Shalya Parva — The fight between Arjuna and Drona's son. The latter kills Suratha
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 110
Sanskrit
1संजय उवाच अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसैः। तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः॥ द्रौणिं विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखैः। तथेतरान् महेष्वासान् द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजयः॥
2भूयश्चैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत्। शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ॥ न जहुः पार्थमासाद्य ताड्यमानाः शितैः शरैः।
3अर्जुनं रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमाः॥ अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथाः।
4तैस्तु क्षिप्ता: शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिताः॥ अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा।
5तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्॥ शरैर्वीक्ष्य विनुन्नाङ्गौ प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः।
6कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि वा विभो॥ युगं चैवानुकर्षं च शरभूतमभूत्तदा।
7नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन् नैव च नस श्रुतम्॥ यादृशं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे।
8स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः॥ उल्काशतैः सम्प्रदीप्तं विमानमिव भूतले।
9ततोऽर्जुनो महाराज शरैः सन्नतपर्वभिः॥ अवाकिरत्तां पृतनां मघो वृष्ट्येव पर्वतम्।
10ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः॥ पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम्।
11कोपोद्धृतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान्॥ सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावकः।
12चक्राणां पततां चापि युगानां च धरातले॥ तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह। ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत॥ अक्षाणमथ योक्त्राणां प्रतोदानां च सर्वशः। शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्॥ भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्ततः। छत्राणां व्यजनैः सार्धं मुकुटानां च राशयः॥ समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत।
13तत: क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते॥ अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा। भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी॥ बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा।
14हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतपः॥ रथानां सवरूथानां विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्।
15यथा हि भगवानग्निर्जगद् दग्ध्वा चराचरम्॥ विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनंजयः।
16द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवस्य पराक्रमम्॥ रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत्।
17तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ॥ समीयतुस्तदाऽन्योन्यं परस्परवधैषिणौ।
18तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम्॥ जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ।
19अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः सन्नतपर्वभि॥ ततक्षतुस्तदाऽन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव।
20तयोर्युद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्॥ शस्त्राणां सङ्गमश्चैव घोरस्तत्राभवत् पुनः।
21ततोऽर्जुनं द्वादशभी रुक्मपुङ्खैः सुतेजनैः॥ वासुदेवं च दशभिद्रौणिर्विव्याध भारत।
22ततः प्रहर्षाद् बीभत्सुर्व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः॥ मानयित्वा मुहुर्तं तु गुरुपुत्रं महाहवे।
23व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परन्तपः॥ मृदुपूर्वं ततश्चैनं पुनः पुनरताडयत्।
24हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्॥ मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम्।
25तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्॥ चिच्छेद सप्तधा वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः।
26स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः॥ आददे परिघं घोरं नगेन्द्रिशिखरोपमम्। चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणियुद्धविशारदः॥
27तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः॥
28स च्छिनः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे। दारयन् पृथिवीन्द्राणं मनांसीव च भारत॥
29ततोऽपरैस्त्रिभिर्भल्लैद्रौणिं विव्याध पाण्डवः। सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना॥ नाकम्पत तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः।
30सुरथं च ततो राजन् भारद्वाजो महारथम्॥ अवाकिरच्छरवातैः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः।
31ततस्तु सुरथोऽप्याजौ पञ्चालानां महारथः॥ रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावता
32विकर्षन् वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम्॥ ज्वलनाशीविषनिभैः शरैश्चैनमवाकिरत्।
33सुरथन्तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्॥ चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरगः।
34त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सृक्किणी परिसंलहन्॥ उद्वीक्ष्य सुरथं रोषाद् धनुर्ध्यामवमृज्य च। मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्॥
35स तस्य ह्रदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगितः। शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्॥
36ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः। वज्रेण च यथा शृङ्ख पर्वतस्येव दीर्यतः॥
37तस्मिन् विनिहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः॥
38ततः सजो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः। अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे॥
39तत्र युद्धं महचासीदर्जुनस्य परैः सह। मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्॥
40तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम्। यदेको युगपद् वीरान् समयोधयदर्जुनः॥
41विमर्दः सुमहानासीदेकस्य बहुभिः सह। शतक्रतुर्यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया॥
English
1Sanjaya said In the meantime Arjuna, in that battle, struck with many arrows by the son of Drona as also by the latter's followers the heroic and mighty car-warriors among the Trigartas, pierced Drona's son in return with three arrows and each of the others with two. Again, the mighty armed Dhananjaya covered his enemies with shower of arrows.
2Though struck with keen shafts and thought they looked like porcupines on account of those arrows sticking to their body still your soldiers, O foremost of Bharatas did not fly from Partha in that battle.
3Led by Drona's son they surrounded that great car-warrior and fought with him discharging many arrows.
4The gold-decked arrows, O king, shot by them, quickly filled Arjuna's car.
5Beholding those two great bowmen, those two foremost of all warriors, viz., the two Krishnas, covered with arrows, those invincible (Kaurava) warriors filled with joy.
6The Kubera, the wheels, the shaft, the terraces, the yoke and the Anukarsha of Arjuna's car, were covered with arrows.
7Never before, O king, had been either seen or heard the like of what your warriors then did unto Partha.
8That car shone with those keen arrows of beautiful wings like a celestial car, blazing with hundreds of torches dropped on the carth.
9Then Arjuna, O king, covered his enemies with showers of straight arrows like a cloud pouring torrents of rain on a mountain.
10Struck in that battle with arrows with Partha's name engraven on them those heroes regarded the battle field as full of Parthas.
11Then the Partha-fire, having arrows for its wonderful flames and the loud twang of Gandiva for the wind that increased it, began to consume the fuel of your soldiers.
12Then were seen along the tracks of Partha's car, O Bharata, number of broken wheels, yokes, quivers, banners, standards, with the cars themselves that bore them, of arrows, the Anukarshas, Trivenus, axles, traces and goads, heads of warriors decked with ear-rings and head-gears, arms, things in thousands of umbrellas along with fans and of diadems and crowns.
13Along the track of the angry Partha's car, the ground, covered with muddy blood, became impassable, O chief of the Bharatas, like the sporting ground of Rudra. The spectacle filled the coward with fear and the brave with joy.
14Having destroyed two thousand cars with their fences, that scorcher of foes, Partha, appeared like a smokeless fire with blazing flames.
15As the illustrious Agni blazes forth for destroying the immobile and the immobile creation so. O king, mighty car-warrior Partha looked.
16Beholding the prowess of Pandu's son in that battle, the son of Drona, on his car adorned with many banners, tried to check him.
17Those two foremost of men both having white horses yoked to their cars quickly encountered each other, each desirous of killing the other.
18The arrows discharged by both became exceedingly terrible and were as thick, O best of Bharatas, as the torrents of rain poured by two masses of clouds at the close of summer.
19Each challenging the other, those two warriors struck each other with straight arrows in that battle, like a couple of bulls tearing cach other with their horns.
20The battle between them, O king, was equally fought for a long while. The din of weapons was horrible.
21The son of Drona then, O Bharata, struck Arjuna with a dozen of powerful gold winged arrows and Vasudeva with ten.
22Having shown for a short while some respect for the preceptor's son in that great battle, Vibhatsu then, smiling, drew his bow Gandiva with force.
23Immediately the great car-warrior Savyasachin deprived his antagonist of his horses, driver and car and without the least exertion struck him with three arrows.
24Staying on that horseless car Drona's son, smiling, discharged, at the son of Pandu a heavy mallet that looked like a dreadful mace with iron spikes.
25Seeing that weapon, which was covered with cloth of gold, come towards him, the heroic Partha, that killer of foes, cut it off into seven pieces.
26Seeing his mallet cut off, Drona's son, in great anger, took up a terrible mace adorned with iron spikes and looking like a mountain crest. Accomplished in warfare, the son of Drona discharged it at Partha.
27Seeing that mace come towards him like the Destroyer himself in anger Pandu's son Arjuna quickly cut it off with five excellent arrows.
28Cut off with Partha's shaft in that great battle, that weapon dropped down on earth, riving the hearts, as it were, O Bharata, of the inimical kings.
29The son of Pandu then struck Drona's son with three other arrows. Through deeply cut by the mighty Partha, the highly powerful Drona's son, depending upon his own manliness, displayed on sign of fear or agitation.
30That great car-warrior, the son of Drona then, O king, covered Suratha with showers of arrows before the eyes of all the Kshatriyas.
31At this, Suratha, the great car-warrior among the Panchalas, in that battle, riding upon his car whose rattle was as deep as the muttering of the clouds, proceeded against the son of Drona.
32Drawing his best of bows capable of standing a great strain, the Panchala hero covered Ashvatthaman with arrows resembling flames of fire or snakes of virulent position.
33Seeing the great car-warrior Suratha proceed towards him in anger the son of Drona was filled with range like a scorched snake.
34Contracting his eye brow into three lines and licking the corners of his inouth with his tongue, he looked at Suratha in anger and then touched his bowstring and shot a keen clothyard shaft resembling the dreadful rod of Death.
35Endued with great force, that shaft struck the heart of Suratha and coming out entered the Earth riving her through like the thunder-bolt of Indra hurled from the sky.
36Struck with that arrow Suratha fell down on the Earth like mountain crest given with thunder.
37After the fall of that hero, the valiant son of Drona, that foremost of car-warriors, speedily got upon the car of his slain enemy.
38Then, O king, that warrior, invincible in batile, the son of Drona, well equipt with armour and weapons and helped by the Samsaptakas, fought with Arjuna.
39At noon, that battle between one and the many, increasing the denizens of Yama's abode, became exceedingly fierce.
40The sight was wonderful. Arjuna, alone and unsupported, fought with all his foes simultaneously.
41The encounter was highly terrific that took place between Arjuna and his enemies, resembling that between Indra, in days of yore and the vast army of the Asuras. The encounter was highly terrific that took place between Arjuna and his enemies, resembling that between Indra, in days of yore and the vast army of the Asuras.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — इसी बीच उस युद्ध में द्रोणपुत्र द्वारा तथा उसके अनुयायी त्रिगर्तों के वीर और बलवान् महारथियों द्वारा अनेक बाणों से आहत अर्जुन ने प्रत्युत्तर में द्रोणपुत्र को तीन बाणों से और शेष प्रत्येक को दो-दो बाणों से बींधा। फिर महाबाहु धनञ्जय ने अपने शत्रुओं को बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
2हे भरतश्रेष्ठ, यद्यपि तीक्ष्ण बाणों से आहत थे और शरीर में गड़े उन बाणों के कारण साही के समान दिखाई देते थे, तथापि आपके सैनिक उस युद्ध में पार्थ के सम्मुख से भागे नहीं।
3द्रोणपुत्र के नेतृत्व में उन्होंने उन महारथी को घेर लिया और अनेक बाण छोड़ते हुए उनसे युद्ध किया।
4हे राजन्, उनके छोड़े हुए स्वर्णमंडित बाणों ने शीघ्र ही अर्जुन के रथ को भर दिया।
5उन दोनों महाधनुर्धरों को, समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ उन दोनों कृष्णों को, बाणों से ढँका देखकर वे अजेय (कौरव) योद्धा हर्ष से भर उठे।
6अर्जुन के रथ का कूबर (ईषादण्ड), पहिए, धुरी, बैठने के स्थान, जुआ और अनुकर्ष — सब बाणों से ढँक गए।
7हे राजन्, आपके योद्धाओं ने तब पार्थ के साथ जो किया, वैसा पहले न कभी देखा गया था और न सुना गया था।
8सुन्दर पंखों वाले उन तीक्ष्ण बाणों से वह रथ ऐसा शोभित हुआ मानो सैकड़ों मशालों से जगमगाता हुआ कोई दिव्य विमान पृथ्वी पर उतर आया हो।
9हे राजन्, तब अर्जुन ने अपने शत्रुओं को सीधे बाणों की वर्षा से वैसे ही ढँक दिया जैसे कोई मेघ पर्वत पर मूसलाधार वर्षा करता है।
10उस युद्ध में पार्थ का नाम खुदे हुए बाणों से आहत होकर वे वीर रणभूमि को पार्थों से ही भरा हुआ समझने लगे।
11तब बाणों को अपनी अद्भुत लपटें बनाए और गाण्डीव की उच्च टंकार को उन्हें बढ़ाने वाली वायु बनाए हुए पार्थरूपी अग्नि आपके सैनिकों रूपी ईंधन को भस्म करने लगी।
12हे भरत, तब पार्थ के रथ के मार्ग पर टूटे हुए पहिए, जुए, तरकश, पताकाएँ, ध्वजाएँ, उन्हें धारण करने वाले रथ स्वयं, बाण, अनुकर्ष, त्रिवेणु, धुरियाँ, रस्से और अंकुश, कुण्डलों तथा शिरस्त्राणों से सजे योद्धाओं के सिर, भुजाएँ, सहस्रों छत्र तथा व्यजन, और किरीट तथा मुकुट — ये सब दिखाई दिए।
13हे भरतश्रेष्ठ, क्रुद्ध पार्थ के रथ के मार्ग पर कीचड़ बने रक्त से ढँकी हुई भूमि रुद्र की क्रीड़ास्थली के समान दुर्गम हो गई। वह दृश्य कायरों को भय से और वीरों को हर्ष से भर देता था।
14अपने वरूथों सहित दो सहस्र रथों का नाश करके शत्रुसन्तापक पार्थ धधकती लपटों वाली धूमरहित अग्नि के समान प्रतीत हुए।
15हे राजन्, जैसे यशस्वी अग्नि चराचर सृष्टि के संहार के लिए प्रज्वलित होते हैं, वैसे ही महारथी पार्थ दिखाई देते थे।
16उस युद्ध में पाण्डुपुत्र का पराक्रम देखकर द्रोणपुत्र ने अनेक पताकाओं से सजे अपने रथ पर स्थित रहकर उन्हें रोकने का प्रयत्न किया।
17उन दोनों नरश्रेष्ठों के, जिन दोनों के रथों में श्वेत अश्व जुते थे, एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से शीघ्र ही परस्पर भिड़न्त हो गई।
18हे भरतश्रेष्ठ, दोनों द्वारा छोड़े गए बाण अत्यन्त भयंकर हो उठे और ग्रीष्म के अन्त में दो मेघसमूहों द्वारा बरसाई गई मूसलाधार वर्षा के समान सघन थे।
19एक-दूसरे को ललकारते हुए वे दोनों योद्धा उस युद्ध में सीधे बाणों से एक-दूसरे पर वैसे ही प्रहार करते रहे जैसे दो बैल अपने सींगों से एक-दूसरे को चीरते हों।
20हे राजन्, उन दोनों का युद्ध बहुत समय तक बराबरी का चलता रहा। अस्त्रों की खनखनाहट भयंकर थी।
21हे भरत, तब द्रोणपुत्र ने अर्जुन पर बारह शक्तिशाली स्वर्णपंख वाले बाणों से और वासुदेव पर दस बाणों से प्रहार किया।
22उस महासंग्राम में थोड़ी देर आचार्यपुत्र के प्रति कुछ आदर दिखाकर विभत्सु ने तब मुसकराते हुए अपना गाण्डीव धनुष बलपूर्वक खींचा।
23तत्क्षण महारथी सव्यसाची ने अपने प्रतिद्वन्द्वी को उसके घोड़ों, सारथि और रथ से वंचित कर दिया और तनिक भी परिश्रम किए बिना उस पर तीन बाणों से प्रहार किया।
24उसी अश्वहीन रथ पर खड़े द्रोणपुत्र ने मुसकराते हुए पाण्डुपुत्र पर एक भारी मुद्गर फेंका, जो लोहे के काँटों वाली भयंकर गदा के समान दिखता था।
25स्वर्णवस्त्र से मढ़े उस अस्त्र को अपनी ओर आते देखकर शत्रुहन्ता वीर पार्थ ने उसके सात टुकड़े कर डाले।
26अपने मुद्गर को कटा हुआ देखकर द्रोणपुत्र ने महान् क्रोध में आकर लोहे के काँटों से सजी और पर्वतशिखर के समान दिखने वाली एक भयंकर गदा उठाई। युद्ध में निपुण द्रोणपुत्र ने उसे पार्थ पर चलाया।
27उस गदा को क्रोध में भरे साक्षात् संहारक के समान अपनी ओर आते देखकर पाण्डुपुत्र अर्जुन ने पाँच उत्तम बाणों से उसे शीघ्र ही काट डाला।
28हे भरत, उस महासंग्राम में पार्थ के बाणों से कटकर वह अस्त्र मानो शत्रु राजाओं के हृदय विदीर्ण करता हुआ पृथ्वी पर गिर पड़ा।
29तब पाण्डुपुत्र ने द्रोणपुत्र पर तीन और बाणों से प्रहार किया। महाबली पार्थ द्वारा गहरा आहत होने पर भी अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्र ने अपने पौरुष का आश्रय लेकर भय अथवा व्याकुलता का कोई चिह्न प्रकट न किया।
30हे राजन्, तब उन महारथी द्रोणपुत्र ने समस्त क्षत्रियों की आँखों के सामने ही सुरथ को बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
31इस पर पांचालों के महारथी सुरथ उस युद्ध में अपने उस रथ पर चढ़कर, जिसकी घरघराहट मेघों की गड़गड़ाहट के समान गम्भीर थी, द्रोणपुत्र की ओर बढ़े।
32महान् तनाव सहने में समर्थ अपने श्रेष्ठ धनुष को खींचकर उन पांचाल वीर ने अश्वत्थामा को अग्नि की लपटों अथवा तीव्र विष वाले सर्पों के समान बाणों से ढँक दिया।
33महारथी सुरथ को क्रोध में अपनी ओर आते देखकर द्रोणपुत्र दग्ध सर्प के समान क्रोध से भर उठे।
34अपनी भौंहें तीन रेखाओं में सिकोड़कर और जीभ से अपने मुख के कोने चाटते हुए उन्होंने क्रोध में सुरथ की ओर देखा, फिर अपनी प्रत्यंचा को छुआ और मृत्यु के भयंकर दण्ड के समान एक तीक्ष्ण हस्तप्रमाण बाण छोड़ा।
35महान् वेग से सम्पन्न वह बाण सुरथ के हृदय को बींधकर और पार निकलकर पृथ्वी में वैसे ही घुस गया जैसे आकाश से फेंका गया इन्द्र का वज्र उसे चीरता हुआ घुसता है।
36उस बाण से आहत होकर सुरथ वज्र से विदीर्ण पर्वतशिखर के समान पृथ्वी पर गिर पड़े।
37उस वीर के गिर जाने पर महारथियों में श्रेष्ठ पराक्रमी द्रोणपुत्र शीघ्र ही अपने मारे गए शत्रु के रथ पर चढ़ गए।
38हे राजन्, तब युद्ध में अजेय वे द्रोणपुत्र कवच और अस्त्रों से भलीभाँति सज्जित होकर तथा संशप्तकों की सहायता पाकर अर्जुन से युद्ध करने लगे।
39मध्याह्न के समय एक और अनेक के बीच का वह युद्ध यम के धाम की जनसंख्या बढ़ाता हुआ अत्यन्त भयंकर हो उठा।
40वह दृश्य अद्भुत था। अकेले और बिना किसी सहायता के अर्जुन ने अपने समस्त शत्रुओं से एक साथ युद्ध किया।
41अर्जुन और उनके शत्रुओं के बीच जो भिड़न्त हुई, वह अत्यन्त भयंकर थी और प्राचीन काल में इन्द्र तथा असुरों की विशाल सेना के बीच हुए युद्ध के समान थी। अर्जुन और उनके शत्रुओं के बीच जो भिड़न्त हुई, वह अत्यन्त भयंकर थी और प्राचीन काल में इन्द्र तथा असुरों की विशाल सेना के बीच हुए युद्ध के समान थी।
Nepali
1सञ्जयले भने — यसैबीच त्यस युद्धमा द्रोणपुत्रद्वारा तथा उनका अनुयायी त्रिगर्तहरूका वीर र बलवान् महारथीहरूद्वारा अनेक बाणले आहत अर्जुनले प्रत्युत्तरमा द्रोणपुत्रलाई तीन बाणले र बाँकी प्रत्येकलाई दुई-दुई बाणले बिँधे। अनि महाबाहु धनञ्जयले आफ्ना शत्रुहरूलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
2हे भरतश्रेष्ठ, यद्यपि तीक्ष्ण बाणले आहत थिए र शरीरमा गडेका ती बाणका कारण दुम्सीजस्तै देखिन्थे, तथापि तपाईंका सैनिकहरू त्यस युद्धमा पार्थको सामुबाट भागेनन्।
3द्रोणपुत्रको नेतृत्वमा तिनीहरूले ती महारथीलाई घेरे र अनेक बाण छोड्दै तिनीसँग युद्ध गरे।
4हे राजन्, तिनीहरूले हानेका स्वर्णमण्डित बाणले चाँडै नै अर्जुनको रथ भरिदिए।
5ती दुवै महाधनुर्धरलाई, सम्पूर्ण योद्धाहरूमा श्रेष्ठ ती दुवै कृष्णलाई, बाणले ढाकिएको देखेर ती अजेय (कौरव) योद्धाहरू हर्षले भरिए।
6अर्जुनको रथको कूबर (ईषादण्ड), पाङ्ग्रा, धुरी, बस्ने स्थान, जुवा र अनुकर्ष — सबै बाणले ढाकिए।
7हे राजन्, तपाईंका योद्धाहरूले तब पार्थसँग जे गरे, त्यस्तो पहिले न कहिल्यै देखिएको थियो न सुनिएको थियो।
8सुन्दर प्वाँख भएका ती तीक्ष्ण बाणले त्यो रथ यस्तो शोभित भयो मानौँ सयौँ मसालले जगमगाइरहेको कुनै दिव्य विमान पृथ्वीमा ओर्लेको होस्।
9हे राजन्, तब अर्जुनले आफ्ना शत्रुहरूलाई सीधा बाणको वर्षाले त्यसै गरी ढाकिदिए जसरी कुनै मेघले पर्वतमाथि मुसलधारे वर्षा गर्दछ।
10त्यस युद्धमा पार्थको नाम कुँदिएका बाणले आहत भई ती वीरहरूले रणभूमिलाई पार्थहरूले नै भरिएको ठान्न थाले।
11तब बाणहरूलाई आफ्ना अद्भुत ज्वाला बनाएर र गाण्डीवको उच्च टङ्कारलाई तिनलाई बढाउने वायु बनाएर पार्थरूपी अग्निले तपाईंका सैनिकरूपी दाउरा भस्म गर्न थाल्यो।
12हे भरत, तब पार्थको रथको मार्गमा भाँचिएका पाङ्ग्रा, जुवा, ठोक्रा, पताका, ध्वजा, तिनलाई धारण गर्ने रथ आफैँ, बाण, अनुकर्ष, त्रिवेणु, धुरी, डोरी र अङ्कुश, कुण्डल तथा शिरस्त्राणले सजिएका योद्धाहरूका शिर, पाखुरा, हजारौँ छत्र तथा पङ्खा, र किरीट तथा मुकुट — यी सबै देखिए।
13हे भरतश्रेष्ठ, क्रुद्ध पार्थको रथको मार्गमा हिलो बनेको रगतले ढाकिएको भूमि रुद्रको क्रीडास्थलजस्तै दुर्गम भयो। त्यो दृश्यले कातरहरूलाई भयले र वीरहरूलाई हर्षले भरिदिन्थ्यो।
14आफ्ना वरूथसहित दुई हजार रथको नाश गरेर शत्रुसन्तापक पार्थ दन्किएका ज्वाला भएको धूवाँरहित अग्निजस्तै देखिए।
15हे राजन्, जसरी यशस्वी अग्नि चराचर सृष्टिको संहारका लागि प्रज्वलित हुन्छन्, त्यसै गरी महारथी पार्थ देखिन्थे।
16त्यस युद्धमा पाण्डुपुत्रको पराक्रम देखेर द्रोणपुत्रले अनेक पताकाले सजिएको आफ्नो रथमा रहेर उनलाई रोक्ने प्रयत्न गरे।
17ती दुवै नरश्रेष्ठको, जुन दुवैका रथमा सेता घोडा जोतिएका थिए, एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले चाँडै नै परस्पर भिडन्त भयो।
18हे भरतश्रेष्ठ, दुवैले हानेका बाण अत्यन्त भयंकर भए र ग्रीष्मको अन्त्यमा दुई मेघसमूहले बर्साएको मुसलधारे वर्षाजस्तै सघन थिए।
19एकअर्कालाई ललकार्दै ती दुवै योद्धा त्यस युद्धमा सीधा बाणले एकअर्कामाथि त्यसै गरी प्रहार गर्दै रहे जसरी दुई गोरुले आफ्ना सिङले एकअर्कालाई चिर्दछन्।
20हे राजन्, ती दुवैको युद्ध धेरै समयसम्म बराबरीको चलिरह्यो। अस्त्रहरूको खनखनाहट भयंकर थियो।
21हे भरत, तब द्रोणपुत्रले अर्जुनमाथि बाह्र शक्तिशाली सुनका प्वाँख भएका बाणले र वासुदेवमाथि दस बाणले प्रहार गरे।
22त्यस महासंग्राममा केही बेर आचार्यपुत्रप्रति केही आदर देखाएर विभत्सुले तब मुस्कुराउँदै आफ्नो गाण्डीव धनुष बलपूर्वक ताने।
23तत्क्षण महारथी सव्यसाचीले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीलाई उसका घोडा, सारथि र रथबाट वञ्चित पारिदिए र तनिक पनि परिश्रम नगरी उसमाथि तीन बाणले प्रहार गरे।
24त्यही घोडाविहीन रथमा उभिएका द्रोणपुत्रले मुस्कुराउँदै पाण्डुपुत्रमाथि एउटा भारी मुद्गर हाने, जो फलामका काँडा भएको भयंकर गदाजस्तै देखिन्थ्यो।
25स्वर्णवस्त्रले मोडिएको त्यो अस्त्र आफूतिर आइरहेको देखेर शत्रुहन्ता वीर पार्थले त्यसका सात टुक्रा पारिदिए।
26आफ्नो मुद्गर काटिएको देखेर द्रोणपुत्रले महान् क्रोधमा आएर फलामका काँडाले सजिएको र पर्वतशिखरजस्तै देखिने एउटा भयंकर गदा उठाए। युद्धमा निपुण द्रोणपुत्रले त्यो पार्थमाथि हाने।
27त्यो गदा क्रोधले भरिएका साक्षात् संहारकजस्तै आफूतिर आइरहेको देखेर पाण्डुपुत्र अर्जुनले पाँच उत्तम बाणले त्यसलाई तुरुन्तै काटिदिए।
28हे भरत, त्यस महासंग्राममा पार्थका बाणले काटिएर त्यो अस्त्र मानौँ शत्रु राजाहरूका हृदय विदीर्ण गर्दै पृथ्वीमा खस्यो।
29तब पाण्डुपुत्रले द्रोणपुत्रमाथि तीन अन्य बाणले प्रहार गरे। महाबली पार्थद्वारा गहिरो आहत हुँदा पनि अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्रले आफ्नो पौरुषको आश्रय लिएर भय अथवा व्याकुलताको कुनै चिह्न प्रकट गरेनन्।
30हे राजन्, तब ती महारथी द्रोणपुत्रले सम्पूर्ण क्षत्रियहरूकै आँखाअगाडि सुरथलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
31यसमा पाञ्चालहरूका महारथी सुरथ त्यस युद्धमा आफ्नो त्यस रथमा चढेर, जसको घरघराहट मेघको गडगडाहटजस्तै गम्भीर थियो, द्रोणपुत्रतिर बढे।
32महान् तनाव सहन समर्थ आफ्नो श्रेष्ठ धनुष तानेर ती पाञ्चाल वीरले अश्वत्थामालाई अग्निका ज्वाला अथवा तीव्र विष भएका सर्पजस्तै बाणले ढाकिदिए।
33महारथी सुरथलाई क्रोधमा आफूतिर आइरहेको देखेर द्रोणपुत्र डढेको सर्पजस्तै क्रोधले भरिए।
34आफ्ना आँखीभौँ तीन रेखामा खुम्च्याएर र जिब्रोले आफ्नो मुखका कुना चाट्दै उनले क्रोधमा सुरथतिर हेरे, अनि आफ्नो ताँदो छोए र मृत्युको भयंकर दण्डजस्तै एउटा तीक्ष्ण हस्तप्रमाण बाण हाने।
35महान् वेगले सम्पन्न त्यो बाण सुरथको हृदय बिँधेर र पारि निस्केर पृथ्वीमा त्यसै गरी पस्यो जसरी आकाशबाट हानिएको इन्द्रको वज्र त्यसलाई चिर्दै पस्दछ।
36त्यस बाणले आहत भई सुरथ वज्रले विदीर्ण पर्वतशिखरजस्तै पृथ्वीमा लडे।
37ती वीर ढलेपछि महारथीहरूमा श्रेष्ठ पराक्रमी द्रोणपुत्र चाँडै नै आफ्नो मारिएको शत्रुको रथमा चढे।
38हे राजन्, तब युद्धमा अजेय ती द्रोणपुत्र कवच र अस्त्रले राम्ररी सजिएर तथा संशप्तकहरूको सहायता पाएर अर्जुनसँग युद्ध गर्न थाले।
39मध्याह्नको समयमा एक र अनेकबीचको त्यो युद्ध यमको धामको जनसङ्ख्या बढाउँदै अत्यन्त भयंकर भयो।
40त्यो दृश्य अद्भुत थियो। एक्लै र कुनै सहायताविना अर्जुनले आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुहरूसँग एकैसाथ युद्ध गरे।
41अर्जुन र उनका शत्रुहरूबीच जुन भिडन्त भयो, त्यो अत्यन्त भयंकर थियो र प्राचीन कालमा इन्द्र तथा असुरहरूको विशाल सेनाबीच भएको युद्धजस्तै थियो। अर्जुन र उनका शत्रुहरूबीच जुन भिडन्त भयो, त्यो अत्यन्त भयंकर थियो र प्राचीन कालमा इन्द्र तथा असुरहरूको विशाल सेनाबीच भएको युद्धजस्तै थियो।