English
1Sanjaya said Seeing his charioteer fallen, Shalya, O king, quickly took up his mace made entirely of iron and stood firm as a hill.
2Bhima, however, armed with his mighty mace, rushed impetuously towards Shalya who shone like the blazing Yuga fire or the Destroyer armed with the noose or the Kailasa mountain with his summit or Vasava with this thunder or Mahadeva with his thunder or Mahadeva with his trident or an infuriate elephant in the forest.
3At that time there arose the sound of thousands of conchs and trumpets and loud leonine roars increasing the joy of horses.
4The warriors of both armies, looking at those two foremost of heroes from every side, lauded them both, saying-well done! well done.
5Except the ruler of the Madras or Rama, that delighter of the Yadus, there is none else that can venture to stand the impetuosity of Bhima in battle.
6Similarly except Bhima there is no other warriors that can venture to stand the force of the mace of the illustrious king of the Madras in battle.
7Those two varriors Vrikodara and the king of the Madras, roaring the bulls, moved about in circles, frequently leaping up in the air.
8In that encounter between those two best of men, no difference was perceptible between them either in their movement or in the manner of their holding the mace.
9The mace of Shalya, coated with a shining cloth of gold that looked like a sheet of fire, made the on-lookers afraid.
10The mace of the great Bhima, as he moved about in circles, looked like lighting in the midst of the clouds.
11Struck by the king of Madras with his mace, the mace of Bhima, O king, sent forth scintillations of fire in the sky which was as if on fire.
12Similarly struck by Bhima with his mace, the mace of Shalya produced a shower of burning coals.
13Like two huge elephants striking each other with their tusks or two huge bulls striking each other with their horns, those two heroes began to strike each other with their maces, like a pair of heroes striking each other with iron clubs.
14On being struck with each other's mace, they soon became bathed in blood and looked more beautiful like two blossoming Kinshukas.
15Struck by the king of the Madras on both his left and right, the mighty-armed Bhimasena stood firın like a mountain.
16Similarly, though struck again and again with Bhima's mace, Shalya, O king, moved not like a mountain struck by an elephant with his tusks.
17The sound caused by the strokes of the maces of those two best of men was heard on all sides like peals of thunder.
18Having stopped for a moment those two energetic warriors once more, with uplifted maces, closed each other.
19Again an encounter took place between those two warriors of superhuman power, each having advanced towards the other by eight steps and each, striking the other with his uplifted iron club.
20Then desiring to reach each other, they once more moved about in circles. Both the expert warriors began to display their superiority of skill.
21Uplifting their terrible weapons, they again strucks each other like mountains striking each other with their summits at the time of an earthquake.
22Struck heavily with each other's mace, both of them dropped down simultaneously like a couple of poles set up for Indra's worship.
23Threat the brave warriors of both armies, cried Oh and Alas. Cut to the quick, both of them had become exceedingly agitated.
24Then the powerful Kripa, taking up Shalya, that king of the Madras, on his own car, quickly took him away from the battle field.
25Bhimasena, rising up, however, within the twinkling of an eye and still reeling as if drunk, challenged, with an uplifted mace, the king of the Madras.
26Then your warriors, armed with various weapons, fought with the Pandavas, causing the blowing and beating of various musical instruments.
27Raising up arms, taking weapons and making a loud noise, O king, your warriors, led by Duryodhana, rushed against the army of the Pandavas.
28Beholding the Kauravas the sons of Pandu, sending up leonine shouts, rushed against those Warriors led by Duryodhana.
29Then your son, O foremost of Bharatas, aiming at Chekitana amongst them, cut him deeply with a lance in the chest.
30Thus struck by our son, Chekitana dropped in a faint down on his car, bathed in blood.
31Seeing Chekitana slain, the great carwarriors among the Pandavas continually showered arrows (upon the Kauravas).
32Indeed, the Pandavas, filled with the desire of victory, O king, moved about on all sides amongst your soldiers.
33Kripa and Kritavarman and the powerful son of Subala, placing the king of the Madras before them, fought with king Yudhishthira.
34Duryodhana, O king, fought with heroic and powerful Dhrishtadyumna, the slayer of Bharadvaja's son.
35Three thousand cars, O king, dispatched by your son and headed by Drona's son, fought with Vijaya.
36All those warriors, O king, were bent upon winning victory even at the sacrifice of their lives. Indeed, O king, your warriors entered into the midst of the Pandava army like swans into a large lake.
37A fierce encounter then took place between the Kurus and the Pandavas, the combatants being worked up with the desire of killing one another and deriving great pleasure from giving and receiving blows.
38During the progress, O king, of that battle in which great heroes were killed a terrible dust was raised by the wind.
39From only the names we heard of the Pandava warriors) that were uttered during that battle and from those of the Kuru warriors) that were uttered by the Pandavas, we knew the heroes that fought with one another fearlessly.
40That dust, however, O foremost of men, was soon dispelled by the blood that was shed and all the points of the horizon became once more clear.
41Indeed, during that terrible and awful battle, no one, among either your warriors or those of the foc, took to his heels.
42Desirous of going to the regions of Brahman and longing for victory by fair fight, the warriors displayed their prowess worked up with the hope of heaven.
43For paying off the debt they owed to their masters on account of the maintenance received or bent upon achieving the objects of their friends and allies, the warriors, desirous of going to heaven, fought with one another.
44Discharging various weapons, great carwarriors roared at the struck one another.
45Slay, seize, strike, cut off-these were the words that were heard in that battle, ultered by your people and those of the enemy.
46Then Shalya, O king, desirous of killing him, struck king Yudhishthira, a mighty carwarrior, with many sharp arrows.
47Acquainted with the vital parts of the body, the son of Pritha, however, O king, struck the king of the Madras with fourteen cloth-yard shafts, aiming at the latter's vital parts.
48Resisting the son of Pandu with his arrows the illustrious Shalya, filled with ire and desirous of killing his antagonist, struck hiin in that battle with innumerable Kanka-feathered arrows.
49Again, O king, he struck Yudhishthura with a straight shaft in the very presences of all the troops.
50King Yudhishthira, possessed of great renown and filled with range, cut the ruler of the Madras with many keen Kanka and peacock feathered arrows.
51That nighty car-warrior then pierced Chandrasena with seventy arrows and Shalya's driver with nine and Drumasena with sixty four.
52When the two protectors of his car-wheels were (thus) killed by the great son of Pandu, Shalya, O king, slew twenty five warriors among the Chedis.
53And he struck Satyaki with twenty five keen arrows and Bhimasena with seven and the two sons of Madri with a hundred, in the battle.
54While Shalya was thus fighting in that battle, that best of kings, the son of Pritha, shot at him many arrows that resembled snakes of virulent poison.
55With a broad-headed arrow, Yudhishthira, the son of Kunti, then cut off from his car the standard of his antagonist as the latter stood before him.
56We saw the standard of Shalya, which was thus cut off by the son of Pandu in that great battle, drop down like a mountain summit.
57Seeing his standard fallen and observing the son of Pandu standing before him, the king of the Madras, worked up with range, shot a number of shafts.
58That foremost of Kshatriyas, viz., Shalya of great energy poured over the Kshatriyas in that battle dense. showers of arrows like Indra pouring torrents of rain.
59Piercing Satyaki and Bhimasena and the twin sons of Madri by Pandu, each with five arrows, he assailed Yudhishthira greatly.
60We then, O king, beheld a net of arrows spread before the chest of Pandu's son like a mass of risen clouds.
61The great car-warrior Shalya, in that battle, filled with rage, covered Yudhishthira with straight shafts.
62At this, king Yudhishthira, afflicted with those arrows, felt himself deprived of his prowess, even as the Asura Jambha had become before the killer of Vritra.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, अपने सारथि को गिरा हुआ देखकर शल्य ने शीघ्र ही पूर्णतः लोहे की बनी अपनी गदा उठाई और पर्वत के समान अटल खड़े हो गए।
2किन्तु भीम अपनी विशाल गदा लिए उन शल्य की ओर वेग से टूट पड़े, जो प्रज्वलित युगान्ताग्नि के समान, अथवा पाश धारण किए संहारक के समान, अथवा अपने शिखर सहित कैलास पर्वत के समान, अथवा वज्र धारण किए वासव के समान, अथवा वज्र धारण किए महादेव के समान, अथवा त्रिशूल धारण किए महादेव के समान, अथवा वन में मदमत्त हाथी के समान शोभित हो रहे थे।
3उस समय सहस्रों शंखों और तुरहियों की ध्वनि तथा वीरों का हर्ष बढ़ाने वाले ऊँचे सिंहनाद गूँज उठे।
4दोनों सेनाओं के योद्धा चारों ओर से उन दोनों वीरश्रेष्ठों को देखते हुए "साधु! साधु!" कहकर दोनों की प्रशंसा करने लगे।
5"मद्रराज अथवा यदुओं को आनन्दित करने वाले राम (बलराम) के अतिरिक्त और कोई नहीं है जो युद्ध में भीम के वेग के सम्मुख टिकने का साहस कर सके।
6इसी प्रकार भीम के अतिरिक्त और कोई योद्धा नहीं है जो युद्ध में यशस्वी मद्रराज की गदा का वेग सहने का साहस कर सके।"
7वे दोनों योद्धा, वृकोदर और मद्रराज, बैलों के समान गरजते हुए बार-बार हवा में उछलते और मण्डलाकार घूमते रहे।
8उन दोनों नरश्रेष्ठों की उस भिड़न्त में न उनकी गति में और न उनके गदा पकड़ने के ढंग में ही कोई अन्तर दिखाई देता था।
9अग्नि की चादर के समान दिखने वाले चमकीले स्वर्णवस्त्र से मढ़ी शल्य की गदा देखने वालों को भयभीत कर देती थी।
10महाबली भीम की गदा, जब वे मण्डलाकार घूमते थे, मेघों के बीच बिजली के समान प्रतीत होती थी।
11हे राजन्, मद्रराज की गदा से आहत होने पर भीम की गदा से अग्नि की चिनगारियाँ उस आकाश में छूटीं जो मानो जल ही रहा था।
12इसी प्रकार भीम की गदा से आहत होने पर शल्य की गदा से जलते हुए अंगारों की वर्षा हुई।
13अपने दाँतों से एक-दूसरे पर प्रहार करते दो विशाल हाथियों के समान अथवा अपने सींगों से एक-दूसरे पर प्रहार करते दो विशाल बैलों के समान वे दोनों वीर अपनी गदाओं से एक-दूसरे पर वैसे ही प्रहार करने लगे जैसे लोहे के मूसलों से प्रहार करते दो वीर।
14एक-दूसरे की गदा से आहत होकर वे शीघ्र ही रक्त में नहा गए और फूले हुए दो किंशुक वृक्षों के समान और भी सुन्दर दिखाई देने लगे।
15मद्रराज द्वारा बाईं और दाईं दोनों ओर से आहत होने पर भी महाबाहु भीमसेन पर्वत के समान अटल खड़े रहे।
16इसी प्रकार, हे राजन्, भीम की गदा से बार-बार आहत होने पर भी शल्य वैसे ही अविचल रहे जैसे हाथी के दाँतों के प्रहार से पर्वत।
17उन दोनों नरश्रेष्ठों की गदाओं के प्रहारों से उत्पन्न शब्द चारों ओर वज्रगर्जना के समान सुनाई देता था।
18क्षण भर रुककर वे दोनों तेजस्वी योद्धा पुनः गदाएँ उठाए एक-दूसरे से भिड़ गए।
19उन दोनों अलौकिक बल वाले योद्धाओं में पुनः भिड़न्त हुई; प्रत्येक आठ पग आगे बढ़कर अपना लोहे का मूसल उठाए दूसरे पर प्रहार करता रहा।
20तब एक-दूसरे तक पहुँचने की इच्छा से वे पुनः मण्डलाकार घूमने लगे। दोनों निपुण योद्धा अपने कौशल की श्रेष्ठता दिखाने लगे।
21अपने भयंकर अस्त्र उठाकर उन्होंने पुनः एक-दूसरे पर वैसे ही प्रहार किया जैसे भूकम्प के समय पर्वत अपने शिखरों से एक-दूसरे पर प्रहार करते हैं।
22एक-दूसरे की गदा से भारी प्रहार खाकर वे दोनों इन्द्र की पूजा के लिए खड़े किए गए दो ध्वजदण्डों के समान एक साथ गिर पड़े।
23इस पर दोनों सेनाओं के वीर योद्धा हाहाकार कर उठे। मर्मस्थल पर आहत वे दोनों अत्यन्त व्याकुल हो गए थे।
24तब बलवान् कृपाचार्य ने मद्रराज शल्य को अपने रथ पर चढ़ाकर शीघ्र ही उन्हें रणभूमि से हटा लिया।
25किन्तु भीमसेन पलक झपकते ही उठ खड़े हुए और मदमत्त के समान डगमगाते हुए भी गदा उठाकर मद्रराज को ललकारने लगे।
26तब नाना प्रकार के अस्त्र-शस्त्र धारण किए आपके योद्धाओं ने भाँति-भाँति के वाद्य बजवाते हुए पाण्डवों से युद्ध किया।
27हे राजन्, भुजाएँ उठाकर, अस्त्र लेकर और महान् कोलाहल करते हुए दुर्योधन के नेतृत्व में आपके योद्धा पाण्डवों की सेना पर टूट पड़े।
28कौरवों को आते देखकर पाण्डुपुत्र सिंहनाद करते हुए दुर्योधन के नेतृत्व वाले उन योद्धाओं पर टूट पड़े।
29हे भरतश्रेष्ठ, तब आपके पुत्र ने उनमें से चेकितान को लक्ष्य करके उसकी छाती में बरछे से गहरा प्रहार किया।
30आपके पुत्र द्वारा इस प्रकार आहत होकर चेकितान रक्त में नहाया हुआ मूर्च्छित होकर अपने रथ पर गिर पड़ा।
31चेकितान को मारा गया देखकर पाण्डवों के महारथी (कौरवों पर) निरन्तर बाणों की वर्षा करने लगे।
32हे राजन्, वस्तुतः विजय की इच्छा से भरे पाण्डव आपके सैनिकों के बीच चारों ओर विचरण करने लगे।
33कृपाचार्य, कृतवर्मा और बलवान् सुबलपुत्र (शकुनि) ने मद्रराज को आगे करके राजा युधिष्ठिर से युद्ध किया।
34हे राजन्, दुर्योधन ने भरद्वाजपुत्र (द्रोण) के वधकर्ता वीर और बलवान् धृष्टद्युम्न से युद्ध किया।
35हे राजन्, आपके पुत्र द्वारा भेजे गए और द्रोणपुत्र के नेतृत्व वाले तीन सहस्र रथों ने विजय (अर्जुन) से युद्ध किया।
36हे राजन्, वे सब योद्धा अपने प्राणों की आहुति देकर भी विजय पाने पर उतारू थे। हे राजन्, वस्तुतः आपके योद्धा पाण्डव सेना के मध्य वैसे ही घुस गए जैसे हंस विशाल सरोवर में।
37तब कुरुओं और पाण्डवों के बीच एक घोर भिड़न्त हुई, जिसमें योद्धा एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से भरे थे और प्रहार करने तथा प्रहार सहने में महान् आनन्द पा रहे थे।
38हे राजन्, जिसमें महान् वीर मारे गए, उस युद्ध के चलते वायु ने एक भयंकर धूल उड़ा दी।
39उस युद्ध में जो नाम पुकारे गए — पाण्डव योद्धाओं के जो नाम हमने सुने और कौरव योद्धाओं के जो नाम पाण्डवों ने पुकारे — केवल उन्हीं से हम जान पाए कि कौन-कौन वीर निर्भय होकर परस्पर युद्ध कर रहे हैं।
40किन्तु, हे नरश्रेष्ठ, बहते हुए रक्त ने शीघ्र ही वह धूल बैठा दी और समस्त दिशाएँ पुनः स्वच्छ हो गईं।
41वस्तुतः उस भयंकर और घोर युद्ध में न आपके योद्धाओं में से और न शत्रु के योद्धाओं में से कोई भागा।
42ब्रह्मलोक जाने के इच्छुक और धर्मयुद्ध द्वारा विजय की कामना करते हुए वे योद्धा स्वर्ग की आशा से भरकर अपना पराक्रम दिखाते रहे।
43अपने स्वामियों से पाए हुए भरण-पोषण का ऋण चुकाने के लिए अथवा अपने मित्रों और सहयोगियों का प्रयोजन सिद्ध करने पर उतारू होकर, स्वर्ग जाने के इच्छुक वे योद्धा परस्पर युद्ध करते रहे।
44नाना प्रकार के अस्त्र छोड़ते हुए महारथी एक-दूसरे पर गरजते और प्रहार करते रहे।
45"मारो, पकड़ो, प्रहार करो, काट डालो" — ये ही वचन उस युद्ध में आपके लोगों और शत्रु के लोगों द्वारा कहे जाते सुनाई देते थे।
46हे राजन्, तब शल्य ने महारथी राजा युधिष्ठिर का वध करने की इच्छा से उन पर अनेक तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।
47किन्तु, हे राजन्, शरीर के मर्मस्थलों के ज्ञाता पृथापुत्र ने मद्रराज के मर्मस्थलों का लक्ष्य साधकर उन पर चौदह हस्तप्रमाण बाणों से प्रहार किया।
48अपने बाणों से पाण्डुपुत्र को रोकते हुए यशस्वी शल्य ने क्रोध से भरकर और अपने प्रतिद्वन्द्वी का वध करने की इच्छा से उस युद्ध में उन पर असंख्य कंकपत्र वाले बाणों से प्रहार किया।
49हे राजन्, फिर उन्होंने समस्त सेनाओं के सम्मुख ही युधिष्ठिर पर एक सीधे बाण से प्रहार किया।
50महान् कीर्ति वाले और क्रोध से भरे राजा युधिष्ठिर ने अनेक तीक्ष्ण कंकपत्र और मयूरपत्र वाले बाणों से मद्रराज को घायल किया।
51तब उन महारथी ने चन्द्रसेन को सत्तर बाणों से, शल्य के सारथि को नौ बाणों से और द्रुमसेन को चौंसठ बाणों से बींधा।
52हे राजन्, जब उनके रथचक्रों के दोनों रक्षक (इस प्रकार) महान् पाण्डुपुत्र द्वारा मारे गए, तब शल्य ने चेदियों के पच्चीस योद्धाओं का वध किया।
53और उस युद्ध में उन्होंने सात्यकि पर पच्चीस तीक्ष्ण बाणों से, भीमसेन पर सात बाणों से तथा माद्री के दोनों पुत्रों पर सौ बाणों से प्रहार किया।
54जब शल्य उस युद्ध में इस प्रकार लड़ रहे थे, तब राजाओं में श्रेष्ठ पृथापुत्र ने उन पर अनेक ऐसे बाण छोड़े जो तीव्र विष वाले सर्पों के समान थे।
55तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने एक चौड़े फल वाले बाण से अपने सम्मुख खड़े अपने प्रतिद्वन्द्वी की ध्वजा उसके रथ से काट डाली।
56उस महासंग्राम में पाण्डुपुत्र द्वारा इस प्रकार काटी गई शल्य की ध्वजा को हमने पर्वतशिखर के समान गिरते देखा।
57अपनी ध्वजा को गिरा हुआ और पाण्डुपुत्र को अपने सम्मुख खड़ा देखकर क्रोध से भरे मद्रराज ने अनेक बाण छोड़े।
58क्षत्रियों में श्रेष्ठ उन महातेजस्वी शल्य ने उस युद्ध में क्षत्रियों पर बाणों की सघन वर्षा वैसे ही की जैसे इन्द्र मूसलाधार जल बरसाते हैं।
59सात्यकि, भीमसेन तथा पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्रों में से प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से बींधकर उन्होंने युधिष्ठिर पर घोर आक्रमण किया।
60हे राजन्, तब हमने पाण्डुपुत्र के वक्षःस्थल के सम्मुख उमड़े हुए मेघसमूह के समान बाणों का एक जाल फैला हुआ देखा।
61क्रोध से भरे महारथी शल्य ने उस युद्ध में युधिष्ठिर को सीधे बाणों से ढँक दिया।
62इस पर उन बाणों से पीड़ित राजा युधिष्ठिर ने अपने को पराक्रम से वंचित अनुभव किया, जैसे वृत्रहन्ता (इन्द्र) के सम्मुख असुर जम्भ हो गया था।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, आफ्ना सारथि ढलेको देखेर शल्यले तुरुन्तै पूर्णतः फलामको बनेको आफ्नो गदा उठाए र पर्वतजस्तै अटल उभिए।
2तर भीम आफ्नो विशाल गदा लिएर ती शल्यतिर वेगले जाइलागे, जो प्रज्वलित युगान्ताग्निजस्तै, अथवा पाश धारण गरेका संहारकजस्तै, अथवा आफ्नो शिखरसहित कैलास पर्वतजस्तै, अथवा वज्र धारण गरेका वासवजस्तै, अथवा वज्र धारण गरेका महादेवजस्तै, अथवा त्रिशूल धारण गरेका महादेवजस्तै, अथवा वनमा मतवाला हात्तीजस्तै शोभित भइरहेका थिए।
3त्यस बेला हजारौँ शङ्ख र तुरहीको ध्वनि तथा वीरहरूको हर्ष बढाउने उच्च सिंहनाद गुन्जिए।
4दुवै सेनाका योद्धाहरू चारैतिरबाट ती दुवै वीरश्रेष्ठलाई हेर्दै "साधु! साधु!" भन्दै दुवैको प्रशंसा गर्न थाले।
5"मद्रराज अथवा यदुहरूलाई आनन्दित पार्ने राम (बलराम)बाहेक अरू कोही छैन जसले युद्धमा भीमको वेगको सामु टिक्ने साहस गर्न सकोस्।
6त्यसै गरी भीमबाहेक अरू कुनै योद्धा छैन जसले युद्धमा यशस्वी मद्रराजको गदाको वेग सहने साहस गर्न सकोस्।"
7ती दुवै योद्धा, वृकोदर र मद्रराज, गोरुजस्तै गर्जँदै बारम्बार हावामा उफ्रँदै र मण्डलाकार घुम्दै रहे।
8ती दुवै नरश्रेष्ठको त्यस भिडन्तमा न तिनीहरूको गतिमा र न तिनीहरूको गदा समात्ने तरिकामा नै कुनै भिन्नता देखिन्थ्यो।
9अग्निको चादरजस्तै देखिने चम्किलो स्वर्णवस्त्रले मोडिएको शल्यको गदाले हेर्नेहरूलाई भयभीत पारिदिन्थ्यो।
10महाबली भीमको गदा, जब उनी मण्डलाकार घुम्दथे, मेघहरूको बीचमा बिजुलीजस्तै देखिन्थ्यो।
11हे राजन्, मद्रराजको गदाले आहत हुँदा भीमको गदाबाट अग्निका फिलिङ्गा त्यस आकाशमा छुटे जो मानौँ बलिरहेकै थियो।
12त्यसै गरी भीमको गदाले आहत हुँदा शल्यको गदाबाट बलिरहेका अङ्गारको वर्षा भयो।
13आफ्ना दाँतले एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने दुई विशाल हात्तीजस्तै अथवा आफ्ना सिङले एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने दुई विशाल गोरुजस्तै ती दुवै वीर आफ्ना गदाले एकअर्कामाथि त्यसै गरी प्रहार गर्न थाले जसरी फलामका मुसलले प्रहार गर्ने दुई वीर।
14एकअर्काको गदाले आहत भई तिनीहरू चाँडै नै रगतमा नुहाए र फुलेका दुई किंशुक रूखजस्तै झन् सुन्दर देखिन थाले।
15मद्रराजद्वारा बायाँ र दायाँ दुवैतिरबाट आहत हुँदा पनि महाबाहु भीमसेन पर्वतजस्तै अटल उभिइरहे।
16त्यसै गरी, हे राजन्, भीमको गदाले बारम्बार आहत हुँदा पनि शल्य त्यसै गरी अविचल रहे जसरी हात्तीका दाँतको प्रहारले पर्वत।
17ती दुवै नरश्रेष्ठका गदाका प्रहारबाट उत्पन्न शब्द चारैतिर वज्रगर्जनजस्तै सुनिन्थ्यो।
18क्षणभर रोकिएर ती दुवै तेजस्वी योद्धा पुनः गदा उठाएर एकअर्कासँग भिडे।
19ती दुवै अलौकिक बल भएका योद्धाबीच पुनः भिडन्त भयो; प्रत्येकले आठ पाइला अघि बढेर आफ्नो फलामको मुसल उठाएर अर्कोमाथि प्रहार गरिरह्यो।
20तब एकअर्कासम्म पुग्ने इच्छाले तिनीहरू पुनः मण्डलाकार घुम्न थाले। दुवै निपुण योद्धाले आफ्नो कौशलको श्रेष्ठता देखाउन थाले।
21आफ्ना भयंकर अस्त्र उठाएर तिनीहरूले पुनः एकअर्कामाथि त्यसै गरी प्रहार गरे जसरी भूकम्पको समयमा पर्वतहरूले आफ्ना शिखरले एकअर्कामाथि प्रहार गर्दछन्।
22एकअर्काको गदाले भारी प्रहार खाएर ती दुवै इन्द्रको पूजाका लागि गाडिएका दुई ध्वजदण्डजस्तै एकैसाथ लडे।
23यसमा दुवै सेनाका वीर योद्धाहरू हाहाकार गरे। मर्मस्थलमा आहत ती दुवै अत्यन्त व्याकुल भइसकेका थिए।
24तब बलवान् कृपाचार्यले मद्रराज शल्यलाई आफ्नो रथमा चढाएर तुरुन्तै उनलाई रणभूमिबाट हटाए।
25तर भीमसेन आँखा झिम्काउँदै उठे र मतवालाजस्तै डग्मगाउँदै पनि गदा उठाएर मद्रराजलाई ललकार्न थाले।
26तब नाना प्रकारका अस्त्रशस्त्र धारण गरेका तपाईंका योद्धाहरूले भाँतिभाँतिका बाजा बजाउँदै पाण्डवहरूसँग युद्ध गरे।
27हे राजन्, पाखुरा उठाएर, अस्त्र लिएर र महान् कोलाहल गर्दै दुर्योधनको नेतृत्वमा तपाईंका योद्धाहरू पाण्डवहरूको सेनामाथि जाइलागे।
28कौरवहरूलाई आइरहेको देखेर पाण्डुपुत्रहरू सिंहनाद गर्दै दुर्योधनको नेतृत्वका ती योद्धाहरूमाथि जाइलागे।
29हे भरतश्रेष्ठ, तब तपाईंका पुत्रले तिनीहरूमध्ये चेकितानलाई लक्ष्य गरेर उसको छातीमा बर्छीले गहिरो प्रहार गर्यो।
30तपाईंका पुत्रद्वारा यसरी आहत भई चेकितान रगतमा नुहाएर मूर्छित हुँदै आफ्नो रथमा लड्यो।
31चेकितान मारिएको देखेर पाण्डवहरूका महारथीहरू (कौरवहरूमाथि) निरन्तर बाणको वर्षा गर्न थाले।
32हे राजन्, वास्तवमा विजयको इच्छाले भरिएका पाण्डवहरू तपाईंका सैनिकहरूको बीचमा चारैतिर विचरण गर्न थाले।
33कृपाचार्य, कृतवर्मा र बलवान् सुबलपुत्र (शकुनि)ले मद्रराजलाई अगाडि राखेर राजा युधिष्ठिरसँग युद्ध गरे।
34हे राजन्, दुर्योधनले भरद्वाजपुत्र (द्रोण)का वधकर्ता वीर र बलवान् धृष्टद्युम्नसँग युद्ध गर्यो।
35हे राजन्, तपाईंका पुत्रद्वारा पठाइएका र द्रोणपुत्रको नेतृत्वका तीन हजार रथले विजय (अर्जुन)सँग युद्ध गरे।
36हे राजन्, ती सबै योद्धा आफ्ना प्राणको आहुति दिएर भए पनि विजय पाउन उद्यत थिए। हे राजन्, वास्तवमा तपाईंका योद्धाहरू पाण्डव सेनाको माझमा त्यसै गरी पसे जसरी हाँसहरू विशाल तलाउमा।
37तब कुरु र पाण्डवहरूबीच एक घोर भिडन्त भयो, जसमा योद्धाहरू एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले भरिएका थिए र प्रहार गर्न तथा प्रहार सहनमा महान् आनन्द पाइरहेका थिए।
38हे राजन्, जसमा महान् वीरहरू मारिए, त्यस युद्ध चल्दै गर्दा वायुले एउटा भयंकर धूलो उडाइदियो।
39त्यस युद्धमा जुन नाम पुकारिए — पाण्डव योद्धाहरूका जुन नाम हामीले सुन्यौँ र कौरव योद्धाहरूका जुन नाम पाण्डवहरूले पुकारे — तिनैबाट मात्र हामीले थाहा पायौँ कि कुन-कुन वीरहरू निर्भय भई परस्पर युद्ध गरिरहेका छन्।
40तर, हे नरश्रेष्ठ, बगिरहेको रगतले चाँडै नै त्यो धूलो बसाइदियो र सम्पूर्ण दिशाहरू पुनः स्वच्छ भए।
41वास्तवमा त्यस भयंकर र घोर युद्धमा न तपाईंका योद्धाहरूमध्ये र न शत्रुका योद्धाहरूमध्ये कोही भाग्यो।
42ब्रह्मलोक जान चाहने र धर्मयुद्धद्वारा विजयको कामना गर्दै ती योद्धाहरू स्वर्गको आशाले भरिएर आफ्नो पराक्रम देखाइरहे।
43आफ्ना स्वामीहरूबाट पाएको भरणपोषणको ऋण चुकाउन अथवा आफ्ना मित्र र सहयोगीहरूको प्रयोजन सिद्ध गर्न उद्यत भई, स्वर्ग जान चाहने ती योद्धाहरू परस्पर युद्ध गरिरहे।
44नाना प्रकारका अस्त्र छोड्दै महारथीहरू एकअर्कामाथि गर्जँदै र प्रहार गर्दै रहे।
45"मार, समात, प्रहार गर, काटिदेऊ" — यिनै वचन त्यस युद्धमा तपाईंका मानिसहरू र शत्रुका मानिसहरूद्वारा भनिएका सुनिन्थे।
46हे राजन्, तब शल्यले महारथी राजा युधिष्ठिरको वध गर्ने इच्छाले उनीमाथि अनेक तीक्ष्ण बाणले प्रहार गरे।
47तर, हे राजन्, शरीरका मर्मस्थलका ज्ञाता पृथापुत्रले मद्रराजका मर्मस्थलको लक्ष्य साधेर उनीमाथि चौध हस्तप्रमाण बाणले प्रहार गरे।
48आफ्ना बाणले पाण्डुपुत्रलाई रोक्दै यशस्वी शल्यले क्रोधले भरिएर र आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको वध गर्ने इच्छाले त्यस युद्धमा उनीमाथि असङ्ख्य कङ्कपत्र भएका बाणले प्रहार गरे।
49हे राजन्, अनि उनले सम्पूर्ण सेनाहरूकै सामु युधिष्ठिरमाथि एउटा सीधा बाणले प्रहार गरे।
50महान् कीर्ति भएका र क्रोधले भरिएका राजा युधिष्ठिरले अनेक तीक्ष्ण कङ्कपत्र र मयूरपत्र भएका बाणले मद्रराजलाई घाइते पारे।
51तब ती महारथीले चन्द्रसेनलाई सत्तरी बाणले, शल्यका सारथिलाई नौ बाणले र द्रुमसेनलाई चौंसठ्ठी बाणले बिँधे।
52हे राजन्, जब तिनका रथचक्रका दुवै रक्षक (यसरी) महान् पाण्डुपुत्रद्वारा मारिए, तब शल्यले चेदिहरूका पच्चीस योद्धाको वध गरे।
53र त्यस युद्धमा उनले सात्यकिमाथि पच्चीस तीक्ष्ण बाणले, भीमसेनमाथि सात बाणले तथा माद्रीका दुवै पुत्रमाथि सय बाणले प्रहार गरे।
54जब शल्य त्यस युद्धमा यसरी लडिरहेका थिए, तब राजाहरूमा श्रेष्ठ पृथापुत्रले उनीमाथि अनेक यस्ता बाण हाने जो तीव्र विष भएका सर्पजस्तै थिए।
55तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले एउटा चौडा फल भएको बाणले आफ्नो सामु उभिएका आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको ध्वजा उसको रथबाट काटिदिए।
56त्यस महासंग्राममा पाण्डुपुत्रद्वारा यसरी काटिएको शल्यको ध्वजालाई हामीले पर्वतशिखरजस्तै खसेको देख्यौँ।
57आफ्नो ध्वजा ढलेको र पाण्डुपुत्रलाई आफ्नो सामु उभिएको देखेर क्रोधले भरिएका मद्रराजले अनेक बाण हाने।
58क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ ती महातेजस्वी शल्यले त्यस युद्धमा क्षत्रियहरूमाथि बाणको सघन वर्षा त्यसै गरी गरे जसरी इन्द्रले मुसलधारे पानी बर्साउँछन्।
59सात्यकि, भीमसेन तथा पाण्डुबाट उत्पन्न माद्रीका दुवै पुत्रमध्ये प्रत्येकलाई पाँच-पाँच बाणले बिँधेर उनले युधिष्ठिरमाथि घोर आक्रमण गरे।
60हे राजन्, तब हामीले पाण्डुपुत्रको छातीको सामु उर्लिएको मेघसमूहजस्तै बाणको एउटा जाल फिँजिएको देख्यौँ।
61क्रोधले भरिएका महारथी शल्यले त्यस युद्धमा युधिष्ठिरलाई सीधा बाणले ढाकिदिए।
62यसमा ती बाणले पीडित राजा युधिष्ठिरले आफूलाई पराक्रमबाट वञ्चित अनुभव गरे, जसरी वृत्रहन्ता (इन्द्र)का सामु असुर जम्भ भएको थियो।