Gadayuddha Parva — The history of the Tirtha Taijasa and that of the installation of the King of Waters; The history of Agnitirtha
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 142
Sanskrit
1वैशम्पायन उवाच शृणु मातृगणान् राजन् कुमारानुचरानिमान्। कीर्त्यमानान् मया वीरं सपत्नगणसूदनान्॥
2यशस्विनीनां मातृणां शृणु नामानि भारत। याभिाप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्च भागशः॥
3प्रभावती विशालाक्षी पालिता गोस्तनी तथा। श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका॥ अप्सु जाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा। जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयंकरी॥ वसुदामा च दामा च विशोका नन्दिनी तथा। एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्च भारत॥ उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यश्च शोभना। शत्रुञ्जया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी॥ माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश्च भारत। गीतप्रिया च कल्याणी रुद्ररोमामिताशना॥ मेघस्वना भोगवती सुभ्रुश्च कनकावती। अलाताक्षी वीर्यवती विद्युजिह्वा च भारत॥ पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना। संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला॥ सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी। नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला॥ शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भाविनी। वपुष्मती चन्द्रशीता भद्रकाली च भारत॥ ऋक्षाम्बिका निष्कुटिका वामा चत्वरवासिनी। सुमङ्गला स्वस्तिमती बुद्धिकामा जयाप्रिया॥ धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी। एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा॥ कण्डूतिः कालिका चैव देवमित्रा च भारत। वसुश्री: कोटरा चैव चित्रसेनां तथाचला॥ कुक्कुटिका शङ्खलिका तथा शकुनिका नृप। कुण्डारिका कौकुलिका कुम्भिकाथ शतोदरी॥ उत्क्राथिनी जलेला च महावेगा च कङ्कणा। मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा॥ केशयन्त्री त्रुटिर्वामा क्रोशनाथ तडित्प्रभा। मन्दोदरी च मुण्डी च कोटरा मेघवाहिनी॥ सुभगा लम्बनी लम्बा ताम्रचूडा विकाशिनी। ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला॥ पृथुवस्त्रा मधुलिका मधुकुम्भा तथैव च। पक्षालिका मत्कुलिका जरायुर्जर्जरानना॥ ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप। खण्डखण्डा च राजेन्द्रः पूषणा मणिकुट्टिका॥ अमोघा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा। वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला॥ शशोलूकमुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा। शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा॥ जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलोत्कटा। कालेहिका वामनिका मुकुटा चैव भारत॥ लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डा च भूमिप। एकत्वचा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत॥ क्षुरकी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा। चतुष्पथनिकेता च गोकर्णी महिषानना॥ खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना। शङ्खकुम्भश्रवाश्चैव भगदा च महाबला॥ गणा च सुगणा चैव तथाऽभीत्यथ कामदा। चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरी॥ पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः। पयोदा गोमहिषदा सुविशाला च भारत॥ प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना। नौकर्णी मुखकर्णी च विशिरा मन्थिनी तथा॥ एकचन्द्रा मेघकर्णा मेघमाला विरोचना।
4एताश्चान्याश्च बहवो मातरो भतरर्षभ॥ कार्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपा सहस्रशः।
5दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्च भारत॥ सबला मधुराश्चैव यौवनस्थाः स्वलंकृता।
6माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा॥ निर्मांसगात्र्यः श्वेताश्च तथा काञ्चनसंनिभाः।
7कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्राश्च भरतर्षभ॥ अरुणाभा महाभोगा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः।
8ऊर्ध्ववेणीधराश्चैव पिङ्गाक्ष्यो लम्बमेखलाः॥ लम्बोदो लम्बकर्णास्तथा लम्बपयोधराः।
9ताम्राक्ष्यस्ताम्रवर्णाश्च हर्यक्ष्यश्च तथा पराः॥ वरदाः कामचारिण्यो नित्यं प्रमुदितास्तथा।
10याम्या रौद्रास्तथा सौम्याः कौवेर्योऽथ महाबलाः॥३६ वारुण्योऽथ च माहेन्द्रयऽस्तथाऽऽग्नेय्यः परंतप।
11वायव्यश्चाथ कौमार्यो ब्राह्मयश्च भरतर्षभ॥ वैष्णव्यश्च तथा सौर्यो वाराह्यश्च महाबलाः।
12रूपेणाप्सरसां तुल्या मनोहार्यो मनोरमाः॥ परपुष्टोपमा वाक्ये तथा धनदोपमाः।
13शक्रवीर्योपमा युद्धे दीप्तया वह्निस नास्तथा॥ शत्रूणां विग्रहे नित्यं भयदास्ता भवन्त्युत।
14कामरूपधराश्चैव जवे वायुसम. या॥ अचिन्तबलवीर्याश्च तथाचिन्त्यपराक्रमाः।
15वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतनाः॥ गुहाश्मशानवासिन्यः शैलप्रस्त्रवणालयाः।
16नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा॥ नानाविचित्रवेषाच नानाभाषास्तथैव च।
17एते चान्ये च बहवो गणाः शत्रुभयंकराः॥ अनुजग्मुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य सम्मते।
18ततः शक्त्यस्त्रमददद् भगवान् पाकशासनः॥ गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम्।
19महास्वनां महाघण्टां द्योतमानां सितप्रभाम्॥ अरुणादित्यवर्णां च पताकां भतरर्षभ।
20ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम्॥ उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम्।
21अजेयां स्वगणैर्युक्तां नाम्ना सेनां धनंजयाम्॥ रुद्रतुल्यबलैर्युक्तां योधानामयुतैस्त्रिभिः।
22न सा विजानाति रणात् कदाचिद् विनिवर्तितुम्॥ विष्णुर्ददौ वैजयन्ती मालां बलविवर्धिनीम्।
23उमा ददौ विरजसी वाससी रविसप्रभे॥ गङ्गा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम्।
24ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः॥ गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम्।
25अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम्॥ नागं तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम्।
26कृष्णाजिनं ततो ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ प्रभुः॥ समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावनः।
27सैनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्य ह॥ शुशुभे ज्वलितोऽर्चिष्मान् द्वितीय इव पावकः।
28तत: पारिषदैश्चैव मातृभिश्च समन्वितः॥ ययौ दैत्यविनाशाय ह्लादयन् सुरपुङ्गवान्।
29सा सेना नैर्ऋती भीमा सघण्टोच्छ्रितकेतना॥ सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी। शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरिव शोभिता॥
30ततो देवनिकायास्ते नानाभूतगणास्तथा। वादयामासुरव्यग्रा भेरीः शङ्खांश्च पुष्कलान्॥
31पटहाञ्झर्झरांश्चैव क्रकचान् गोविषाणकान्। आडम्बरान् गोमुखांश्च डिण्डिमांश्च महास्वनान्॥
32तुष्टुवुस्ते कुमारं तु सर्वे देवाः सवासवाः। जगुश्च देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः॥
33ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशेभ्यो वरं ददौ। रिपून् हन्तास्मि समरे ये वो वधचिकीर्घवः॥
34प्रतिगृह्य वरं देवास्तस्माद् विबुधसत्तमात्। प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान् रिपुन॥
35सर्वेषां भूतसंघानां हर्षान्नादः समुत्थितः। अपूरयत लोकांस्त्रीन् वरे दत्ते महात्मना॥
36स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः। वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम्॥
37व्यवसायो जयो धर्मः सिद्धिलक्ष्मीधृतिः स्मृतिः। महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप॥
38स तया भीमया देवः शूलमुद्गरहस्तया। ज्वलितालातधारिण्या चित्राभरणवर्मया॥ गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया। दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गुहः॥
39तं सर्वदैतेया राक्षसाः दानवास्तथा। व्यद्रवन्त दिशः सर्वा भयोद्विग्नाः समन्ततः॥
40अभ्यद्रवन्त देवास्तान् विविधायुधपाणयः। दृष्ट्वा च स ततः क्रुद्धः स्कन्दस्तेजोबलान्वितः॥
41शक्त्यस्त्रं भगवान् भीमं पुनः पुनरवाकिरत्। आदधचात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानलः॥
42अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्देनामिततेजसा। उल्काज्वाला महाराज पपात वसुधातले॥
43संहादयन्तश्च तथा निर्घाताश्चापतन् क्षितौ। यथान्तकालसमये सुघोराः स्युस्तथा नृप॥
44क्षिप्ता ह्येका यदा शक्तिः सुघोराऽनलसूनुना। तत: कट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ॥
45ततः प्रीतो महासेनो जधान भगवान् प्रभुः। दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम्॥
46वृतं दैत्यायुतैवीरैर्बलिभिर्दशभिर्नृप। महिषं चाप्टभिः पौर्वृतं संख्ये निजनिवान्॥
47त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम्। ह्रदोदरं निखर्वैश्च वृतं दशभिरीश्वरः॥
48जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः। तथाकुर्वन्त विपुलं नादं वध्यत्सु शत्रुषु॥ कुमारानुचरा राजन् पूरयन्तो दिशो दश।
49ननृतुश्च ववल्गुश्च जहसुश्च मुदान्विताः॥ शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्चिभिः समन्ततः।
50त्रैलोक्यं त्रासितं सर्वं जृम्भमाणाभिरेव च॥ दग्धाः सहस्रशो दैत्या नादैः स्कन्दस्य चापरे।
51पताकयाऽवधूताश्च हताः केचित् सुरद्विषः॥ केचिद् घण्टारवत्रस्ता निषेदुर्वसुधातले। केचित् प्रहरणैश्छिन्ना विनिष्येतुर्गतायुषः॥
52एवं सुरद्विषोऽनेकान् बलवानाततायिनः। जघान समरे वीरः कार्तिकेयो महाबलः॥
53बाणो नामाथ दैतेयो बलेः पुत्रो महाबलः। क्रौञ्चं पर्वतमाश्रित्य देवसंघानबाधत॥
54तमभ्ययान्महासेनः सुरशत्रुमुदारधीः। स कार्तिकेयस्य भयात् क्रौञ्चं शरणमीयिवान्॥
55ततः क्रौझं महामन्युः क्रौञ्चनादनिनादितम्। शक्त्या विभेद भगवान् कार्तिकेयोऽग्निदत्तया॥
56स शालस्कसन्धशबलं त्रस्तवानरवारणम्। प्रोड्डीनोद्धान्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम्॥
57गोलाङ्गुलर्क्षसंघेश्च द्रवद्भिरनुनादितम्। कुरङ्गमविनिर्घोषनिनादितवनान्तरम्॥
58विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश्च सहसा द्रुतैः। शोच्यामी दशां प्राप्तो रराजेव स पर्वतः॥
59विद्याधराः समुत्पेतुस्तस्य शृङ्गनिवासिनः। किन्नराश्च समुद्विग्नाः शक्तिपातरवोद्धताः॥
60ततो दैत्या विनिष्पेतुः शतशोऽथ सहस्रशः। प्रदीप्तात् पर्वतश्रेष्ठाद् विचित्राभरणस्रजः॥ तान् निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृघे। स चैव भगवान् क्रुद्धो दैत्येन्द्रस्य सुतं तदा॥
61सहानुजं जघानाशु वृत्रं देवपतिर्यथा। बिभेद क्रौञ्चं शक्त्या च पावकिः परवीरहा॥
62बहुधा चैकधा चैव कृत्वाऽऽत्मानं महाबलः। शक्तिः क्षिप्ता रणे तस्य पाणिमेति पुनः पुनः॥
63एवंप्रभावो भगवांस्ततो भूयश्च पावकिः। शौर्यादिगुणयोगेन तेजसा यशसा श्रिया॥ क्रौञ्चस्तेन विनिर्भियो दैत्याश्च शतशो हताः।
64ततः स भगवान् देवो निहत्य विबुधद्विषः॥ सभाज्यमानो विबुधैः परं हर्षमवाप ह।
65ततो दुन्दुभयो राजन् नेदुः शङ्खाश्च भारत॥
66मुमुचुर्देवयोषाश्च पुष्पवर्षमनुत्तमम्। योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः॥
67दिव्यगन्धमुपादाय ववौ पुण्यश्च मारुतः। गन्धर्वास्तुष्टुवुश्चैनं यज्वानश्च महर्षयः॥
68केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम्। सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्मयोनि तमग्रजम्॥
69केचिन्महेश्वरसुतं केचित् पुत्रं विभावसोः। उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश्च वदन्त्युत॥
70एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम्। योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः॥
71एतत् ते कथितं राजन् कार्तिकेयाभिषेचनम्। शृणु चैव सरस्वत्यास्तीर्थवर्यस्य पुण्यताम्॥
72बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु। कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम्॥
73ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीशः पृथक् पृथक्। ददौ नैर्ऋतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्यं पावकात्मजः॥
74एवं स भगवांस्तस्मिंतीर्थे दैत्यकुलान्तकः अभिषिक्तो महाराज देवसेनापतिः सुरैः॥
75तीर्थं यत्र पूर्वमपां पतिः। अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ॥
76अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्दं चाभ्यर्च्य लागली। ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च॥
77उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा। पूज्य तोयं च लागली॥
78हृष्टः प्रीतमनाश्चैव ह्यभवन्माधवोत्तमः। एतत् ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। यथाभिषिक्तो भगवान् स्कन्दो देवैः समागतैः॥ तैजसं नाम तत् तीर्थवरं तच्च स्पृष्ट्वा
English
1Vaishampayana said Listen now to the numbers of the mothers, those destroyers of foes, O hero that became the companions of Kumara, as I name them.
2Listen, O, Bharata, to the names of those illustrious mothers. The mobile and immobile universe is permeated by those auspicious ones.
3They are Prabhabavati, Vishalakshi Palit Gonasi, Shrinati, Vahula, Vahuputrika, Apsujata, Gopali, Vrihadarnbalika, Jayavati, Malatika, Dhruvaratna, Bhayankari, Vasudama, Sudama, Vishoka, Nandini, Ekachuda, Mahachuda, Chakranemi, Uttejana, Jayatsena, Kamalakshi, Shobhana, Shatrunjaya, Krodhana, Shalabhi, Khari, Magadhi, Shubhavaktra, Tirthaseni, Gitipriya, Kalyani, Kodruroma, Amitashana, Meghasvana, Bhogavati, Shaubhru, Kanakavati, Alatakshi, Viryavati, Viddyutjihbha, Padmabati, Sunakshatra, Kandara, Bahuyojana, Santanika, Kamala, Mahavala, Sudama, Bahudama, Suprabha, Jashasvini, Nrityapriya, Shatolukhalainckhala, Shataghantata, Shatananda, Bhagananda, Bhavini, Vapsumati, Chandrashita, Bhadrakali, Jhankarika, Nishkuntika, Vaira, Chatwaravasini, Sumangala, Svastimati, Vriddhikama, Jayapriya, Ghanada, Suprsada, Bhavada, Janesvari, Edi, Bhedi, Samedi, Vetalojanani, Kanduti, Kalika, Devamitra, Tambusi, Ketaki, Chitrasena, Achala, Kukkutika, Shankshalika, Shakunika, Kundarika, Kokilika, Kumbhika, Shatodari, Utkrathini, Jalela, Mahavega, Kankana, Manojava, Kantakini, Pradhasa, Putana, Kheshaya, Antarghati, Vama, Kroshana, Tadiprabha, Mandodari, Tuhundi, Kotara, Meghavahini. Sobhaga, Lambini, Lamba, Vasuchuda, Vakathini, Urddhavenidhara, Pingakshi, Lohamekhala, Prithuvaktra, Madhulika, Madhukumbha, Yakshlika, Matsunika, Jarayu, Jarjjaranana, Khyata, Dahaha, Dhamadhama, Khandakhanda. Pushana, Manikuttitka, Amogha. Lambapayodhara, Venuvinadhara, Pingakshi, Lohamekshala, Shasholukaumkhi, Krishna, Kharajangha, Mahajava, Shishumaramukhi, Shveta, Lohitakshi, Vibhishana, Jatalika, Kamachari, Dirghajivha, Valotkata, Kalehika, Vamanika, Mukuta, Lohitakshi, Mahakaya, Harinpinda, Ekatwacha, Sukusuma, Krishnakarni, Kshurakarni, Shatushkarni, Karnapraverana, Shatushpathaniketa, Gokarni, Mahishanana, Kharakarni, Mahakarni, Bheriswanamahaswana, Shankshakumbhashrava, Bhagada, Gana, Sugana, Bhini, Kamada, Chatupatharata, Bhutirtha, Anyagochara, Pashuda, Vittada, Sukhada, Mahayasha, Payoda, Gomahishada, Suvishala, Pratishtha, Supratishtha, Rochamana, Surochana, Naukarni, Mukhakarni, Vashira, Manthini, Ekavaktra, Megharava, Meghamala and Virochana.
4These and many other mothers, O foremost of Bharata's race, numbering by thousands, of diverse forms, became the followers of Kartikeya.
5There nails were long, their teeth were large and their lips also, O Bharata, were projecting. Of straight forms and handsome features, all of them, endowed with youth, were adorned with ornaments.
6Of ascetic merit, they were capable of assuming forms at will. Not having fleshy limbs, they were of fair complexions and endued with the lustre of gold.
7Some amongst them were dark and looked like clouds in hue and some were of the color of smoke, O best of Bharata's race. And some were endued with the effulgence of the morning sun and were highly blessed. Possessed of long were tresses, they were clad in what dresses.
8The braids of some were tied upwards and the eyes of some were twany and some had long girdles. Some had long stomachs, some had long cars and some had long breasts.
9Some had coppery eyes and coppery appearance and the eyes of some were green. Capable of granting boons and of walking at will, they were always cheerful.
10Possessed of great strength, some amongst them partook of the nature of Yama, soine of Rudra, some of Soma, some of Kuvera, some of Varuna, some of Indra and some of Agni, O destroyer of foes.
11And some were of the nature of Vayu, some of Kumara, some of Brahman, O foremost of Bharatas, race and some of Vishnu and some of Surya and some of Varaha.
12Of handsome and delightful features, they were beautiful like the Assuras. In voice they resembled the kokila and it walth, Kuvera.
13In battle, their energy esembled that of Shakra. In lustre they reseat-led fire. In battle they always struck terror to 'eir enemies.
14Capable of assuming any form at will, in fleetness they resembled the very wind. Of inconceivable power and great energy, their prowess also was inconceivable.
15They live in trees and open spots and crossings of four roads. They live also in caves and crematoriums, mountains and springs.
16Bedecked with various kinds of ornaments, they wear various kinds of dresses and speak different languages.
17These and many other fairs (of the mothers), all capable of terrorizing the enemies, followed, the great Kartikeya, at the command of the king of gods.
18The worship chastiser of Paka, ( foremost of kings, conferred on Kartikeya, a dart for the destruction of the enemies of the celestials.
19That dart produces a loud sound and is adorned with many large bells. Possessed of great lustre, it seemed to blaze with light. And Indra also gave him a banner effulgent as the morning sun.
20Shiva gave him a large army, highly dreadful and armed with various kinds of weapons and endued with great energy of ascetic penances.
21Invincible and possessing all the qualities of a good army that force was known by the name of Dhananjaya. It was protected by thirty thousand warriors each of whom was powerful like Rudra himself. That force knew not how to fly from battle.
22Vishnu Gave him a triumphal garland that increases the power of the wearer. Uma gave him two pieces of cloth, effulgent like the sun.
23With great pleasure Ganga gave Kumara a celestial water-pot, begotten of ambrosia and Brihaspati gave him a sacred stick.
24Garuda gave him his favorite son, a peacock of beautiful feathers.
25Aruna gave him a cock of sharp talons, The royal Varuna gave him a powerful shake.
26The lord Brahma gave him, his devout devotee, a black deer-skin. And the Creator of all the worlds also gave him Victory in all battles.
27Having obtained the command of the celestial forces, Skanda shone like a blazing fire of bright flames.
28Accompanied by those companions and the mothers, he set out for the destruction of the demons, cheering up all the foremost of the celestials.
29That terrible army of celestials, furnished with standards adorned with bells and equipt with drums and conchs and cymbals and armed with weapons and decked with many banners, shone like the autumnal sky, bespangled with planets and stars.
30Then that vast host of celestials and various other creatures began cheerfully to beat their drums and blow their conchs numbering in thousands.
31And they also played on their Patahas and Jharjharas and Krikachas and cow-horns and Adambaras and Gomukhas and Dindimas of loud sound.
32All the gods, with Vasava at their head, lauded Kumara. The celestials and the Gandharvas sang and the Apsaras danced.
33Well pleased (with these attentions) Skanda granted a boon to all the celestials, saying-1 shall kill all your enemies, that wish to kill you.
34Having got this boon from that best of celestials, the illustrious gods considered their enemies as already killed.
35After Skanda had granted that boon a tremendous sound uprose from all those creatures full of joy, filling the three worlds.
36Accompanied by that vast army, Skanda then started for the destruction of the Daityas and the protection of the celestial beings.
37Exertion and Victory and Righteousness and Success and Prosperity and Courage and the Scriptures, (in their embodied forms) followed Kartikeya's army, O king.
38With that awe-inspiring force, armed with lances and mallets and blazing hands and maces and heavy clubs and arrows and darts and spears and bedecked with beautiful ornaments and armour, the divine Guha set out with leonine roars.
39Beholding him, all the Daityas and Rakshasas and Danavas, overcome with fear, dispersed in all directions.
40Arined with various weapons, the gods pursued them. Seeing the enemy flying away, the energetic and powerful Skanda, became swollen with anger.
41He repeatedly hurled his terrible weapon, viz., the dart, he had received from Agni. The energy displayed by him then resembled a fire fed with libations of clarified butter.
42While the dart was repeatedly hurled by Skanda of unfathomable energy, meteors, O king, dropped upon the Earth.
43Thunder-bolts, also, with tremendous noise, dropped upon the Earth. Everything looked terrible, O king, as on the day of the universal dissolution.
44When that terrible dart was once hurled by the son of Agni, millions of darts came out of it, O best of Bharatas.
45The powerful and worshipful Skanda filled with joy, at last killed Taraka, the chief of the Daityas, cndued with great energy and prowess and surrounded in that battle, by a hundred thousand heroic and powerful Daityas.
46In that battle, he then fell downı Mahisha, who was surrounded by eight Padmas of Daityas. He next killed Tripada who was surrounded by a thousand Ajutas of Dailyas.
47The powerful Skanda then over-powered Hradodara, who encircled by Nikharvas of Daityas, with all his followers armed with various weapons.
48Filling the ten points of the horizon, the followers of Kumara, O king, made a loud noise, while those Daityas were being killed and danced and jumped and laughed in joy.
49Thousands of Daityas, O king, were reduced to ashes by the flames that came out Skanda's arrow, while other died at the very roars of Skanda.
50The three worlds were terrified at the yawns of Skanda's soldiers. The enemies were consumed with flames produced by Skanda. Many were killed by his roars only. was ten
51Some amongst the enemies of the celestials, struck with banners, were killed. Some, frightened by the sounds of bells, dropped on the face of the earth. Some wounded with weapons, fell down dead.
52In this way the heroic and powerful Kartikeya killed numberless enemies of the gods, highly powerful that came to fight with him.
53Then Vali's powerful son Vana, getting upon the Kranucha mountain, fought with the celestial army.
54Highly intelligent, the great generalissimo Skanda rushed against that enemy of the gods. Fearing Kartikeya, he took shelter within the Krauncha mountain.
55Worked up with ire, the worshipful Kartikeya then pierced that mountain with that dart given him by Agni. The mountain was called Krauncha (crane). for the sound it always produced resembled the cry of a crane.
56That mountain was variegated with Shala trees. The monkey and elephants that lived on it were frightened. The birds that had lived there rose up and wheeled around in the sky. The serpents began to dart down its sides.
57It resounded also with the cries of a large number of leopards and bears that ran hither and thither in fright. Other forests on it rang with the cries of hundreds of animals.
58Sharabhas and lions suddenly run out. On account of all this, that mountain though it was reduced to a very pitiable condition still shone very beautiful.
59Vidyadharas living on its summits soared into the air. The Kinnaras also became very anxious, bewildered by the fear caused by the fall of Skanda's arrow.
60The Daityas then, by hundreds and thousands, came out of that burning mountain, all bedecked with beautiful ornaments and garlands. The followers of Kumara, overpowering them in battle, killed them all, the worshipful Skanda worked up with ire, killed the son of the Daitya chief (Vali) along with his younger brother as Indra has killed Vritra formerly.
61The destroyer of hostile heroes, viz., Agni's son, pierced with his dart the Krauncha mountain, dividing his own-self sometimes into many and sometimes aggregating them all into one.
62Repeatedly discharged by him, the arrow repeatedly came back to him. Indeed such was the power and glory of the worshipful son of Agni.
63With redoubled heroism, energy, fame and success, the god pierced the mountain and killed hundreds of Dailyas.
64Having thus slain the enemies of the celestials, the worshipful god was worshipped and honored by the latter and was greatly delighted.
65After the Krauncha mountain had been pierced and after the son of Chanda had been killed drums were beat, О king and conchs were blown.
66The celestial ladies showered flowers continually upon that divine lord of Yogins.
67Auspicious winds began to blow, carrying divine perfumes. The Gandharvas and great Rishis always engaged in the performance of sacrifices, sang his praises.
68Some spoke of him as the powerful son of the Grandsire, viz., Sanatkumara, the eldest of all the sons of Brahman.
69Some described him as as the of Maheshvara and some a that of Agni. Some spoke of him as the son of Uma or of Krittakas or of Ganga.
70Hundreds and thousands of people described that Lord of Yogins of shining form and great might, as the son of one of those or of either of two of those or of any one of four of those. son
71"I have thus told you, O king, everything about the installation of Kartikeya. Listen now to the history of the sanctity of that best of Tirthas, on the Sarasvati.
72That best of Tirthas, O king after the enemies of the celestials had been killed, became a second heaven.
73The powerful son of Agni gave to each of those leading celestials various kinds of dominion and wealth and at last the sovereignty of the three worlds.
74Thus, O king was that adorable destroyer of the Daityas installed by the gods as their generalissimo.
75That other Tirtha, O best of Bharatas, where in days of Yore, Varuna, the Lord of water had been installed by the celestials, is known by the name of Taijasa.
76Having bathed in that Tirtha and adored Skanda, Rama gave to the Brahmans gold and clothes and ornaments and many other things.
77Passing one night there, that killer of hostile heroes, viz., Madhava, lauding that foremost of Tirthas and touching its water, became cheerful and happy.
78I have now told you everything about which you had enquired, viz., how the divine Skanda was installed by the celestials.
Hindi
1वैशम्पायन ने कहा — हे वीर, अब उन शत्रुनाशिनी मातृकाओं की संख्या सुनो, जो कुमार की सहचरी बनीं — मैं उनके नाम गिनाता हूँ।
2हे भारत, उन यशस्विनी मातृकाओं के नाम सुनो। उन कल्याणमयी देवियों से यह समस्त चराचर जगत् व्याप्त है।
3वे हैं — प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता, गोनसी, श्रीमती, बहुला, बहुपुत्रिका, अप्सुजाता, गोपाली, बृहदम्बालिका, जयवती, मालतिका, ध्रुवरत्ना, भयङ्करी, वसुदामा, सुदामा, विशोका, नन्दिनी, एकचूडा, महाचूडा, चक्रनेमि, उत्तेजना, जयत्सेना, कमलाक्षी, शोभना, शत्रुञ्जया, क्रोधना, शलभी, खरी, मागधी, शुभवक्त्रा, तीर्थसेना, गीतिप्रिया, कल्याणी, कद्रुरोमा, अमिताशना, मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रू, कनकवती, अलाताक्षी, वीर्यवती, विद्युज्जिह्वा, पद्मावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा, बहुयोजना, सन्तानिका, कमला, महाबला, सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा, यशस्विनी, नृत्यप्रिया, शतोलूखलमेखला, शतघण्टा, शतानन्दा, भगानन्दा, भाविनी, वपुष्मती, चन्द्रशीता, भद्रकाली, झङ्कारिका, निष्कुटिका, वैरा, चत्वरवासिनी, सुमङ्गला, स्वस्तिमती, वृद्धिकामा, जयप्रिया, घनदा, सुप्रसादा, भवदा, जनेश्वरी, एडी, भेडी, समेडी, वेतालजननी, कण्डूति, कालिका, देवमित्रा, ताम्बुसी, केतकी, चित्रसेना, अचला, कुक्कुटिका, शङ्खलिका, शकुनिका, कुण्डरिका, कोकिलिका, कुम्भिका, शतोदरी, उत्क्राथिनी, जलेला, महावेगा, कङ्कणा, मनोजवा, कण्टकिनी, प्रधासा, पूतना, खेशया, अन्तर्घाती, वामा, क्रोशना, तडित्प्रभा, मन्दोदरी, तुहुण्डी, कोटरा, मेघवाहिनी, सुभगा, लम्बिनी, लम्बा, वसुचूडा, विकत्थिनी, ऊर्ध्ववेणीधरा, पिङ्गाक्षी, लोहमेखला, पृथुवक्त्रा, मधुलिका, मधुकुम्भा, यक्षलिका, मत्सुनिका, जरायु, जर्जरानना, ख्याता, दहहा, धमधमा, खण्डखण्डा, पूषणा, मणिकुट्टिका, अमोघा, लम्बपयोधरा, वेणुवीणाधरा, पिङ्गाक्षी, लोहमेखला, शशोलूकमुखी, कृष्णा, खरजङ्घा, महाजवा, शिशुमारमुखी, श्वेता, लोहिताक्षी, विभीषणा, जटालिका, कामचारी, दीर्घजिह्वा, बलोत्कटा, कालेदिका, वामनिका, मुकुटा, लोहिताक्षी, महाकाया, हरिपिण्डा, एकत्वचा, सुकुसुमा, कृष्णकर्णी, क्षुरकर्णी, चतुष्कर्णी, कर्णप्रावरणा, चतुष्पथनिकेता, गोकर्णी, महिषानना, खरकर्णी, महाकर्णी, भेरीस्वनमहास्वना, शङ्खकुम्भश्रवा, भगदा, गणा, सुगणा, भीनी, कामदा, चतुष्पथरता, भूतीर्था, अन्यगोचरा, पशुदा, वित्तदा, सुखदा, महायशा, पयोदा, गोमहिषदा, सुविशाला, प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा, रोचमाना, सुरोचना, नौकर्णी, मुखकर्णी, वशिरा, मन्थिनी, एकवक्त्रा, मेघरवा, मेघमाला और विरोचना।
4हे भरतश्रेष्ठ, ये तथा नाना रूपों वाली और भी सहस्रों मातृकाएँ कार्तिकेय की अनुचरी बनीं।
5हे भारत, उनके नख लम्बे थे, उनके दाँत बड़े थे और उनके ओष्ठ भी बाहर निकले हुए थे। सीधे शरीर और सुन्दर रूप वाली वे सब यौवन से सम्पन्न थीं और आभूषणों से सुसज्जित थीं।
6तपोबल से सम्पन्न वे इच्छानुसार रूप धारण करने में समर्थ थीं। मांसल अङ्गों से रहित वे गौर वर्ण की और स्वर्ण की कान्ति से युक्त थीं।
7हे भरतश्रेष्ठ, उनमें कुछ श्याम वर्ण की थीं और मेघों के रंग जैसी दिखाई देती थीं तथा कुछ धूम्रवर्ण की थीं। और कुछ प्रातःकालीन सूर्य की आभा से युक्त और परम भाग्यशालिनी थीं। लम्बी वेणियों वाली वे श्वेत वस्त्र धारण किए हुए थीं।
8कुछ की वेणियाँ ऊपर की ओर बँधी हुई थीं और कुछ के नेत्र भूरे थे तथा कुछ की करधनियाँ लम्बी थीं। कुछ के उदर लम्बे थे, कुछ के कान लम्बे थे और कुछ के स्तन लम्बे थे।
9कुछ के नेत्र और रूप ताम्रवर्ण के थे और कुछ के नेत्र हरे थे। वर देने में समर्थ और इच्छानुसार विचरण करने वाली वे सदा प्रसन्न रहती थीं।
10हे शत्रुसूदन, महान् बल से सम्पन्न उनमें से कुछ यम के स्वभाव वाली थीं, कुछ रुद्र के, कुछ सोम के, कुछ कुबेर के, कुछ वरुण के, कुछ इन्द्र के और कुछ अग्नि के।
11हे भरतश्रेष्ठ, और कुछ वायु के स्वभाव वाली थीं, कुछ कुमार के, कुछ ब्रह्मा के, कुछ विष्णु के, कुछ सूर्य के और कुछ वराह के।
12सुन्दर और मनोहर रूप वाली वे अप्सराओं के समान सुन्दर थीं। स्वर में वे कोयल के समान थीं और ऐश्वर्य में कुबेर के।
13युद्ध में उनका तेज इन्द्र के समान था। कान्ति में वे अग्नि के समान थीं। युद्ध में वे सदा अपने शत्रुओं के हृदय में भय उत्पन्न करती थीं।
14इच्छानुसार कोई भी रूप धारण करने में समर्थ वे वेग में साक्षात् वायु के समान थीं। अचिन्त्य शक्ति और महान् तेज से सम्पन्न उनका पराक्रम भी अचिन्त्य था।
15वे वृक्षों, खुले स्थानों और चौराहों पर निवास करती हैं। वे गुफाओं, श्मशानों, पर्वतों और जलस्रोतों में भी निवास करती हैं।
16नाना प्रकार के आभूषणों से सुसज्जित वे भाँति-भाँति के वस्त्र धारण करती हैं और भिन्न-भिन्न भाषाएँ बोलती हैं।
17(मातृकाओं के) ये और अन्य बहुत-से समूह, जो सब शत्रुओं को आतङ्कित करने में समर्थ थे, देवराज की आज्ञा से महान् कार्तिकेय के पीछे चले।
18हे राजाओं में श्रेष्ठ, पूजनीय पाकशासन (इन्द्र) ने देवशत्रुओं के विनाश के लिए कार्तिकेय को एक शक्ति (भाला) प्रदान की।
19वह शक्ति महान् गर्जन उत्पन्न करती थी और अनेक बड़े-बड़े घण्टों से सुसज्जित थी। महान् कान्ति से युक्त वह ज्योति से प्रज्वलित सी दिखाई देती थी। और इन्द्र ने उन्हें प्रातःकालीन सूर्य के समान तेजस्वी एक ध्वजा भी दी।
20शिव ने उन्हें एक विशाल सेना दी, जो अत्यन्त भयङ्कर थी, नाना प्रकार के शस्त्रों से सुसज्जित थी और तपस्या के महान् तेज से सम्पन्न थी।
21अजेय और उत्तम सेना के समस्त गुणों से युक्त वह सेना धनञ्जय के नाम से प्रसिद्ध थी। उसकी रक्षा तीस सहस्र योद्धा करते थे, जिनमें से प्रत्येक साक्षात् रुद्र के समान पराक्रमी था। वह सेना युद्ध से भागना जानती ही नहीं थी।
22विष्णु ने उन्हें एक विजयमाला दी, जो धारण करने वाले की शक्ति बढ़ाती है। उमा ने उन्हें सूर्य के समान तेजस्वी दो वस्त्र दिए।
23गङ्गा ने महान् प्रसन्नता से कुमार को अमृत से उत्पन्न एक दिव्य कमण्डलु दिया और बृहस्पति ने उन्हें एक पवित्र दण्ड दिया।
24गरुड ने उन्हें अपना प्रिय पुत्र दिया — सुन्दर पंखों वाला एक मयूर।
25अरुण ने उन्हें तीखे नखों वाला एक मुर्गा दिया। राजा वरुण ने उन्हें एक पराक्रमी नाग दिया।
26भगवान् ब्रह्मा ने अपने उस भक्त को एक काला मृगचर्म दिया। और समस्त लोकों के स्रष्टा ने उन्हें समस्त युद्धों में विजय भी प्रदान की।
27देवसेना का सेनापतित्व प्राप्त करके स्कन्द उज्ज्वल ज्वालाओं वाली प्रज्वलित अग्नि के समान शोभा पाने लगे।
28उन अनुचरों और मातृकाओं के साथ वे समस्त श्रेष्ठ देवताओं को प्रसन्न करते हुए दैत्यों के विनाश के लिए निकल पड़े।
29घण्टों से सुसज्जित ध्वजाओं से युक्त, ढोलों, शङ्खों और झाँझों से सज्जित, शस्त्रों से सुसज्जित और अनेक पताकाओं से अलंकृत वह भयङ्कर देवसेना ग्रहों और नक्षत्रों से जगमगाते शरत्कालीन आकाश के समान शोभा पा रही थी।
30तब देवताओं और नाना अन्य प्राणियों की वह विशाल सेना प्रसन्नतापूर्वक अपने ढोल बजाने और सहस्रों की संख्या में अपने शङ्ख फूँकने लगी।
31और उन्होंने अपने पटह, झर्झर, क्रकच, गोशृङ्ग, आडम्बर, गोमुख तथा उच्च स्वर वाले डिण्डिम भी बजाए।
32वासव को आगे करके समस्त देवताओं ने कुमार की स्तुति की। देवताओं और गन्धर्वों ने गान किया और अप्सराओं ने नृत्य किया।
33(इस सम्मान से) प्रसन्न होकर स्कन्द ने समस्त देवताओं को वर दिया — "जो तुम्हारा वध करना चाहते हैं, उन समस्त शत्रुओं का मैं वध करूँगा।"
34देवताओं में श्रेष्ठ उनसे यह वर पाकर यशस्वी देवगण अपने शत्रुओं को पहले से ही मारा हुआ मानने लगे।
35स्कन्द के वह वर दे चुकने के पश्चात् हर्ष से भरे उन समस्त प्राणियों से एक विशाल घोष उठा, जिसने तीनों लोकों को भर दिया।
36उस विशाल सेना के साथ स्कन्द तब दैत्यों के विनाश और देवताओं की रक्षा के लिए चल पड़े।
37हे राजन्, उद्योग, विजय, धर्म, सिद्धि, समृद्धि, साहस और शास्त्र — ये सब (मूर्तिमान् होकर) कार्तिकेय की सेना के पीछे चले।
38भालों, मुद्गरों, प्रज्वलित हाथों, गदाओं, भारी मुसलों, बाणों, शक्तियों और बरछों से सुसज्जित तथा सुन्दर आभूषणों और कवचों से अलंकृत उस भयोत्पादक सेना के साथ दिव्य गुह सिंहनाद करते हुए निकल पड़े।
39उन्हें देखकर समस्त दैत्य, राक्षस और दानव भय से अभिभूत होकर सब दिशाओं में तितर-बितर हो गए।
40नाना शस्त्रों से सुसज्जित देवताओं ने उनका पीछा किया। शत्रुओं को भागते देखकर तेजस्वी और पराक्रमी स्कन्द क्रोध से भर उठे।
41उन्होंने अग्नि से प्राप्त अपने भयङ्कर शस्त्र — उस शक्ति — को बार-बार चलाया। उस समय उनके द्वारा प्रकट किया गया तेज घी की आहुतियों से पोषित अग्नि के समान था।
42हे राजन्, अगाध तेज वाले स्कन्द द्वारा वह शक्ति बार-बार चलाई जाने पर पृथ्वी पर उल्काएँ गिरने लगीं।
43भयङ्कर गर्जन के साथ वज्र भी पृथ्वी पर गिरने लगे। हे राजन्, सब कुछ प्रलय के दिन के समान भयङ्कर दिखाई देने लगा।
44हे भरतश्रेष्ठ, अग्निपुत्र द्वारा वह भयङ्कर शक्ति एक बार चलाई जाने पर उससे लाखों शक्तियाँ निकल पड़ीं।
45हर्ष से भरे पराक्रमी और पूजनीय स्कन्द ने अन्ततः दैत्यों के अधिपति तारक का वध किया, जो महान् तेज और पराक्रम से सम्पन्न था और उस युद्ध में एक लाख वीर तथा पराक्रमी दैत्यों से घिरा हुआ था।
46उस युद्ध में उन्होंने तब महिष को मार गिराया, जो आठ पद्म दैत्यों से घिरा हुआ था। तदनन्तर उन्होंने त्रिपाद का वध किया, जो एक सहस्र अयुत दैत्यों से घिरा हुआ था।
47तब पराक्रमी स्कन्द ने ह्रदोदर को उसके नाना शस्त्रों से सुसज्जित समस्त अनुचरों सहित परास्त कर दिया, जो निखर्व संख्या में दैत्यों से घिरा हुआ था।
48हे राजन्, दसों दिशाओं को भरते हुए कुमार के अनुचरों ने महान् कोलाहल किया और उन दैत्यों के मारे जाते समय हर्ष से नाचे, उछले और हँसे।
49हे राजन्, स्कन्द की शक्ति से निकली ज्वालाओं ने सहस्रों दैत्यों को भस्म कर दिया, जबकि अन्य केवल स्कन्द की गर्जना से ही मर गए।
50स्कन्द के सैनिकों की जँभाइयों से तीनों लोक भयभीत हो उठे। स्कन्द द्वारा उत्पन्न ज्वालाओं से शत्रु भस्म हो गए। बहुत-से केवल उनकी गर्जनाओं से ही मारे गए।
51देवशत्रुओं में कुछ ध्वजदण्डों की चोट से मारे गए। कुछ घण्टों की ध्वनि से भयभीत होकर पृथ्वी पर गिर पड़े। कुछ शस्त्रों से घायल होकर मरकर गिरे।
52इस प्रकार वीर और पराक्रमी कार्तिकेय ने देवताओं के असंख्य शत्रुओं का वध किया, जो अत्यन्त बलशाली थे और उनसे युद्ध करने आए थे।
53तब बलि का पराक्रमी पुत्र बाण क्रौञ्च पर्वत पर चढ़कर देवसेना से युद्ध करने लगा।
54परम बुद्धिमान् महासेनापति स्कन्द देवताओं के उस शत्रु पर टूट पड़े। कार्तिकेय से भयभीत होकर वह क्रौञ्च पर्वत के भीतर जा छिपा।
55तब क्रोध से भरे पूजनीय कार्तिकेय ने अग्नि द्वारा दी गई उस शक्ति से उस पर्वत को बेध डाला। उस पर्वत का नाम क्रौञ्च इसलिए पड़ा कि वह सदा जो ध्वनि करता था, वह क्रौञ्च पक्षी की पुकार जैसी थी।
56वह पर्वत शाल वृक्षों से रंग-बिरंगा था। उस पर रहने वाले वानर और हाथी भयभीत हो उठे। वहाँ रहने वाले पक्षी उड़कर आकाश में चक्कर काटने लगे। सर्प उसकी ढलानों पर से नीचे भागने लगे।
57वह भय से इधर-उधर दौड़ते हुए असंख्य चीतों और भालुओं की चीत्कारों से भी गूँज उठा। उस पर के अन्य वन सैकड़ों पशुओं की चीत्कारों से गूँजने लगे।
58शरभ और सिंह अचानक बाहर निकल भागे। इस सबके कारण वह पर्वत यद्यपि अत्यन्त दयनीय दशा को प्राप्त हुआ, फिर भी अत्यन्त सुन्दर शोभा पा रहा था।
59उसके शिखरों पर निवास करने वाले विद्याधर आकाश में उड़ गए। स्कन्द की शक्ति के गिरने से उत्पन्न भय से विह्वल होकर किन्नर भी अत्यन्त व्याकुल हो उठे।
60तब सैकड़ों-सहस्रों की संख्या में दैत्य उस जलते हुए पर्वत से बाहर निकले, जो सब सुन्दर आभूषणों और मालाओं से सुसज्जित थे। कुमार के अनुचरों ने उन्हें युद्ध में परास्त करके सबका वध कर डाला और क्रोध से भरे पूजनीय स्कन्द ने दैत्यराज (बलि) के पुत्र को उसके छोटे भाई सहित उसी प्रकार मार डाला, जैसे पूर्वकाल में इन्द्र ने वृत्र को मारा था।
61शत्रुवीरों के संहारक अग्निपुत्र ने कभी अपने को अनेक रूपों में विभक्त करके और कभी उन सबको एक में समेटकर अपनी शक्ति से क्रौञ्च पर्वत को बेध डाला।
62उनके द्वारा बार-बार चलाई जाने पर वह शक्ति बार-बार उनके पास लौट आती थी। सचमुच अग्नि के उन पूजनीय पुत्र की ऐसी शक्ति और ऐसा महिमा थी।
63द्विगुणित शौर्य, तेज, यश और सफलता से युक्त उस देव ने उस पर्वत को बेधा और सैकड़ों दैत्यों का वध किया।
64इस प्रकार देवताओं के शत्रुओं का वध करके वे पूजनीय देव देवताओं द्वारा पूजित और सम्मानित हुए और अत्यन्त प्रसन्न हुए।
65हे राजन्, क्रौञ्च पर्वत के बेधे जाने और चण्ड के पुत्र के मारे जाने के पश्चात् ढोल बजाए गए और शङ्ख फूँके गए।
66देवाङ्गनाएँ योगियों के उन दिव्य स्वामी पर निरन्तर पुष्पों की वर्षा करती रहीं।
67दिव्य सुगन्ध लिए हुए मङ्गलमय वायु बहने लगी। गन्धर्वों और सदा यज्ञानुष्ठान में लगे रहने वाले महर्षियों ने उनकी स्तुति की।
68कुछ ने उन्हें पितामह के पराक्रमी पुत्र सनत्कुमार कहा, जो ब्रह्मा के समस्त पुत्रों में ज्येष्ठ हैं।
69कुछ ने उन्हें महेश्वर का पुत्र बताया और कुछ ने अग्नि का। कुछ ने उन्हें उमा का, कुछ ने कृत्तिकाओं का और कुछ ने गङ्गा का पुत्र कहा।
70सहस्रों-लाखों जनों ने देदीप्यमान रूप और महान् बल वाले योगियों के उन स्वामी को इनमें से किसी एक का, या इनमें से किन्हीं दो का, या इन चारों में से किसी का पुत्र बताया।
71हे राजन्, इस प्रकार मैंने तुम्हें कार्तिकेय के अभिषेक का सारा वृत्तान्त कह सुनाया। अब सरस्वती के तट पर स्थित उस तीर्थश्रेष्ठ की पवित्रता का वृत्तान्त सुनो।
72हे राजन्, देवशत्रुओं के मारे जाने के पश्चात् वह तीर्थश्रेष्ठ दूसरा स्वर्ग बन गया।
73अग्नि के पराक्रमी पुत्र ने उन प्रमुख देवताओं में से प्रत्येक को नाना प्रकार के अधिकार और ऐश्वर्य दिए और अन्ततः तीनों लोकों का आधिपत्य दिया।
74हे राजन्, इस प्रकार दैत्यों के वे पूजनीय संहारक देवताओं द्वारा अपने सेनापति के पद पर अभिषिक्त किए गए।
75हे भरतश्रेष्ठ, वह दूसरा तीर्थ, जहाँ पूर्वकाल में जलों के स्वामी वरुण देवताओं द्वारा अभिषिक्त हुए थे, तैजस के नाम से प्रसिद्ध है।
76उस तीर्थ में स्नान करके और स्कन्द की पूजा करके राम ने ब्राह्मणों को स्वर्ण, वस्त्र, आभूषण और अन्य बहुत-सी वस्तुएँ दीं।
77वहाँ एक रात्रि बिताकर शत्रुवीरों के संहारक माधव उस तीर्थश्रेष्ठ की स्तुति करते हुए और उसके जल का स्पर्श करके प्रसन्न और सुखी हो गए।
78तुमने जिसके विषय में पूछा था — कि दिव्य स्कन्द देवताओं द्वारा किस प्रकार अभिषिक्त हुए — वह सब मैंने अब तुम्हें कह सुनाया।
Nepali
1वैशम्पायनले भने — हे वीर, अब ती शत्रुनाशिनी मातृकाहरूको सङ्ख्या सुन, जो कुमारकी सहचरी बनिन् — म तिनका नाम गन्दछु।
2हे भारत, ती यशस्विनी मातृकाहरूका नाम सुन। ती कल्याणमयी देवीहरूले यो सम्पूर्ण चराचर जगत् व्याप्त छ।
3तिनीहरू हुन् — प्रभावती, विशालाक्षी, पालिता, गोनसी, श्रीमती, बहुला, बहुपुत्रिका, अप्सुजाता, गोपाली, बृहदम्बालिका, जयवती, मालतिका, ध्रुवरत्ना, भयङ्करी, वसुदामा, सुदामा, विशोका, नन्दिनी, एकचूडा, महाचूडा, चक्रनेमि, उत्तेजना, जयत्सेना, कमलाक्षी, शोभना, शत्रुञ्जया, क्रोधना, शलभी, खरी, मागधी, शुभवक्त्रा, तीर्थसेना, गीतिप्रिया, कल्याणी, कद्रुरोमा, अमिताशना, मेघस्वना, भोगवती, सुभ्रू, कनकवती, अलाताक्षी, वीर्यवती, विद्युज्जिह्वा, पद्मावती, सुनक्षत्रा, कन्दरा, बहुयोजना, सन्तानिका, कमला, महाबला, सुदामा, बहुदामा, सुप्रभा, यशस्विनी, नृत्यप्रिया, शतोलूखलमेखला, शतघण्टा, शतानन्दा, भगानन्दा, भाविनी, वपुष्मती, चन्द्रशीता, भद्रकाली, झङ्कारिका, निष्कुटिका, वैरा, चत्वरवासिनी, सुमङ्गला, स्वस्तिमती, वृद्धिकामा, जयप्रिया, घनदा, सुप्रसादा, भवदा, जनेश्वरी, एडी, भेडी, समेडी, वेतालजननी, कण्डूति, कालिका, देवमित्रा, ताम्बुसी, केतकी, चित्रसेना, अचला, कुक्कुटिका, शङ्खलिका, शकुनिका, कुण्डरिका, कोकिलिका, कुम्भिका, शतोदरी, उत्क्राथिनी, जलेला, महावेगा, कङ्कणा, मनोजवा, कण्टकिनी, प्रधासा, पूतना, खेशया, अन्तर्घाती, वामा, क्रोशना, तडित्प्रभा, मन्दोदरी, तुहुण्डी, कोटरा, मेघवाहिनी, सुभगा, लम्बिनी, लम्बा, वसुचूडा, विकत्थिनी, ऊर्ध्ववेणीधरा, पिङ्गाक्षी, लोहमेखला, पृथुवक्त्रा, मधुलिका, मधुकुम्भा, यक्षलिका, मत्सुनिका, जरायु, जर्जरानना, ख्याता, दहहा, धमधमा, खण्डखण्डा, पूषणा, मणिकुट्टिका, अमोघा, लम्बपयोधरा, वेणुवीणाधरा, पिङ्गाक्षी, लोहमेखला, शशोलूकमुखी, कृष्णा, खरजङ्घा, महाजवा, शिशुमारमुखी, श्वेता, लोहिताक्षी, विभीषणा, जटालिका, कामचारी, दीर्घजिह्वा, बलोत्कटा, कालेदिका, वामनिका, मुकुटा, लोहिताक्षी, महाकाया, हरिपिण्डा, एकत्वचा, सुकुसुमा, कृष्णकर्णी, क्षुरकर्णी, चतुष्कर्णी, कर्णप्रावरणा, चतुष्पथनिकेता, गोकर्णी, महिषानना, खरकर्णी, महाकर्णी, भेरीस्वनमहास्वना, शङ्खकुम्भश्रवा, भगदा, गणा, सुगणा, भीनी, कामदा, चतुष्पथरता, भूतीर्था, अन्यगोचरा, पशुदा, वित्तदा, सुखदा, महायशा, पयोदा, गोमहिषदा, सुविशाला, प्रतिष्ठा, सुप्रतिष्ठा, रोचमाना, सुरोचना, नौकर्णी, मुखकर्णी, वशिरा, मन्थिनी, एकवक्त्रा, मेघरवा, मेघमाला र विरोचना।
4हे भरतश्रेष्ठ, यी तथा नाना रूप भएका अरू पनि हजारौँ मातृका कार्तिकेयकी अनुचरी बनिन्।
5हे भारत, तिनका नङ लामा थिए, तिनका दाँत ठूला थिए र तिनका ओठ पनि बाहिर निस्केका थिए। सोझो शरीर र सुन्दर रूप भएका ती सबै यौवनले सम्पन्न थिइन् र गहनाले सुसज्जित थिइन्।
6तपोबलले सम्पन्न तिनीहरू इच्छानुसार रूप धारण गर्न समर्थ थिइन्। मांसल अङ्गबाट रहित तिनीहरू गोरो वर्णका र सुनको कान्तिले युक्त थिइन्।
7हे भरतश्रेष्ठ, तीमध्ये कति श्याम वर्णका थिइन् र बादलको रङजस्ता देखिन्थिन् तथा कति धूम्रवर्णका थिइन्। र कति बिहानीको सूर्यको आभाले युक्त र परम भाग्यशालिनी थिइन्। लामा वेणी भएका तिनीहरू सेता वस्त्र धारण गरेका थिइन्।
8कतिका वेणी माथितिर बाँधिएका थिए र कतिका आँखा खैरा थिए तथा कतिका करधनी लामा थिए। कतिका पेट लामा थिए, कतिका कान लामा थिए र कतिका स्तन लामा थिए।
9कतिका आँखा र रूप ताम्रवर्णका थिए र कतिका आँखा हरिया थिए। वर दिन समर्थ र इच्छानुसार विचरण गर्ने तिनीहरू सधैँ प्रसन्न रहन्थिन्।
10हे शत्रुसूदन, महान् बलले सम्पन्न तीमध्ये कति यमको स्वभावकी थिइन्, कति रुद्रको, कति सोमको, कति कुबेरको, कति वरुणको, कति इन्द्रको र कति अग्निको।
11हे भरतश्रेष्ठ, र कति वायुको स्वभावकी थिइन्, कति कुमारको, कति ब्रह्माको, कति विष्णुको, कति सूर्यको र कति वराहको।
12सुन्दर र मनोहर रूप भएका तिनीहरू अप्सराजस्तै सुन्दर थिइन्। स्वरमा तिनीहरू कोइलीजस्तै थिइन् र ऐश्वर्यमा कुबेरजस्तै।
13युद्धमा तिनको तेज इन्द्रजस्तै थियो। कान्तिमा तिनीहरू अग्निजस्तै थिइन्। युद्धमा तिनीहरू सधैँ आफ्ना शत्रुका हृदयमा भय उत्पन्न गर्थिन्।
14इच्छानुसार जुनसुकै रूप धारण गर्न समर्थ तिनीहरू वेगमा साक्षात् वायुजस्तै थिइन्। अचिन्त्य शक्ति र महान् तेजले सम्पन्न तिनको पराक्रम पनि अचिन्त्य थियो।
15तिनीहरू रूख, खुला ठाउँ र चौबाटोमा निवास गर्छिन्। तिनीहरू गुफा, मसानघाट, पर्वत र जलस्रोतमा पनि निवास गर्छिन्।
16नाना प्रकारका गहनाले सुसज्जित तिनीहरू भाँतिभाँतिका वस्त्र धारण गर्छिन् र भिन्नभिन्न भाषा बोल्छिन्।
17(मातृकाहरूका) यी र अन्य धेरै समूह, जो सबै शत्रुहरूलाई आतङ्कित पार्न समर्थ थिए, देवराजको आज्ञाले महान् कार्तिकेयको पछि लागे।
18हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, पूजनीय पाकशासन (इन्द्र)ले देवशत्रुहरूको विनाशका लागि कार्तिकेयलाई एउटा शक्ति (भाला) प्रदान गरे।
19त्यो शक्तिले महान् गर्जन उत्पन्न गर्थ्यो र अनेक ठूला-ठूला घण्टले सुसज्जित थियो। महान् कान्तिले युक्त त्यो ज्योतिले प्रज्वलितझैँ देखिन्थ्यो। र इन्द्रले उनलाई बिहानीको सूर्यजस्तै तेजस्वी एउटा ध्वजा पनि दिए।
20शिवले उनलाई एउटा विशाल सेना दिए, जो अत्यन्त भयङ्कर थियो, नाना प्रकारका शस्त्रले सुसज्जित थियो र तपस्याको महान् तेजले सम्पन्न थियो।
21अजेय र उत्तम सेनाका सम्पूर्ण गुणले युक्त त्यो सेना धनञ्जयको नामले प्रसिद्ध थियो। त्यसको रक्षा तीस हजार योद्धाले गर्थे, जसमध्ये प्रत्येक साक्षात् रुद्रजस्तै पराक्रमी थियो। त्यो सेनाले युद्धबाट भाग्न जान्दैनथ्यो।
22विष्णुले उनलाई एउटा विजयमाला दिए, जसले धारण गर्नेको शक्ति बढाउँछ। उमाले उनलाई सूर्यजस्तै तेजस्वी दुई वस्त्र दिइन्।
23गङ्गाले महान् प्रसन्नताले कुमारलाई अमृतबाट उत्पन्न एउटा दिव्य कमण्डलु दिइन् र बृहस्पतिले उनलाई एउटा पवित्र दण्ड दिए।
24गरुडले उनलाई आफ्नो प्रिय पुत्र दिए — सुन्दर प्वाँख भएको एउटा मयूर।
25अरुणले उनलाई तीखा नङ भएको एउटा भाले दिए। राजा वरुणले उनलाई एउटा पराक्रमी नाग दिए।
26भगवान् ब्रह्माले आफ्ना ती भक्तलाई एउटा कालो मृगचर्म दिए। र सम्पूर्ण लोकका स्रष्टाले उनलाई सम्पूर्ण युद्धमा विजय पनि प्रदान गरे।
27देवसेनाको सेनापतित्व प्राप्त गरेर स्कन्द उज्ज्वल ज्वालाहरू भएको प्रज्वलित अग्निजस्तै शोभा पाउन थाले।
28ती अनुचर र मातृकाहरूसँगै उनी सम्पूर्ण श्रेष्ठ देवताहरूलाई प्रसन्न पार्दै दैत्यहरूको विनाशका लागि निस्के।
29घण्टले सुसज्जित ध्वजाले युक्त, ढोल, शङ्ख र झ्यालीले सजिएको, शस्त्रले सुसज्जित र अनेक पताकाले अलङ्कृत त्यो भयङ्कर देवसेना ग्रह र नक्षत्रले टल्किएको शरद्कालीन आकाशजस्तै शोभा पाइरहेको थियो।
30तब देवता र नाना अन्य प्राणीहरूको त्यो विशाल सेनाले प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना ढोल बजाउन र हजारौँको सङ्ख्यामा आफ्ना शङ्ख फुक्न थाल्यो।
31र उनीहरूले आफ्ना पटह, झर्झर, क्रकच, गोशृङ्ग, आडम्बर, गोमुख तथा उच्च स्वर भएका डिण्डिम पनि बजाए।
32वासवलाई अगाडि राखेर सम्पूर्ण देवताहरूले कुमारको स्तुति गरे। देवता र गन्धर्वहरूले गान गरे र अप्सराहरूले नृत्य गरे।
33(यस सम्मानले) प्रसन्न भई स्कन्दले सम्पूर्ण देवतालाई वर दिए — "जसले तिमीहरूको वध गर्न चाहन्छन्, ती सम्पूर्ण शत्रुको म वध गर्नेछु।"
34देवताहरूमा श्रेष्ठ उनीबाट यो वर पाएर यशस्वी देवगणले आफ्ना शत्रुहरूलाई पहिल्यै मारिएको ठान्न थाले।
35स्कन्दले त्यो वर दिइसकेपछि हर्षले भरिएका ती सम्पूर्ण प्राणीबाट एउटा विशाल घोष उठ्यो, जसले तीनै लोक भरिदियो।
36त्यो विशाल सेनासहित स्कन्द तब दैत्यहरूको विनाश र देवताहरूको रक्षाका लागि हिँडे।
37हे राजन्, उद्योग, विजय, धर्म, सिद्धि, समृद्धि, साहस र शास्त्र — यी सबै (मूर्तिमान् भई) कार्तिकेयको सेनाको पछि लागे।
38भाला, मुद्गर, प्रज्वलित हात, गदा, भारी मुसल, बाण, शक्ति र भालाले सुसज्जित तथा सुन्दर गहना र कवचले अलङ्कृत त्यस भयोत्पादक सेनासहित दिव्य गुह सिंहनाद गर्दै निस्के।
39उनलाई देखेर सम्पूर्ण दैत्य, राक्षस र दानव भयले अभिभूत भई सबै दिशामा छरपष्ट भए।
40नाना शस्त्रले सुसज्जित देवताहरूले तिनीहरूको पछ्याइ गरे। शत्रुहरूलाई भागेको देखेर तेजस्वी र पराक्रमी स्कन्द क्रोधले भरिए।
41उनले अग्निबाट प्राप्त आफ्नो भयङ्कर शस्त्र — त्यो शक्ति — पटक-पटक चलाए। त्यस समय उनले प्रकट गरेको तेज घिउका आहुतिले पोषित अग्निजस्तै थियो।
42हे राजन्, अगाध तेज भएका स्कन्दद्वारा त्यो शक्ति पटक-पटक चलाइँदा पृथ्वीमा उल्का खस्न थाले।
43भयङ्कर गर्जनसहित वज्र पनि पृथ्वीमा खस्न थाले। हे राजन्, सबै कुरा प्रलयको दिनजस्तै भयङ्कर देखिन थाल्यो।
44हे भरतश्रेष्ठ, अग्निपुत्रद्वारा त्यो भयङ्कर शक्ति एक पटक चलाइँदा त्यसबाट लाखौँ शक्ति निस्किए।
45हर्षले भरिएका पराक्रमी र पूजनीय स्कन्दले अन्ततः दैत्यहरूका अधिपति तारकको वध गरे, जो महान् तेज र पराक्रमले सम्पन्न थियो र त्यस युद्धमा एक लाख वीर तथा पराक्रमी दैत्यले घेरिएको थियो।
46त्यस युद्धमा उनले तब महिषलाई मारेर ढालिदिए, जो आठ पद्म दैत्यले घेरिएको थियो। त्यसपछि उनले त्रिपादको वध गरे, जो एक हजार अयुत दैत्यले घेरिएको थियो।
47तब पराक्रमी स्कन्दले ह्रदोदरलाई उसका नाना शस्त्रले सुसज्जित सम्पूर्ण अनुचरसहित परास्त गरिदिए, जो निखर्व सङ्ख्यामा दैत्यले घेरिएको थियो।
48हे राजन्, दसै दिशा भर्दै कुमारका अनुचरहरूले महान् कोलाहल गरे र ती दैत्य मारिँदै गर्दा हर्षले नाचे, उफ्रे र हाँसे।
49हे राजन्, स्कन्दको शक्तिबाट निस्केका ज्वालाले हजारौँ दैत्यलाई भस्म पारिदिए, भने अरू केवल स्कन्दको गर्जनले नै मरे।
50स्कन्दका सैनिकहरूको हाई काढाइले तीनै लोक भयभीत भए। स्कन्दद्वारा उत्पन्न ज्वालाले शत्रुहरू भस्म भए। धेरै केवल उनको गर्जनले नै मारिए।
51देवशत्रुहरूमध्ये कति ध्वजदण्डको चोटले मारिए। कति घण्टको ध्वनिले भयभीत भई पृथ्वीमा ढले। कति शस्त्रले घाइते भई मरेर ढले।
52यसरी वीर र पराक्रमी कार्तिकेयले देवताहरूका असङ्ख्य शत्रुको वध गरे, जो अत्यन्त बलशाली थिए र उनीसँग युद्ध गर्न आएका थिए।
53तब बलिको पराक्रमी छोरो बाण क्रौञ्च पर्वतमा चढेर देवसेनासँग युद्ध गर्न थाल्यो।
54परम बुद्धिमान् महासेनापति स्कन्द देवताहरूका त्यस शत्रुमाथि जाइलागे। कार्तिकेयसँग भयभीत भई ऊ क्रौञ्च पर्वतभित्र गएर लुक्यो।
55तब क्रोधले भरिएका पूजनीय कार्तिकेयले अग्निले दिएको त्यस शक्तिले त्यो पर्वत छेडिदिए। त्यस पर्वतको नाम क्रौञ्च त्यसैले रह्यो कि त्यसले सधैँ गर्ने ध्वनि क्रौञ्च पक्षीको पुकारजस्तै थियो।
56त्यो पर्वत साल वृक्षले रङ्गीचङ्गी थियो। त्यसमा बस्ने बाँदर र हात्तीहरू भयभीत भए। त्यहाँ बस्ने पक्षीहरू उडेर आकाशमा चक्कर मार्न थाले। सर्पहरू त्यसका भिरालाबाट तल भाग्न थाले।
57त्यो भयले यताउता दगुर्दै गरेका असङ्ख्य चितुवा र भालुका चीत्कारले पनि गुन्जियो। त्यसमाथिका अन्य वन सयौँ पशुका चीत्कारले गुन्जिन थाले।
58शरभ र सिंहहरू अचानक बाहिर निस्केर भागे। यी सबका कारण त्यो पर्वत यद्यपि अत्यन्त दयनीय दशामा पुग्यो, तैपनि अत्यन्त सुन्दर शोभा पाइरहेको थियो।
59त्यसका शिखरमा बस्ने विद्याधरहरू आकाशमा उडे। स्कन्दको शक्ति खस्दा उत्पन्न भयले विह्वल भई किन्नरहरू पनि अत्यन्त व्याकुल भए।
60तब सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा दैत्यहरू त्यस बलिरहेको पर्वतबाट बाहिर निस्के, जो सबै सुन्दर गहना र मालाले सुसज्जित थिए। कुमारका अनुचरहरूले तिनीहरूलाई युद्धमा परास्त गरेर सबैको वध गरिदिए र क्रोधले भरिएका पूजनीय स्कन्दले दैत्यराज (बलि)का छोरालाई उसको भाइसहित त्यसै गरी मारिदिए, जसरी पूर्वकालमा इन्द्रले वृत्रलाई मारेका थिए।
61शत्रुवीरहरूका संहारक अग्निपुत्रले कहिले आफूलाई अनेक रूपमा विभाजित गरेर र कहिले ती सबैलाई एउटैमा समेटेर आफ्नो शक्तिले क्रौञ्च पर्वत छेडिदिए।
62उनीद्वारा पटक-पटक चलाइँदा त्यो शक्ति पटक-पटक उनीकहाँ फर्केर आउँथ्यो। साँच्चै अग्निका ती पूजनीय पुत्रको यस्तै शक्ति र यस्तै महिमा थियो।
63दोब्बर शौर्य, तेज, यश र सफलताले युक्त ती देवले त्यो पर्वत छेडे र सयौँ दैत्यको वध गरे।
64यसरी देवताहरूका शत्रुको वध गरेर ती पूजनीय देव देवताहरूद्वारा पूजित र सम्मानित भए र अत्यन्त प्रसन्न भए।
65हे राजन्, क्रौञ्च पर्वत छेडिएपछि र चण्डको छोरो मारिएपछि ढोल बजाइए र शङ्ख फुकिए।
66देवाङ्गनाहरूले योगीहरूका ती दिव्य स्वामीमाथि निरन्तर पुष्पवृष्टि गरिरहिन्।
67दिव्य सुगन्ध लिएर मङ्गलमय वायु बहन थाल्यो। गन्धर्व र सधैँ यज्ञानुष्ठानमा लागिरहने महर्षिहरूले उनको स्तुति गरे।
68कतिले उनलाई पितामहका पराक्रमी पुत्र सनत्कुमार भने, जो ब्रह्माका सम्पूर्ण पुत्रमा जेठा हुन्।
69कतिले उनलाई महेश्वरको पुत्र बताए र कतिले अग्निको। कतिले उनलाई उमाको, कतिले कृत्तिकाहरूको र कतिले गङ्गाको पुत्र भने।
70हजारौँ-लाखौँ जनले देदीप्यमान रूप र महान् बल भएका योगीहरूका ती स्वामीलाई यीमध्ये कुनै एकको, वा यीमध्ये कुनै दुईको, वा यी चारमध्ये कुनैको पुत्र बताए।
71हे राजन्, यसरी मैले तिमीलाई कार्तिकेयको अभिषेकको सारा वृत्तान्त सुनाइदिएँ। अब सरस्वतीको किनारमा रहेको त्यस तीर्थश्रेष्ठको पवित्रताको वृत्तान्त सुन।
72हे राजन्, देवशत्रुहरू मारिएपछि त्यो तीर्थश्रेष्ठ दोस्रो स्वर्ग बन्यो।
73अग्निका पराक्रमी पुत्रले ती प्रमुख देवतामध्ये प्रत्येकलाई नाना प्रकारका अधिकार र ऐश्वर्य दिए र अन्ततः तीनै लोकको आधिपत्य दिए।
74हे राजन्, यसरी दैत्यहरूका ती पूजनीय संहारक देवताहरूद्वारा आफ्नो सेनापतिको पदमा अभिषिक्त गरिए।
75हे भरतश्रेष्ठ, त्यो अर्को तीर्थ, जहाँ पूर्वकालमा जलका स्वामी वरुण देवताहरूद्वारा अभिषिक्त भएका थिए, तैजसको नामले प्रसिद्ध छ।
76त्यस तीर्थमा स्नान गरेर र स्कन्दको पूजा गरेर रामले ब्राह्मणहरूलाई सुन, वस्त्र, गहना र अन्य धेरै वस्तु दिए।
77त्यहाँ एक रात बिताएर शत्रुवीरहरूका संहारक माधव त्यस तीर्थश्रेष्ठको स्तुति गर्दै र त्यसको जल स्पर्श गरेर प्रसन्न र सुखी भए।
78तिमीले जसको विषयमा सोधेका थियौ — कि दिव्य स्कन्द देवताहरूद्वारा कसरी अभिषिक्त भए — त्यो सबै मैले अब तिमीलाई सुनाइदिएँ।