Shalya Parva — The fight between Shakuni and Nakula and Sahadeva and other leaders
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 115
Sanskrit
1संजय उवाच पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे। तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाऽभवन्॥
2वणिजो नावि भिन्नाया यथागाधेऽप्लवेऽर्णवे। अपारे पारमिच्छन्तो हते शूरे महात्मना॥
3मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः। अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिंहार्दिता इव॥
4वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता यथा गजाः। मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिताऽजातशत्रुणा॥
5न संधातुमनीकानि न च राजन् पराक्रमे। आसीद् बुद्धिर्हते शल्ये भूयो योधस्य कस्यचित्॥
6भीष्मे द्रोणे च निहते सूतपुत्रे च भारत। यद् दुखं तव योधानां भयं चासीद् विशाम्पते॥
7तद् भयं स च नः शोको भूय एवाभ्यवर्तत। निराशाच जये तस्मिन्हते शल्ये महारथे॥ हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ताश्च शितैः शरैः। मद्रराजे हते राजन् योधास्ते प्राद्रवन् भयात्॥
8अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथाः। आरुह्य जवसम्पन्नाः पादाताः प्राद्रवंस्तथा॥
9द्विसाहस्राश्च मातङ्गा गिरिरूपाः प्रहारिणः। सम्प्राद्रवन् हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठनोदिताः॥
10रणाद् भरतश्रेष्ठ तावकाः प्राद्रवन् दिशः। धावतश्चाप्यपश्याम श्वसमानाशराहतान्॥
11तान् प्रभग्नान् दुतान् दृष्ट्वा हतोत्साहान् पराजितान्। अभ्यवर्तन्त पञ्चालाः पाण्डवाश्च जयैषिणः॥
12बाणशब्दरवाश्चापि सिंहनादाश्च पुष्कलाः। शङ्खशब्दाश्च शूराणां दारुणः समपद्यत॥
13दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम्। अन्योन्यं समभाषन्त पञ्चाला: पाण्डवैः सह॥ ते
14अद्य राजा सत्यधृतिर्हतामित्रो युधिष्ठिरः। अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्ताया नृपतिश्रियः॥
15अद्य श्रुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः। विह्वलः पतितो भूमौ किल्विषं प्रतिपद्यताम्॥
16अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम्। अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत्॥
17अद्य क्षत्तुर्वचः सत्यं स्मरतां ब्रुवतो हितम्। अद्यप्रभृति पार्थं च प्रेष्यभूत इवाचरन्॥ विजानातु नृपो दुःखं यत् प्राप्तं पाण्डुनन्दनैः।
18अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं विजानातु महीपतिः॥ अद्यार्जुनधनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे। अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वोश्च बलमाहवे॥
19अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बलं घोरं महात्मनः। हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे बले॥
20पार्षतः॥ यत् कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा। नान्यः कर्तास्ति लोकेऽस्मिनृते भीमान्महाबलात्॥
21अद्य श्रेष्ठस्य जानीतां पाण्डवस्य पराक्रमम्। मद्रराजं हतं श्रुत्वा देवैरपि सुदुःसहम्॥
22अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ सुदुःसहौ। निहते सौबले वीरे प्रवीरेषु च सर्वशः॥
23कथं जयो न तेषां स्याद् येषां योद्धा धनंजयः। सात्यकिर्भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च द्रौपद्यास्तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिष्ठिरः॥
24येषां च जगतीनाथो नाथः कृष्णो जनार्दनः। कथं तेषाहं जयो न स्याद् येषां धर्मो व्यपाश्रयः॥
25भीष्मं द्रोणं च कर्णं च मद्रराजानमेव च। तथान्यान् नृपतीन् वीराशतशोऽथ सहस्रशः॥ कोऽन्यः शक्तो रणे जेतुमृते पार्थाद् युधिष्ठिरात्। यस्य नाथो हृषीकेशः सदा सत्ययशोनिधिः॥
26इत्येवं वदमानास्ते हर्षेण महता युता। प्रभग्नांस्तावकान्योधान् संहृष्टा पृष्ठतोऽन्वयुः॥
27धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्। माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यक्श्चि महारथः॥
28तान् प्रेक्ष्य द्रवतः सर्वान् भीमसेनभयार्दितान्। दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीद् विजयाय च॥ मामतिक्रमते पार्थो धनुष्याणिमवस्थितम्। जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान् प्रतिपादय॥
29जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां समन्ततः। नोत्सहेदभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधिः॥
30पश्य सैन्यं महत् सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम्। सैन्यरेणुं समुद्भूतं पश्यस्वैनं समन्ततः॥
31सिंहनादांश्च बहुशः शृणु घोरान् भयावहान्। तस्माद् याहि शनैः सूत जघनं परिपालय॥
32मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु। पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलमोजसा॥ तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्य शूरार्यसदृशं वचः। सारथिहेमसंछन्नाशनैरश्वानचोदयत्॥
33गजाश्वरथिभित्नास्त्यक्तात्मानः पदातयः। एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे॥
34नानादेशसमुद्भूता नानानगरवासिनः। अवस्थितास्तदा योधाः प्रार्थयन्तो महद् यशः॥
35तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम्। सम्पर्दः सुमहाञ्जज्ञे घोररूपो भयानकः ॥
36भीमसेनस्तदा राजन् धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः। बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्यानवारयत्॥
37भीममेवाभ्यवर्तन्त रणेऽन्ये तु पदातयः। प्रक्ष्वेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोकं यियासवः॥
38आसाद्य भीमसेनं संरब्धा युद्धदुर्मदाः। धार्तराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यामकथयन् कथाम्॥ परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुस्ते समन्ततः।
39स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः॥ न चचाल ततः स्थानान्मैनाक इव पर्वतः। तु
40ते तु क्रुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम्॥ निग्रहीतुं प्रवृत्ता हि योधांश्चान्यानवारयन्।
41अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितैः॥ सोऽवतीर्य रथात् तूर्णं पदातिः समवस्थितः।
42जातरूपप्रतिच्छन्नां प्रगृह्य महतीं गदाम्॥ अवधीत् तावकान् योधान् दण्डपाणिरिवान्तकः।
43विप्रहीणरथाश्वांस्तानवधीत् पुरुषर्षभः॥ एकविंशतिसाहस्रान् पदातीन् समपोथयत्।
44हत्वा तत् पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः॥ धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात् प्रत्यदृश्यत।
45पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरोक्षिताः॥ सम्भग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः।
46नानाशस्त्रसमायुक्ता नानाकुण्डलधारिणः॥ नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागताः।
47पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद् बलम्॥ निकृत्तं विबभौ रौद्रं घोररूपं भयावहम्।
48युधिष्ठिरपुरोगाश्च सहसैन्या महारथाः॥ अभ्यधावन् महात्मानं पुत्रं दुर्योधन तव।
49ते सर्वे तावकान् दृष्ट्वा महेष्वासा: पराङ्मुखान्। नात्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम्।
50तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्॥ यदेकं सहिताः पार्था न शेकुरतिवर्तितुम्।
51नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने॥ दुर्योधनः स्वकं सैन्यमब्रवीद् भृशविक्षतम्। न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु च॥ यत्र यातान्न वा हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः।
52अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ॥ यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्।
53विप्रयातास्तु वो भिन्नान् पाण्डवाः कृतविप्रियाः॥ अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयानः समरे वधः।
54शृण्वन्तु क्षत्रियाः सर्वे यावन्तोऽत्र समागताः॥ यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तकः सदा। को नु मूढो न युध्येत पुरुषः क्षत्रियो ध्रुवम्॥
55श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्याभिमुखे स्थितम्। सुखः सांग्रामिको मृत्युः क्षत्रधर्मेण युध्यताम्॥
56म]नावश्यमर्तव्यं गृहेष्वपि कदाचन। युध्यत: क्षत्रधर्मेण मृत्युरेष सनातनः॥ हत्वेह सुखमाप्नोति हतः प्रेत्य महत् फलम्। न युद्धधर्माच्छ्रेयान् वै पन्थाः स्वर्गस्य कौरवाः॥ अचिरेणैव ताँल्लोकान् हतो युद्धे समश्नुते। श्रुत्वा तद् वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः॥ पुनरेवाभ्यवर्तन्त पाण्डवानाततायिनः।
57तानापतत एवाशु व्यूढानीकाः प्रहारिणः॥ प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृद्धाः प्रमन्यवः।
58धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान्॥ विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपन् गाण्डिवं धनुः।
59माद्रीपुत्रौ च शकुनि सात्यकिश्च महाबलः॥ जवेनाभ्यपतन् हृष्टा यत्ता वै तावकं बलम्॥
English
1Sanjaya said Upon the destruction of that great king of Madra and great car-warrior, that invincible hero, (viz., Shalya) in battle, your troops and sons almost all fled away from the field.
2Indeed, upon the slaughter of that hero by the illustrious Yudhishthira, your troops were like ship-wrecked merchants on the deep ocean want to cross it.
3After the destruction of the Madra king, O monarch, you troops, filled with fear and wounded with arrows, were like men having none to help them and desirous of a protector or a herd of deer assailed by a lion.
4Like bulls deprive of their horns or elephants with tusks broken, your troops, defeated by Yudhishthira having no enemies, fled away at mid-day.
5After the fall of Shalya, O king, none amongst your troops had the mind of either rallying the army or displaying his prowess.
6O king, we expressed that grief, which had been ours upon the fall of Bhishma, of Drone and of the Suta's son, O Bharata.
7Giving up hopes of success upon the fall of the great car-warrior Shalya, the Kuru army, with its heroes slain and exceedingly confused, were killed with keen arrows. Upon the destruction of the Madra king, O monarch, your warriors all fled away in fear.
8Some on horse-back, some on elephants, some on cars, great car-warriors and footsoldiers, all fled away in fear.
9Two thousand elephants, looking like hills and capable of smiting, fled away, after Shalya's fall, goaded with hooks and toes.
10Indeed chief of the Bharatas, your soldiers fled on all sides. Stuck with arrows, they were seen to run, breathing hard.
11Beholding them defeated the Pandavas, filled with the desire of victory, pursued them.
12The sound of arrows and the loud leonine roars and the blare of conchs, of heroic warriors were heard there,
13Beholding the Kauravas agitated with fear and flying away, the Panchalas and the Pandavas addressed one another, saying.
14To day the truthful king Yudhishthira, had defeated his enemies. Today Duryodhana has been divested of his splendour and royal prosperity.
15Today, hearing of his son's death, Dhritarashtra, that king of men, will lose consciousness, lie down on the Earth and feel the keenest pain.
16Let him know today that the son of Kunti is the most powerful of all bowmen. Today that sinful and wicked-hearted king will blame his own self.
17Let him recollect today the time and wholesome words of Vidura. Let him from this day wait upon the Parthas as their slave. Let that king today feel the grief that had been experienced by the sons of Pandu.
18Let that king know today the greatness of Krishna. Let him hear today the terrible twang of Arjuna's bow in battle, as also the force of all his weapons and the strength of his arms in fight.
19Today he will know the dreadful power of the great Bhima when Duryodhana will be slain in battle like the Asura Vali by Indra.
20Except Bhima there is none else in this world that can achieve that which Bhima accomplished by killing Dushasana.
21Hearing of the death of the ruler of the Madras who was incapable of defeat by the very celestials, that king will know the prowess of Yudhishthira.
22After the destruction of the heroic son of Subala and of all the Gandharas he will know the strength, in battle of the two sons of Madri by Pandu.
23Why will they not be victorious who have Dhananjaya for their warrior, as also Satyaki and Bhimasena and Dhrishtadyumna the son of Prishata and the five sons of Draupadi and the Iwo sons of and the great bowman Shikhandin and king Yudhishthira.
24Why will they be not victorious who have for their protector Krishna, called Janardana, the protector of the universe? Why will they not be victorious who are righteous?
25Who else than Yudhishthira the son of Pritha, who has Hrishikesha, the refuge of justice and glory for his protector, is competent to defeat in battle Bhishma, Drona and Karna and the king of the Madras and the other kings by hundreds and thousands.
26Saying these words and filled with joy, the Srinjayas pursued your soldiers in that battle who had been exceedingly wounded with arrows. as
27Then Dhananjaya proceeded against the car-division of the foe. The two sons of Madri and the great car-warrior Satyaki proceeded against Shakuni.
28Beholding them all flying quickly in fear of Bhimasena, Duryodhana, if smiling, addressed his driver, saying-Partha, who is there with his bow, is going before me. Take my horses to the back of the army.
29Like the ocean that cannot go beyond its continents, Kunti's son Dhananjaya will never dare go before me if I stand in the fear.
30Look, O driver, at this vast army that is pursued by the Pandavas! Behold this cloud of dust that has arisen on all sides on account of the motion of the troops.
31Hear, those various leonine roars that are so awful and loud. Therefore, O driver, move slowly and wait in the rear.
32If I stay in battle and fight the Pandavas, my army, O driver, will rally and fight again vigorously. Hearing these words of your son becoming a hero and a man of honour, the driver slowly drove his horses adorned with gold trappings.
33One and twenty thousand foot-soldiers, deprived of elephants and horses and carwarriors and who were ready to lose their lives, still stood for battle.
34Born in different countries and coming from different towns, those warriors maintained their ground, desirous of gaining great fame.
35The clash of those rushing warriors elated with joy was loud and exceedingly terrible.
36Then Bhimasena, O king and Dhrishtadyumna, the son of Prishata, opposed them with four-fold forces.
37Other foot-soldiers, all actuated with the desire of victory, proceeded against Bhima, uttering loud cries and slapping their armpits, by the desire of going to heaven.
38Filled with rage and invincible in battle those heroes, belonging to your party, approached Bhimasena and cried aloud. They then spoke not to one another. Encircling Bhima in that battle, they began to strike him from all sides.
39Encircled by that huge body of infantry and struck by them in that battle Bhima did not stir from where he stood are remained motionless like the Mainaka mountain.
40His antagonists meanwhile, filled with rage, O monarch, tried to assail that great car-warrior of the Pandavas and opposed other combatants (that tried to rescue him).
41Encountered by those warriors, Bhima became furious. And quickly getting down from his car, he proceeded on foot against them.
42Taking up his massive mace adorned with gold, he began to kill your soldiers like the destroyer himself armed with his club.
43The mighty Bhiina, with his mace, crushed those twenty one thousand foot-soldiers who deprived of cars and horses and elephants.
44Having killed that strong army 3hima, of great prowess, showed himself with Dhrishtadyumna in his front.
45The foot-soldiers, of your party thus slain, lay down on the ground, bathed in blood, like Karnikaras with their flowers struck down by a storm.
46Adorned with garlands made of various kinds of flowers and with diverse kinds of earrings, those combatants of various races, who were had come from various kingdoms, lay down on the field, lifeless.
47Covered with banners and standards, that large army of foot-soldiers looked fierce and terrible and lay prostrate on the field.
48The great car-warriors, with their followers, that fought under Yudhishthira, all pursued you illustrious son Duryodhana.
49Beholding your troops turn away from the battle, those great bowmen proceeded against Duryodhana, but they could not overcome him even as the ocean cannot go beyond its continents.
50The prowess of your son was highly wonderful, since all the Parthas, in a body, could not transgress his single self.
51Addressing his own army which had not fled far but which, wounded with arrows, were bent upon flying, Then Duryodhana said these words: "I do not see a place on plain or mountain, where if you fly, the Pandavas will not pursue and kill you. What is the use of flight?
52The army of the Pandavas had been reduced in nuinbers. The two Krishnas are greatly wounded. If all of us make a stand, we will surely acquire victory.
53If you fly away, in confusion, the sinful Pandavas will pursue you and kill you. If on the other hand we made a bold stand, it will do us good.
54Listen, all you Kshatriyas that are here. When Dcath always kills heroes and cowards alike what man is there so foolish that, calling himself a Kshatriya, will not fight.
55It will be to our interest if we stay before the angry Bhimasena. Death in battle, while fighting in pursuance of the Kshatriya practices, leads to happiness.
56Gaining victory, one obtains happiness here. If killed, one reaps great fruits in the other world. You Kauravas, there is no better path to heaven than that of battle. Killed in battle, you will in no time obtain all those regions of blessedness.” Hearing those words of his and applauding them highly, the Kuru kings once more rushed against the Pandavas for fighting with them.
57Seeing them advancing quickly the Parthas, arrayed in order of battle, skilled in smiting, worked up with rage and filled with the desire of victory, proceeded against them.
58Stretching his bow Gandiva celebrated over the three worlds, the brave Dhananjaya proceeded on his car against the foe.
59The two sons of Madri and Satyaki rushed against Shakuni and the other Pandava heroes smilingly proceeded against your army.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — युद्ध में उन महान् मद्रराज और महारथी, उन अजेय वीर (अर्थात् शल्य) के विनाश के पश्चात् आपकी सेना और पुत्र प्रायः सब रणभूमि से भाग खड़े हुए।
2वस्तुतः यशस्वी युधिष्ठिर द्वारा उस वीर के वध के पश्चात् आपकी सेना उन वणिकों के समान हो गई जिनका जहाज गहरे समुद्र में टूट गया हो और जो उसे पार करना चाहते हों।
3हे महाराज, मद्रराज के विनाश के पश्चात् भय से भरी और बाणों से घायल आपकी सेना उन मनुष्यों के समान थी जिनका कोई सहायक न हो और जो किसी रक्षक की खोज में हों, अथवा सिंह द्वारा आक्रान्त मृगों के झुंड के समान थी।
4सींगों से रहित बैलों अथवा टूटे दाँतों वाले हाथियों के समान, अजातशत्रु युधिष्ठिर द्वारा परास्त आपकी सेना मध्याह्न में ही भाग खड़ी हुई।
5हे राजन्, शल्य के गिर जाने के पश्चात् आपकी सेना में किसी का भी मन न तो सेना को पुनः संगठित करने में लगा और न अपना पराक्रम दिखाने में।
6हे भरत, हे राजन्, हमने वही शोक अनुभव किया जो भीष्म, द्रोण और सूतपुत्र के गिरने पर हमें हुआ था।
7महारथी शल्य के गिरने पर सफलता की आशा त्यागकर कुरुसेना, जिसके वीर मारे जा चुके थे और जो अत्यन्त व्याकुल थी, तीक्ष्ण बाणों से मारी जाने लगी। हे महाराज, मद्रराज के विनाश के पश्चात् आपके समस्त योद्धा भय से भाग खड़े हुए।
8कोई घोड़ों पर, कोई हाथियों पर, कोई रथों पर — महारथी और पैदल सैनिक, सब भय से भाग खड़े हुए।
9शल्य के गिरने के पश्चात् पर्वतों के समान दिखने वाले और प्रहार करने में समर्थ दो सहस्र हाथी अंकुशों और एड़ियों से हाँके जाते हुए भाग खड़े हुए।
10हे भरतश्रेष्ठ, वस्तुतः आपके सैनिक चारों ओर भाग गए। बाणों से बिंधे हुए वे लम्बी साँसें भरते हुए दौड़ते दिखाई देते थे।
11उन्हें पराजित देखकर विजय की इच्छा से भरे पाण्डवों ने उनका पीछा किया।
12वहाँ बाणों का शब्द, वीर योद्धाओं के ऊँचे सिंहनाद और शंखों की गर्जना सुनाई देती थी।
13कौरवों को भय से व्याकुल और भागते देखकर पांचाल और पाण्डव एक-दूसरे से कहने लगे —
14"आज सत्यवादी राजा युधिष्ठिर ने अपने शत्रुओं को परास्त कर दिया है। आज दुर्योधन अपने तेज और राजलक्ष्मी से वंचित हो गया है।
15आज अपने पुत्र की मृत्यु सुनकर नरपति धृतराष्ट्र सुध-बुध खो बैठेंगे, पृथ्वी पर गिर पड़ेंगे और तीव्रतम वेदना का अनुभव करेंगे।
16आज वे जान लें कि कुन्तीपुत्र समस्त धनुर्धरों में सबसे बलवान् हैं। आज वह पापी और दुष्टहृदय राजा अपने ही को दोष देगा।
17आज वे विदुर के समयोचित और हितकर वचनों का स्मरण करें। आज से वे पार्थों की दास के समान सेवा करें। आज वह राजा उस शोक का अनुभव करे जो पाण्डुपुत्रों ने भोगा था।
18आज वह राजा कृष्ण की महत्ता जान ले। आज वह युद्ध में अर्जुन के धनुष की भयंकर टंकार सुने, तथा उनके समस्त अस्त्रों का बल और युद्ध में उनकी भुजाओं की शक्ति भी।
19आज वह महाबली भीम की भयंकर शक्ति जान लेगा, जब दुर्योधन युद्ध में वैसे ही मारा जाएगा जैसे इन्द्र द्वारा असुर बलि।
20भीम के अतिरिक्त इस संसार में और कोई नहीं है जो वह कर सके जो भीम ने दुःशासन का वध करके किया।
21साक्षात् देवताओं द्वारा भी अपराजेय मद्रराज की मृत्यु सुनकर वह राजा युधिष्ठिर का पराक्रम जान लेगा।
22सुबल के वीर पुत्र (शकुनि) और समस्त गान्धारों के विनाश के पश्चात् वह पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्रों का युद्ध में बल जान लेगा।
23वे विजयी क्यों न होंगे जिनके योद्धा धनञ्जय हैं, तथा सात्यकि, भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पाँचों पुत्र, माद्री के दोनों पुत्र, महाधनुर्धर शिखण्डी और राजा युधिष्ठिर हैं?
24वे विजयी क्यों न होंगे जिनके रक्षक जगत् के रक्षक जनार्दन कहलाने वाले कृष्ण हैं? वे विजयी क्यों न होंगे जो धर्मात्मा हैं?
25धर्म और कीर्ति के आश्रय हृषीकेश जिनके रक्षक हैं, उन पृथापुत्र युधिष्ठिर के अतिरिक्त और कौन है जो युद्ध में भीष्म, द्रोण, कर्ण, मद्रराज तथा सैकड़ों-सहस्रों अन्य राजाओं को परास्त करने में समर्थ हो?"
26ये वचन कहते हुए और हर्ष से भरकर सृञ्जयों ने उस युद्ध में आपके उन सैनिकों का पीछा किया जो बाणों से अत्यन्त घायल हो चुके थे।
27तब धनञ्जय शत्रु की रथसेना की ओर बढ़े। माद्री के दोनों पुत्र और महारथी सात्यकि शकुनि की ओर बढ़े।
28उन सबको भीमसेन के भय से शीघ्रता से भागते देखकर दुर्योधन ने मानो मुसकराते हुए अपने सारथि से कहा — "धनुष लिए पार्थ मेरे आगे जा रहे हैं। मेरे घोड़ों को सेना के पिछले भाग में ले चलो।
29जैसे समुद्र अपने तटों को नहीं लाँघ सकता, वैसे ही यदि मैं पीछे खड़ा रहूँ तो कुन्तीपुत्र धनञ्जय कभी मेरे आगे जाने का साहस न करेंगे।
30हे सारथि, इस विशाल सेना को देख, जिसका पाण्डव पीछा कर रहे हैं! सैनिकों की गति से चारों ओर उठे इस धूल के बादल को देख।
31इन नाना सिंहनादों को सुन, जो इतने भयंकर और ऊँचे हैं। अतः, हे सारथि, धीरे चल और पीछे प्रतीक्षा कर।
32हे सारथि, यदि मैं युद्ध में डटा रहूँ और पाण्डवों से लड़ूँ, तो मेरी सेना पुनः संगठित होकर फिर डटकर लड़ेगी।" — अपने पुत्र के, जो वीर और मानी पुरुष बन गया था, ये वचन सुनकर सारथि ने स्वर्ण के साज से सजे उसके घोड़ों को धीरे-धीरे हाँका।
33हाथियों, घोड़ों और महारथियों से वंचित इक्कीस सहस्र पैदल सैनिक, जो अपने प्राण देने को उद्यत थे, अब भी युद्ध के लिए डटे रहे।
34भिन्न-भिन्न देशों में जन्मे और भिन्न-भिन्न नगरों से आए वे योद्धा महान् कीर्ति पाने के इच्छुक होकर अपने स्थान पर डटे रहे।
35हर्ष से उल्लसित उन आक्रमण करते योद्धाओं की टक्कर का शब्द ऊँचा और अत्यन्त भयंकर था।
36हे राजन्, तब भीमसेन और पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न ने चतुरंगिणी सेना के साथ उनका सामना किया।
37विजय की इच्छा से प्रेरित अन्य पैदल सैनिक स्वर्ग जाने की कामना से ऊँचे स्वर से चिल्लाते और अपनी भुजाएँ ठोकते हुए भीम की ओर बढ़े।
38क्रोध से भरे और युद्ध में अजेय आपके पक्ष के वे वीर भीमसेन के पास पहुँचकर ऊँचे स्वर से चिल्लाए। तब वे एक-दूसरे से कुछ न बोले। उस युद्ध में भीम को घेरकर वे चारों ओर से उन पर प्रहार करने लगे।
39पदाति सेना के उस विशाल समूह से घिरकर और उस युद्ध में उनके प्रहार खाकर भी भीम अपने स्थान से टस से मस न हुए और मैनाक पर्वत के समान अचल खड़े रहे।
40हे महाराज, इसी बीच क्रोध से भरे उनके प्रतिद्वन्द्वियों ने पाण्डवों के उन महारथी पर आक्रमण करने का प्रयत्न किया और (उन्हें बचाने आते) अन्य योद्धाओं को रोका।
41उन योद्धाओं से भिड़कर भीम क्रोध से भर उठे। और शीघ्र ही अपने रथ से उतरकर वे पैदल ही उनकी ओर बढ़े।
42स्वर्ण से मंडित अपनी विशाल गदा उठाकर वे आपके सैनिकों का वैसे ही वध करने लगे जैसे अपना दण्ड धारण किए साक्षात् संहारक।
43महाबली भीम ने अपनी गदा से उन इक्कीस सहस्र पैदल सैनिकों को कुचल डाला जो रथों, घोड़ों और हाथियों से वंचित थे।
44उस बलशाली सेना का वध करके महापराक्रमी भीम अपने आगे धृष्टद्युम्न को किए हुए प्रकट हुए।
45इस प्रकार मारे गए आपके पक्ष के वे पैदल सैनिक रक्त में नहाए हुए भूमि पर वैसे ही पड़े रहे जैसे आँधी से गिराए गए फूलों सहित कर्णिकार वृक्ष।
46नाना प्रकार के फूलों की मालाओं और भाँति-भाँति के कुण्डलों से सजे भिन्न-भिन्न जातियों के वे योद्धा, जो भिन्न-भिन्न राज्यों से आए थे, निष्प्राण होकर रणभूमि में पड़े रहे।
47पताकाओं और ध्वजाओं से ढँकी पैदल सैनिकों की वह विशाल सेना उग्र और भयंकर दिखाई देती हुई रणभूमि में धराशायी पड़ी रही।
48युधिष्ठिर के अधीन लड़ने वाले महारथियों ने अपने अनुयायियों सहित आपके यशस्वी पुत्र दुर्योधन का पीछा किया।
49आपकी सेना को युद्ध से विमुख होते देखकर वे महाधनुर्धर दुर्योधन की ओर बढ़े, किन्तु वे उसे परास्त न कर सके, जैसे समुद्र अपने तटों को नहीं लाँघ सकता।
50आपके पुत्र का पराक्रम अत्यन्त अद्भुत था, क्योंकि समस्त पार्थ एक साथ मिलकर भी उसके अकेले को न लाँघ सके।
51तब अपनी उस सेना को सम्बोधित करते हुए, जो अभी दूर तक भागी न थी किन्तु बाणों से घायल होकर भागने को उद्यत थी, दुर्योधन ने ये वचन कहे — "मुझे मैदान अथवा पर्वत पर ऐसा कोई स्थान नहीं दिखता जहाँ भागकर जाने पर पाण्डव तुम्हारा पीछा करके तुम्हें न मारें। भागने से क्या लाभ?
52पाण्डवों की सेना संख्या में घट चुकी है। दोनों कृष्ण बुरी तरह घायल हैं। यदि हम सब डटे रहें, तो निश्चय ही विजय प्राप्त करेंगे।
53यदि तुम व्याकुल होकर भाग गए, तो पापी पाण्डव तुम्हारा पीछा करके तुम्हें मार डालेंगे। दूसरी ओर, यदि हम साहस से डटे रहे, तो वह हमारे लिए हितकर होगा।
54यहाँ उपस्थित समस्त क्षत्रियो, सुनो। जब मृत्यु सदा वीरों और कायरों दोनों का समान रूप से वध करती है, तब ऐसा कौन मूर्ख है जो अपने को क्षत्रिय कहकर भी युद्ध न करे?
55हमारे लिए यही हितकर होगा कि हम क्रुद्ध भीमसेन के सम्मुख डटे रहें। क्षत्रिय धर्म का पालन करते हुए युद्ध में मृत्यु पाना सुख की ओर ले जाता है।
56विजय पाकर मनुष्य यहाँ सुख पाता है। मारा जाने पर वह परलोक में महान् फल भोगता है। हे कौरवो, युद्ध के मार्ग से बढ़कर स्वर्ग का कोई श्रेष्ठ मार्ग नहीं है। युद्ध में मारे जाने पर तुम शीघ्र ही वे समस्त कल्याणमय लोक प्राप्त करोगे।" — उसके ये वचन सुनकर और उनकी बड़ी प्रशंसा करके कुरुराज पुनः पाण्डवों से युद्ध करने के लिए उन पर टूट पड़े।
57उन्हें शीघ्रता से आगे बढ़ते देखकर व्यूहबद्ध, प्रहार में कुशल, क्रोध से भरे और विजय की इच्छा से पूर्ण पार्थ उनकी ओर बढ़े।
58तीनों लोकों में विख्यात अपने गाण्डीव धनुष को खींचते हुए वीर धनञ्जय अपने रथ पर शत्रु की ओर बढ़े।
59माद्री के दोनों पुत्र और सात्यकि शकुनि पर टूट पड़े और शेष पाण्डव वीर मुसकराते हुए आपकी सेना की ओर बढ़े।
Nepali
1सञ्जयले भने — युद्धमा ती महान् मद्रराज र महारथी, ती अजेय वीर (अर्थात् शल्य)को विनाशपछि तपाईंको सेना र पुत्रहरू प्रायः सबै रणभूमिबाट भागे।
2वास्तवमा यशस्वी युधिष्ठिरद्वारा त्यस वीरको वधपछि तपाईंको सेना ती वणिकजस्तै भयो जसको जहाज गहिरो समुद्रमा भाँचिएको होस् र जो त्यसलाई तर्न चाहन्छन्।
3हे महाराज, मद्रराजको विनाशपछि भयले भरिएको र बाणले घाइते तपाईंको सेना ती मनुष्यजस्तै थियो जसको कुनै सहायक नहोस् र जो कुनै रक्षकको खोजीमा होऊन्, अथवा सिंहद्वारा आक्रान्त मृगको बथानजस्तै थियो।
4सिङविहीन गोरु अथवा भाँचिएका दाँत भएका हात्तीजस्तै, अजातशत्रु युधिष्ठिरद्वारा परास्त तपाईंको सेना मध्याह्नमै भाग्यो।
5हे राजन्, शल्य ढलेपछि तपाईंको सेनामा कसैको पनि मन न त सेनालाई पुनः सङ्गठित गर्नमा लाग्यो न आफ्नो पराक्रम देखाउनमा।
6हे भरत, हे राजन्, हामीले त्यही शोक अनुभव गर्यौँ जो भीष्म, द्रोण र सूतपुत्र ढल्दा हामीलाई भएको थियो।
7महारथी शल्य ढलेपछि सफलताको आशा त्यागेर कुरुसेना, जसका वीरहरू मारिइसकेका थिए र जो अत्यन्त व्याकुल थियो, तीक्ष्ण बाणले मारिन थाल्यो। हे महाराज, मद्रराजको विनाशपछि तपाईंका सम्पूर्ण योद्धा भयले भागे।
8कोही घोडामा, कोही हात्तीमा, कोही रथमा — महारथी र पैदल सैनिक, सबै भयले भागे।
9शल्य ढलेपछि पर्वतजस्तै देखिने र प्रहार गर्न समर्थ दुई हजार हात्ती अङ्कुश र कुर्कुच्चाले हाँकिँदै भागे।
10हे भरतश्रेष्ठ, वास्तवमा तपाईंका सैनिकहरू चारैतिर भागे। बाणले बिँधिएका तिनीहरू लामो सास फेर्दै दौडिरहेका देखिन्थे।
11तिनीहरूलाई पराजित देखेर विजयको इच्छाले भरिएका पाण्डवहरूले तिनीहरूको पछ्याइ गरे।
12त्यहाँ बाणको शब्द, वीर योद्धाहरूका उच्च सिंहनाद र शङ्खको गर्जन सुनिन्थ्यो।
13कौरवहरूलाई भयले व्याकुल र भागिरहेको देखेर पाञ्चाल र पाण्डवहरू एकअर्कालाई भन्न थाले —
14"आज सत्यवादी राजा युधिष्ठिरले आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गरेका छन्। आज दुर्योधन आफ्नो तेज र राजलक्ष्मीबाट वञ्चित भएको छ।
15आज आफ्ना पुत्रको मृत्यु सुनेर नरपति धृतराष्ट्र होस गुमाउनेछन्, पृथ्वीमा ढल्नेछन् र तीव्रतम वेदनाको अनुभव गर्नेछन्।
16आज उनले जानून् कि कुन्तीपुत्र सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा सबैभन्दा बलवान् छन्। आज त्यो पापी र दुष्टहृदय राजाले आफैँलाई दोष दिनेछ।
17आज उनले विदुरका समयोचित र हितकर वचनको सम्झना गरून्। आजैदेखि उनले पार्थहरूको दासजस्तै सेवा गरून्। आज त्यो राजाले त्यो शोकको अनुभव गरोस् जो पाण्डुपुत्रहरूले भोगेका थिए।
18आज त्यो राजाले कृष्णको महत्ता जानोस्। आज उसले युद्धमा अर्जुनको धनुषको भयंकर टङ्कार सुनोस्, तथा उनका सम्पूर्ण अस्त्रको बल र युद्धमा उनका पाखुराको शक्ति पनि।
19आज उसले महाबली भीमको भयंकर शक्ति जान्नेछ, जब दुर्योधन युद्धमा त्यसै गरी मारिनेछ जसरी इन्द्रद्वारा असुर बलि।
20भीमबाहेक यस संसारमा अरू कोही छैन जसले त्यो गर्न सकोस् जो भीमले दुःशासनको वध गरेर गरे।
21साक्षात् देवताहरूद्वारा पनि अपराजेय मद्रराजको मृत्यु सुनेर त्यो राजाले युधिष्ठिरको पराक्रम जान्नेछ।
22सुबलका वीर पुत्र (शकुनि) र सम्पूर्ण गान्धारहरूको विनाशपछि उसले पाण्डुबाट उत्पन्न माद्रीका दुवै पुत्रको युद्धमा बल जान्नेछ।
23तिनीहरू विजयी किन नहोऊन् जसका योद्धा धनञ्जय छन्, तथा सात्यकि, भीमसेन, पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न, द्रौपदीका पाँचै पुत्र, माद्रीका दुवै पुत्र, महाधनुर्धर शिखण्डी र राजा युधिष्ठिर छन्?
24तिनीहरू विजयी किन नहोऊन् जसका रक्षक जगत्का रक्षक जनार्दन भनिने कृष्ण छन्? तिनीहरू विजयी किन नहोऊन् जो धर्मात्मा छन्?
25धर्म र कीर्तिका आश्रय हृषीकेश जसका रक्षक छन्, ती पृथापुत्र युधिष्ठिरबाहेक अरू को छ जो युद्धमा भीष्म, द्रोण, कर्ण, मद्रराज तथा सयौँ-हजारौँ अन्य राजाहरूलाई परास्त गर्न समर्थ होस्?"
26यी वचन भन्दै र हर्षले भरिएर सृञ्जयहरूले त्यस युद्धमा तपाईंका ती सैनिकहरूको पछ्याइ गरे जो बाणले अत्यन्त घाइते भइसकेका थिए।
27तब धनञ्जय शत्रुको रथसेनातिर बढे। माद्रीका दुवै पुत्र र महारथी सात्यकि शकुनितिर बढे।
28तिनीहरू सबैलाई भीमसेनको भयले हतारिँदै भागिरहेको देखेर दुर्योधनले मानौँ मुस्कुराउँदै आफ्ना सारथिलाई भन्यो — "धनुष लिएका पार्थ मेरो अगाडि जाँदै छन्। मेरा घोडाहरूलाई सेनाको पछिल्लो भागमा लैजाऊ।
29जसरी समुद्रले आफ्ना किनारा नाघ्न सक्दैन, त्यसै गरी यदि म पछाडि उभिरहूँ भने कुन्तीपुत्र धनञ्जयले कहिल्यै मेरो अगाडि जाने साहस गर्नेछैनन्।
30हे सारथि, यो विशाल सेनालाई हेर्, जसको पाण्डवहरूले पछ्याइ गरिरहेका छन्! सैनिकहरूको गतिले चारैतिर उठेको यो धूलोको बादल हेर्।
31यी नाना सिंहनाद सुन्, जो यति भयंकर र उच्च छन्। त्यसैले, हे सारथि, विस्तारै हिँड् र पछाडि प्रतीक्षा गर्।
32हे सारथि, यदि म युद्धमा डटिरहेँ र पाण्डवहरूसँग लडेँ भने, मेरो सेना पुनः सङ्गठित भई फेरि डटेर लड्नेछ।" — आफ्ना पुत्रका, जो वीर र मानी पुरुष बनेको थियो, यी वचन सुनेर सारथिले सुनका साजले सजिएका उसका घोडाहरू विस्तारै हाँके।
33हात्ती, घोडा र महारथीबाट वञ्चित एक्काइस हजार पैदल सैनिक, जो आफ्ना प्राण दिन उद्यत थिए, अझै युद्धका लागि डटिरहे।
34भिन्नभिन्न देशमा जन्मेका र भिन्नभिन्न नगरबाट आएका ती योद्धाहरू महान् कीर्ति पाउन चाहेर आफ्नो स्थानमा डटिरहे।
35हर्षले उल्लसित ती आक्रमण गर्ने योद्धाहरूको ठक्करको शब्द उच्च र अत्यन्त भयंकर थियो।
36हे राजन्, तब भीमसेन र पृषतपुत्र धृष्टद्युम्नले चतुरङ्गिणी सेनासहित तिनीहरूको सामना गरे।
37विजयको इच्छाले प्रेरित अन्य पैदल सैनिकहरू स्वर्ग जाने कामनाले उच्च स्वरले चिच्याउँदै र आफ्ना पाखुरा ठोक्दै भीमतिर बढे।
38क्रोधले भरिएका र युद्धमा अजेय तपाईंको पक्षका ती वीरहरू भीमसेनको नजिक पुगेर उच्च स्वरले चिच्याए। तब तिनीहरू एकअर्कासँग केही बोलेनन्। त्यस युद्धमा भीमलाई घेरेर तिनीहरू चारैतिरबाट उनीमाथि प्रहार गर्न थाले।
39पदाति सेनाको त्यस विशाल समूहले घेरिएर र त्यस युद्धमा तिनीहरूको प्रहार खाएर पनि भीम आफ्नो स्थानबाट टसमस भएनन् र मैनाक पर्वतजस्तै अचल उभिइरहे।
40हे महाराज, यसैबीच क्रोधले भरिएका उनका प्रतिद्वन्द्वीहरूले पाण्डवहरूका ती महारथीमाथि आक्रमण गर्ने प्रयत्न गरे र (उनलाई बचाउन आउने) अन्य योद्धाहरूलाई रोके।
41ती योद्धाहरूसँग भिडेर भीम क्रोधले भरिए। र तुरुन्तै आफ्नो रथबाट ओर्लेर उनी पैदलै तिनीहरूतिर बढे।
42सुनले मण्डित आफ्नो विशाल गदा उठाएर उनी तपाईंका सैनिकहरूको त्यसै गरी वध गर्न थाले जसरी आफ्नो दण्ड धारण गरेका साक्षात् संहारक।
43महाबली भीमले आफ्नो गदाले ती एक्काइस हजार पैदल सैनिकलाई कुल्चिदिए जो रथ, घोडा र हात्तीबाट वञ्चित थिए।
44त्यस बलशाली सेनाको वध गरेर महापराक्रमी भीम आफ्नो अगाडि धृष्टद्युम्नलाई राखेर प्रकट भए।
45यसरी मारिएका तपाईंको पक्षका ती पैदल सैनिकहरू रगतमा नुहाएर भुइँमा त्यसै गरी पल्टिरहे जसरी आँधीले ढालिएका फूलसहितका कर्णिकार रूख।
46नाना प्रकारका फूलका माला र भाँतिभाँतिका कुण्डलले सजिएका भिन्नभिन्न जातिका ती योद्धाहरू, जो भिन्नभिन्न राज्यबाट आएका थिए, निष्प्राण भई रणभूमिमा पल्टिरहे।
47पताका र ध्वजाले ढाकिएको पैदल सैनिकहरूको त्यो विशाल सेना उग्र र भयंकर देखिँदै रणभूमिमा धराशायी पल्टिरह्यो।
48युधिष्ठिरको अधीनमा लड्ने महारथीहरूले आफ्ना अनुयायीसहित तपाईंका यशस्वी पुत्र दुर्योधनको पछ्याइ गरे।
49तपाईंको सेनालाई युद्धबाट विमुख भइरहेको देखेर ती महाधनुर्धरहरू दुर्योधनतिर बढे, तर तिनीहरूले उसलाई परास्त गर्न सकेनन्, जसरी समुद्रले आफ्ना किनारा नाघ्न सक्दैन।
50तपाईंका पुत्रको पराक्रम अत्यन्त अद्भुत थियो, किनभने सम्पूर्ण पार्थहरू एकैसाथ मिलेर पनि उसको एक्लोलाई नाघ्न सकेनन्।
51तब आफ्नो त्यस सेनालाई सम्बोधन गर्दै, जो अझै टाढासम्म भागेको थिएन तर बाणले घाइते भई भाग्न उद्यत थियो, दुर्योधनले यी वचन भन्यो — "मलाई मैदान अथवा पर्वतमा त्यस्तो कुनै ठाउँ देखिँदैन जहाँ भागेर गएमा पाण्डवहरूले तिमीहरूको पछ्याइ गरेर तिमीहरूलाई नमारून्। भाग्नुको के लाभ?
52पाण्डवहरूको सेना सङ्ख्यामा घटिसकेको छ। दुवै कृष्ण नराम्ररी घाइते छन्। यदि हामी सबै डटिरह्यौँ भने, निश्चय नै विजय प्राप्त गर्नेछौँ।
53यदि तिमीहरू व्याकुल भई भाग्यौ भने, पापी पाण्डवहरूले तिमीहरूको पछ्याइ गरेर तिमीहरूलाई मारिदिनेछन्। अर्कोतिर, यदि हामी साहसका साथ डटिरह्यौँ भने, त्यो हाम्रा लागि हितकर हुनेछ।
54यहाँ उपस्थित सम्पूर्ण क्षत्रियहरू, सुन। जब मृत्युले सधैँ वीर र कातर दुवैको समान रूपमा वध गर्दछ, तब त्यस्तो को मूर्ख छ जो आफूलाई क्षत्रिय भनेर पनि युद्ध नगरोस्?
55हाम्रा लागि यही हितकर हुनेछ कि हामी क्रुद्ध भीमसेनको सामु डटिरहौँ। क्षत्रिय धर्मको पालन गर्दै युद्धमा मृत्यु पाउनुले सुखतिर लैजान्छ।
56विजय पाएर मनुष्यले यहाँ सुख पाउँछ। मारिएपछि उसले परलोकमा महान् फल भोग्दछ। हे कौरवहरू, युद्धको मार्गभन्दा ठूलो स्वर्गको कुनै श्रेष्ठ मार्ग छैन। युद्धमा मारिएपछि तिमीहरूले चाँडै नै ती सम्पूर्ण कल्याणमय लोक प्राप्त गर्नेछौ।" — उसका यी वचन सुनेर र तिनको ठूलो प्रशंसा गरेर कुरुराजहरू पुनः पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्न तिनीहरूमाथि जाइलागे।
57तिनीहरूलाई हतारिँदै अघि बढिरहेको देखेर व्यूहबद्ध, प्रहारमा कुशल, क्रोधले भरिएका र विजयको इच्छाले पूर्ण पार्थहरू तिनीहरूतिर बढे।
58तीनै लोकमा विख्यात आफ्नो गाण्डीव धनुष तान्दै वीर धनञ्जय आफ्नो रथमा शत्रुतिर बढे।
59माद्रीका दुवै पुत्र र सात्यकि शकुनिमाथि जाइलागे र बाँकी पाण्डव वीरहरू मुस्कुराउँदै तपाईंको सेनातिर बढे।