Shalya Parva — Duryodhana lives in a lake. Drona, Kripa and Ashvatthaman meet him there. The Pandavas learn the whereabouts of Duryodhana from the hunters. They go to the lake and vilify him
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 126
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे। मम सैन्यावशिष्टास्ते किमकुर्वत संजय॥ कृतवर्मा कृपश्चैव द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान्। दुर्योधनश्च मन्दात्मा राजा किमकरोत् तदा॥
2संजय उवाच सम्प्राद्रवत्सु दारेषु क्षत्रियाणां महात्मनाम्। विदुते शिबिरे शून्ये भृशोद्विग्नास्त्रयो रथाः॥
3निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा वै जयिनां स्वनम्। विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः॥ स्थानं नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययुः।
4युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे॥ हृष्टः पर्यचरद् राजन् दुर्योधनवधेप्सया।
5मार्गमाणास्तु संक्रुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः॥ यत्नतोऽन्वेषमाणास्ते नैवापश्यञ्जनाधिपम्।
6स हि तीव्रण वेगेन गदापाणिरपाक्रमत्॥ तं ह्रदं प्राविशचापि विष्टभ्यापः स्वमायया।
7यदा तु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः॥ ततः स्वशिबिरं प्राप्य व्यतिष्ठन्त ससैनिकाः।
8ततः कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वतः॥ संनिविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं ह्रदं शनैः।
9ते तं ह्रदं समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः॥ अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तमम्भसि। राजन्नुत्तिष्ठ युद्ध्यस्व सहास्माभिर्युधिष्ठिरम्॥
10जित्वा वा पृथिवीं भुड्क्ष्व हतो वा स्वर्गमाप्नुहि। तेषामपि बलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया॥ प्रतिविद्धाश्च भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः।
11न ते वेगं विषहितुं शक्तास्तव विशांपते॥ अस्माभिरपि गुप्तस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत।
12दुर्योधन उवाच दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदृशात् पुरुषक्षयात्॥ पाण्डुकौरवसम्मर्दान्जीवमानान् नरर्षभान्।
13विजेष्यामो वयं सर्वे विश्रान्ता विगतकुमाः॥ भवन्तश्च परिश्रान्तां वयं च भृशविक्षताः। उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रोचये॥
14न त्वेदतद्भुतं वीरा यद् वो महदिदं मनः। अस्मासु च परा भक्तिर्न तु कालः पराक्रमे॥
15विश्रम्यैकां निशामद्य भवद्भिः सहितो रणे। प्रतियोत्स्याम्यहं शत्रूञ्चो न मेऽस्त्यत्र संशयः॥
16संजय उवाच एवमुक्तोऽब्रवीद् द्रौणी राजानं युद्धदुर्मदम्। उत्तिष्ठ राजन् भद्रं ते विजेष्यामो वयं परान्॥
17इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जयेन च। शपे राजन् यथा ह्यद्य निहनिष्यामि सोमकान्॥
18मा स्म यज्ञकृतां प्रातिमाप्नुयां सज्जनोचिताम्। यदीमां रजनी व्युष्टां न हि हन्मि परान् रणे॥
19नाहत्वा सर्वपञ्चालान् विमोक्ष्ये कवचं विभो। इति सत्यं ब्रवीम्येतत्तन्मे शृणु जनाधिप॥ तेषु सम्भाषमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः। मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यद्दच्छया॥
20ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः। मांसभारानुपाजहुर्भक्त्या परमया विभो॥
21ते तत्र धिष्ठितास्तेषां सर्वं तद् वचनं रहः। दुर्योधनवचश्चैव शुश्रुवुः संगता मिथः॥
22तेऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे। निर्बन्धं परमं चक्रुस्तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः॥
23तांस्तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान्। अयुद्धमनसं चैव राजानं स्थितमम्भसि॥ तेषां श्रुत्वा च संवादं राजश्च सलिले सतः। व्याधाभ्यजानन् राजेन्द्र सलिलस्थं सुयोधनम्॥
24ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन् सुतं तव। यदृच्छोपगतास्तत्र राजान् परिमार्गता॥
25ततस्ते पाण्डुपुत्रस्य स्मृत्वा तद् भाषितं तदा। अन्योन्यमब्रुवन् राजन् मृगव्याधाः शनैरिव॥ दुर्योधनं ख्यापयामो धनं दास्यति पाण्डवः। अव्यक्तमिह नः ख्यातो ह्रदे दुर्योधनो नृपः॥
26तस्माद् गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः। आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्योधनममर्षणम्॥
27धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते। शयानं सलिले सर्वे कथयामो धनु ते॥
28स नो दास्यति सुप्रीतो धनानि बहुलान्युत। किं नो मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शोषिणा॥ एवमुक्त्वा तु ते व्याधाः सम्प्रहृष्टा धनार्थिनः। मांसभारानुपादाय प्रययुः शिबिरं प्रति॥
29पाण्डवापि महाराज लब्धलक्ष्याः प्रहारिणः। अपश्यमानाः समरे दुर्योधनमवस्थितम्॥
30निकृतेस्तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः। चारान् सम्प्रेषयामासुः समन्तात् तद्रणाजिरे॥
31आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्योधनं नृपम्। न्यवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः॥
32तेषां तद् वचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ। चिन्तामभ्यगमत् तीव्र निःशश्वास च पार्थिवः॥
33अत स्थितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ। तस्माद् देशादपक्रम्य त्वरिता लुब्धका विभो॥ आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम्। वार्यमाणाः प्रविष्टाश्च भीमसेनस्य पश्यतः॥
34ते तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महाबलम्। तस्मै तत् सर्वमाचख्युर्यद् वृत्तं यच वै श्रुतम्॥
35श्रुत्वा विशाम्पते। ततो वृकोदरो राजन् दत्त्वा तेषां धनं बहु। धर्मराजाय तत् सर्वमाचचक्षे परंतपः॥
36असौ दुर्योधनो राजन् विज्ञातो मम लुब्धकैः। संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्यसे॥
37तद् वचो भीमसेनस्य प्रियं अज्ञातशत्रुः कौन्तेयो हृष्टोऽभूत् सह सोदरैः॥
38तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलह्रदे। क्षिप्रमेव ततोऽगच्छन् पुरस्कृत्य जनार्दनम्॥
39ततः किलकिलाशब्दः प्रादुरासीद् विशाम्पते। पाण्डवानां प्रहृष्टानां पञ्चालानां च सर्वशः॥
40सिंहनादांस्ततश्चकुः श्वेडाश्च भरतर्षभ। त्वरिता क्षत्रिया राजञ्जग्मुद्वैपायनं ह्रदम्॥
41ज्ञातः पापो धार्तराष्ट्रो दृष्टश्चेत्यसकृद्रणे। प्राक्रोशन् सोमकास्तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः॥
42तेषामाशु प्रयातानां स्थानां तत्र वेगिनाम्। बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक् पृथिवीपते॥
43दुर्योधनं परीप्सन्तस्तत्र तत्र युधिष्ठिरम्। अन्वयुस्त्वरितास्ते वै राजानं श्रान्तवाहनाः॥
44अर्जुनो भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः॥ उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश्च महारथः। पञ्चालानां च ये शिष्टा द्रौपदेयाश्च भारत॥ हयाश्च सर्वे नागाश्च शतशश्च पदातयः।
45ततः प्राप्तो महाराज धर्मराजः प्रतापवान्॥ द्वैपायनं ह्रदं घोरं यत्र दुर्योधनोऽभवत्। शीतामलजलं हृद्यं द्वितीयमिव सागरम्॥
46मायया सलिलं स्तभ्य यत्राभूत् ते स्थितः सुतः। अत्यद्भुतेन विधिना दैवयोगेन भारत॥
47सलिलान्तर्गतः शेते दुर्दर्शः कस्यचित् प्रभो। मानुष्यस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तो जनाधिपः॥
48ततो दुर्योधनो राजा सलिलान्तर्गतो वसन्। शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदोपमनिःस्वनम्॥
49युधिष्ठिरश्च राजेन्द्रं तं ह्रदं सह सोदरैः। आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै॥
50महता शङ्खनादेन रथनेमिस्वनेन च। ऊर्ध्वं धुन्वन् महारेणुं कम्पयंश्चापि मेदिनीम्॥
51यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः। कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन्॥ इमे ह्यायान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः। अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान्॥
52दुर्योधनस्तु तच्छुत्वा तेषां तत्र तरस्विनाम्। तथेत्युक्त्वा ह्रदं तं वै माययास्तम्भयत् प्रभो॥
53त्वनुज्ञाप्य राजानं भृशं शोकपरायणाः। जग्मुर्दूरे महाराज कृपप्रभृतयो रथाः॥
54ते गत्वा दूरमध्वानं न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष। न्यविशन्त भृशं श्रान्ताश्चिन्तयन्तो नृपं प्रति॥
55ते विष्टभ्य सलिलं सुतो धार्तराष्ट्रो महाबलः। पाण्डवाश्चापि सम्प्राप्तास्तं देशं युद्धमीप्सवः॥
56कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति। कथं नु पाण्डवा राजन् प्रतिपत्स्यन्ति कौरवम्॥
57इत्येवं चिन्तयानास्तु रथेभ्योऽश्वान् विमुच्यते। तत्रासांचक्रिरे राजन् कृपप्रभृतयो रथाः॥
English
1Dhritarashtra said After all the Kaurava soldiers had been killed by the sons of Pandu on the field of battle, what did those survivors of may party viz., Kritavarman and Kripa and the brave son of Drona do? What also did the wicked king Duryodhana them do?'
2Sanjaya said After the flight of the ladies of those great Kshatriyas and after the Kaurava camp had become entirely empty, the three car-warriors were stricken with anxiety.
3Hearing the shouts of the victorious sons of Pandu and beholding the camp empty in the evening, those three warriors of our side, desirous of rescuing the king and unable to stand on the field, proceeded towards the lake.
4The virtuous Yudhishthira, with his brothers in that battle, felt great joy and wandered Over the field for killing Duryodhana.
5Filled with anger the Pandavas, desirous of victory, searched for your son. Though however, they searched carefully for him, they could not discover the Kuru king.
6With a mace in hand, he had fled quickly from the field of battle and entered into that lake, having by his power of illusion converted the water into a solid substance.
7When at last the animals of the Pandavas were very much tired, the latter proceeded to their camp and took rest there along with their soldiers.
8After the Parthas had gone to their camp, Kripa and Drona's son and Kritavarman of the Satwata race slowly went towards that lake.
9Approaching the lake within which was the king, they addressed that invincible king of men asleep within the water, saying-"Arise, O king and fight with Yudhishthira. Either obtaining victory enjoy the Earth or killed proceed to heaven.
10The force of the Pandavas also, O Duryodhana, have all been killed by you. The survivors have been greatly wounded.
11They will not be able, O King, to withstand you specially when you will be protected by us. Arise therefore, O Bharata.
12Duryodhana said By good luck, I see you, O foremost of men, come back alive from this destructive battle between the Pandavas and the Kauravas.
13After we have taken rest for a while and removed our fatigue, we shall meet the enemy and defeat him. You also are tired and I myself am greatly wounded. The army of the Pandavas is increasing in strength. And therefore I do not like to fight now.
14It is no wonder, O heroes, that you are extolling me thus for your hearts are noble. Your devotion to me is also great. This, however, is not the proper time for displaying power.
15Taking rest for this one night, I shall in the morning join you and fight with the enemy. There is no doubt about it.
16Sanjaya continued Thus addressed, the son of Drona replied to the king, who was invincible in battle, saying-"Rise up, O king, may you fare well. We shall yet defeat the enemy.
17I swear by all my holy acts, by all the gifts I have made, by truth itself and by my meditations, O king, that I shall today kill the Somakas.
18Indeed I shall not enjoy the pleasure of performing sacrifices, a pleasure which is enjoyed by all pious men, if this night passes away without my killing Pandavas in battle.
19Without killing all the Panchalas, I will not, O lord, loosen my armour. I tell you this truly. Believe me, O king” While they were thus conversing, a number of hunters arrived there. Worn out with the weight of meat they carried, they came there not deliberately but for satisfying their thirst.
20Those hunters, O king, used, every day, to procure basketfuls of meat for Bhimasena, O king.
21As they sat concealed on the banks of that lake, those men heard every word of that conversation that took place between "Duryodhana and those warriors.
22Finding the Kuru king reluctant to fight, those great bowmen, themselves desirous of fighting, began to urge him greatly to accept their advice.
23Seeing those car-warriors of the Kaurava army and knowing that the king, reluctant to fight, was living within the waters and hearing that conversation between those heroes and their chief living within the depth of the lake, O king, they clearly understood that it was Duryodhana who was staying within the lake and was firm in his resolution.
24Sometime before, the son of Pandu, while searching for the king, had met those men and asked them the whereabouts of Duryodhana.
25Recollecting the words that the son of Pandu had said those hunters, O king, whispered to one another-"We will point out Duryodhana (unto the Pandavas). The son of Pandu will then give us riches. It is clear that the famous king Duryodhana is here.
26Let us then go all of us where king Yudhishthira is, for telling him that the vindictive Duryodhana is living hidden within the waters of this lake.
27Let us also, all of us, inform that great bowman, the intelligent Bhimasena, that the son of Dhritarashtra has hidden himself within the waters of this lake.
28Pleased with us, he will give us immense riches. Why should we exhaust ourselves day after day, with procuring meat?" Having said these words, those hunters, filled with joy and longing for wealth, took up their baskets of meat and went towards the Pandava camp.
29The Pandavas of pure aim and expert in fighting, O monarch, not seeing in battle Duryodhana who was then concealed, were taking rest in their camp.
30Desirous of putting an end to that sinful man's evil policy, they had sent spies in all directions on the field of battle.
31All the soldiers, however, that had been dispatched on that mission, returned to the camp together and informed the just king Yudhishthira that they could not find out the kind Duryodhana.
32Hearing those words of the messengers who had come back. back. ( Bharata-chief, king Yudhishthira was stricken with great anxiety and began to sigh heavily.
33While the Pandavas, O best of Bharata's race, were thus disappointed those hunters, O lord, came speedily from the banks of that lake and arrived at the camp filled with joy at having found out Duryodhana. Though forbidden, they still entered the camp, before the very presence of Bhimasena.
34Having approached that powerful son of Pandu, Bhimasena, they described everything to him about what they had seen and heard.
35Then Vrikodara, that scorcher of foes, O king, giving them immense wealth, described everything to the righteous king Yudhishthira saying.
36"Duryodhana, O king, has been found out by the hunters that supply me with meat. He, O king, for whom you are sorry, now lies within a lake whose waters have been turned solid by him."
37Hearing those pleasant words of Bhimasena, O king, Yudhishthira was, with all his brothers, filled with joy.
38Having learnt that the great bowman Duryodhana had entered into the waters of a lake, the king went there quickly with Janarddana at the head.
39Then a tumult arose, O king, from among the Pandavas and the Panchalas all of whom were filled with joy.
40The warriors sent forth leonine roars, O foremost of Bharata's race and cried loudly. All the Kshatriyas, O king, went quickly towards that lake called Dvaipayana.
41The Somakas rejoiced all around and exclaimed-"The sinful son of Dhritarashtra has been discovered.”
42The noise made by the cars of those quickly-proceeding warriors became very loud, O king and touched the very sky.
43Although their animals were exhausted all of them still proceeded quickly behind king Yudhishthira who was determined upon finding out Duryodhana.
44Arjuna and Bhimasena, the two sons of Madri by Pandu, the Panchala prince Dhrishtadyumna, the invincible Shikhandin, Uttamaujas, Yudhamanyu, the great carwarrior Satyaki, the five sons of Draupadi and those amongst the Panchalas, O king, that were yet alive and all the Pandavas and all their elephants and infantry by hundreds all accompanied Yudhishthira.
45Brave and righteous king Yudhishthira, O king, reached the lake Dvaipayana within which Duryodhana then was. Wide as the ocean itself, its view was delightful and its waters were cool and transparent.
46Making the waters solid by means of his wonderful power of illusion, your son Duryodhana, O Bharata, lived within that lake.
47Indeed, within those waters lay, O lord, that king, armed with his mace, who, could not be defeated by any man.
48Living within the waters of that lake, king Duryodhana heard the tumult of the Pandava army which reseinbled the muttering of the clouds.
49Yudhishthira then, O king, with his brothers, went to that lake for killing Duryodhana.
50Raising a thick dust, that son of Pandu made the earth tremble with the sounds of his car-wheels and the loud blare of his conch.
51Hearing the noise made by the army of Yudhishthira, those great car-warriors, viz., Kritavarman, Kripa and the son of Drona, said to the Kuru king:-"Elated with joy and desiring for victory the Pandavas are coining here, you know. We will, therefore, leave this place."
52Hearing those words of those active heroes, he answered them, saying-"Let it be so," and remained as before within the waters, having, O lord, turned them solid by his power of illusion.
53Those car-warriors, headed by Kripa, filled with grief, took leave of the king and went away to a remote place.
54Having proceeded far, they beheld a banian tree under whose shade they stopped, greatly exhausted and exceedingly anxious about the king and thinking thus.
55"Having solidified the waters of the lake, the powerful son of Dhritarashtra lives at tine bed. The Pandavas have reached there from desire of battle.
56How will the battle take place? What will become of the king? How will the Pandavas discover the King?"
57Thinking of these things, O king, those heroes, viz., Kripa and others, unyoked their horses from their cars and prepared to rest there for some time.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब पाण्डुपुत्रों ने रणभूमि में समस्त कौरव सैनिकों का वध कर डाला, तब मेरे पक्ष के उन शेष बचे लोगों — कृतवर्मा, कृप और द्रोण के वीर पुत्र — ने क्या किया? और तब दुष्ट राजा दुर्योधन ने क्या किया?
2सञ्जय ने कहा — उन महान् क्षत्रियों की स्त्रियों के पलायन के पश्चात् और कौरव-शिविर के पूर्णतः सूना हो जाने पर वे तीनों रथी चिन्ता से ग्रस्त हो गए।
3विजयी पाण्डुपुत्रों के जयघोष सुनकर और सन्ध्या समय शिविर को सूना देखकर हमारे पक्ष के वे तीन योद्धा, राजा को बचाने के इच्छुक तथा रणभूमि में टिक न सकने के कारण, उस सरोवर की ओर चल पड़े।
4उस युद्ध में अपने भाइयों सहित धर्मात्मा युधिष्ठिर ने महान् हर्ष का अनुभव किया और दुर्योधन का वध करने के लिए रणभूमि में विचरण किया।
5क्रोध से भरे और विजय के इच्छुक पाण्डवों ने आपके पुत्र को खोजा। किन्तु यद्यपि उन्होंने सावधानी से उसकी खोज की, तथापि वे कुरुराज को नहीं पा सके।
6हाथ में गदा लिए वे रणभूमि से शीघ्र भाग निकले थे और अपनी मायाशक्ति से जल को ठोस पदार्थ में बदलकर उस सरोवर में प्रवेश कर चुके थे।
7अन्ततः जब पाण्डवों के पशु अत्यन्त थक गए, तब वे अपने शिविर की ओर चले गए और अपने सैनिकों सहित वहाँ विश्राम किया।
8पृथापुत्रों के अपने शिविर में चले जाने के पश्चात् कृप, द्रोण के पुत्र तथा सात्वतवंशी कृतवर्मा धीरे-धीरे उस सरोवर की ओर गए।
9जिस सरोवर के भीतर राजा थे, उसके निकट पहुँचकर उन्होंने जल के भीतर सोए हुए उन अजेय नरपति को सम्बोधित करते हुए कहा — "हे राजन्, उठिए और युधिष्ठिर से युद्ध कीजिए। या तो विजय प्राप्त करके पृथ्वी का भोग कीजिए, अथवा मारे जाकर स्वर्ग सिधारिए।
10हे दुर्योधन, पाण्डवों की सेना भी आपके द्वारा मार डाली गई है। जो शेष हैं, वे अत्यन्त घायल हैं।
11हे राजन्, वे आपका सामना नहीं कर सकेंगे, विशेषतः जब आप हमारे द्वारा रक्षित होंगे। इसलिए हे भरतवंशी, उठिए।
12दुर्योधन ने कहा — हे पुरुषों में श्रेष्ठ, बड़े सौभाग्य की बात है कि मैं आपको पाण्डवों और कौरवों के इस विनाशकारी युद्ध से जीवित लौटा हुआ देख रहा हूँ।
13कुछ समय विश्राम करके और अपनी थकान दूर करके हम शत्रु का सामना करेंगे और उसे पराजित करेंगे। आप भी थके हुए हैं और मैं स्वयं अत्यन्त घायल हूँ। पाण्डवों की सेना बल में बढ़ रही है। इसीलिए मैं इस समय युद्ध करना नहीं चाहता।
14हे वीरो, इसमें कोई आश्चर्य नहीं कि आप मेरी इस प्रकार प्रशंसा कर रहे हैं, क्योंकि आपके हृदय उदार हैं। मेरे प्रति आपकी निष्ठा भी महान् है। किन्तु यह पराक्रम दिखाने का उपयुक्त समय नहीं है।
15आज की यह एक रात विश्राम करके मैं प्रातःकाल आपसे मिलूँगा और शत्रु से युद्ध करूँगा। इसमें कोई सन्देह नहीं।
16सञ्जय ने आगे कहा — इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर द्रोण के पुत्र ने युद्ध में अजेय उस राजा को उत्तर देते हुए कहा — "हे राजन्, उठिए, आपका कल्याण हो। हम अब भी शत्रु को पराजित कर देंगे।
17हे राजन्, मैं अपने समस्त पुण्यकर्मों की, अपने किए हुए समस्त दानों की, साक्षात् सत्य की और अपनी समाधियों की शपथ खाकर कहता हूँ कि मैं आज सोमकों का वध करूँगा।
18वस्तुतः यदि यह रात युद्ध में पाण्डवों का वध किए बिना बीत गई, तो मुझे यज्ञ करने का वह सुख कभी न मिले जो समस्त पुण्यात्माओं को मिलता है।
19हे स्वामी, समस्त पांचालों का वध किए बिना मैं अपना कवच नहीं खोलूँगा। मैं आपसे यह सत्य कहता हूँ। हे राजन्, मुझ पर विश्वास कीजिए।" जब वे इस प्रकार बातें कर रहे थे, तभी वहाँ कुछ व्याध आ पहुँचे। जो मांस वे उठाए हुए थे, उसके भार से थके हुए वे वहाँ जानबूझकर नहीं, अपितु अपनी प्यास बुझाने के लिए आए थे।
20हे राजन्, वे व्याध प्रतिदिन भीमसेन के लिए टोकरी भर-भरकर मांस लाया करते थे।
21उस सरोवर के तट पर छिपकर बैठे हुए उन लोगों ने दुर्योधन और उन योद्धाओं के बीच हुई उस बातचीत का एक-एक शब्द सुन लिया।
22कुरुराज को युद्ध के लिए अनिच्छुक पाकर स्वयं युद्ध के इच्छुक उन महाधनुर्धरों ने उन्हें अपनी सलाह मानने के लिए बहुत प्रेरित किया।
23हे राजन्, कौरव-सेना के उन रथियों को देखकर, यह जानकर कि युद्ध के लिए अनिच्छुक राजा जल के भीतर रह रहे हैं, और उन वीरों तथा सरोवर की गहराई में रहने वाले उनके स्वामी के बीच की वह बातचीत सुनकर उन्होंने स्पष्ट समझ लिया कि सरोवर के भीतर ठहरे हुए और अपने निश्चय पर दृढ़ वे दुर्योधन ही हैं।
24कुछ समय पहले राजा को खोजते हुए पाण्डुपुत्र उन लोगों से मिले थे और उनसे दुर्योधन के ठिकाने के विषय में पूछा था।
25हे राजन्, पाण्डुपुत्र के कहे हुए वचनों का स्मरण करके वे व्याध आपस में फुसफुसाने लगे — "हम (पाण्डवों को) दुर्योधन का पता बता देंगे। तब पाण्डुपुत्र हमें धन देंगे। यह स्पष्ट है कि प्रसिद्ध राजा दुर्योधन यहीं हैं।
26तो चलो, हम सब वहाँ चलें जहाँ राजा युधिष्ठिर हैं, और उन्हें बता दें कि प्रतिशोधी दुर्योधन इस सरोवर के जल के भीतर छिपकर रह रहे हैं।
27हम सब उन महाधनुर्धर बुद्धिमान् भीमसेन को भी सूचित कर दें कि धृतराष्ट्र का पुत्र इस सरोवर के जल के भीतर छिप गया है।
28हमसे प्रसन्न होकर वे हमें अपार धन देंगे। हम दिन-प्रतिदिन मांस जुटाने में स्वयं को क्यों खपाएँ?" ये वचन कहकर हर्ष से भरे और धन के लोभी वे व्याध अपनी मांस की टोकरियाँ उठाकर पाण्डव-शिविर की ओर चल पड़े।
29हे सम्राट्, शुद्ध लक्ष्य वाले और युद्ध में निपुण पाण्डव, युद्धभूमि में उस समय छिपे हुए दुर्योधन को न देखकर, अपने शिविर में विश्राम कर रहे थे।
30उस पापी पुरुष की कुनीति का अन्त करने के इच्छुक उन्होंने रणभूमि में चारों दिशाओं में गुप्तचर भेजे थे।
31किन्तु उस कार्य पर भेजे गए सब सैनिक एक साथ शिविर में लौट आए और उन्होंने धर्मराज युधिष्ठिर को सूचित किया कि वे राजा दुर्योधन को नहीं खोज सके।
32हे भरतवंश के प्रमुख, लौटकर आए उन दूतों के वे वचन सुनकर राजा युधिष्ठिर महान् चिन्ता से ग्रस्त हो गए और लम्बी साँसें भरने लगे।
33हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे स्वामी, जब पाण्डव इस प्रकार निराश थे, तभी वे व्याध दुर्योधन का पता पा जाने के हर्ष से भरकर उस सरोवर के तट से शीघ्रता से आए और शिविर में जा पहुँचे। रोके जाने पर भी वे शिविर में घुस गए और साक्षात् भीमसेन के सम्मुख जा खड़े हुए।
34उन बलवान् पाण्डुपुत्र भीमसेन के निकट पहुँचकर उन्होंने जो कुछ देखा और सुना था, वह सब उन्हें कह सुनाया।
35हे राजन्, तब उन शत्रुसन्तापक वृकोदर ने उन्हें अपार धन देकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को सब कुछ बताते हुए कहा —
36"हे राजन्, जो व्याध मुझे मांस पहुँचाते हैं, उन्होंने दुर्योधन का पता लगा लिया है। हे राजन्, जिसके लिए आप शोकाकुल हैं, वह अब एक सरोवर के भीतर पड़ा है, जिसके जल को उसने ठोस बना लिया है।"
37हे राजन्, भीमसेन के ये प्रिय वचन सुनकर युधिष्ठिर अपने समस्त भाइयों सहित हर्ष से भर गए।
38यह जानकर कि महाधनुर्धर दुर्योधन एक सरोवर के जल में प्रवेश कर चुके हैं, राजा जनार्दन को आगे रखकर शीघ्र वहाँ गए।
39हे राजन्, तब हर्ष से भरे पाण्डवों और पांचालों में कोलाहल मच गया।
40हे भरतवंश में श्रेष्ठ, योद्धाओं ने सिंहनाद किए और ऊँचे स्वर में चिल्लाए। हे राजन्, समस्त क्षत्रिय शीघ्रता से द्वैपायन नामक उस सरोवर की ओर चल पड़े।
41सोमक चारों ओर हर्षित होकर पुकार उठे — "धृतराष्ट्र के पापी पुत्र का पता चल गया है।"
42हे राजन्, शीघ्रता से आगे बढ़ते उन योद्धाओं के रथों का शब्द अत्यन्त प्रचण्ड हो उठा और साक्षात् आकाश को छूने लगा।
43यद्यपि उनके पशु थके हुए थे, तथापि वे सब दुर्योधन को खोज निकालने पर दृढ़संकल्प राजा युधिष्ठिर के पीछे शीघ्रता से चलते रहे।
44हे राजन्, अर्जुन और भीमसेन, पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्र, पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न, अजेय शिखण्डी, उत्तमौजा, युधामन्यु, महारथी सात्यकि, द्रौपदी के पाँचों पुत्र तथा पांचालों में जो अब भी जीवित थे — और समस्त पाण्डव तथा उनके समस्त हाथी और सैकड़ों की संख्या में पैदल सैनिक — ये सब युधिष्ठिर के साथ चले।
45हे राजन्, वीर और धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर उस द्वैपायन सरोवर पर पहुँचे, जिसके भीतर उस समय दुर्योधन थे। साक्षात् समुद्र के समान विस्तृत उस सरोवर का दृश्य मनोहर था और उसका जल शीतल तथा स्वच्छ था।
46हे भरतवंशी, अपनी अद्भुत मायाशक्ति से जल को ठोस बनाकर आपके पुत्र दुर्योधन उस सरोवर के भीतर रह रहे थे।
47हे स्वामी, वस्तुतः उस जल के भीतर वे राजा अपनी गदा लिए पड़े थे, जिन्हें कोई भी मनुष्य पराजित नहीं कर सकता था।
48उस सरोवर के जल के भीतर रहते हुए राजा दुर्योधन ने पाण्डव-सेना का वह कोलाहल सुना, जो मेघों की गड़गड़ाहट के समान था।
49हे राजन्, तब युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित दुर्योधन का वध करने के लिए उस सरोवर पर गए।
50घनी धूल उड़ाते हुए उन पाण्डुपुत्र ने अपने रथ के पहियों के शब्द और अपने शंख के प्रचण्ड नाद से पृथ्वी को कँपा दिया।
51युधिष्ठिर की सेना का शब्द सुनकर उन महारथियों — कृतवर्मा, कृप और द्रोण के पुत्र — ने कुरुराज से कहा — "हर्ष से उत्फुल्ल और विजय के इच्छुक पाण्डव यहाँ आ रहे हैं, यह आप जानते ही हैं। इसलिए हम यह स्थान छोड़ देंगे।"
52उन फुर्तीले वीरों के ये वचन सुनकर उन्होंने उत्तर दिया — "ऐसा ही हो" — और हे स्वामी, अपनी मायाशक्ति से जल को ठोस बनाकर पहले की भाँति उसी के भीतर बने रहे।
53शोक से भरे कृप के नेतृत्व वाले वे रथी राजा से विदा लेकर किसी दूरस्थ स्थान की ओर चले गए।
54दूर तक जाने के पश्चात् उन्होंने एक वट वृक्ष देखा, जिसकी छाया में वे अत्यन्त थके हुए और राजा के विषय में अत्यन्त चिन्तित होकर रुक गए और इस प्रकार सोचने लगे —
55"सरोवर के जल को ठोस बनाकर धृतराष्ट्र का बलवान् पुत्र उसकी तलहटी में रह रहा है। पाण्डव युद्ध की इच्छा से वहाँ पहुँच चुके हैं।
56युद्ध कैसे होगा? राजा का क्या होगा? पाण्डव राजा का पता कैसे लगाएँगे?"
57हे राजन्, इन बातों का विचार करते हुए उन वीरों — कृप तथा अन्यों — ने अपने रथों से घोड़े खोल दिए और कुछ समय वहीं विश्राम करने की तैयारी की।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — जब पाण्डुपुत्रहरूले रणभूमिमा सम्पूर्ण कौरव सैनिकको वध गरे, तब मेरो पक्षका ती बाँकी रहेका मानिसहरू — कृतवर्मा, कृप र द्रोणका वीर पुत्र — ले के गरे? अनि तब दुष्ट राजा दुर्योधनले के गरे?
2सञ्जयले भने — ती महान् क्षत्रियका स्त्रीहरूको पलायनपछि र कौरव-शिविर पूर्णतः सुनसान भएपछि ती तीनै रथी चिन्ताले ग्रस्त भए।
3विजयी पाण्डुपुत्रहरूका जयघोष सुनेर र साँझ शिविर सुनसान देखेर हाम्रो पक्षका ती तीन योद्धा, राजालाई बचाउन इच्छुक तथा रणभूमिमा टिक्न नसक्ने भएकाले, त्यस तालतिर हिँडे।
4त्यस युद्धमा आफ्ना भाइहरूसहित धर्मात्मा युधिष्ठिरले महान् हर्षको अनुभव गरे र दुर्योधनको वध गर्न रणभूमिमा विचरण गरे।
5क्रोधले भरिएका र विजयका इच्छुक पाण्डवहरूले तपाईंका पुत्रलाई खोजे। तर यद्यपि तिनीहरूले सावधानीपूर्वक उनको खोजी गरे, तथापि तिनीहरूले कुरुराजलाई भेट्टाउन सकेनन्।
6हातमा गदा लिएर उनी रणभूमिबाट चाँडै भागिसकेका थिए र आफ्नो मायाशक्तिले पानीलाई ठोस पदार्थमा बदलेर त्यस तालमा प्रवेश गरिसकेका थिए।
7अन्ततः जब पाण्डवहरूका पशु अत्यन्त थाके, तब तिनीहरू आफ्नो शिविरतिर गए र आफ्ना सैनिकहरूसहित त्यहाँ विश्राम गरे।
8पृथापुत्रहरू आफ्नो शिविरमा गएपछि कृप, द्रोणका पुत्र तथा सात्वतवंशी कृतवर्मा बिस्तारै त्यस तालतिर गए।
9जुन तालभित्र राजा थिए, त्यसको नजिक पुगेर तिनीहरूले पानीभित्र सुतिरहेका ती अजेय नरपतिलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे राजन्, उठ्नुहोस् र युधिष्ठिरसँग युद्ध गर्नुहोस्। या त विजय प्राप्त गरेर पृथ्वीको भोग गर्नुहोस्, या मारिएर स्वर्ग जानुहोस्।
10हे दुर्योधन, पाण्डवहरूको सेना पनि तपाईंद्वारा मारिएको छ। जो बाँकी छन्, तिनीहरू अत्यन्त घाइते छन्।
11हे राजन्, तिनीहरूले तपाईंको सामना गर्न सक्ने छैनन्, विशेष गरी जब तपाईं हामीद्वारा रक्षित हुनुहुनेछ। त्यसैले हे भरतवंशी, उठ्नुहोस्।
12दुर्योधनले भने — हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि म तपाईंहरूलाई पाण्डव र कौरवहरूको यस विनाशकारी युद्धबाट जीवितै फर्केको देख्दै छु।
13केही समय विश्राम गरेर र आफ्नो थकान हटाएर हामी शत्रुको सामना गर्नेछौँ र उसलाई पराजित गर्नेछौँ। तपाईंहरू पनि थाकेका हुनुहुन्छ र म आफैँ अत्यन्त घाइते छु। पाण्डवहरूको सेना बलमा बढिरहेको छ। त्यसैले म यस बेला युद्ध गर्न चाहन्नँ।
14हे वीरहरू, यसमा कुनै आश्चर्य छैन कि तपाईंहरूले मेरो यसरी प्रशंसा गरिरहनुभएको छ, किनभने तपाईंहरूका हृदय उदार छन्। मप्रति तपाईंहरूको निष्ठा पनि महान् छ। तर यो पराक्रम देखाउने उपयुक्त समय होइन।
15आजको यो एक रात विश्राम गरेर म बिहान तपाईंहरूसँग मिल्नेछु र शत्रुसँग युद्ध गर्नेछु। यसमा कुनै सन्देह छैन।
16सञ्जयले अगाडि भने — यसरी सम्बोधन गरिएपछि द्रोणका पुत्रले युद्धमा अजेय ती राजालाई उत्तर दिँदै भने — "हे राजन्, उठ्नुहोस्, तपाईंको कल्याण होस्। हामी अझै शत्रुलाई पराजित गर्नेछौँ।
17हे राजन्, म आफ्ना सम्पूर्ण पुण्यकर्मको, आफूले गरेका सम्पूर्ण दानको, साक्षात् सत्यको र आफ्ना समाधिको शपथ खाएर भन्दछु कि म आज सोमकहरूको वध गर्नेछु।
18वास्तवमा यदि यो रात युद्धमा पाण्डवहरूको वध नगरी बित्यो भने मलाई यज्ञ गर्ने त्यो सुख कहिल्यै नमिलोस् जो सम्पूर्ण पुण्यात्माहरूलाई मिल्दछ।
19हे स्वामी, सम्पूर्ण पाञ्चालहरूको वध नगरी म आफ्नो कवच फुकाल्ने छैन। म तपाईंलाई यो सत्य भन्दछु। हे राजन्, ममाथि विश्वास गर्नुहोस्।" जब तिनीहरू यसरी कुरा गर्दै थिए, तब त्यहाँ केही व्याध आइपुगे। जुन मासु तिनीहरूले बोकेका थिए, त्यसको भारले थाकेका तिनीहरू त्यहाँ जानाजान होइन, अपितु आफ्नो तिर्खा मेट्न आएका थिए।
20हे राजन्, ती व्याधहरू प्रतिदिन भीमसेनका लागि टोकरी भरी-भरी मासु ल्याउने गर्थे।
21त्यस तालको किनारमा लुकेर बसेका ती मानिसहरूले दुर्योधन र ती योद्धाहरूबीच भएको त्यस वार्ताको एक-एक शब्द सुने।
22कुरुराजलाई युद्धका लागि अनिच्छुक पाएर स्वयं युद्धका इच्छुक ती महाधनुर्धरहरूले उनलाई आफ्नो सल्लाह मान्न धेरै प्रेरित गरे।
23हे राजन्, कौरव-सेनाका ती रथीहरूलाई देखेर, यो जानेर कि युद्धका लागि अनिच्छुक राजा पानीभित्र बसिरहेका छन्, र ती वीरहरू तथा तालको गहिराइमा रहेका तिनका स्वामीबीचको त्यो वार्ता सुनेर तिनीहरूले स्पष्ट बुझे कि तालभित्र बसेका र आफ्नो निश्चयमा दृढ ती दुर्योधन नै हुन्।
24केही समयअघि राजालाई खोज्दै गरेका पाण्डुपुत्र ती मानिसहरूसँग भेटेका थिए र तिनीहरूसँग दुर्योधनको ठेगानाका विषयमा सोधेका थिए।
25हे राजन्, पाण्डुपुत्रले भनेका वचन सम्झेर ती व्याधहरू आपसमा खासखुस गर्न थाले — "हामी (पाण्डवहरूलाई) दुर्योधनको पत्ता बताइदिनेछौँ। तब पाण्डुपुत्रले हामीलाई धन दिनेछन्। यो स्पष्ट छ कि प्रसिद्ध राजा दुर्योधन यहीँ छन्।
26त्यसैले जाऔँ, हामी सबै त्यहाँ जाऔँ जहाँ राजा युधिष्ठिर छन्, र उनलाई बताऔँ कि प्रतिशोधी दुर्योधन यस तालको पानीभित्र लुकेर बसिरहेका छन्।
27हामी सबैले ती महाधनुर्धर बुद्धिमान् भीमसेनलाई पनि सूचित गरौँ कि धृतराष्ट्रका पुत्र यस तालको पानीभित्र लुकेका छन्।
28हामीसँग प्रसन्न भई उनले हामीलाई अपार धन दिनेछन्। हामी दिनप्रतिदिन मासु जुटाउनमा आफूलाई किन खपाउने?" यी वचन भनेर हर्षले भरिएका र धनका लोभी ती व्याधहरू आफ्ना मासुका टोकरी उठाएर पाण्डव-शिविरतिर हिँडे।
29हे सम्राट्, शुद्ध लक्ष्य भएका र युद्धमा निपुण पाण्डवहरू, युद्धभूमिमा त्यस बेला लुकेका दुर्योधनलाई नदेखेर, आफ्नो शिविरमा विश्राम गरिरहेका थिए।
30त्यस पापी पुरुषको कुनीतिको अन्त्य गर्न इच्छुक तिनीहरूले रणभूमिमा चारै दिशामा गुप्तचर पठाएका थिए।
31तर त्यस कार्यमा पठाइएका सबै सैनिक सँगै शिविरमा फर्के र तिनीहरूले धर्मराज युधिष्ठिरलाई सूचित गरे कि तिनीहरूले राजा दुर्योधनलाई भेट्टाउन सकेनन्।
32हे भरतवंशका प्रमुख, फर्केर आएका ती दूतका ती वचन सुनेर राजा युधिष्ठिर महान् चिन्ताले ग्रस्त भए र लामो सास फेर्न थाले।
33हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे स्वामी, जब पाण्डवहरू यसरी निराश थिए, तब ती व्याधहरू दुर्योधनको पत्ता पाएको हर्षले भरिएर त्यस तालको किनारबाट शीघ्रताका साथ आए र शिविरमा पुगे। रोकिँदा पनि तिनीहरू शिविरमा पसे र साक्षात् भीमसेनको सामु उभिए।
34ती बलवान् पाण्डुपुत्र भीमसेनको नजिक पुगेर तिनीहरूले जे-जति देखेका र सुनेका थिए, त्यो सबै उनलाई भने।
35हे राजन्, तब ती शत्रुसन्तापक वृकोदरले तिनीहरूलाई अपार धन दिएर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई सबै कुरा बताउँदै भने —
36"हे राजन्, जुन व्याधहरूले मलाई मासु पुर्याउँछन्, तिनीहरूले दुर्योधनको पत्ता लगाएका छन्। हे राजन्, जसका लागि तपाईं शोकाकुल हुनुहुन्छ, ऊ अब एउटा तालभित्र पल्टिएको छ, जसको पानीलाई उसले ठोस बनाएको छ।"
37हे राजन्, भीमसेनका यी प्रिय वचन सुनेर युधिष्ठिर आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरूसहित हर्षले भरिए।
38यो थाहा पाएर कि महाधनुर्धर दुर्योधन एउटा तालको पानीमा प्रवेश गरिसकेका छन्, राजा जनार्दनलाई अगाडि राखेर चाँडै त्यहाँ गए।
39हे राजन्, तब हर्षले भरिएका पाण्डव र पाञ्चालहरूमा कोलाहल मच्चियो।
40हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, योद्धाहरूले सिंहनाद गरे र उच्च स्वरमा चिच्याए। हे राजन्, सम्पूर्ण क्षत्रिय शीघ्रताका साथ द्वैपायन नामक त्यस तालतिर हिँडे।
41सोमकहरू चारैतिर हर्षित भई कराए — "धृतराष्ट्रका पापी पुत्रको पत्ता लाग्यो।"
42हे राजन्, शीघ्रताका साथ अगाडि बढ्दै गरेका ती योद्धाहरूका रथको शब्द अत्यन्त प्रचण्ड भयो र साक्षात् आकाश छुन थाल्यो।
43यद्यपि तिनका पशु थाकेका थिए, तथापि तिनीहरू सबै दुर्योधनलाई खोजी निकाल्न दृढसङ्कल्प राजा युधिष्ठिरको पछिपछि शीघ्रताका साथ हिँडिरहे।
44हे राजन्, अर्जुन र भीमसेन, पाण्डुबाट उत्पन्न माद्रीका दुवै पुत्र, पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न, अजेय शिखण्डी, उत्तमौजा, युधामन्यु, महारथी सात्यकि, द्रौपदीका पाँचै पुत्र तथा पाञ्चालहरूमा जो अझै जीवित थिए — र सम्पूर्ण पाण्डव तथा तिनका सम्पूर्ण हात्ती र सयौंको सङ्ख्यामा पैदल सैनिक — यी सबै युधिष्ठिरसँगै हिँडे।
45हे राजन्, वीर र धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर त्यस द्वैपायन तालमा पुगे, जसभित्र त्यस बेला दुर्योधन थिए। साक्षात् समुद्रजस्तै विस्तृत त्यस तालको दृश्य मनोहर थियो र त्यसको पानी शीतल तथा स्वच्छ थियो।
46हे भरतवंशी, आफ्नो अद्भुत मायाशक्तिले पानीलाई ठोस बनाएर तपाईंका पुत्र दुर्योधन त्यस तालभित्र बसिरहेका थिए।
47हे स्वामी, वास्तवमा त्यस पानीभित्र ती राजा आफ्नो गदा लिएर पल्टिएका थिए, जसलाई कुनै पनि मानिसले पराजित गर्न सक्दैनथ्यो।
48त्यस तालको पानीभित्र बस्दै गरेका राजा दुर्योधनले पाण्डव-सेनाको त्यो कोलाहल सुने, जो मेघको गडगडाहटजस्तै थियो।
49हे राजन्, तब युधिष्ठिर आफ्ना भाइहरूसहित दुर्योधनको वध गर्न त्यस तालमा गए।
50बाक्लो धूलो उडाउँदै ती पाण्डुपुत्रले आफ्नो रथका पाङ्ग्राको शब्द र आफ्नो शङ्खको प्रचण्ड नादले पृथ्वीलाई कँपाइदिए।
51युधिष्ठिरको सेनाको शब्द सुनेर ती महारथीहरू — कृतवर्मा, कृप र द्रोणका पुत्र — ले कुरुराजलाई भने — "हर्षले उत्फुल्ल र विजयका इच्छुक पाण्डवहरू यहाँ आइरहेका छन्, यो तपाईंलाई थाहै छ। त्यसैले हामी यो ठाउँ छाड्नेछौँ।"
52ती फुर्तिला वीरहरूका यी वचन सुनेर उनले उत्तर दिए — "त्यसै होस्" — र हे स्वामी, आफ्नो मायाशक्तिले पानीलाई ठोस बनाएर पहिलेझैँ त्यसैभित्र रहिरहे।
53शोकले भरिएका कृपको नेतृत्वका ती रथीहरू राजासँग विदा लिएर कुनै टाढाको ठाउँतिर गए।
54टाढासम्म गएपछि तिनीहरूले एउटा वटवृक्ष देखे, जसको छायामा तिनीहरू अत्यन्त थाकेर र राजाका विषयमा अत्यन्त चिन्तित भई रोकिए र यसरी सोच्न थाले —
55"तालको पानीलाई ठोस बनाएर धृतराष्ट्रका बलवान् पुत्र त्यसको फेदमा बसिरहेका छन्। पाण्डवहरू युद्धको इच्छाले त्यहाँ पुगिसकेका छन्।
56युद्ध कसरी होला? राजाको के होला? पाण्डवहरूले राजाको पत्ता कसरी लगाउलान्?"
57हे राजन्, यी कुराको विचार गर्दै ती वीरहरू — कृप तथा अरूहरू — ले आफ्ना रथबाट घोडा फुकाइदिए र केही समय त्यहीँ विश्राम गर्ने तयारी गरे।