर्ण मार्गको अनुसरण गर्यौ, त्यसैका कारण तिमी आफ्ना भाइ, छोरा, बन्धु, मित्र र अनुचरसहित मारियौ।
31तिम्रै कर्मले ती दुई वीर — भीष्म र द्रोण — मारिए। कर्ण पनि तिम्रो आचरणको अनुसरण गरेकै कारण मारिए!
32हे मूर्ख, मेरो अनुरोधमा पनि तिमीले शकुनिको परामर्शले, लोभवश, पाण्डवहरूलाई तिनीहरूको पैतृक भाग दिएनौ।
33तिमीले भीमसेनलाई विष दियौ! हे दुष्ट पुरुष, तिमीले लाक्षागृहमा सम्पूर्ण पाण्डवलाई तिनीहरूकी आमासहित जलाइदिने प्रयत्न गर्यौ!
34द्यूतको बेला तिमीले भरिएको सभामा रजस्वला अवस्थामा याज्ञसेनीको अपमान गर्यौ! तिमीजस्तो निर्लज्जलाई त त्यहीँ त्यसै क्षण मारिदिनुपर्थ्यो!
35द्यूतमा निपुण सुबलपुत्रद्वारा तिमीले अधर्मपूर्वक ती धर्मात्मा युधिष्ठिरलाई परास्त गर्यौ, जो द्यूतमा अकुशल थिए! यसै कारण तिमी मारियौ।
36अनि फेरि पापी जयद्रथद्वारा अर्को अवसरमा कृष्णा (द्रौपदी)को अपमान गराइयो, जब उनका स्वामी पाण्डवहरू त्रिणबिन्दुको आश्रमतिर आखेटका लागि गएका थिए!
37जो बालक थियो र एक्लो थियो, त्यस अभिमन्युलाई अनेक योद्धाहरूले घेराउन लगाएर तिमीले त्यस वीरको वध गर्यौ। हे पापी अधम, यसै पापका कारण तिमी मारियौ!
38जुन सम्पूर्ण पापकर्मको दोष तिमी हामीमाथि लगाउँछौ, ती वास्तवमा तिम्रै पापी स्वभावका कारण तिमीबाट गरिएका हुन्!
39तिमीले कहिल्यै बृहस्पति र उशनाको सल्लाह सुनेनौ! तिमीले कहिल्यै वृद्धजनको आदर गरेनौ! तिमीले कहिल्यै हितकारी वचन सुनेनौ!
40अदम्य लोभ र लाभको तृष्णाले ग्रस्त भई तिमीले अनेक अधर्मपूर्ण कर्म गर्यौ। अब तिनको फल भोग।
41दुर्योधनले भने — मैले नाना प्रकारको अध्ययन गरेँ, विधिअनुसार दान दिएँ, समुद्रपर्यन्त विस्तृत पृथ्वीको शासन गरेँ, र आफ्ना शत्रुहरूका शिरमाथि विजय-घोष गरेँ। मभन्दा बढी भाग्यशाली अरू को छ?
42अनि आफ्नो वर्णधर्मको पालन गर्ने क्षत्रियले जुन अन्त्यको कामना गर्छन् — अर्थात् युद्धमा मृत्यु — त्यही अन्त्य मलाई पनि प्राप्त भएको छ। तब मभन्दा बढी भाग्यशाली अरू को छ?
43मैले यस्ता भोग भोगेँ जो देवताहरूका पनि योग्य थिए र जसलाई अन्य राजाहरूले कठिनाइले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन्। मैले परम समृद्धि प्राप्त गरेँ। तब मभन्दा बढी भाग्यशाली अरू को छ?
44आफ्ना सम्पूर्ण हितैषी र आफ्ना कान्छा भाइहरूसहित म स्वर्ग जाँदै छु! रह्यो तिमीहरूको कुरा — आफ्ना प्रयोजन विफल भएका र शोकले भाँचिएका तिमीहरू यस दुःखमय संसारमा बाँचिरहो।
45सञ्जयले अगाडि भने — कुरुहरूका ती बुद्धिमान् राजाले यी वचन भनेपछि आकाशबाट सुगन्धित पुष्पको घना वर्षा भयो। गन्धर्वहरूले अनेक मनोहर वाद्य बजाए। अप्सराहरूले समवेत स्वरमा राजा दुर्योधनको कीर्तिको गान गरे। सिद्धहरूले पुकारे — "राजा दुर्योधनको जय!" चारैतिर मधुर र सुखद वायु मन्द-मन्द बग्न थाल्यो। सम्पूर्ण दिशा निर्मल भए र आकाश वैदूर्य मणिझैँ नीलो देखिन थाल्यो।
46यी शुभ लक्षण र दुर्योधनलाई अर्पित यो पूजा देखेर वासुदेवलाई अगाडि लिएका पाण्डवहरू लज्जित भए।
47आकाशवाणी सुनेर कि भीष्म, द्रोण, कर्ण र भूरिश्रवा अधर्मपूर्वक मारिएका थिए, तिनीहरू पश्चात्तापले पीडित भए र शोकमा रुन थाले।
48पाण्डवहरूलाई चिन्ता र शोकले व्याकुल देखेर कृष्णले मेघ वा दुन्दुभिजस्तै गम्भीर स्वरमा तिनीहरूलाई भने — "तिनीहरू सबै महारथी थिए र शस्त्रचालनमा अत्यन्त फुर्तिला! यदि तिमीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण पराक्रम पनि देखाएका भए पनि तिमीहरूले तिनीहरूलाई धर्मयुद्धमा कहिल्यै मार्न सक्ने थिएनौ।
49राजा दुर्योधनलाई पनि धर्मयुद्धमा कहिल्यै मार्न सकिँदैनथ्यो! भीष्मको नेतृत्वमा रहेका ती सम्पूर्ण बलशाली महारथीको पनि यही स्थिति थियो।
50तिमीहरूको हित गर्नका लागि मैले बारम्बार आफ्नो मायाको प्रयोग गरेँ र नाना उपायले युद्धमा तिनीहरूको वध गराएँ।
51यदि मैले युद्धमा यस्ता छलपूर्ण उपाय नअपनाएको भए, तिमीहरू कहिल्यै विजयी हुने थिएनौ, न त राज्य वा धन प्राप्त गर्न सक्थ्यौ।
52ती चारै अत्यन्त महान् योद्धा थिए र संसारमा अतिरथी मानिन्थे। स्वयं लोकपालहरूले पनि तिनीहरूलाई धर्मयुद्धमा मार्न सक्दैनथे।
53त्यसै गरी गदा धारण गरेको धृतराष्ट्रपुत्रलाई स्वयं दण्डधारी यमले पनि धर्मयुद्धमा मार्न सक्दैनथे।
54तिमीहरूले यस कुराको खेद गर्नुहुँदैन कि तिम्रो यो शत्रु छलले मारियो। जब शत्रुहरूको सङ्ख्या बढी होस्, तब तिनीहरूको विनाश कुटिल उपायले नै गर्नुपर्छ।
55असुरहरूको वध गर्दा स्वयं देवताहरूले पनि यही मार्ग अपनाएका थिए; र जुन मार्गको अनुसरण देवताहरूले गरेका छन्, त्यसको अनुसरण सबैले गर्न सक्छन्।
56हामी सफल भइसक्यौँ। साँझ पर्यो। अब हामी आफ्ना शिविरमा फर्कनुपर्छ। हे राजाहरू, आउनुहोस्, हामी सबै आफ्ना घोडा, हात्ती र रथसहित विश्राम गरौँ!"
57वासुदेवका यी वचन सुनेर हर्षले भरिएका पाण्डव र पाञ्चालहरू अनेक सिंहझैँ गर्जे।
58तिनीहरू सबैले आफ्ना शङ्ख बजाए, र दुर्योधनलाई युद्धमा ढलेको देखेर स्वयं माधवले आफ्नो पाञ्चजन्य बजाए।"