Karna Parva — The encounter between Ashvatthaman and Bhima
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 15
Sanskrit
1संजय उवाच भीमसेनं ततो द्रोणी राजन् विव्याध पत्रिणा। परया त्वरया युक्तो दर्शयन्नस्त्रलाघवम्॥
2अथैनं पुनराजने नवत्या निशितैः शरैः। सर्वमर्माणि सम्प्रेक्ष्य मर्मज्ञो लघुहस्तवत्॥
3भीमसेनः समाकीरें द्रौणिना निशितैः शरैः। रराज समरे राजन् रश्मिवानिव भास्करः॥
4ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः। द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत॥
5शरैः शरांस्ततो द्रौणि: संवार्य युधि पाण्डवम्। ललाटेऽभ्यानद् राजन् नाराचेन स्मयन्निव॥
6ललाटस्थं ततो बाणं धारयामासं पाण्डवः। यथा शृङ्गं वने दृप्तः खङ्गो धारयते नृप॥
7ततो द्रौणि रणे भीमो यतमानं पराक्रमी। त्रिभिर्विव्याध नाराचैर्ललाटे विस्मयन्निव॥
8ललाटस्थैस्ततौ बाणैर्ब्राह्मणोऽसौ व्यशोभत। प्रावृषीव यथा सिक्तस्त्रिशृङ्गः पर्वतोत्तमः॥
9ततः शरशतैद्रौणिरर्दयामास पाण्डवम्। न चैनं कम्पयामास मातरिश्वेव पर्वतम्॥
10तथैव पाण्डवो युद्धे द्रौणि शरशतैः शितैः। नाकम्पयत् संहृष्टो वार्योघ इव पर्वतम्॥
11तावन्योन्यं शरैोरैश्छादयानौ महारथौ। रथवर्यगतौ वीरौ शुशुभाते बलोत्कटौ।॥
12आदित्याविव संदीप्तौ लोकक्षयकरावुभौ। स्वरश्मिभिरिवान्योन्यं तापयन्तौ शरोत्तमैः॥
13ततः प्रतिकृते यत्नं कुर्वाणौ तौ महारणे। कृतप्रतिकृते यत्तौ शरसङ्घरभीतवत्॥
14व्याघ्राविव च संग्रामे चेरतुस्तौ नरोत्तमौ। शरदंष्ट्रौ दुराधर्षों चापवक्त्रौ भयंकरौ॥
15अभूतां तावदृश्यौ च शरजालैः समन्ततः। मेघजालैरिव च्छन्नौ गगने चन्द्रभास्करौ॥
16चकाशेते मुहूर्तेन ततस्तावष्यरिंदमौ। विमुक्तावभ्रजालेन अङ्गारकबुधाविव॥
17अथ तत्रैव संग्रामे वर्तमाने सुदारुणे। अपसव्यं ततश्चक्रे द्रौणिस्तत्र वृकोदरम्॥
18किरज्छरशतैरुपैराभिरिव पर्वतम्। न तु तन्ममृषे भीमः शत्रोर्विजयलक्षणम्॥
19प्रतिचक्रे ततो राजन् पाण्डवोऽप्यपसव्यतः। मण्डलानां विभोगेषु गतप्रत्यागतेषु च॥
20बभूव तुमुलं युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः। चरित्वा विविधान् मार्गान् मण्डलस्तथानमेव त॥
21शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः। अन्योन्यस्य वधे चैव चक्रतुर्यनमुत्तमम्॥
22ईषतुर्विरथ चैव कर्तुमन्योन्यमाहवे। ततो द्रौणिर्महास्त्रणि प्रादुश्चक्रे महारथः॥ तान्यस्त्रैरेव समरे प्रतिजघ्नेऽथ पाण्डवः।
23ततो घोरं महाराज अस्त्रयुद्धमवर्तत॥ ग्रहयुद्धं यथां घोरं प्रजासंहरणे ह्यभूत।
24ते बाणः समसज्जन्त मुक्तास्ताभ्यां तु भारत॥ द्यौतयन्तो दिशः सर्वास्तव सैन्यं समन्ततः।
25बाणसङ्घवृत घोरमाकाशं समपद्यत॥ उल्कापातावृतं युद्धं प्रजानां संक्षये नृप।
26बाणभिघातात् संजज्ञे तत्र भारत पावकः॥ सविस्फुलिङ्गौदीप्तर्चिर्योऽदहद् वाहिनीद्वयम्।
27तत्र सिद्धा महाराज सम्पतन्तोऽब्रुवन् वचः॥ युद्धानामति सर्वेषां युद्धमेतदिति प्रभो। सर्वयुद्धानि चैतस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्॥
28नेदृशं त पुनर्युद्धं भविष्यति कदाचन। अहो ज्ञानेन सम्पन्नाबुभौ ब्राह्मणक्षत्रियौ॥
29अहो शौर्येण सम्पन्नावुभौ चोग्रपराक्रमौ। अहो भीमबलो भीम एतस्य च कृतास्त्रताः॥
30अहो वीर्यस्य सारत्वमहो सौष्ठवमेतयोः। स्थितावेतौ हि समरे कालान्तकयमोपमौ॥
31रुद्रौ द्वाविव सम्भूतौ यथा द्वाविव भास्करौ। यमौ वा पुरुषव्याघ्रौ घौररूपावुभौ रणे॥
32इति वाचः स्म श्रूयन्ते सिद्धानां वै मुहुर्मुहुः। सिंहनादश्च संजज्ञे समेतानां दिवौकसाम्॥
33अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च दृष्ट्वा कर्म तयो रणे। सिद्धरचारणसंघाना विस्मयः समपद्यत॥
34प्रशंसन्ति तदा देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः। साधु द्रौणे महाबाहो साधु भीमेति चाब्रुवन्॥
35तौ शूरौ समरे राजन् परस्परकृतागसौ। परस्परमुदीक्षेतां क्रोधादुद्दृत्य चक्षुषी॥
36क्रोधरक्तेक्षणौ तौ तु क्रोधात् प्रस्फुरिताधरौ। क्रोधात् संदष्टदशनौ तथैव दशनच्छदौ॥
37अन्योन्यं छादयन्तौ स्म शरवृष्ट्या महारथौ। शराम्बुधारौ समरे शस्त्रविद्युत्प्रकाशिनौ॥
38तावन्योन्यं ध्वजं विद्ध्वा सारथिं च महारणे। अन्योन्यस्य हयान् विद्ध्वा बिभिदाते परस्परम्।। ३९
39ततः क्रुद्धौ महाराज बाणौ गृह्य महाहवे। उभौ चिक्षिपतुस्तूर्णमन्योन्यस्य वधैषिणौ।॥
40तौ सायकौ महाराज द्यौतमानौ चमूमुखे। आजघ्नतुः समासाद्य वज्रवेगौ दुरासदौ॥
41तौ परस्परवेगाच शराभ्यां च भृशाहतौ। निपेततुर्महावीयौ रथोपस्थे तयोस्तदा॥
42ततस्तु सारथिख़त्वा द्रोणपुत्रमचेतनम्। अपोवाह रणाद् राजन् सर्वसैन्यस्य पश्यतः॥
43तथैव पाण्डवं राजन् विह्वलन्तं मुहुर्मुहुः। अपोवाह रथेनाजौ सारथिः शत्रुतापनम्॥
English
1Sanjaya said Thereupon, O king, the son of Drona, who was possessed of great alacrity and who showed easiness in the management of weapons, pierced Bhimasena with an arrow.
2In the same way, he (the son of Drona), who was well acquainted with the different vital parts of the body and who, again, was very smart in the management of his arms, after having seen all the vital parts of his body, had struck him with ninety sharp-headed shafts.
3O monarch. Bhimasenc, having been closed with a shower of keen arrows by the son of Drona, shone in the field of battle like the sun with all his rays.
4Thereupon the Pandava, after having covered the son of Drona with one thousand arrows, well-aimed, sent forth a leonine roar.
5Then, O monarch, the son of Drona, having checked the course of his (antagonist's) shafts by his own arrows in the field of battle, smilingly struck the son of Pandu in the forehead with a dart.
6Thereafter, O king, the son of (Pandu), carried the shafts, that was struck in his forehead; even as the proud rhinoceros in the forest bears his horn.
7Then Bhima of immense prowess smilingly pierced the son of Drona, who attempted very hard in the battle, in the forehead with three shafts.
8Then this twice-born person looked most resplendent with the arrows struck in his forehead; even as the best of mountains, being washed (with water) during the rainy season, looks resplendent with its three peaks.
9Thus the son of Drona afflicted the son of Pandu with hundreds of arrows, but he could not shake him; even as the wind cannot shake the mountain.
10In the same way, the son of Pandu, highly gratified, could not shake the son of Drona, in the field of battle, with hundreds of his sharphanded arrows; even as the torrents of rain cannot shake the mountain.
11Those two mighty car-warriors, the two heroic warriors of terrible prowess, having covered each other with their dreadful shafts, looked very handsome, sitting upon their cars.
12Both (the heroes) looked resplendent like two suns and were destructive of men on each other's side. Moreover both of them burnt each other by their own excellent arrows, that resembled their own rays.
13Thereupon, in that dreadful battle, those two heroic warriors made their best attempts in counteracting each other's deeds; and with the torrents of shafts they most fearlessly made efforts in challenging each other.
14Those two foremost of persons, those invincible and fierce heroes, whose teeth were constituted by the shafts and whose mouths were formed by the bows, roved about in the field of battle like two terrible tigers.
15Both of them became invisible on account of the torrents of shafts in all sides; even as both the sun and the moon in the firmament become invisible, when they are covered over by the net-work of clouds.
16Then the two smiters of foes appeared for a very short while and shone forth like Mars and Mercury, when they become wholly released from the cover of clouds.
17Then at that moment, in that dreadful battle, the son of Drona made Vrikodara in the field occupy his right position.
18And he showered forth hundreds of terrible shafts, even as the masses of clouds drop down torrents of rain upon a mountain. This, indeed, namely the indication of his antagonist's victory Bhimasena could not like to tolerate.
19Thereupon, O monarch, the son of Pandu baffled his enemy's efforts from the position on his (antagonist's) right side; and they advanced or withdrew according to the divisions of their circular situations.
20Thus there ensued a fierce battle between those two foremost of warriors, who roved about (in the field of battle) in several ways and circles.
21Both of them struck each other with the arrows shot from their bows stretched to their perfect length; and also they made the best efforts in slaying each other in the battle.
22Again, each of them wished to make the other carless in the field. Thereupon the son of Drona, that mighty car-warrior, imparted strength to the most powerful weapons, which, indeed the son of Pandu frustrated by the weapons of his own, in the battle.
23Then, O mighty king, there ensued a very dreadful battle of weapons, even as there had taken place a very terrible battle of the planets, during the time of destruction of creatures of the universe.
24O descendant of the Bharata race, those arrows, shot by both of them, struck one another, and thus illumined all the points of the i horizon, as well as the troops on your side, from all directions. even
25O king, the firmament looked very fearful as it was wholly covered by the showers of arrows, it appears during the destruction of the creatures of the universe, when it is entirely shrouded by the fall of the meteors.
26O descendant of the Bharata race, there (in the field of battle) was produced a great fire by the counteraction of shafts from both the parties, which, viz. the fire was attended with sparks and blazing flames. It continued to burn both the hosts.
27O powerful monarch, the Siddhas, who covered about there in the battle, uttered these words-'O Lord, this battle, is the foremost of all the battles fought (in the days of yore). All the battles (of old) will not be worth the sixteenth part of this (battle).
28Hardly, again, there will be a battle like this. 'O! these two personages, viz. this Brahmana and this Kshatriya are possessed of knowledge.
29O! both of them are endowed with heroism; and also they are of terrible prowess. 'O! Bhima is of fierce strength. O! what a great skill is possessed by the other.
30O! what an essence of the energy of both. O! how great is their skill. Both persons are, indeed, waiting in the like two all-destroying Yamas at the end of time.
31As if both of them are born like two Rudras, or like two light-giving suns. 'Both these foremost of persons of dreadful forms are standing in the battle like two Yamas.'
32These words of the Siddhas were, indeed, heard there every moment. Moreover there was generated a great leonine roar amongst the celestials who assembled there (in the field of battle).
33Having witnessed the extraordinary and inconceivable achievements of those two in the field of battle, the assemblage of the Siddhas and the Charanas were greatly astonished.
34Then the celestials, the Siddhas and the high-class sages (the Rishis) praised them both and uttered these words 'Excellent, O powerful-armed son of Drona! Most remarkable,O Bhima!
35In the field of battle, O monarch, those two heroic warriors committed injuries to each other. They also looked upon each other.
36Due to angry those two heroic eyes became red. They had their lips quivering with wrath. Out of wrath, again, they grinded their teeth and in the same way their lips as well.
37Those two mighty car-warriors shrouded each other with the torrents of shafts. In the field of battle, they were like two masses of clouds, dropping dovin showers of arrows and sending forth lightning, that was formed by their weapons.
38Those two warriors having penetrated each other's standards and also having pierced each other's drivers of cars and again, having pierced each other's horses, pierced each other in that dreadful battle.
39Thereupon, O powerful monarch, those two wrathful warriors, most desirous of slaying cach other, after having taken up two arrows, hurled at each other those shafts without any hesitation, in that dreadful encounter.
40O mighty monarch, these two arrows that shone most brilliantly and that had the force of thunder and also that most unapproachable, came and struck them both who stood at the head of their respective hosts.
41The two highly-energetic warriors, deeply struck with those two arrows by their respective forces, then fell down at the back of their cars.
42Thereupon, O king, his driver having been conscious of the insensible condition of the son of Drona, carried him away from the field of battle in the presence of all his (the son of Drona) soldiers.
43In the same way, O monarch, the son of Pandu, that scorcher of enemies, who had fainted every moment, was carried away from the field of battle, in his car, by his driver. were
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तदनन्तर, हे राजन्, महान् फुर्ती से सम्पन्न और अस्त्र-संचालन में सहजता दिखाने वाले द्रोणपुत्र ने एक बाण से भीमसेन को बींधा।
2उसी प्रकार उन्होंने (द्रोणपुत्र ने), जो शरीर के भिन्न-भिन्न मर्मस्थलों के भली-भाँति ज्ञाता थे और जो पुनः अस्त्र-संचालन में अत्यन्त चतुर थे, उनके शरीर के समस्त मर्मस्थल देखकर नब्बे तीक्ष्ण अग्र वाले बाणों से उन पर प्रहार किया।
3हे नरेश, द्रोणपुत्र द्वारा पैने बाणों की वर्षा से घिरे हुए भीमसेन रणभूमि में अपनी समस्त किरणों सहित सूर्य के समान शोभित हुए।
4तदनन्तर उन पाण्डव ने द्रोणपुत्र को भली-भाँति लक्ष्य साधे हुए एक सहस्र बाणों से ढककर सिंह-गर्जना की।
5तब, हे नरेश, द्रोणपुत्र ने रणभूमि में अपने बाणों से उसके (प्रतिद्वन्द्वी के) बाणों की गति रोककर मुस्कुराते हुए एक शर से पाण्डुपुत्र के ललाट में प्रहार किया।
6तत्पश्चात्, हे राजन्, (पाण्डु के) पुत्र ने अपने ललाट में धँसे उस बाण को उसी प्रकार धारण किया; जैसे वन में गर्वित गैंडा अपना सींग धारण करता है।
7तब अपार पराक्रम वाले भीम ने मुस्कुराते हुए तीन बाणों से द्रोणपुत्र के ललाट में प्रहार किया, जो युद्ध में अत्यन्त कठिन प्रयत्न कर रहे थे।
8तब वे द्विज अपने ललाट में धँसे बाणों के साथ अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई दिए; ठीक वैसे ही जैसे वर्षा ऋतु में (जल से) धुला हुआ कोई श्रेष्ठ पर्वत अपने तीन शिखरों के साथ देदीप्यमान दिखाई देता है।
9इस प्रकार द्रोणपुत्र ने सैकड़ों बाणों से पाण्डुपुत्र को पीड़ित किया, किन्तु वे उन्हें हिला न सके; ठीक वैसे ही जैसे वायु पर्वत को हिला नहीं सकती।
10उसी प्रकार अत्यन्त प्रसन्न पाण्डुपुत्र भी रणभूमि में सैकड़ों तीक्ष्ण बाणों से द्रोणपुत्र को हिला न सके; ठीक वैसे ही जैसे वर्षा की धाराएँ पर्वत को हिला नहीं सकतीं।
11वे दोनों महारथी, भयंकर पराक्रम वाले वे दोनों वीर योद्धा, अपने भयंकर बाणों से एक-दूसरे को ढककर अपने-अपने रथों पर बैठे हुए अत्यन्त सुन्दर दिखाई दिए।
12दोनों दो सूर्यों के समान देदीप्यमान दिखाई दिए और एक-दूसरे के पक्ष के पुरुषों का संहार कर रहे थे। इतना ही नहीं, दोनों अपनी ही किरणों के समान अपने उत्तम बाणों से एक-दूसरे को जला रहे थे।
13तदनन्तर उस भयंकर युद्ध में उन दोनों वीर योद्धाओं ने एक-दूसरे के कर्मों को विफल करने में अपना पूरा प्रयत्न किया; और बाणों की धाराओं से उन्होंने अत्यन्त निर्भय होकर एक-दूसरे को ललकारने का प्रयास किया।
14वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ, वे दोनों अजेय और उग्र वीर, जिनके दाँत बाणों से बने थे और जिनके मुख धनुषों से बने थे, दो भयंकर व्याघ्रों के समान रणभूमि में विचरण करते रहे।
15चारों ओर बाणों की धाराओं के कारण दोनों अदृश्य हो गए; ठीक वैसे ही जैसे आकाश में सूर्य और चन्द्रमा — दोनों तब अदृश्य हो जाते हैं जब वे मेघों के जाल से ढक जाते हैं।
16तब शत्रुओं के वे दोनों संहारक अत्यन्त थोड़े समय के लिए प्रकट हुए और मंगल तथा बुध के समान चमक उठे, जब वे मेघों के आवरण से पूर्णतः मुक्त हो जाते हैं।
17तब उस क्षण, उस भयंकर युद्ध में, द्रोणपुत्र ने रणभूमि में वृकोदर को अपनी दाहिनी ओर की स्थिति ग्रहण करने पर विवश किया।
18और उन्होंने सैकड़ों भयंकर बाणों की वर्षा की, ठीक वैसे ही जैसे मेघों के समूह किसी पर्वत पर वर्षा की धाराएँ बरसाते हैं। वास्तव में यह — अर्थात् अपने प्रतिद्वन्द्वी की विजय का यह चिह्न — भीमसेन सह नहीं सके।
19तदनन्तर, हे नरेश, पाण्डुपुत्र ने अपने (प्रतिद्वन्द्वी की) दाहिनी ओर की स्थिति से ही अपने शत्रु के प्रयत्नों को विफल कर दिया; और वे अपनी वृत्ताकार स्थितियों के विभागों के अनुसार आगे बढ़ते अथवा पीछे हटते रहे।
20इस प्रकार उन दोनों योद्धाश्रेष्ठों के बीच एक उग्र युद्ध हुआ, जो अनेक प्रकारों और वृत्तों में (रणभूमि में) विचरण करते रहे।
21दोनों ने पूर्ण रूप से खींचे गए अपने धनुषों से छोड़े गए बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार किया; और युद्ध में एक-दूसरे का वध करने के लिए भी उन्होंने अपना पूरा प्रयत्न किया।
22पुनः, दोनों में से प्रत्येक दूसरे को रणभूमि में रथहीन कर देना चाहता था। तदनन्तर उन महारथी द्रोणपुत्र ने अत्यन्त प्रबल अस्त्रों में शक्ति का संचार किया, जिन्हें वास्तव में पाण्डुपुत्र ने युद्ध में अपने ही अस्त्रों से विफल कर दिया।
23तब, हे प्रतापी राजन्, अस्त्रों का एक अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ, ठीक वैसे ही जैसे जगत् के प्राणियों के विनाश के समय ग्रहों का अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ था।
24हे भरतवंश के वंशज, दोनों द्वारा छोड़े गए वे बाण परस्पर टकराए और इस प्रकार उन्होंने समस्त दिशाओं को तथा आपके पक्ष के सैनिकों को भी चारों ओर से प्रकाशित कर दिया।
25हे राजन्, आकाश अत्यन्त भयावह दिखाई दिया, क्योंकि वह पूर्णतः बाणों की वर्षा से ढका हुआ था — जैसा वह जगत् के प्राणियों के विनाश के समय दिखाई देता है, जब वह उल्कापात से पूर्णतः आच्छादित हो जाता है।
26हे भरतवंश के वंशज, वहाँ (रणभूमि में) दोनों पक्षों के बाणों की टक्कर से एक महान् अग्नि उत्पन्न हुई, जो अग्नि चिनगारियों और प्रज्वलित ज्वालाओं से युक्त थी। वह दोनों ही सेनाओं को जलाती रही।
27हे प्रतापी नरेश, वहाँ रणभूमि में विचरण करते हुए सिद्धों ने ये वचन कहे — 'हे स्वामी, यह युद्ध (प्राचीन काल में) लड़े गए समस्त युद्धों में श्रेष्ठ है। (प्राचीन काल के) समस्त युद्ध इस (युद्ध) के सोलहवें भाग के भी योग्य न होंगे।
28और न ही इसके समान कोई युद्ध फिर होगा। ओह! ये दोनों पुरुष — अर्थात् यह ब्राह्मण और यह क्षत्रिय — ज्ञान से सम्पन्न हैं।
29ओह! दोनों ही वीरता से सम्पन्न हैं; और वे भयंकर पराक्रम वाले भी हैं। ओह! भीम कैसा उग्र बल रखता है। ओह! दूसरे में कैसी महान् निपुणता है।
30ओह! दोनों के तेज का कैसा सार है। ओह! उनका कौशल कितना महान् है। दोनों पुरुष वास्तव में कालान्त के दो सर्वसंहारक यमराजों के समान (रणभूमि में) डटे हुए हैं।
31मानो दोनों दो रुद्रों के समान, अथवा दो प्रकाशदाता सूर्यों के समान उत्पन्न हुए हों। 'भयंकर स्वरूप वाले ये दोनों पुरुषश्रेष्ठ युद्ध में दो यमराजों के समान खड़े हैं।'
32सिद्धों के ये वचन वास्तव में वहाँ प्रति क्षण सुनाई देते रहे। इतना ही नहीं, वहाँ (रणभूमि में) एकत्र देवताओं के बीच एक महान् सिंह-गर्जना भी उत्पन्न हुई।
33रणभूमि में उन दोनों के असाधारण और अकल्पनीय पराक्रम देखकर सिद्धों और चारणों का समूह अत्यन्त विस्मित हुआ।
34तब देवताओं, सिद्धों तथा उच्च कोटि के ऋषियों ने उन दोनों की प्रशंसा की और ये वचन कहे — 'साधु, हे महाबाहु द्रोणपुत्र! अत्यन्त अद्भुत, हे भीम!
35हे नरेश, रणभूमि में उन दोनों वीर योद्धाओं ने एक-दूसरे को क्षति पहुँचाई। वे एक-दूसरे को देखते भी रहे।
36क्रोध के कारण उन दोनों वीरों के नेत्र लाल हो गए। क्रोध से उनके ओष्ठ काँपने लगे। पुनः क्रोध के कारण उन्होंने अपने दाँत पीसे और उसी प्रकार अपने ओष्ठ भी।
37उन दोनों महारथियों ने बाणों की धाराओं से एक-दूसरे को ढक दिया। रणभूमि में वे मेघों के दो समूहों के समान थे, जो बाणों की वर्षा बरसा रहे थे और अपने अस्त्रों से बनी बिजली छोड़ रहे थे।
38उन दोनों योद्धाओं ने एक-दूसरे की ध्वजाएँ भेदकर, एक-दूसरे के रथ-सारथियों को बींधकर और पुनः एक-दूसरे के घोड़ों को बींधकर उस भयंकर युद्ध में एक-दूसरे को भी बींधा।
39तदनन्तर, हे प्रतापी नरेश, एक-दूसरे का वध करने के अत्यन्त इच्छुक वे दोनों क्रुद्ध योद्धा दो बाण उठाकर उस भयंकर द्वन्द्व में बिना किसी हिचक के एक-दूसरे पर वे बाण चला बैठे।
40हे प्रतापी नरेश, ये दोनों बाण, जो अत्यन्त देदीप्यमान चमक रहे थे और जिनमें वज्र का वेग था तथा जो परम अगम्य भी थे, आकर उन दोनों पर लगे, जो अपनी-अपनी सेनाओं के अग्रभाग में खड़े थे।
41अपनी-अपनी शक्ति से चलाए गए उन दोनों बाणों से गहरे आहत होकर वे दोनों महातेजस्वी योद्धा तब अपने-अपने रथों के पिछले भाग में गिर पड़े।
42तदनन्तर, हे राजन्, द्रोणपुत्र के सारथि ने उनकी संज्ञाशून्य अवस्था को जानकर उन्हें उनके समस्त सैनिकों के सम्मुख ही रणभूमि से दूर पहुँचा दिया।
43उसी प्रकार, हे नरेश, शत्रुओं के सन्तापक पाण्डुपुत्र को भी, जो प्रति क्षण मूर्च्छित हो रहे थे, उनके सारथि ने उनके रथ में रणभूमि से दूर पहुँचा दिया।
Nepali
1सञ्जयले भने — त्यसपछि, हे राजन्, महान् फुर्तीले सम्पन्न र अस्त्रसञ्चालनमा सहजता देखाउने द्रोणपुत्रले एउटा बाणले भीमसेनलाई बिँधे।
2त्यसै गरी उनले (द्रोणपुत्रले), जो शरीरका भिन्नभिन्न मर्मस्थलका राम्रा ज्ञाता थिए र जो पुनः अस्त्रसञ्चालनमा अत्यन्त चतुर थिए, उनको शरीरका समस्त मर्मस्थल देखेर नब्बे तीक्ष्ण अग्रभाग भएका बाणले उनीमाथि प्रहार गरे।
3हे नरेश, द्रोणपुत्रद्वारा धारिला बाणको वर्षाले घेरिएका भीमसेन रणभूमिमा आफ्ना समस्त किरणसहितको सूर्यसरह शोभित भए।
4त्यसपछि ती पाण्डवले द्रोणपुत्रलाई राम्ररी लक्ष्य साधिएका एक हजार बाणले ढाकेर सिंहगर्जन गरे।
5तब, हे नरेश, द्रोणपुत्रले रणभूमिमा आफ्ना बाणले उनका (प्रतिद्वन्द्वीका) बाणको गति रोकेर मुस्कुराउँदै एउटा शरले पाण्डुपुत्रको निधारमा प्रहार गरे।
6त्यसपछि, हे राजन्, (पाण्डुका) पुत्रले आफ्नो निधारमा गाडिएको त्यस बाणलाई त्यसै गरी धारण गरे; जसरी वनमा गर्वित गैँडाले आफ्नो सिङ धारण गर्दछ।
7तब अपार पराक्रम भएका भीमले मुस्कुराउँदै तीन बाणले द्रोणपुत्रको निधारमा प्रहार गरे, जो युद्धमा अत्यन्त कठिन प्रयत्न गरिरहेका थिए।
8तब ती द्विज आफ्नो निधारमा गाडिएका बाणसहित अत्यन्त देदीप्यमान देखिए; ठीक त्यसै गरी जसरी वर्षा ऋतुमा (पानीले) धोइएको कुनै श्रेष्ठ पर्वत आफ्ना तीन शिखरसहित देदीप्यमान देखिन्छ।
9यसरी द्रोणपुत्रले सयौँ बाणले पाण्डुपुत्रलाई पीडित गरे, तर उनले उनलाई हल्लाउन सकेनन्; ठीक त्यसै गरी जसरी हावाले पर्वतलाई हल्लाउन सक्दैन।
10त्यसै गरी अत्यन्त प्रसन्न पाण्डुपुत्रले पनि रणभूमिमा सयौँ तीक्ष्ण बाणले द्रोणपुत्रलाई हल्लाउन सकेनन्; ठीक त्यसै गरी जसरी वर्षाका धाराले पर्वतलाई हल्लाउन सक्दैनन्।
11ती दुवै महारथी, भयङ्कर पराक्रम भएका ती दुवै वीर योद्धा, आफ्ना भयङ्कर बाणले एक-अर्कालाई ढाकेर आ-आफ्ना रथमा बसेर अत्यन्त सुन्दर देखिए।
12दुवै दुई सूर्यसरह देदीप्यमान देखिए र एक-अर्काको पक्षका पुरुषहरूको संहार गरिरहेका थिए। यति मात्र होइन, दुवैले आफ्नै किरणसरहका आफ्ना उत्तम बाणले एक-अर्कालाई जलाइरहेका थिए।
13त्यसपछि त्यस भयङ्कर युद्धमा ती दुवै वीर योद्धाले एक-अर्काका कर्म विफल पार्न आफ्नो पूरा प्रयत्न गरे; र बाणका धाराले तिनीहरूले अत्यन्त निर्भय भई एक-अर्कालाई ललकार्ने प्रयास गरे।
14ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ, ती दुवै अजेय र उग्र वीर, जसका दाँत बाणले बनेका थिए र जसका मुख धनुले बनेका थिए, दुई भयङ्कर बाघसरह रणभूमिमा विचरण गरिरहे।
15चारैतिर बाणका धाराका कारण दुवै अदृश्य भए; ठीक त्यसै गरी जसरी आकाशमा सूर्य र चन्द्रमा — दुवै तब अदृश्य हुन्छन् जब तिनीहरू बादलको जालले ढाकिन्छन्।
16तब शत्रुहरूका ती दुवै संहारक अत्यन्त थोरै समयका लागि प्रकट भए र मङ्गल तथा बुधसरह चम्के, जब तिनीहरू बादलको आवरणबाट पूर्णतः मुक्त हुन्छन्।
17तब त्यस क्षण, त्यस भयङ्कर युद्धमा, द्रोणपुत्रले रणभूमिमा वृकोदरलाई आफ्नो दाहिनेतिरको स्थिति लिन विवश पारे।
18र उनले सयौँ भयङ्कर बाणको वर्षा गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी बादलका समूहले कुनै पर्वतमाथि वर्षाका धारा बर्साउँछन्। वास्तवमा यो — अर्थात् आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको विजयको यो चिह्न — भीमसेनले सहन सकेनन्।
19त्यसपछि, हे नरेश, पाण्डुपुत्रले आफ्नो (प्रतिद्वन्द्वीको) दाहिनेतिरको स्थितिबाटै आफ्नो शत्रुका प्रयत्न विफल पारिदिए; र तिनीहरू आफ्ना वृत्ताकार स्थितिका विभागअनुसार अघि बढ्दै अथवा पछि हट्दै रहे।
20यसरी ती दुवै योद्धाश्रेष्ठका बीचमा एउटा उग्र युद्ध भयो, जो अनेक प्रकार र वृत्तमा (रणभूमिमा) विचरण गरिरहे।
21दुवैले पूर्ण रूपमा तानिएका आफ्ना धनुबाट छोडिएका बाणले एक-अर्कामाथि प्रहार गरे; र युद्धमा एक-अर्काको वध गर्न पनि तिनीहरूले आफ्नो पूरा प्रयत्न गरे।
22पुनः, दुवैमध्ये प्रत्येकले अर्कोलाई रणभूमिमा रथहीन पार्न चाहन्थ्यो। त्यसपछि ती महारथी द्रोणपुत्रले अत्यन्त प्रबल अस्त्रहरूमा शक्तिको सञ्चार गरे, जसलाई वास्तवमा पाण्डुपुत्रले युद्धमा आफ्नै अस्त्रले विफल पारिदिए।
23तब, हे प्रतापी राजन्, अस्त्रहरूको एउटा अत्यन्त भयङ्कर युद्ध भयो, ठीक त्यसै गरी जसरी जगत्का प्राणीहरूको विनाशका बेला ग्रहहरूको अत्यन्त भयङ्कर युद्ध भएको थियो।
24हे भरतवंशका वंशज, दुवैद्वारा छोडिएका ती बाण परस्पर ठोक्किए र यसरी तिनीहरूले समस्त दिशा तथा तपाईंको पक्षका सैनिकहरूलाई पनि चारैतिरबाट प्रकाशित पारिदिए।
25हे राजन्, आकाश अत्यन्त भयावह देखियो, किनभने त्यो पूर्णतः बाणको वर्षाले ढाकिएको थियो — जस्तो त्यो जगत्का प्राणीहरूको विनाशका बेला देखिन्छ, जब त्यो उल्कापातले पूर्णतः आच्छादित हुन्छ।
26हे भरतवंशका वंशज, त्यहाँ (रणभूमिमा) दुवै पक्षका बाणको ठक्करबाट एउटा महान् अग्नि उत्पन्न भयो, जुन अग्नि झिल्का र प्रज्वलित ज्वालाले युक्त थियो। त्यसले दुवै सेनालाई जलाइरह्यो।
27हे प्रतापी नरेश, त्यहाँ रणभूमिमा विचरण गर्दै गरेका सिद्धहरूले यी वचन भने — 'हे स्वामी, यो युद्ध (प्राचीन कालमा) लडिएका समस्त युद्धमा श्रेष्ठ छ। (प्राचीन कालका) समस्त युद्ध यस (युद्ध)को सोह्रौँ भागको पनि योग्य हुनेछैनन्।
28र न त यससरहको कुनै युद्ध फेरि हुनेछ। ओहो! यी दुवै पुरुष — अर्थात् यी ब्राह्मण र यी क्षत्रिय — ज्ञानले सम्पन्न छन्।
29ओहो! दुवै वीरताले सम्पन्न छन्; र तिनीहरू भयङ्कर पराक्रमका पनि छन्। ओहो! भीमको कस्तो उग्र बल छ। ओहो! अर्कोमा कस्तो महान् निपुणता छ।
30ओहो! दुवैको तेजको कस्तो सार छ। ओहो! तिनीहरूको कौशल कति महान् छ। दुवै पुरुष वास्तवमा कालान्तका दुई सर्वसंहारक यमराजसरह (रणभूमिमा) डटिरहेका छन्।
31मानौँ दुवै दुई रुद्रसरह, अथवा दुई प्रकाशदाता सूर्यसरह जन्मेका हुन्। 'भयङ्कर स्वरूपका यी दुवै पुरुषश्रेष्ठ युद्धमा दुई यमराजसरह उभिएका छन्।'
32सिद्धहरूका यी वचन वास्तवमा त्यहाँ पल-पलमा सुनिइरहे। यति मात्र होइन, त्यहाँ (रणभूमिमा) जम्मा भएका देवताहरूका बीचमा एउटा महान् सिंहगर्जन पनि उत्पन्न भयो।
33रणभूमिमा ती दुवैका असाधारण र अकल्पनीय पराक्रम देखेर सिद्ध र चारणहरूको समूह अत्यन्त विस्मित भयो।
34तब देवता, सिद्ध तथा उच्च कोटिका ऋषिहरूले ती दुवैको प्रशंसा गरे र यी वचन भने — 'साधु, हे महाबाहु द्रोणपुत्र! अत्यन्त अद्भुत, हे भीम!
35हे नरेश, रणभूमिमा ती दुवै वीर योद्धाले एक-अर्कालाई क्षति पुर्याए। तिनीहरूले एक-अर्कालाई हेरिरहे पनि।
36क्रोधका कारण ती दुवै वीरका आँखा राता भए। क्रोधले तिनीहरूका ओठ काँप्न थाले। पुनः क्रोधका कारण तिनीहरूले आफ्ना दाँत किटे र त्यसै गरी आफ्ना ओठ पनि।
37ती दुवै महारथीले बाणका धाराले एक-अर्कालाई ढाकिदिए। रणभूमिमा तिनीहरू बादलका दुई समूहसरह थिए, जसले बाणको वर्षा बर्साइरहेका थिए र आफ्ना अस्त्रबाट बनेको बिजुली छोडिरहेका थिए।
38ती दुवै योद्धाले एक-अर्काका ध्वजा छेडेर, एक-अर्काका रथसारथिलाई बिँधेर र पुनः एक-अर्काका घोडालाई बिँधेर त्यस भयङ्कर युद्धमा एक-अर्कालाई पनि बिँधे।
39त्यसपछि, हे प्रतापी नरेश, एक-अर्काको वध गर्न अत्यन्त इच्छुक ती दुवै क्रुद्ध योद्धाले दुई बाण उठाएर त्यस भयङ्कर द्वन्द्वमा कुनै हिचकिचाहटविना एक-अर्कामाथि ती बाण चलाए।
40हे प्रतापी नरेश, यी दुवै बाण, जुन अत्यन्त देदीप्यमान चम्किरहेका थिए र जसमा वज्रको वेग थियो तथा जुन परम अगम्य पनि थिए, आएर ती दुवैलाई लागे, जो आ-आफ्ना सेनाको अग्रभागमा उभिएका थिए।
41आ-आफ्नो शक्तिले चलाइएका ती दुवै बाणले गहिरो आहत भई ती दुवै महातेजस्वी योद्धा तब आ-आफ्ना रथका पछिल्लो भागमा ढले।
42त्यसपछि, हे राजन्, द्रोणपुत्रका सारथिले उनको संज्ञाशून्य अवस्था थाहा पाएर उनलाई उनका समस्त सैनिकहरूकै सामु रणभूमिबाट टाढा लगे।
43त्यसै गरी, हे नरेश, शत्रुहरूका सन्तापक पाण्डुपुत्रलाई पनि, जो पल-पलमा मूर्च्छित भइरहेका थिए, उनका सारथिले उनको रथमा राखेर रणभूमिबाट टाढा लगे।