Jayadratha-Vadha Parva — The slaughter of Vinda and Anuvinda
Volume V — Drona Parva · Chapter 99
Sanskrit
1संजय उवाच विवर्तमाने त्वादित्ये तत्रास्तशिखरं प्रति। रजसा कीर्यमाणे च मन्दीभूते दिवाकरे॥
2तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्ततामपि। अज्यतां जयतां चैव जगाम तदहः शनैः॥
3तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जयगृद्धिषु। अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः॥
4रथमार्गप्रमाणं कौन्तेयो निशितैः शरैः। चकार यत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः॥
5यत्र यत्र रथो याति पाण्डवस्य महात्मनः। तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास्तव विशाम्पते॥
6रथशिक्षां तु दाशार्हो दर्शयामास वीर्यवान्। उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन्॥
7तेतु नामाङ्किताः पीता: कालज्वलनसंनिभाः। स्नायुनद्धाः सुपर्वाणः पृथवो दीर्घगामिनः॥ वैणवाश्चायसाश्चोग्रा ग्रसन्तौ विविधानरीन्। रुधिरं पतगैः सार्धे प्राणिनां पपुराहवे॥
8रथस्थितोऽग्रतः क्रोशं यानस्यत्यर्जुनः शरान्। रथे क्रोशमतिक्रान्ते तस्य ते नन्ति शात्रवान्॥
9तार्श्वमारुतरंहोभिर्वाजिभिः साधुवाहिभिः। तदागच्छद्धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयजगत्॥
10न तथा गच्छति रथस्तयनस्य विशाम्पते। नेन्द्रस्य न तु रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च॥
11नान्यस्य समरे राजन् गतपूर्वस्तथा रथः। यथा ययावर्जुनस्य मनोऽभिप्रायशीघ्रगः॥
12प्रविश्य तु रणे राजन् केशवः परवीरहा। सेनामध्ये हयांस्तूर्णं चोदयामास भारत॥
13ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमाः। कृच्छ्रेण रथमूहुस्तं क्षुत्पिपासासमन्विताः॥
14क्षताश्च बहुभिः शस्त्रैर्युद्धशौण्डैरनेकशः। मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस्ते मुहुर्मुहुः॥
15हतानां वाजिनागानां स्थानां च नरैः सह। उपरिष्टादतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः॥
16एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यौ भ्रातरौ नृप। सहसेनो समाच्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम्॥
17तावर्जुनं चतुःषष्ट्यासप्तत्या च जनार्दनम्। शराणां च शतैरश्वानविध्येतां मुदान्वितौ॥
18तावर्जुनो महाराज नवभिनतपर्वभिः। आजघान रणे क्रुद्धो मर्मज्ञो मर्मभेदिभिः॥
19ततस्तौ तु शरौघेण वीभत्सुं सहकेशवम्। आच्छदयेतां संरब्धौ सिंहनादं च चक्रतुः॥
20तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः। चिच्छेद समरे तूर्णं ध्वजौ च कनकोज्ज्वलौ॥
21अथान्ये धनुषी राजन् प्रगृह्य समरे तदा। पाण्डवं भृशसंक्रुद्धावर्दयामासतुः शरैः॥
22तयोस्तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः। धनुशी चिच्छिदे तूर्णं भूय एव धनंजयः॥
23तथान्यैर्विशिखैस्तूर्णं रुक्मपुत्रैः शिलाशितैः। जघानाश्वांस्तथा सूतौ पार्णी च सपदानुगौ॥
24ज्येष्ठस्य च शिरः कायात् क्षुरप्रेण न्यकृन्तत। स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव दुमः॥
25विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा ह्यनुविन्दः प्रतापवान्। हताश्वं रथमुत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः॥
26अभ्यवर्तत संगामे भ्रातुर्वधमनुस्मरम्। गदया रथिनां श्रेष्ठो नृत्यन्निव महारथः॥
27अनुविन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम्। स्पृष्ट्वा नाकम्पयत् क्रुद्धो मैनाकमिव पर्वतम्॥
28तस्यार्जुनः शरैः षड्भिर्गीवां पादौ भुजौ शिरः। निचकर्त स संछिन्नः पपातादिचयो यथा॥
29ततस्तौ निहतौ दृष्ट्वा तयो राजन् पदानुगाः। अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान्॥
30तानर्जुनः शरैस्तूर्णं निहत्य भरतर्षभ। व्यरोचत यथा वह्निवं दग्ध्वा हिमात्यये॥
31तयोः सेनामतिक्राम्य कृच्छ्रादिव धनंजयः। विबभौ जलदं हित्वा दिवाकर इवोदितः॥
32तं दृष्ट्वा कुरवस्त्रस्ताः प्रहृष्टाश्चाभवन् पुनः। अभ्यवर्तन्त पार्थे च समन्ताद् भरतर्षभ॥
33श्रान्तं चैनं समालक्ष्य ज्ञात्वा दूरे च सैन्धवम्। सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन्॥
34तांस्तु दृष्ट्वा सुसंरब्धानुत्स्मयन् पुरुषर्षभः। शनकैरिव दाशार्हमर्जुनो वाक्यमब्रवीत्॥
35शरार्दिताश्च ग्लानाश्च हया दूरे च सैन्धवः। किमिहानन्तरं कार्यं ज्यायिष्ठं तव रोचते॥
36ब्रूहि कृष्ण यथातत्त्वं त्वं हि प्राज्ञतमः सदा। भवन्नेत्रा रणे शत्रून् विजेष्यन्तीह पाण्डवाः॥
37मम त्वनन्तरं कृत्यं यद् वै तत् त्वं निबोध मे। हयान् विमुच्य हि सुखं विशल्यान् कुरु माधव॥
38एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः प्रत्युवाच तम्। म्माप्येतन्मतं पार्थ यदिदं ते प्रभाषितम्॥
39अर्जुन उवाच अहमावारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव। त्वमप्यत्र यथान्यायं कुरु कार्यमनन्तरम्॥
40संजय उवाच सोऽवतीर्य रथोपस्थादसम्भ्रान्तो धनंजयः। गाण्डीवं धनुरादाय तस्थो गिरिरिवाचलः॥
41तमभ्यधावन् क्रोशन्तः क्षत्रिया जयकाक्षिणः। इदं छिद्रमिति ज्ञात्वा धरणीस्थं धनंजयम्॥
42तमेकं रथवंशेन महता पर्यवारयन्। विकर्षन्तश्च चापानि विसृजन्तश्च सायकान्॥
43शस्त्राणि च विचित्राणि क्रुद्धास्तव व्यदर्शयन्। छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम्॥
44अभ्यद्रवन्त वेगेन क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम्। नरसिंहं रथोदारा: सिंह मत्ता इव द्विपाः॥
45तत्र पार्थस्य भुजयोर्महद्बलमदृश्यत। यत् क्रुद्धो बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत्॥
46अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोविभुः। इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं सर्वानेव समावृणोत्॥
47तत्रान्तरिक्षे बाणानां प्रगाढानां विशाम्पते। संघर्षण महार्चिष्मान् पावकः समजायत॥
48तत्र तत्र महेष्वासैः श्वसद्भिः शोणितोक्षितैः। हयैर्नागैश्च सम्मिन्नैर्नदद्धिश्चारिकर्षणैः॥ संरब्धैश्चारिभिर्वीरैः प्रार्थयद्भिर्जयं मृधे। एकस्थैर्बहुभिः क्रुद्धैरूष्मेव समजायत॥
49शरोर्मिणं ध्वजावर्तं नागनकं दुरत्ययम्। पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनम्॥ असंख्येयमपारं च रथोर्मिणमतीव च। उष्णीषकमठं छत्रपताकाफेनमालिनम्॥ रणसागरमक्षोभ्यं मातङ्गाङ्गशिलाचितम्। वेलाभूतस्तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत्॥
50धृतराष्ट्र उवाच अर्जुने धरणी प्राप्ते हयहस्ते च केशवे। एतदन्तरमासाद्य कथं पार्थो न घातितः॥
51संजय उवाच सद्यः पार्थिव पार्थेन निरुद्धाः सर्वपार्थिवाः। रथस्था धरणीस्थेन वाक्यमच्छान्दसं यथा॥
52सपार्थः पार्थिवान् सर्वान् भूमिस्थोऽपिरथस्थितान्। एको निवारयामास लोभः सर्वगुणानिव॥
53ततो जनार्दनः संख्ये प्रिय पुरुषसत्तमम्। असम्भ्रान्तो महाबाहुरर्जुनं वाक्यमब्रवीत्॥
54परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्ववगाहनम्॥
55इदमस्तीत्यसम्भ्रान्तो ब्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम्। अभिहत्यार्जुनश्चक्रे वाजिपानं सरः शुभम्॥
56हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्। सुविस्तीर्णं प्रसन्नाम्भः प्रफुल्लवरपङ्कजम्॥
57कूर्ममत्स्यगणाकीर्णमगाधमृषिसेवितम्। आगच्छन्नारदमुनिदर्शनार्थं कृतं क्षणात्॥
58शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम्। शरवेश्माकरोत् पार्थस्त्वष्टेवाद्भुतकर्मकृत्॥
59ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत्। शरवेश्मनि पार्थेन कृत तस्मिन् महात्मना॥
English
1Sanjaya said When the sun had turned in its downward course towards the summit of the Western hills, when the earth was scattered over the dust and when the effulgence of the solar disc had become lessencd.
2And when some of the soldiers were standing aloof, some fighting on, returning to the charge and some winning victory, the day gradually began to wane.
3Thus when the troops inflamed with the hopes of victory were fighting together, Arjuna and Vasudeva proceeded towards the spot where the ruler of the Sindhus were.
4Vibhatsu the son of Kunti, with his sharp shafts went on creating breaches wide enough for his chariot io pass through; and through these breaches, the son of Vasudeva guided the chariot.
5Wherever the car of the illustrious son of Pandu proceeded, thither O ruler of men your troops began to give way.
6Then he of the Dasharha race endued with great might, displayed his superior skill in driving the car, in as much he performed, with the car, numerous kinds of circular motions.
7Then, arrows having their names engraved on them, well-tempered, of the effulgence of the fire of dessolution, tied round with cat-guts, of polished joints, thick, far-reaching, made either of stiff bamboo or of iron, capable of taking the life out of the enemies, drank in that battle the life blood of numerous warriors, together with the birds of prey assembled on the field.
8The arrows which Arjuna discharged standing on his car, fell two miles ahead and pierced and mangled the foe, just when that car came up to the spot.
9Borne by those yoke-bearing steeds endued with the fleetness of Garuda or the wind, Hrishikeshas, advanced with such quickness that caused the whole universe to be filled with amazement.
10O ruler of men, even the chariot of the sun himself or of Indra or of Rudra or of Vaishravana, can never proceed so quickly.
11Indeed, no one else's chariot had before moved with such quickness in battle as Arjuna's chariot then moving with the fleetness of a glance of the mind.
12Then having taken the chariot to the thick of the fight, that slayer of hostile heroes, Keshava, O Bharata, quickly drove the steeds of it into the ranks of the soldiers.
13Having penetrated into the rear of the cardivision, these excellent steeds drew the car of Arjuna with great difficulty, suffering as they did from hunger, thirst and fatigue.
14They were also mangled with numerous weapons by many foremost of combatants. Then they began to move in various wonderful circular motions.
15Passing over many slain steeds elephants and many men and also over broken cars, like a group of locusts.
16During this opportunity, O king, the two heroic brothers, the princes of Avanti supported by their troops, rushed upon of Pandu whose steeds were fatigued and tired.
17Filled with delight they pierced Arjuna with sixty-four, Janardana with seventy and the horses with a hundred shafts.
18Then the enraged Arjuna knowing the vital parts of the body, pierced them both, O king, with nine arrows of depressed knots, all capable of penetrating to the very vitals.
19Thereat inflamed with rage, those two warriors covered Vibhatsu and Keshava with the son their arrowy downpour and uttered loud warcries.
20Then that hero of white steeds with a pair of broad-headed shafts, quickly cut-off in that battle the two wonderful bows of those princes, as also their standards of golden effulgence.
21Thereupon, Oking, taking another two bows and excited to the highest pitch of fury, they began to afflict sorely the son of Pandu, with their arrows.
22Then again, that son of Pandu Dhananjaya, inflamed with rage, quickly cut-off their bows with another pair of arrows.
23Then with other shafts, furnished with golden wings and whetted on stone, he quickly slew their steeds, charioteers, Parshni-drivers and followers.
24Thereafter with a razor-headed arrow, he cut the head of the elder of the two brothers, off his trunk; thus slain, the latter fell down on the Earth like a tree broken down by the wind.
25The highly puissant Anuvinda, beholding Vinda thus slain, left the car of which the steeds were slain; and that mighty hero, taking up a mace.
26Rushed towards Arjuna's car for avenging the death of his brother. Then that mighty car-warrior, that foremost of all car-warriors armed with his mace, appeared to dance on the field.
27Inflamed with rage then Anuvinda struck with that mace of his, the slayer of Madhu on the forehead. But he could not make him tremble who remained immovable like the Mainaka mountain.
28Of him, with six shafts, Arjuna cut-off the neck, the two legs, his arms and his head; and thus cut to pieces, he fell down like fragments of rocks.
29Then, O king, beholding those two heroes slain, their followers inflamed with rage, rushed against Arjuna, discharging arrows by thousands.
30Quickly dispatching them with his arrows, O foremost of the Bharata, Arjuna, then appeared beautiful like the fire consuming the forest at the expiration of winter.
31Then Dhananjaya, having passed with difficulty, through their (Vinda and Anuvinda's) divisions, appeared beautiful like the lustrous orb of the day emerging out of a cluster of clouds.
32At first beholding him the Kurus were struck with panic! But in the next moment they were filled with delight; and then, O foremost of the Bharatas, they rushed upon Pritha's son from all sides.
33Beholding them fatigued and knowing the ruler of the Sindhus to be stationed afar, they surrounded Arjuna with a loud roar.
34Beholding them highly excited, that foremost of men Arjuna smilingly addressed these words to that descendant of the Dasharha
35"Our steeds are afflicted with arrowwounds; they are exhausted; the ruler of the Sindhus is still far off. What in your opinion is the best course to be adopted now?
36Speak, O Krishna, truly on this point? You are ever the foremost of the wise. The sons of Pandu, having yourself only for their eyes, can hope to vanquish their enemies in battle.
37Hear what seems to me to be our duty next. Unyoking the steeds, leave them to their ease and O Madhava, draw out the arrows from their body."
38Thus spoken to by Pritha's son, Keshava replied to him saying-"O Partha, I am also of the same opinion that you have expressed."
39Arjuna said O Keshava, I shall hold the whole army in check. Do you duly perform whatever should be done now.
40Sanjaya said Thereupon descending from the terrace of his car, Dhananjaya, with the Gandiva bow in his grasp, stood on the field of battle like an immovable hill.
41Beholding Dhananjaya on the ground and taking this to be a meet opportunity, the Kshatriyas, desirous of obtaining victory and uttering load roars, rushed upon the former.
42Then with a mighty host of cars, they surrounded that single-handed hero, stretching their bows and discharging their arrows right and left.
43Inflamed with rage, they then displayed numerous wonderful weapons; and like the clouds covering the solar disc, they covered Pritha's son with their arrows.
44Then those Kshatriyas, illustrious carwarriors all, rushed with impetuously upon that foremost of Kshatriyas and that best of men, Arjuna, like infuriate elephant rushing upon a lion.
45Then we beheld the wonderful might of Partha's arms inasmuch as inflamed with wrath, he held in check, the numerous army of the Kauravas.
46Resisting with his own weapons those hurled by the foe, that highly puissant hero quickly covered all his adversaries with his myriad shafts.
47The, O ruler of men, generated by the clash of those thick showers of arrows, a mighty fire of blazing flames, burnt on that part of the welkin.
48There, in consequence of countless heroes, all inflamed with wrath and united together for a common cause seeking to obtain victory in battle, supported by steeds bespattered with blood and breathing heavily and by maddened and foe-crushing elephants emitting fierce yells, the weather became excessively hot.
49Then with his arrows Pritha's son held in check that uncrossable, wide, fathomless ocean of cars-incapable of being, agitated, having arrows for its waves, flags for its whirl-pools, elephants for its sharks fcot-soldiers for its countless fishes, the blare of conches and the sound of drums for its roar, chariots for its swelling current, turbans of warriors for its tortoises, umbrellas and banners for its foam and the carcasses of elephants for its submarine rocks, which then was appearing like a vast continent.
50Dhritarashtra said Dhritarashtra asked-Why did my soldiers killed the son of Kunti when Arjuna descended on earth and god Krishna started giving treatment to the horses because it was the good opportunity.
51Sanjaya said Sanjaya said Partha in the meantime resisted all kings seated on chariots suddenly, the same way as the sentence contrary to Vedas is declared unacceptable. This valour he exhibited when merely stood on the earth.
52As the greed suppresses all qualities, Arjuna resisted all kings seated on their chariots even when his feet were touching the ground and chariot was wrecked.
53Then as the battle progressed, the mighty armed and dauntless Janardana addressing his dear friend, that foremost of men (Arjuna), thus spokeउदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन।
54O Arjuna, there is no water here on the field of battle for the forces to drink from. They want water for drinking and not for a bath.
55Thereupon saying “Here is it" Arjuna fearlessly struck the Earth with a weapon and thus created a beautiful lake there from which the teeds could quench their thirsts.
56That watery expanse abounded in swans and ducks and was beautified with hosts of Chakravakas. Its water was translucent and abounded with full-blown lotuses of the best order.
57It swarmed with tortoises and fishes and was fathomless and frequented by numerous seas. Then there came the sage Narada to have a look at that lake created there in a moment's time.
58Then Partha that performer of wonderful works like Krishna himself, created there an arrowy hall having arrows for its beams and rafts, arrows for its pillars and arrows for its roof.
59Thereupon Govinda, seeing the illustrious son of Pritha construct that hall there, laughing applauded him saying "Well-done, welldone."
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब सूर्य पश्चिम के पर्वतों के शिखर की ओर अपनी अवरोही गति में मुड़ चुका था, जब पृथ्वी धूल से भरी हुई थी और जब सूर्यमण्डल का तेज मन्द पड़ चुका था —
2और जब कुछ सैनिक दूर खड़े थे, कुछ लड़ते जा रहे थे, कुछ फिर से आक्रमण पर लौट रहे थे और कुछ विजय पा रहे थे, तब दिन धीरे-धीरे ढलने लगा।
3इस प्रकार जब विजय की आशा से जलती हुई सेनाएँ आपस में लड़ रही थीं, तब अर्जुन और वासुदेव उस स्थान की ओर बढ़े जहाँ सिन्धुराज थे।
4कुन्तीपुत्र विभत्सु अपने तीक्ष्ण बाणों से इतने चौड़े छिद्र बनाते जाते थे कि उनका रथ उनमें से निकल सके; और उन्हीं छिद्रों में से वसुदेव के पुत्र रथ को ले जाते थे।
5हे नरेश्वर, यशस्वी पाण्डुपुत्र का रथ जहाँ-जहाँ बढ़ता, वहाँ-वहाँ आपकी सेनाएँ पीछे हटने लगतीं।
6तब महान् बल से सम्पन्न उन दाशार्हवंशी ने रथ हाँकने में अपना श्रेष्ठ कौशल दिखाया, क्योंकि उन्होंने रथ से नाना प्रकार की मण्डलाकार गतियाँ कीं।
7तब जिन पर उनके नाम खुदे थे, जो भली-भाँति गढ़े हुए थे, जिनका तेज प्रलयाग्नि के समान था, जो स्नायु से बँधे थे, जिनकी सन्धियाँ चिकनी थीं, जो मोटे और दूर तक पहुँचनेवाले थे, जो या तो कठोर बाँस के या लोहे के बने थे तथा जो शत्रुओं के प्राण हरने में समर्थ थे — ऐसे बाणों ने उस युद्ध में रणभूमि में जुटे माँसभक्षी पक्षियों के साथ मिलकर असंख्य योद्धाओं का जीवन-रक्त पिया।
8अपने रथ पर खड़े होकर अर्जुन जो बाण छोड़ते, वे दो कोस आगे तक जा गिरते और शत्रु को बींधकर क्षत-विक्षत कर देते, और तभी वह रथ उस स्थान पर आ पहुँचता।
9गरुड़ अथवा वायु के समान वेगवाले उन जुए में जुते अश्वों द्वारा ले जाए जाते हुए हृषीकेश ऐसी शीघ्रता से आगे बढ़े कि समस्त संसार विस्मय से भर गया।
10हे नरेश्वर, स्वयं सूर्य का अथवा इन्द्र का अथवा रुद्र का अथवा वैश्रवण का रथ भी कभी इतनी शीघ्रता से नहीं चल सकता।
11सचमुच किसी और का रथ पहले युद्ध में कभी इतनी शीघ्रता से नहीं चला था जितनी शीघ्रता से उस समय मन की दृष्टि के वेग से चलता हुआ अर्जुन का रथ चल रहा था।
12हे भारत, तब घमासान युद्ध के बीच रथ ले जाकर शत्रुवीरों के संहारक केशव ने उसके अश्वों को शीघ्रता से सैनिकों की पंक्तियों में हाँक दिया।
13रथसेना के पिछले भाग में घुसकर वे उत्तम अश्व अर्जुन के रथ को बड़ी कठिनाई से खींच रहे थे, क्योंकि वे भूख, प्यास और थकान से पीड़ित थे।
14अनेक श्रेष्ठ योद्धाओं द्वारा असंख्य शस्त्रों से वे क्षत-विक्षत भी कर दिए गए थे। फिर भी वे नाना प्रकार की अद्भुत मण्डलाकार गतियों में चलने लगे —
15अनेक मारे गए घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों तथा टूटे रथों के ऊपर से टिड्डियों के दल के समान गुजरते हुए।
16हे राजन्, इसी अवसर पर अवन्ती के दोनों वीर भाई राजकुमार अपनी सेनाओं के समर्थन से उन पाण्डुपुत्र पर टूट पड़े, जिनके अश्व थके और श्रान्त थे।
17हर्ष से भरकर उन्होंने अर्जुन को चौंसठ, जनार्दन को सत्तर और घोड़ों को सौ बाणों से बींधा।
18हे राजन्, तब शरीर के मर्मस्थलों के ज्ञाता क्रुद्ध अर्जुन ने नीची गाँठवाले नौ बाणों से उन दोनों को बींधा, जो सब मर्मस्थलों तक भेदने में समर्थ थे।
19इस पर क्रोध से जलते हुए उन दोनों योद्धाओं ने विभत्सु और केशव को अपनी बाणवर्षा से ढक दिया और ऊँचे रणघोष किए।
20तब श्वेत अश्वोंवाले उन वीर ने चौड़े फलवाले दो बाणों से उस युद्ध में उन दोनों राजकुमारों के अद्भुत धनुष तथा उनकी स्वर्ण की देदीप्यमान ध्वजाएँ भी शीघ्र काट डालीं।
21इस पर हे राजन्, दूसरे दो धनुष उठाकर तथा क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित होकर वे अपने बाणों से पाण्डुपुत्र को अत्यन्त पीड़ित करने लगे।
22तब फिर क्रोध से जलते हुए उन पाण्डुपुत्र धनञ्जय ने दूसरे दो बाणों से उनके धनुष शीघ्र काट डाले।
23फिर स्वर्णपंखयुक्त तथा पत्थर पर तेज किए गए अन्य बाणों से उन्होंने शीघ्र ही उनके अश्वों, सारथियों, पार्ष्णि-सारथियों और अनुगामियों का वध कर दिया।
24तत्पश्चात् एक क्षुरप्र बाण से उन्होंने दोनों भाइयों में बड़े का सिर धड़ से काट डाला; इस प्रकार मारा जाकर वह वायु से गिराए गए वृक्ष के समान पृथ्वी पर गिर पड़ा।
25विन्द को इस प्रकार मारा गया देखकर परम पराक्रमी अनुविन्द ने उस रथ को छोड़ दिया जिसके अश्व मारे जा चुके थे; और उन महाबली वीर ने एक गदा उठाकर —
26अपने भाई की मृत्यु का बदला लेने के लिए अर्जुन के रथ की ओर धावा किया। तब गदा धारण किए रथियों में श्रेष्ठ वे महारथी रणभूमि में मानो नृत्य करते प्रतीत हुए।
27तब क्रोध से जलते हुए अनुविन्द ने अपने उस गदा से मधुसूदन के ललाट पर प्रहार किया। किन्तु वे उन्हें कँपा न सके, जो मैनाक पर्वत के समान अटल बने रहे।
28अर्जुन ने छह बाणों से उनका गला, दोनों पैर, उनकी भुजाएँ और उनका सिर काट डाला; और इस प्रकार टुकड़े-टुकड़े होकर वे चट्टानों के खण्डों के समान गिर पड़े।
29हे राजन्, तब उन दोनों वीरों को मारा गया देखकर उनके अनुगामी क्रोध से जलते हुए सहस्रों की संख्या में बाण छोड़ते हुए अर्जुन पर टूट पड़े।
30हे भरतश्रेष्ठ, अपने बाणों से उन्हें शीघ्र ही यमलोक पहुँचाकर अर्जुन तब शिशिर के अन्त में वन को भस्म करती हुई अग्नि के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
31तब उन (विन्द और अनुविन्द की) सेनाओं में से कठिनाई से निकलकर धनञ्जय मेघों के समूह से बाहर निकलते दिन के देदीप्यमान गोले (सूर्य) के समान सुन्दर प्रतीत हुए।
32पहले उन्हें देखकर कुरु भय से व्याकुल हो उठे! किन्तु अगले ही क्षण वे हर्ष से भर गए; और तब हे भरतश्रेष्ठ, वे सब ओर से पृथापुत्र पर टूट पड़े।
33उन्हें थका हुआ देखकर तथा सिन्धुराज को दूर स्थित जानकर उन्होंने ऊँची गर्जना करते हुए अर्जुन को घेर लिया।
34उन्हें अत्यन्त उत्तेजित देखकर पुरुषों में श्रेष्ठ अर्जुन ने मुसकराते हुए उन दाशार्हवंशी से ये वचन कहे —
35"हमारे अश्व बाणों के घावों से पीड़ित हैं; वे थक चुके हैं; सिन्धुराज अब भी दूर हैं। आपके मत में अब कौन-सा उपाय सर्वोत्तम है?
36हे कृष्ण, इस विषय पर सत्य कहिए। आप सदा बुद्धिमानों में श्रेष्ठ हैं। पाण्डुपुत्र केवल आपको ही अपनी आँखें बनाकर युद्ध में अपने शत्रुओं को जीतने की आशा कर सकते हैं।
37अब आगे हमारा क्या कर्तव्य है, वह मुझे जैसा जान पड़ता है सुनिए। अश्वों को जुए से खोलकर उन्हें विश्राम करने दीजिए और हे माधव, उनके शरीर से बाण निकाल दीजिए।"
38पृथापुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर केशव ने उन्हें उत्तर दिया — "हे पार्थ, तुमने जो मत प्रकट किया है, मेरा भी वही मत है।"
39अर्जुन ने कहा — हे केशव, मैं समस्त सेना को रोके रखूँगा। अब जो कुछ करना चाहिए, आप उसे विधिपूर्वक कीजिए।
40सञ्जय ने कहा — इस पर अपने रथ के मञ्च से उतरकर हाथ में गाण्डीव धनुष लिए धनञ्जय रणभूमि में किसी अटल पर्वत के समान खड़े हो गए।
41धनञ्जय को भूमि पर देखकर तथा इसे उपयुक्त अवसर मानकर विजय पाने के इच्छुक क्षत्रिय ऊँची गर्जना करते हुए उन पर टूट पड़े।
42तब रथों की एक विशाल सेना के साथ उन्होंने अपने धनुष खींचते तथा दाहिने-बाएँ बाण छोड़ते हुए उन अकेले वीर को घेर लिया।
43क्रोध से जलते हुए उन्होंने तब नाना प्रकार के अद्भुत अस्त्र दिखाए; और जैसे मेघ सूर्यमण्डल को ढक लेते हैं, वैसे ही उन्होंने पृथापुत्र को अपने बाणों से ढक दिया।
44तब वे क्षत्रिय, जो सब यशस्वी रथी थे, क्षत्रियों में श्रेष्ठ तथा पुरुषों में सर्वोत्तम उन अर्जुन पर उसी प्रकार वेग से टूट पड़े जैसे मदमत्त हाथी किसी सिंह पर टूटते हैं।
45तब हमने पार्थ की भुजाओं का अद्भुत बल देखा, क्योंकि क्रोध से जलते हुए उन्होंने कौरवों की उस विशाल सेना को रोक दिया।
46शत्रु द्वारा फेंके गए अस्त्रों का अपने ही अस्त्रों से सामना करते हुए उन परम पराक्रमी वीर ने शीघ्र ही अपने असंख्य बाणों से अपने समस्त प्रतिद्वन्द्वियों को ढक दिया।
47हे नरेश्वर, तब बाणों की उन सघन वर्षाओं के टकराने से उत्पन्न प्रज्वलित ज्वालाओंवाली एक महान् अग्नि आकाश के उस भाग में जलने लगी।
48वहाँ, क्रोध से जलते हुए तथा युद्ध में विजय पाने के एक ही उद्देश्य से एकजुट हुए असंख्य वीरों के कारण, रक्त से लथपथ तथा भारी श्वास लेते अश्वों और भयङ्कर चीत्कार करते उन्मत्त तथा शत्रुओं को कुचलनेवाले हाथियों के कारण, वातावरण अत्यन्त तप्त हो उठा।
49तब पृथापुत्र ने अपने बाणों से रथों के उस अपार, विस्तृत और अथाह समुद्र को रोक दिया — जिसे विक्षुब्ध किया जाना असम्भव था, बाण जिसकी लहरें थीं, ध्वजाएँ जिसके भँवर थे, हाथी जिसके मगर थे, पैदल सैनिक जिसकी असंख्य मछलियाँ थीं, शङ्खों का नाद और नगाड़ों की ध्वनि जिसकी गर्जना थी, रथ जिसकी उमड़ती धारा थे, योद्धाओं की पगड़ियाँ जिसके कछुए थे, छत्र और पताकाएँ जिसका फेन थे और हाथियों के शव जिसकी जलमग्न चट्टानें थे — और जो उस समय एक विशाल महाद्वीप के समान प्रतीत हो रहा था।
50धृतराष्ट्र ने कहा — धृतराष्ट्र ने पूछा — जब अर्जुन पृथ्वी पर उतर आए और भगवान् कृष्ण अश्वों की चिकित्सा करने लगे, तब तो वह उत्तम अवसर था; फिर मेरे सैनिकों ने कुन्तीपुत्र का वध क्यों न कर डाला?
51सञ्जय ने कहा — इसी बीच पार्थ ने रथों पर बैठे समस्त राजाओं को सहसा उसी प्रकार रोक दिया, जिस प्रकार वेदों के विरुद्ध कहा गया वचन अस्वीकार्य घोषित कर दिया जाता है। यह पराक्रम उन्होंने केवल पृथ्वी पर खड़े-खड़े ही दिखाया।
52जैसे लोभ समस्त गुणों को दबा देता है, वैसे ही अर्जुन ने रथों पर बैठे समस्त राजाओं को उस समय भी रोक दिया जब उनके पैर भूमि छू रहे थे और उनका रथ जीर्ण हो चुका था।
53तब युद्ध के चलते समय महाबाहु और निर्भय जनार्दन ने अपने प्रिय मित्र, उन पुरुषश्रेष्ठ (अर्जुन) को सम्बोधित करके इस प्रकार कहा —
54"हे अर्जुन, यहाँ रणभूमि में इन अश्वों के पीने के लिए जल नहीं है। उन्हें स्नान के लिए नहीं, पीने के लिए जल चाहिए।"
55इस पर "यह लीजिए" कहकर अर्जुन ने निर्भय होकर एक अस्त्र से पृथ्वी पर प्रहार किया और इस प्रकार वहाँ एक सुन्दर सरोवर उत्पन्न कर दिया, जिससे अश्व अपनी प्यास बुझा सकें।
56वह जलराशि हंसों और बत्तखों से भरी थी तथा चक्रवाकों के समूहों से सुशोभित थी। उसका जल स्वच्छ था और उसमें उत्तम कोटि के पूर्ण खिले कमल भरे हुए थे।
57वह कछुओं और मछलियों से भरा था तथा अथाह था और उसमें अनेक जलचर प्राणी विचरण करते थे। तब क्षणभर में वहाँ उत्पन्न हुए उस सरोवर को देखने के लिए नारद ऋषि आ पहुँचे।
58तब स्वयं कृष्ण के समान अद्भुत कर्म करनेवाले पार्थ ने वहाँ बाणों का एक भवन बना दिया, जिसमें बाण ही धरन और शहतीर थे, बाण ही स्तम्भ थे और बाण ही छत थी।
59इस पर यशस्वी पृथापुत्र को वहाँ वह भवन बनाते देखकर गोविन्द ने हँसते हुए "साधु! साधु!" कहकर उनकी प्रशंसा की।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब सूर्य पश्चिमका पर्वतका टुप्पातिर आफ्नो अवरोही गतिमा मोडिइसकेको थियो, जब पृथ्वी धूलोले भरिएकी थिई र जब सूर्यमण्डलको तेज मन्द भइसकेको थियो —
2अनि जब केही सैनिक टाढा उभिएका थिए, केही लडिरहेका थिए, केही फेरि आक्रमणमा फर्किरहेका थिए र केही विजय पाइरहेका थिए, तब दिन बिस्तारै ढल्न थाल्यो।
3यसरी जब विजयको आशाले जल्दै गरेका सेनाहरू आपसमा लडिरहेका थिए, तब अर्जुन र वासुदेव त्यस स्थानतिर बढे जहाँ सिन्धुराज थिए।
4कुन्तीपुत्र विभत्सुले आफ्ना तीखा बाणले यति चौडा प्वाल बनाउँदै जान्थे कि उनको रथ तीबाट निस्कन सकोस्; र तिनै प्वालबाट वसुदेवका पुत्रले रथ लैजान्थे।
5हे नरेश्वर, यशस्वी पाण्डुपुत्रको रथ जहाँ-जहाँ बढ्थ्यो, त्यहाँ-त्यहाँ तपाईंका सेनाहरू पछि हट्न थाल्थे।
6तब महान् बलले सम्पन्न ती दाशार्हवंशीले रथ हाँक्नमा आफ्नो श्रेष्ठ कौशल देखाए, किनभने उनले रथले नाना प्रकारका मण्डलाकार गति गरे।
7तब जसमा उनका नाम कुँदिएका थिए, जो राम्ररी बनाइएका थिए, जसको तेज प्रलयाग्निझैँ थियो, जो स्नायुले बाँधिएका थिए, जसका सन्धि चिल्ला थिए, जो मोटा र टाढासम्म पुग्ने थिए, जो या त कडा बाँसका या फलामका बनेका थिए तथा जो शत्रुहरूको प्राण हर्न समर्थ थिए — यस्ता बाणले त्यस युद्धमा रणभूमिमा जम्मा भएका मासुभक्षी पक्षीहरूसँग मिलेर असङ्ख्य योद्धाको जीवन-रगत पिए।
8आफ्नो रथमा उभिएर अर्जुनले जुन बाण छाड्थे, ती दुई कोस अगाडिसम्म गएर खस्थे र शत्रुलाई बिँधेर क्षतविक्षत पारिदिन्थे, अनि मात्र त्यो रथ त्यस स्थानमा आइपुग्थ्यो।
9गरुड अथवा वायुझैँ वेग भएका ती जुवामा नारिएका अश्वहरूद्वारा लगिँदै हृषीकेश यस्तो हतारमा अगाडि बढे कि सम्पूर्ण संसार विस्मयले भरियो।
10हे नरेश्वर, स्वयं सूर्यको अथवा इन्द्रको अथवा रुद्रको अथवा वैश्रवणको रथ पनि कहिल्यै यति चाँडो चल्न सक्दैन।
11साँच्चै अरू कसैको रथ पहिले युद्धमा कहिल्यै यति चाँडो चलेको थिएन जति चाँडो त्यस बेला मनको दृष्टिको वेगले चल्दै गरेको अर्जुनको रथ चलिरहेको थियो।
12हे भारत, तब घमासान युद्धको बीचमा रथ लगेर शत्रुवीरहरूका संहारक केशवले त्यसका अश्वहरूलाई हतारिँदै सैनिकहरूका पङ्क्तिमा हाँकिदिए।
13रथसेनाको पछाडिको भागमा पसेर ती उत्तम अश्वहरू अर्जुनको रथ ठूलो कठिनाइले तानिरहेका थिए, किनभने तिनीहरू भोक, तिर्खा र थकानले पीडित थिए।
14अनेक श्रेष्ठ योद्धाहरूद्वारा असङ्ख्य शस्त्रले तिनीहरू क्षतविक्षत पनि पारिएका थिए। तैपनि तिनीहरू नाना प्रकारका अद्भुत मण्डलाकार गतिमा चल्न थाले —
15अनेक मारिएका घोडा, हात्ती र मानिस तथा भाँचिएका रथहरूमाथिबाट सलहको बथानझैँ जाँदै।
16हे राजन्, यसै अवसरमा अवन्तीका दुवै वीर दाजुभाइ राजकुमार आफ्ना सेनाको समर्थनले ती पाण्डुपुत्रमाथि जाइलागे, जसका अश्व थाकेका र गलेका थिए।
17हर्षले भरिएर तिनीहरूले अर्जुनलाई चौंसठ्ठी, जनार्दनलाई सत्तरी र घोडाहरूलाई सय बाणले बिँधे।
18हे राजन्, तब शरीरका मर्मस्थलका ज्ञाता क्रुद्ध अर्जुनले होचो गाँठ भएका नौ बाणले ती दुवैलाई बिँधे, जो सबै मर्मस्थलसम्म भेद्न समर्थ थिए।
19यसमा क्रोधले जल्दै ती दुवै योद्धाले विभत्सु र केशवलाई आफ्नो बाणवर्षाले ढाकिदिए र उच्च रणघोष गरे।
20तब सेता अश्व भएका ती वीरले चौडा फल भएका दुई बाणले त्यस युद्धमा ती दुवै राजकुमारका अद्भुत धनु तथा तिनका सुनका देदीप्यमान ध्वजा पनि चाँडै काटिदिए।
21यसमा हे राजन्, अरू दुई धनु उठाएर तथा क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित भई तिनीहरूले आफ्ना बाणले पाण्डुपुत्रलाई अत्यन्त पीडित पार्न थाले।
22तब फेरि क्रोधले जल्दै ती पाण्डुपुत्र धनञ्जयले अरू दुई बाणले तिनका धनु चाँडै काटिदिए।
23अनि सुनका प्वाँखयुक्त तथा ढुङ्गामा उधिनिएका अरू बाणले उनले चाँडै नै तिनका अश्व, सारथि, पार्ष्णि-सारथि र अनुगामीहरूको वध गरिदिए।
24त्यसपछि एउटा क्षुरप्र बाणले उनले दुवै दाजुभाइमध्ये जेठोको टाउको धड़बाट काटिदिए; यसरी मारिएर ऊ हावाले ढालिएको रूखझैँ पृथ्वीमा ढल्यो।
25विन्दलाई यसरी मारिएको देखेर परम पराक्रमी अनुविन्दले त्यो रथ छाडिदिए जसका अश्व मारिइसकेका थिए; अनि ती महाबली वीरले एउटा गदा उठाएर —
26आफ्नो भाइको मृत्युको बदला लिन अर्जुनको रथतिर आक्रमण गरे। तब गदा धारण गरेका रथीहरूमा श्रेष्ठ ती महारथी रणभूमिमा मानौँ नाचिरहेका प्रतीत भए।
27तब क्रोधले जल्दै अनुविन्दले आफ्नो त्यस गदाले मधुसूदनको निधारमाथि प्रहार गरे। तर उनले उनलाई कँपाउन सकेनन्, जो मैनाक पर्वतझैँ अटल रहे।
28अर्जुनले छ बाणले उनको घाँटी, दुवै खुट्टा, उनका पाखुरा र उनको टाउको काटिदिए; अनि यसरी टुक्रा-टुक्रा भई उनी चट्टानका टुक्राझैँ ढले।
29हे राजन्, तब ती दुवै वीरलाई मारिएको देखेर तिनका अनुगामीहरू क्रोधले जल्दै हजारौँको सङ्ख्यामा बाण छाड्दै अर्जुनमाथि जाइलागे।
30हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना बाणले तिनीहरूलाई चाँडै नै यमलोक पुर्याएर अर्जुन तब शिशिरको अन्त्यमा वन भस्म पार्दै गरेको आगोझैँ सुन्दर प्रतीत भए।
31तब ती (विन्द र अनुविन्दका) सेनाबाट कठिनाइले निस्केर धनञ्जय मेघको समूहबाट बाहिर निस्कँदै गरेको दिनको देदीप्यमान गोला (सूर्य)झैँ सुन्दर प्रतीत भए।
32पहिले उनलाई देखेर कुरुहरू डरले व्याकुल भए! तर अर्को क्षणमै तिनीहरू हर्षले भरिए; अनि तब हे भरतश्रेष्ठ, तिनीहरू चारैतिरबाट पृथापुत्रमाथि जाइलागे।
33उनलाई थाकेको देखेर तथा सिन्धुराजलाई टाढा रहेको थाहा पाएर तिनीहरूले उच्च गर्जना गर्दै अर्जुनलाई घेरे।
34तिनीहरूलाई अत्यन्त उत्तेजित देखेर पुरुषहरूमा श्रेष्ठ अर्जुनले मुस्कुराउँदै ती दाशार्हवंशीलाई यी वचन भने —
35"हाम्रा अश्व बाणका घाउले पीडित छन्; तिनीहरू थाकिसकेका छन्; सिन्धुराज अझै टाढा छन्। तपाईंको मतमा अब कुन उपाय सर्वोत्तम छ?
36हे कृष्ण, यस विषयमा सत्य भन्नुहोस्। तपाईं सधैँ बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ। पाण्डुपुत्रहरूले केवल तपाईंलाई नै आफ्ना आँखा बनाएर युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई जित्ने आशा गर्न सक्दछन्।
37अब उप्रान्त हाम्रो के कर्तव्य छ, त्यो मलाई जस्तो लाग्दछ सुन्नुहोस्। अश्वहरूलाई जुवाबाट फुकालेर तिनीहरूलाई विश्राम गर्न दिनुहोस् र हे माधव, तिनका शरीरबाट बाण निकालिदिनुहोस्।"
38पृथापुत्रद्वारा यसरी भनिएपछि केशवले उनलाई उत्तर दिए — "हे पार्थ, तिमीले जुन मत प्रकट गरेका छौ, मेरो पनि त्यही मत हो।"
39अर्जुनले भने — हे केशव, म सम्पूर्ण सेनालाई रोकिराख्नेछु। अब जे-जे गर्नुपर्छ, तपाईं त्यो विधिपूर्वक गर्नुहोस्।
40सञ्जयले भने — यसमा आफ्नो रथको मञ्चबाट ओर्लेर हातमा गाण्डीव धनु लिएका धनञ्जय रणभूमिमा कुनै अटल पर्वतझैँ उभिए।
41धनञ्जयलाई भूमिमा देखेर तथा यसलाई उपयुक्त अवसर ठानेर विजय पाउन इच्छुक क्षत्रियहरू उच्च गर्जना गर्दै उनीमाथि जाइलागे।
42तब रथहरूको एउटा विशाल सेनासहित तिनीहरूले आफ्ना धनु तान्दै तथा दायाँबायाँ बाण छाड्दै ती एक्ला वीरलाई घेरे।
43क्रोधले जल्दै तिनीहरूले तब नाना प्रकारका अद्भुत अस्त्र देखाए; अनि जसरी मेघले सूर्यमण्डललाई ढाक्दछ, त्यसरी नै तिनीहरूले पृथापुत्रलाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए।
44तब ती क्षत्रियहरू, जो सबै यशस्वी रथी थिए, क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ तथा पुरुषहरूमा सर्वोत्तम ती अर्जुनमाथि त्यसै गरी वेगले जाइलागे जसरी मदमत्त हात्तीहरू कुनै सिंहमाथि जाइलाग्छन्।
45तब हामीले पार्थका पाखुराको अद्भुत बल देख्यौँ, किनभने क्रोधले जल्दै उनले कौरवहरूको त्यस विशाल सेनालाई रोकिदिए।
46शत्रुद्वारा फ्याँकिएका अस्त्रको आफ्नै अस्त्रले सामना गर्दै ती परम पराक्रमी वीरले चाँडै नै आफ्ना असङ्ख्य बाणले आफ्ना सम्पूर्ण प्रतिद्वन्द्वीलाई ढाकिदिए।
47हे नरेश्वर, तब बाणका ती घना वर्षा ठोक्किँदा उत्पन्न प्रज्वलित ज्वाला भएको एउटा महान् आगो आकाशको त्यस भागमा जल्न थाल्यो।
48त्यहाँ, क्रोधले जल्दै तथा युद्धमा विजय पाउने एउटै उद्देश्यले एकजुट भएका असङ्ख्य वीरका कारण, रगतले लतपतिएका तथा भारी सास फेर्ने अश्वहरू र भयङ्कर चीत्कार गर्ने उन्मत्त तथा शत्रुहरूलाई कुल्चने हात्तीहरूका कारण, वातावरण अत्यन्त तातो भयो।
49तब पृथापुत्रले आफ्ना बाणले रथहरूको त्यस अपार, विस्तृत र अथाह समुद्रलाई रोकिदिए — जसलाई विक्षुब्ध पार्न असम्भव थियो, बाण जसका छाल थिए, ध्वजा जसका भुमरी थिए, हात्ती जसका गोही थिए, पैदल सैनिक जसका असङ्ख्य माछा थिए, शङ्खको नाद र नगराको ध्वनि जसको गर्जन थियो, रथ जसको उर्लंदो धारा थिए, योद्धाहरूका फेटा जसका कछुवा थिए, छाता र पताका जसको फिँज थिए र हात्तीका शव जसका जलमग्न चट्टान थिए — र जो त्यस बेला एउटा विशाल महाद्वीपझैँ प्रतीत भइरहेको थियो।
50धृतराष्ट्रले भने — धृतराष्ट्रले सोधे — जब अर्जुन पृथ्वीमा ओर्लिए र भगवान् कृष्णले अश्वहरूको उपचार गर्न थाले, तब त त्यो उत्तम अवसर थियो; अनि मेरा सैनिकहरूले कुन्तीपुत्रको वध किन गरेनन्?
51सञ्जयले भने — यसैबीच पार्थले रथमा बसेका सम्पूर्ण राजालाई अचानक त्यसै गरी रोकिदिए, जसरी वेदविरुद्ध भनिएको वचन अस्वीकार्य घोषित गरिन्छ। यो पराक्रम उनले केवल पृथ्वीमा उभिँदा-उभिँदै देखाए।
52जसरी लोभले सम्पूर्ण गुणलाई थिचिदिन्छ, त्यसरी नै अर्जुनले रथमा बसेका सम्पूर्ण राजालाई त्यस बेला पनि रोकिदिए जब उनका खुट्टा भूमि छोइरहेका थिए र उनको रथ जीर्ण भइसकेको थियो।
53तब युद्ध चल्दै गर्दा महाबाहु र निर्भय जनार्दनले आफ्ना प्रिय मित्र, ती पुरुषश्रेष्ठ (अर्जुन)लाई सम्बोधन गरेर यसरी भने —
54"हे अर्जुन, यहाँ रणभूमिमा यी अश्वहरूलाई पिउनका लागि पानी छैन। तिनीहरूलाई नुहाउनका लागि होइन, पिउनका लागि पानी चाहिन्छ।"
55यसमा "यो लिनुहोस्" भनेर अर्जुनले निर्भय भई एउटा अस्त्रले पृथ्वीमाथि प्रहार गरे र यसरी त्यहाँ एउटा सुन्दर पोखरी उत्पन्न गरिदिए, जसबाट अश्वहरूले आफ्नो तिर्खा मेटाउन सकून्।
56त्यो जलराशि हाँस र कारुँगीहरूले भरिएको थियो तथा चक्रवाकका समूहले सुशोभित थियो। त्यसको पानी स्वच्छ थियो र त्यसमा उत्तम कोटिका पूर्ण फुलेका कमल भरिएका थिए।
57त्यो कछुवा र माछाले भरिएको थियो तथा अथाह थियो र त्यसमा अनेक जलचर प्राणी विचरण गर्दथे। तब क्षणभरमै त्यहाँ उत्पन्न भएको त्यस पोखरीलाई हेर्न नारद ऋषि आइपुगे।
58तब स्वयं कृष्णझैँ अद्भुत कर्म गर्ने पार्थले त्यहाँ बाणहरूको एउटा भवन बनाइदिए, जसमा बाण नै धुरी र निदाल थिए, बाण नै खम्बा थिए र बाण नै छाना थियो।
59यसमा यशस्वी पृथापुत्रलाई त्यहाँ त्यो भवन बनाइरहेको देखेर गोविन्दले हाँस्दै "साधु! साधु!" भनेर उनको प्रशंसा गरे।