Shalya Parva — Kripa asks Duryodhana to make peace
Volume VI — Karna, Shalya, Sauptika & Stri Parva · Chapter 100
Sanskrit
1संजय उवाच पतितान् रथनीडांश्च रथांश्चापि महात्मनाम्। रणे च निहतान् नागान् दृष्ट्वा पत्तींश्च मारिष॥ आयोधनं चातिघोरं रुद्रस्याक्रीड संनिभम्। अप्रख्याति गतानां तु राज्ञां शतसहस्रशः॥ विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि। भृशोद्विग्नेषु सैन्येषु दुःखं पार्थस्य विक्रमम्॥ ध्यायमानेषु सैन्येषु दुःखं प्राप्तेषु भारत! बलानां मथ्यमानानां श्रुत्वा निनदमुत्तमम्॥ अभिज्ञानं नरेन्द्राणां विक्षतं प्रेक्ष्य संयुगे। कृपाविष्टः कृपो राजन् वयः शीलसमन्वितः॥ अब्रवीत् तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्। दुर्योधनं मन्युवशाद् वाक्यं वाक्यविशारदः॥ दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव। श्रुत्वा कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ॥
2न युद्धधर्माच्छेयान् वै पन्था राजेन्द्र विद्यते। यं समाश्रित्य युद्ध्यन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ॥
3पुत्रो भ्राता पिता चैव स्वस्रीयो मातुलस्तथा। सम्बन्धिबान्धवाश्चैव योद्ध्या वै क्षत्रजीविना॥
4वधे चैव परो धर्मस्तथाधर्मः पलायने। ते स्म घोरां समापन्ना जीविका जीवितार्थिनः॥
5तदत्र प्रतिवक्ष्यामि किंचिदेव हितं वचः। हते भीष्मे च द्रोणे च कर्णे चैव महारथे॥ जयद्रथे च निहते तव भ्रातृषु चनाघ! लक्ष्मणे तव पुत्रे च किं शेषं पर्युपासते॥
6येषु भारं समासाद्य राज्ये मतिमकुर्महि। ते संत्यज्य तनूर्याताः शूरा ब्रह्मविदां गतिम्॥
7वयं त्विह विना भूता गुणवद्भिर्महारथैः। कृपणं वर्तयिष्याम पातयिता नृपान् बहून्।१४।।
8सर्वैरथ च जीवद्भिभित्सुरापराजितः। कृष्णनेत्रो महाबाहुर्देवैरपि दुरासदः॥
9इन्द्रकार्मुकतुल्याभमिन्द्रकेतुमिवोच्छ्रितम्। निरं केतुमासाद्य संचचाल महाचमूः॥
10सिंहनादाच भीमस्य पाञ्चजन्यस्वेनन च। गाण्डीवस्य च निर्घोषात् सम्मुह्यन्ते मनांसि नः॥
11चरन्तीव महाविद्युन्मुष्णन्ती नयनप्रभाम्। अलातमिव चाविद्धं गाण्डीवं समदृश्यत॥
12जाम्बूनदविचित्रं च धूयमानं महद् धनुम्। दृश्यते दिक्षु सर्वासु विद्युदभ्रघनेष्विव॥
13श्वेताश्च वेगसम्पन्ना शशिकाशसमप्रभाः। पिबन्त इव चाकाशं रथे युक्तान्तु वाजिनः॥
14उह्यमानांश्च कृष्णेन वायुनेव बलाहकाः। जाम्बूनदविचित्राङ्गा वहन्ते चार्जुनं रणे॥
15तावकं तद् बलं राजनर्जुनोऽस्त्रविशारदः। गहनं शिशिरापाये ददाहाग्निरिवोल्बणः॥
16गाहमानमनीकानि महेन्द्रसदृशप्रभम्। धनंजयमपश्याम चतुर्दष्ट्रमिव द्विपम्॥
17विक्षोभयन्तं सेनां ते त्रासयन्तं च पार्थिवान्। धनंजयमपश्याम नलिनीमिव कुञ्जरम्॥
18त्रासयन्तं तथा योधान् धनुघोषेण पाण्डवम्। भूय एनमपश्याम सिंह मृगगणानिव॥
19सर्वलोकमहेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्। आमुक्तकवचौ कृष्णौ लोकमध्ये विचेरतुः॥
20अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत। संग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि॥ ते
21वायुनेव विधूतानि तव सैन्यानि सर्वतः। शरदम्भोदजालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः॥
22तां नावमिव पर्यस्ता वातधूतां महार्णवे। तव सेनां महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत्॥
23क्व नु ते सूतपुत्रोऽभूत् क्व न द्रोण: सहानुगः। अहं क्व च क्व चात्मा ते हादिक्यश्च तथा क्व नु॥
24दुःशासनश्च भ्राता भ्रातृभिः सहितः क्व नु। बाणगोचरसम्प्राप्तं प्रेक्ष्य चैव जयद्रथम्॥ सम्बन्धिनस्ते भ्रातूंश्च सहायान् मातुलांस्तथा। सर्वान् विक्रम्य मिषतो लोकमाक्रस्य मूर्धनि।॥ जयद्रथो हतो राजन्किं नु शेषमुपास्महे। को हीह स पुमानस्ति यो विजेष्यति पाण्डवम्॥
25तस्य चास्त्राणि दिव्यानि विविधानि महात्मनः। गाण्डीवस्य न निर्घोषो धैर्याणि हरते हि नः॥
26नष्टचन्द्रा यथा रात्रि: सेनेयं हतनायका। नागभग्नद्रुमा शुष्का नदीवाकुलतां गता॥
27ध्वजिन्यां हतनेत्रायां यथेष्टं श्वेतवाहनः। चरिष्यति महाबाहुः कक्षेष्वग्निरिव ज्वलन्॥
28सात्यकेश्चैव यो वेगो भीमसेनस्य चोभयोः। दारयेच गिरीन् सर्वाशोषयेचैव सागरान्॥
29उवाच वाक्यं यद् भीमः सभामध्ये विशाम्पते। कृतं तत् सफलं तेन भूयश्चैव करिष्यति॥
30प्रमुखस्थे तदा कर्णे बलं पाण्डवरक्षितम्। दुरासदं तदा गुप्तं व्यूढं गाण्डीवधन्वना॥
31युष्माभिस्तानि चीर्णानि यान्यसाधूनि साधुषु। अकारणकृतान्येव तेषां वः फलमागतम्॥
32आत्मनोऽर्थे त्वया लोको यत्नतः सर्व आहृतः। स ते संशायितस्तात आत्मा वै भरतर्षभ॥
33रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम्। भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम्॥
34हीयमानेन वै सन्धिः पर्येष्टव्यः समेन वा। विग्रहो वर्धमानेन मतिरेषा बृहस्पतेः॥
35ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीना स्म बलशक्तितः। तदत्र पाण्डवैः सार्धं सन्धिं मन्ये क्षमं प्रभो॥
36न जानीते हि यः श्रेयः श्रेयसश्चावमन्यते। स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान च श्रेयोऽनुविन्दते॥
37प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लभेमहि। श्रेयः स्यान्न तु मौढ्येन राजन् गन्तुः पराभवम्॥
38वैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिरः। विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन त॥
39यद् ब्रूयाद्धि हृषीकेशो राजानमपराजितम्। अर्जुनं भीमसेनं च सर्वे कुर्यरसंशयम्॥
40नातिक्रमिष्यते कृष्णो वचनं कौरवस्य तु। धृतराष्ट्रस्य मन्येऽहं नापि कृष्णस्य पाण्डवः॥
41एतत् क्षेममहं मन्ये न च पार्थेश्च विग्रहम्। न त्वां ब्रवीमि कार्पण्यान प्राणपरिरक्षणात्॥ पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत्परासुः स्मरिष्यसि। इति वृद्धो विलप्यैतत् कृपः शारद्वतो वचः। दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य शुशोच च मुमोह च॥
English
1Sanjaya said Beholding the boxes of cars as also the cars of great warriors and the elephants and footsoldiers, O king, killed in battle-seeing the field of battle appear dreadful like the sporting ground of Rudra-seeing the ignominious death obtained by hundreds and thousands of kings-seeing also the prowess of Partha after the retreat of your son with a sorrowful heart and when your troops, filled with anxiety and fallen into great distress, O Bharata, were deliberating about their next course, hearing also the loud lamentations of the Kaurava warriors that were being smitten and marking the displaced and disordered tokens of great kings, the energetic, old, eloquent and compassionate Kuru leader Kripa, approached king Duryodhana and angrily said to him:-"O Duryodhana, listen, O Bharata, to these words. Having them, O monarch, act according to them, O sinless one, if you like.
2There is no path, O monarch, that is better than the duty of battle, Taking recourse to that path, Kshatriyas, O best of Kshatriyas, fight.
3He who follows Kshatriya practices, fights with son, father, brother, sister son and maternal uncle and relatives and kinsmen.
4If he is killed in battle, there is great merit in it. Similarly, there is great sin if he flies from the field. It is for this that the life of a Kshatriya is exceedingly hard.
5I will say a few wholesome words to you about this. After the fall of Bhishma and Drona and the mighty car-warrior Karna, after the slaughter of Jayadratlia and your brothers, O sinless one and your son Lakshmana, what is there now for us to do?
6They, upon whom we had laid all burdens and been enjoying the kingdoin, have all repaired to regions of blessedness attainable by persons conversant with the knowledge of Brahma, casting off their bodies.
7As regards ourselves, deprived of those great car-warriors of numerous accomplishments, we shall have to pass our time in sorrow, having caused many kings to die.
8When all those heroes were alive even then Vibhatsu could not be defeated. Having Krishna, for his cyes, that mighty armed hero is incapable of being defeated by the very gods!
9The vast Kaurava army, approaching his monkey-emblem standard that is high as Indra's pole set up in the spring and that is cffulgent as Indra's bow, has always shaken in fear.
10At the leonine shouts of Bhimasena and the blare of Panchajanya and the twang of Gandiva, our hearts will be paralyzed.
11Moving like flashes of lighting and closing our eyes Arjuna's Gandiva is seen to resemble a circle of fire.
12Adorned with pure gold, that bow, as it is shaken, looks like lightning moving about on all directions.
13Quick-coursing and white horses endued with the splendour of the Moon or the Kusha grass, that run as if devouring the skies, are yoked to his car.
14Urged on by Krishna, like masses of clouds driven by the wind and decked with golden trappings, they hear Arjuna to battle.
15That foremost of warriors, Arjuna, burnt that great force of yours like a rising fire consuming dry grass in the forest in the winter.
16Possessed of the splendour of Indra himself, while penetrating into our army we have seen Dhananjaya look like an elephant with four tusks.
17While agitating your army and terrorizing the kings we have seen Dhananjaya resemble an elephant agitating a lake full of lotuses.
18While terrifying all the warriors with the twang of his bow, we have again seen the son of Pandu resemble a lion striking terror to sinaller aniinals.
19Those two foremost of bowinen in all the worlds, viz., the two Krishnas clad in mail, are looking highly beautiful.
20Today is the seventeenth day of this dreadful battle, O Bharata, of those that are being killed in the midst of this fight.
21The diverse detachments of your army are routed and dispersed like autumnal clouds scattered by the wind.
22Savyasachin, O monarch, made your army tremble and reel like a boat exposed to danger by a storm on the bosom of the ocean.
23Where was the Suta's son, where was, I, where were you, where was Hridika's son, where your brother Dussasana accompanied by his brothers, when Jayadratha was slain?
24Upon holding Jayadratha and finding him within the range of his arrows, Arjuna, displaying his prowess upon all your kinsmen and brothers and allies and maternal uncles and placing his feet upon their heads, killed king Jayadratha before us all. What then is there for us to do now? Who is there among your troops now that would defeat the son of Pandu?
25Thai high-souled warrior is a master of many sorts of celestial weapons. The twang, of Gandiva, deprives us of our energies.
26This army of yours that is now without a leader is like a night without the Moon or like a river that is dried up with all the trees on its banks broken by elephants.
27The mighty-armed Arjuna of white horses will, at his pleasure, move about amidst your army having no commander, like a blazing fire amid a heap of grass.
28The vigour of those two, viz., Satyaki and Bhimasena, would rend all the mountains or dry up all the oceans!
29The words that Bhima spoke in the midst of the assembly have all been nearly fulfilled by him, O monarch. That which remains unaccomplished will again be accomplished by him.
30While Karna was fighting with the unconquerable ariny of the Pandavas, it was vigorously protected by the wilder of Gandiva.
31You have done many misdeeds without any cause, by the righteous Pandavas. The fruits of those acts have now come.
32For Accomplishing your own object you had, with great care, mustered together a large force. That huge force as also yourself, O best of Bharatas, have fallen into great danger.
33Preserve your own self now, for self in the stay of everything. If the support is broken, O sire, everything attached thereto is scattered on every side.
34He that is being weakened should seek peace by conciliation. He that is prosperous should make war. This is the policy taught by Brihaspati.
35We are now inferior to the sons of Pandu as regards the strength of our army. Therefore, O lord, I think peace with the Pandavas is conducive to our good.
36He that does not know what is for his good or knowing disregards what is for his good, is soon deprived of his kingdom and never obtains any good.
37If by submission to king Yudhishthira we may still have the kingdom even that would be for our good and not O king, to suffer through folly defeat at the hand of the Pandavas.
38Yudhishthira is merciful. At the request of Vichitravirya's son and of Govinda, he will allow you to be the king.
39Whatever Hrishikesha will say to the victorious king Yudhishthira and Arjuna and Bhimasena, all of them will, forsooth, obey.
40Krishna will not, I think, be able to disobey the words of Dhritarashtra of Kuru's race, nor will the son of Pandu be able to disregard those of Krishna.
41The end of hostilities with the sons of Pritha is what I consider to be for your good, I do not say this to you from any mean motives nor for saving my life. I say, king, that which I think beneficial. You will recollect these words when no the verge of death if you neglect them now. Old Kripa, the son of Sharadvata, weepingly said these words. Breathing hard breaths, he was beside himself with sorrow.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, रथों के पिटारों को तथा महारथियों के रथों को, हाथियों और पैदल सैनिकों को युद्ध में मारा गया देखकर — रणभूमि को रुद्र की क्रीड़ास्थली के समान भयंकर देखकर — सहस्रों राजाओं को प्राप्त हुई अपमानजनक मृत्यु देखकर — तथा आपके पुत्र के शोकाकुल हृदय से लौट जाने के पश्चात् पार्थ का पराक्रम देखकर, और जब आपकी सेना चिन्ता से भरी तथा महान् संकट में पड़ी हुई, हे भरत, अपने अगले कर्तव्य पर विचार कर रही थी, तथा मारे जाते हुए कौरव योद्धाओं का उच्च विलाप सुनकर और महान् राजाओं के चिह्नों को उखड़ा हुआ तथा अस्तव्यस्त देखकर, तेजस्वी, वृद्ध, वाक्पटु और करुणाशील कुरुनेता कृपाचार्य राजा दुर्योधन के समीप आए और क्रोधपूर्वक उससे बोले — "हे दुर्योधन, हे भरत, ये वचन सुनो। हे महाराज, हे निष्पाप, इन्हें सुनकर, यदि तुम्हें रुचे, तो इनके अनुसार आचरण करो।
2हे महाराज, युद्ध के धर्म से बढ़कर कोई मार्ग नहीं है। हे क्षत्रियश्रेष्ठ, उसी मार्ग का आश्रय लेकर क्षत्रिय युद्ध करते हैं।
3जो क्षत्रिय धर्म का पालन करता है, वह पुत्र, पिता, भाई, भानजे, मामा तथा सम्बन्धियों और बन्धु-बान्धवों से भी युद्ध करता है।
4यदि वह युद्ध में मारा जाता है, तो उसमें महान् पुण्य है। इसी प्रकार, यदि वह रणभूमि से भाग जाता है, तो महान् पाप है। इसी कारण क्षत्रिय का जीवन अत्यन्त कठोर है।
5इस विषय में मैं तुमसे कुछ हितकर वचन कहूँगा। भीष्म और द्रोण तथा महारथी कर्ण के गिर जाने के पश्चात्, जयद्रथ और तुम्हारे भाइयों के वध के पश्चात्, हे निष्पाप, तथा तुम्हारे पुत्र लक्ष्मण के मारे जाने के पश्चात्, अब हमारे लिए करने को क्या शेष रह गया है?
6जिन पर हमने सारा भार डाल रखा था और जिनके बल पर हम राज्य भोगते आए थे, वे सब अपने शरीर त्यागकर उन कल्याणमय लोकों को चले गए हैं जो ब्रह्मज्ञान के ज्ञाता पुरुषों को प्राप्त होते हैं।
7रही हमारी बात, तो अनेक गुणों से सम्पन्न उन महारथियों से वंचित होकर, अनेक राजाओं की मृत्यु का कारण बनकर, अब हमें शोक में ही अपना समय बिताना पड़ेगा।
8जब वे सब वीर जीवित थे, तब भी विभत्सु को पराजित न किया जा सका। कृष्ण को अपनी आँखों के समान पाकर वह महाबाहु वीर स्वयं देवताओं द्वारा भी अजेय है!
9वसन्त में खड़े किए गए इन्द्रध्वज के समान ऊँची और इन्द्रधनुष के समान देदीप्यमान उसकी वानरचिह्न वाली ध्वजा के निकट पहुँचकर विशाल कौरव सेना सदा भय से काँप उठी है।
10भीमसेन के सिंहनाद से, पाञ्चजन्य की गर्जना से और गाण्डीव की टंकार से हमारे हृदय शून्य हो जाते हैं।
11बिजली की कौंध के समान चलता और हमारी आँखें मूँद देता हुआ अर्जुन का गाण्डीव अग्नि के मण्डल के समान दिखाई देता है।
12शुद्ध स्वर्ण से मंडित वह धनुष, जब हिलाया जाता है, तब चारों दिशाओं में विचरती हुई बिजली के समान प्रतीत होता है।
13चन्द्रमा अथवा कुशा के समान कान्ति वाले, आकाश को मानो निगलते हुए दौड़ने वाले द्रुतगामी श्वेत अश्व उसके रथ में जुते हैं।
14कृष्ण द्वारा हाँके जाते हुए, वायु से प्रेरित मेघसमूहों के समान और स्वर्ण के साज से सजे हुए वे अर्जुन को युद्ध में ले जाते हैं।
15उस योद्धाश्रेष्ठ अर्जुन ने तुम्हारी उस विशाल सेना को वैसे ही जला डाला जैसे शिशिर में वन की सूखी घास को धधकती हुई अग्नि।
16साक्षात् इन्द्र के समान तेज वाले धनञ्जय को हमारी सेना में घुसते समय हमने चार दाँतों वाले हाथी के समान देखा है।
17तुम्हारी सेना को विचलित करते और राजाओं को आतंकित करते समय हमने धनञ्जय को कमलों से भरे सरोवर को मथते हुए हाथी के समान देखा है।
18अपने धनुष की टंकार से समस्त योद्धाओं को भयभीत करते हुए हमने पुनः उस पाण्डुपुत्र को छोटे पशुओं में आतंक फैलाने वाले सिंह के समान देखा है।
19समस्त लोकों में श्रेष्ठ वे दोनों धनुर्धर, अर्थात् कवच धारण किए हुए दोनों कृष्ण, अत्यन्त शोभायमान दिखाई देते हैं।
20हे भरत, इस भयंकर युद्ध का, जिसके मध्य ये सब मारे जा रहे हैं, आज सत्रहवाँ दिन है।
21तुम्हारी सेना की भाँति-भाँति की टुकड़ियाँ वायु से बिखरे हुए शरत्कालीन मेघों के समान छिन्न-भिन्न और तितर-बितर हो गई हैं।
22हे महाराज, सव्यसाची ने तुम्हारी सेना को वैसे ही काँपने और डगमगाने पर विवश कर दिया जैसे समुद्र के वक्षस्थल पर तूफान के संकट में पड़ी हुई नौका।
23जब जयद्रथ मारा गया, तब कहाँ थे सूतपुत्र, कहाँ था मैं, कहाँ थे तुम, कहाँ थे हृदिकपुत्र (कृतवर्मा), और कहाँ था तुम्हारा भाई दुःशासन अपने भाइयों सहित?
24जयद्रथ को रोककर और उसे अपने बाणों की पहुँच में पाकर अर्जुन ने तुम्हारे समस्त बन्धुओं, भाइयों, मित्रों और मामाओं पर अपना पराक्रम दिखाते हुए तथा उनके सिरों पर पैर रखकर हम सबके सम्मुख राजा जयद्रथ का वध कर डाला। तब अब हमारे लिए करने को क्या शेष है? तुम्हारी सेना में अब ऐसा कौन है जो पाण्डुपुत्र को परास्त कर सके?
25वह महात्मा योद्धा अनेक प्रकार के दिव्य अस्त्रों का ज्ञाता है। गाण्डीव की टंकार हमें हमारे तेज से वंचित कर देती है।
26तुम्हारी यह सेना, जो अब सेनापति से रहित है, चन्द्रमा रहित रात्रि के समान अथवा उस सूखी हुई नदी के समान है जिसके तटों के समस्त वृक्ष हाथियों ने तोड़ डाले हों।
27श्वेत अश्वों वाले महाबाहु अर्जुन सेनापति से रहित तुम्हारी सेना के बीच अपनी इच्छानुसार वैसे ही विचरेंगे जैसे घास के ढेर के बीच धधकती हुई अग्नि।
28उन दोनों का, अर्थात् सात्यकि और भीमसेन का बल समस्त पर्वतों को विदीर्ण कर सकता है अथवा समस्त समुद्रों को सुखा सकता है!
29हे महाराज, भीम ने सभा के मध्य जो वचन कहे थे, उन्हें उसने प्रायः पूरा कर दिया है। जो शेष रह गया है, उसे भी वह पूरा कर देगा।
30जब कर्ण पाण्डवों की अजेय सेना से युद्ध कर रहा था, तब गाण्डीवधारी ने उसकी दृढ़तापूर्वक रक्षा की।
31तुमने धर्मात्मा पाण्डवों के प्रति बिना किसी कारण अनेक दुष्कर्म किए हैं। अब उन कर्मों के फल सम्मुख आ गए हैं।
32अपना प्रयोजन सिद्ध करने के लिए तुमने बड़े यत्न से एक विशाल सेना एकत्र की थी। हे भरतश्रेष्ठ, वह विशाल सेना तथा स्वयं तुम भी महान् संकट में जा पड़े हो।
33अब अपने आपकी रक्षा करो, क्योंकि आत्मा ही सबका आधार है। हे तात, यदि आधार ही टूट जाए, तो उससे जुड़ा हुआ सब कुछ चारों ओर बिखर जाता है।
34जो दुर्बल हो रहा हो, उसे सन्धि द्वारा शान्ति खोजनी चाहिए। जो समृद्ध हो, उसे युद्ध करना चाहिए। यही नीति बृहस्पति ने सिखाई है।
35सेनाबल की दृष्टि से हम अब पाण्डुपुत्रों से हीन हैं। इसलिए, हे स्वामी, मेरा मत है कि पाण्डवों से सन्धि ही हमारे लिए कल्याणकारी है।
36जो यह नहीं जानता कि उसका हित किसमें है, अथवा जानकर भी अपने हित की उपेक्षा करता है, वह शीघ्र ही अपने राज्य से वंचित हो जाता है और कभी कोई कल्याण नहीं पाता।
37यदि राजा युधिष्ठिर के सम्मुख झुककर भी हमें राज्य मिल सके, तो वह भी हमारे लिए कल्याणकारी होगा; हे राजन्, मूर्खता के कारण पाण्डवों के हाथों पराजय भोगना कल्याणकारी नहीं है।
38युधिष्ठिर दयालु हैं। विचित्रवीर्य के पुत्र (धृतराष्ट्र) और गोविन्द के अनुरोध पर वे तुम्हें ही राजा बने रहने देंगे।
39विजयी राजा युधिष्ठिर से तथा अर्जुन और भीमसेन से हृषीकेश जो कुछ भी कहेंगे, वे सब निश्चय ही उसका पालन करेंगे।
40मेरा विचार है कि कृष्ण कुरुकुल के धृतराष्ट्र के वचनों का उल्लंघन न कर सकेंगे, और न ही पाण्डुपुत्र कृष्ण के वचनों की उपेक्षा कर सकेंगे।
41पृथा के पुत्रों के साथ शत्रुता का अन्त ही, मेरे मत में, तुम्हारे लिए हितकर है। मैं तुमसे यह किसी क्षुद्र स्वार्थ से नहीं कह रहा, न अपने प्राण बचाने के लिए। हे राजन्, मैं वही कह रहा हूँ जो मुझे हितकर लगता है। यदि तुम अभी इनकी उपेक्षा करोगे, तो मृत्यु के मुख में पहुँचकर इन वचनों का स्मरण करोगे।" — शरद्वान् के पुत्र वृद्ध कृपाचार्य ने रोते हुए ये वचन कहे। लम्बी साँसें भरते हुए वे शोक से अपने आपे में न रहे।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, रथका पेटारा तथा महारथीहरूका रथ, हात्ती र पैदल सैनिकहरू युद्धमा मारिएका देखेर — रणभूमि रुद्रको क्रीडास्थलजस्तै भयंकर देखेर — हजारौँ राजाहरूले पाएको अपमानजनक मृत्यु देखेर — तथा तपाईंका पुत्र शोकाकुल हृदयले फर्केपछि पार्थको पराक्रम देखेर, र जब तपाईंको सेना चिन्ताले भरिएको तथा महान् सङ्कटमा परेको अवस्थामा, हे भरत, आफ्नो अर्को कर्तव्यबारे विचार गरिरहेको थियो, तथा मारिँदै गरेका कौरव योद्धाहरूको उच्च विलाप सुनेर र महान् राजाहरूका चिह्न उखेलिएका तथा अस्तव्यस्त देखेर, तेजस्वी, वृद्ध, वाक्पटु र करुणाशील कुरुनेता कृपाचार्य राजा दुर्योधनको नजिक आए र क्रोधपूर्वक उसलाई भने — "हे दुर्योधन, हे भरत, यी वचन सुन। हे महाराज, हे निष्पाप, यी सुनेर, यदि तिमीलाई मन पर्छ भने, यिनकै अनुसार आचरण गर।
2हे महाराज, युद्धको धर्मभन्दा ठूलो कुनै मार्ग छैन। हे क्षत्रियश्रेष्ठ, त्यसै मार्गको आश्रय लिएर क्षत्रियहरू युद्ध गर्दछन्।
3जसले क्षत्रिय धर्मको पालन गर्दछ, त्यसले पुत्र, पिता, दाजुभाइ, भान्जा, मामा तथा नातेदार र बन्धुबान्धवसँग पनि युद्ध गर्दछ।
4यदि ऊ युद्धमा मारिन्छ भने, त्यसमा महान् पुण्य छ। त्यसै गरी, यदि ऊ रणभूमिबाट भाग्छ भने, महान् पाप छ। यसै कारण क्षत्रियको जीवन अत्यन्त कठोर छ।
5यस विषयमा म तिमीलाई केही हितकर वचन भन्नेछु। भीष्म र द्रोण तथा महारथी कर्ण ढलेपछि, जयद्रथ र तिम्रा दाजुभाइको वधपछि, हे निष्पाप, तथा तिम्रा पुत्र लक्ष्मण मारिएपछि, अब हाम्रा लागि गर्नु के बाँकी छ?
6जसमाथि हामीले सम्पूर्ण भार राखेका थियौँ र जसकै बलमा हामी राज्य भोग्दै आएका थियौँ, ती सबै आफ्नो शरीर त्यागेर ती कल्याणमय लोकमा गइसकेका छन् जो ब्रह्मज्ञानका ज्ञाता पुरुषहरूले प्राप्त गर्दछन्।
7रह्यो हाम्रो कुरा, अनेक गुणले सम्पन्न ती महारथीहरूबाट वञ्चित भई, अनेक राजाहरूको मृत्युको कारण बनेर, अब हामीले शोकमै आफ्नो समय बिताउनुपर्नेछ।
8जब ती सबै वीर जीवित थिए, तब पनि विभत्सुलाई पराजित गर्न सकिएन। कृष्णलाई आफ्ना आँखाजस्तै पाएर ती महाबाहु वीर स्वयं देवताहरूद्वारा पनि अजेय छन्!
9वसन्तमा गाडिएको इन्द्रध्वजजस्तै अग्लो र इन्द्रधनुषजस्तै देदीप्यमान उनको वानरचिह्न भएको ध्वजाको नजिक पुगेर विशाल कौरव सेना सधैँ भयले काँपेको छ।
10भीमसेनको सिंहनादले, पाञ्चजन्यको गर्जनले र गाण्डीवको टङ्कारले हाम्रा हृदय शून्य हुन्छन्।
11बिजुलीको चमकजस्तै चल्दै र हाम्रा आँखा चिम्लाइदिँदै अर्जुनको गाण्डीव अग्निको मण्डलजस्तै देखिन्छ।
12शुद्ध सुनले मण्डित त्यो धनुष, जब हल्लाइन्छ, तब चारै दिशामा विचरण गरिरहेको बिजुलीजस्तै देखिन्छ।
13चन्द्रमा अथवा कुशजस्तै कान्ति भएका, आकाशलाई मानौँ निल्दै दौडने द्रुतगामी सेता घोडा उनको रथमा जोतिएका छन्।
14कृष्णद्वारा हाँकिँदै, वायुले प्रेरित मेघसमूहजस्तै र सुनका साजले सजिएका ती घोडाहरूले अर्जुनलाई युद्धमा लैजान्छन्।
15ती योद्धाश्रेष्ठ अर्जुनले तिम्रो त्यस विशाल सेनालाई त्यसै गरी जलाइदिए जसरी हिउँदमा वनको सुक्खा घाँसलाई दन्किएको अग्निले।
16साक्षात् इन्द्रजस्तै तेज भएका धनञ्जयलाई हाम्रो सेनामा पस्दा हामीले चार दाँत भएको हात्तीजस्तै देखेका छौँ।
17तिम्रो सेनालाई विचलित पार्दै र राजाहरूलाई आतङ्कित पार्दै गर्दा हामीले धनञ्जयलाई कमलले भरिएको तलाउ मथिरहेको हात्तीजस्तै देखेका छौँ।
18आफ्नो धनुषको टङ्कारले सम्पूर्ण योद्धालाई भयभीत पार्दै हामीले पुनः ती पाण्डुपुत्रलाई साना पशुहरूमा आतङ्क फैलाउने सिंहजस्तै देखेका छौँ।
19सम्पूर्ण लोकमा श्रेष्ठ ती दुई धनुर्धर, अर्थात् कवच धारण गरेका दुवै कृष्ण, अत्यन्त शोभायमान देखिन्छन्।
20हे भरत, यस भयंकर युद्धको, जसको बीचमा यी सबै मारिँदै छन्, आज सत्रौँ दिन हो।
21तिम्रो सेनाका भाँतिभाँतिका टुकडी वायुले छरिएका शरद्कालीन मेघजस्तै छिन्नभिन्न र तितरबितर भएका छन्।
22हे महाराज, सव्यसाचीले तिम्रो सेनालाई त्यसै गरी काँप्न र डग्मगाउन बाध्य पारे जसरी समुद्रको छातीमा आँधीको सङ्कटमा परेको डुङ्गा।
23जब जयद्रथ मारिए, तब कहाँ थिए सूतपुत्र, कहाँ थिएँ म, कहाँ थियौ तिमी, कहाँ थिए हृदिकपुत्र (कृतवर्मा), र कहाँ थियो तिम्रो भाइ दुःशासन आफ्ना दाजुभाइसहित?
24जयद्रथलाई रोकेर र उसलाई आफ्ना बाणको पहुँचमा पाएर अर्जुनले तिम्रा सम्पूर्ण बन्धु, दाजुभाइ, मित्र र मामाहरूमाथि आफ्नो पराक्रम देखाउँदै तथा तिनीहरूका शिरमा खुट्टा राखेर हामी सबैका सामु राजा जयद्रथको वध गरिदिए। अनि अब हाम्रा लागि गर्नु के बाँकी छ? तिम्रो सेनामा अब त्यस्तो को छ जसले पाण्डुपुत्रलाई परास्त गर्न सकोस्?
25ती महात्मा योद्धा अनेक प्रकारका दिव्य अस्त्रका ज्ञाता छन्। गाण्डीवको टङ्कारले हामीलाई हाम्रो तेजबाट वञ्चित गरिदिन्छ।
26तिम्रो यो सेना, जो अब सेनापतिविहीन छ, चन्द्रमाविनाको रातजस्तै अथवा त्यस सुकेको नदीजस्तै छ जसका किनारका सम्पूर्ण रूख हात्तीहरूले भाँचिदिएका होऊन्।
27सेता घोडा भएका महाबाहु अर्जुन सेनापतिविहीन तिम्रो सेनाको बीचमा आफ्नो इच्छाअनुसार त्यसै गरी विचरण गर्नेछन् जसरी घाँसको थुप्रोको बीचमा दन्किएको अग्नि।
28ती दुईको, अर्थात् सात्यकि र भीमसेनको बलले सम्पूर्ण पर्वत विदीर्ण गर्न सक्दछ अथवा सम्पूर्ण समुद्र सुकाउन सक्दछ!
29हे महाराज, भीमले सभाको बीचमा जुन वचन भनेका थिए, ती उनले प्रायः पूरा गरिसकेका छन्। जुन बाँकी छ, त्यो पनि उनले पूरा गर्नेछन्।
30जब कर्ण पाण्डवहरूको अजेय सेनासँग युद्ध गरिरहेका थिए, तब गाण्डीवधारीले त्यसको दृढतापूर्वक रक्षा गरे।
31तिमीले धर्मात्मा पाण्डवहरूप्रति कुनै कारणविनै अनेक दुष्कर्म गरेका छौ। अब ती कर्मका फल सामु आइपुगेका छन्।
32आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गर्न तिमीले ठूलो यत्नले एउटा विशाल सेना जम्मा गरेका थियौ। हे भरतश्रेष्ठ, त्यो विशाल सेना तथा स्वयं तिमी पनि महान् सङ्कटमा परेका छौ।
33अब आफ्नो रक्षा गर, किनभने आत्मा नै सबैको आधार हो। हे तात, यदि आधार नै भाँचियो भने, त्यससँग जोडिएको सबै कुरा चारैतिर छरिन्छ।
34जो दुर्बल हुँदै छ, उसले सन्धिद्वारा शान्ति खोज्नुपर्दछ। जो समृद्ध छ, उसले युद्ध गर्नुपर्दछ। यही नीति बृहस्पतिले सिकाएका हुन्।
35सेनाबलको दृष्टिले हामी अब पाण्डुपुत्रहरूभन्दा कमजोर छौँ। त्यसैले, हे स्वामी, मेरो मत छ कि पाण्डवहरूसँग सन्धि नै हाम्रा लागि कल्याणकारी छ।
36जसले आफ्नो हित केमा छ भन्ने जान्दैन, अथवा जानेर पनि आफ्नो हितको उपेक्षा गर्दछ, ऊ चाँडै नै आफ्नो राज्यबाट वञ्चित हुन्छ र कहिल्यै कुनै कल्याण पाउँदैन।
37यदि राजा युधिष्ठिरका सामु झुकेर पनि हामीले राज्य पाउन सक्यौँ भने, त्यो पनि हाम्रा लागि कल्याणकारी हुनेछ; हे राजन्, मूर्खताका कारण पाण्डवहरूका हातबाट पराजय भोग्नु कल्याणकारी होइन।
38युधिष्ठिर दयालु छन्। विचित्रवीर्यका पुत्र (धृतराष्ट्र) र गोविन्दको अनुरोधमा उनले तिमीलाई नै राजा भइरहन दिनेछन्।
39विजयी राजा युधिष्ठिरलाई तथा अर्जुन र भीमसेनलाई हृषीकेशले जे भने पनि, तिनीहरू सबैले निश्चय नै त्यसको पालन गर्नेछन्।
40मेरो विचार छ कि कृष्णले कुरुकुलका धृतराष्ट्रका वचनको उल्लङ्घन गर्न सक्नेछैनन्, र न त पाण्डुपुत्रले कृष्णका वचनको उपेक्षा गर्न सक्नेछन्।
41पृथाका पुत्रहरूसँगको शत्रुताको अन्त्य नै, मेरो मतमा, तिम्रा लागि हितकर छ। म तिमीलाई यो कुनै क्षुद्र स्वार्थले भनिरहेको छैन, न त आफ्ना प्राण बचाउन। हे राजन्, म त्यही भनिरहेको छु जो मलाई हितकर लाग्दछ। यदि तिमीले अहिले यिनको उपेक्षा गर्यौ भने, मृत्युको मुखमा पुगेर यी वचनको सम्झना गर्नेछौ।" — शरद्वान्का पुत्र वृद्ध कृपाचार्यले रुँदै यी वचन भने। लामो सास फेर्दै उनी शोकले आफ्नो होसमा रहेनन्।