The rage of Dhristadyumna and Satyaki
Volume V — Drona Parva · Chapter 199
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना। यस्मिन् साक्षाद् धनुर्वेदो ह्रीनिषेवे प्रतिष्ठितः॥
2यस्य प्रसादात् कुर्वन्ति कर्माणि पुरुषर्षभाः। अमानुषाणि संग्रामे देवैरसुकराणि च॥
3तस्पिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मणा। नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना॥
4नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक् क्षात्रं धिगमर्षिताम्। पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः॥
5श्रुत्वा किमाहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व संजय।
6संजय उवाच श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः॥ तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशाम्पते।
7अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्यं विप्रेक्ष्य पार्षतम्॥ सबाष्यंमतिनिःश्वस्य धिग्धिगित्येव चाब्रवीत्।
8युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथापरे॥ आसन् सुव्रीडिता राजन् सात्यकिस्त्वब्रवीदिदम्।
9नेहास्ति पुरुषः कश्चिद् य इमं पापपूरुषम्। भाषमाणमकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम्।
10एते त्वां पाण्डवाः सर्वे कुत्सयन्ति विकुत्सया॥ कर्मणा तेन पापेन श्वपाकं ब्राह्मण इव।
11एतत् कृत्वा महत् पापं निन्दितः सर्वसाधुभिः॥ न लज्जसे कथं वक्तुं समिति प्राप्य शोभनाम्।
12कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च वीर्यते॥ गुरुमाक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे।
13वाच्चस्त्वमसि पार्थश्च सर्वेश्चान्धकवृष्णिभिः॥ यत् कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि।
14अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरुं क्षिपन्॥ वध्यस्त्वं न त्वयार्थोऽस्ति मुहूर्तमपि जीवता।
15कस्त्वेतद् व्यवसेदार्यस्त्वदन्यः पुरुषाधम॥ निगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः।
16सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निमज्जिताः॥ यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम्।
17उक्तवांश्चापि यत् पार्थे भीष्मं प्रति नरर्षभम्॥ तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना।
18तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः॥ नान्यः पाञ्चाल्यपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत्।
19स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल॥ शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः।
20पञ्चालाश्चलिता धर्मात् क्षुद्रा मित्रगुरुदुहः॥ त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः।
21पुनश्चेदीदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि॥ शिरस्ते पोथयिष्यामि गदया वज्रकल्पया।
22त्वां च ब्रह्महणं दृष्ट्वा जनः सूर्यमवेक्षते॥ ब्रह्महत्या हि ते पापं प्रायश्चित्तार्थमात्मनः।
23पाञ्चालक सुदुर्वृत्त ममेव गुरुमग्रतः॥ गुरोर्गुरुं च भूयोऽपि क्षिपन्नैव हि लजसे।
24तिष्ठ तिष्ठ सहस्वैकं गदापातमिमं मम॥ तव चापि सहिष्येऽहं गदापाताननेकशः।
25सात्वतेनैवमाक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम्॥ संरब्धं सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्निव।
26धृष्टद्युम्न उवाच श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव॥ सदानार्योऽशुभः साधु पुरुषं क्षेप्तुमिच्छति।
27क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापोऽर्हति क्षमाम्॥ क्षमावन्तं हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते।
28स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः॥ आकेशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि।
29यः स भूरिश्रवााश्छिन्नभुजः प्रायगतस्त्वया॥ वार्यमाणेन हि हतस्ततः पापतरं नु किम्।
30गाहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे॥ विसृष्टशस्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम्।
31अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम्॥ छिन्नबाहुं परैर्हन्यात् सात्यके स कथं वेदत्।
32निहत्य त्वां पदा भूमौ च विकर्षति वीर्यवान्।॥ किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः।
33त्वया पुनरनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः॥ यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान्।
34यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम्॥ किरछरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्यहम्।
35स त्वमेवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत् स्वयम्॥ वक्तुमर्हसि वक्तव्यः कस्मात् त्वं परुषाण्यथ।
36कर्ता त्वं कर्मणो ह्यस्य नाहं वृष्णिकुलाधम॥ पापानां च त्वमावासः कर्मणां मा पुनर्वदा
37जोषमास्ख न मां भूयो वक्तुमर्हस्यतः परम्॥ अधरोत्तरमेतद्धि यन्मां त्वं वक्तुमर्हसि।
38अथ वक्ष्यसि मां मौाद् भूयः परुषमीदृशम्॥ गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम्।
39न चैवं मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते॥ तेषामपि ह्यधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम्।
40वञ्चितः पाण्डवः पूर्वमधर्मेण युधिष्ठिरः॥ द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथा धर्मेण सात्यके।
41प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया॥ सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश।
42अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराजः परेरितः॥ अधर्मेण तथा बाल: सौभद्रो विनिपातितः।
43इतोऽप्यधर्मेण हतो भीष्मः परपुरंजयः॥ भूरिश्रवा ह्यधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः।
44एवं परैराचरितं पाण्डवेयैश्च संयुगे॥ रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ञैरपि सात्वत।
45दुर्जेयः स परो धर्मस्तथाधर्मश्च दुर्विदः॥ युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गा पितृनिवेशनम्।
46संजय उवाच एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च॥ श्रावितः सात्यकिः श्रीमानाकम्पित इवाभवत्।
47तच्छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस्त्वाददे गदाम्॥ विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः।
48ततोऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत्॥ न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम्।
49तमापतन्तं सहसा महाबलममर्षणम्॥ पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम्।
50चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः॥ अवप्लुत्य रथात् तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत्।
51द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली॥ प्रस्पन्दमानमादाय जगाम बलिनं बलात्।
52स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुङ्गवः॥ निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः।
53अवरुह्य रथात् तूर्णं ध्रियमाणं बलीयसा॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशाम्पते।
54अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रमन्यन्न विद्यते॥ परमन्धकवृष्णिभ्यः पञ्चालेभ्यश्च मारिष।
55तथैवान्धकवृष्णीनां तथैव च विशेषतः॥ कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते।
56पञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम्॥ नान्यदस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः।
57स भवानीदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान्॥ भवन्तश्च यथास्माकं भवतां च तथा वयम्।
58स एवं सर्वधर्मज्ञ मित्रधर्ममनुस्मरन्॥ नियच्छ मन्यु पाञ्चाल्यात् प्रशाम्य शिनिपुङ्गवा
59पार्षतस्य क्षमं त्वं वै क्षमतां पार्वतश्च ते॥ वयं क्षमयिताश्च किमन्यत्र शमाद् भवेत्।
60प्रशाम्यमाने शैनेय सहदेवेन मारिष॥ पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत्।
61आसादयतु मामेष धराधरमिवानिलः।
62यावदस्य शितैर्बाणैः संरम्भं विनयाम्यहम्॥ युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितं चास्य संयुगे।
63किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यदिदमुद्यतम्॥ सुमहत् पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवाः।
64अथवा फाल्गुनः सर्वान् वारयिष्यति संयुगे॥ अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः।
65मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे॥ उत्सृजैनमहं चैनमेष वा मां हनिष्यति।
66शृण्वन् पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच्छसन्॥६५ भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली।
67तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ बाहुशलिनौ॥ त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्च मारिष।
68यत्नेन महता वीरौ वारयामासतुस्ततः॥ निवार्य परमेष्वासौ कोपसंरक्तलोचनौ। युयुत्सूनपरान् संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः॥
English
1Dhritarashtra said Thai high-souled person who had duly studied the Vedas and their auxiliaries, he who had mastered this entire science of arms and who possessed modesty.
2That Drona son of mighty sage, who had been insulted by the low-minded, cruel and mcan Dhristadyumna the slayer of his preceptor.
3That Drona through whose grace the foremost of men still achieve superhuman feats difficult of being achieved even by the gods and the Asuras.
4When that Drona suffered such an insult at the hands of that most sinful Dhristadyumna under the very eyes of all the warriors present, was there no Kshatriya who was then inspired with wrath? Fie on the Kshatriya order and fie on wrath itself!
5Tell me, O Sanjaya, what did the Parthas or the other kings of the earth, all illustrious warriors, say, having heard the words of the Panchala prince?
6Sanjaya said Hcaring those words of the ruthless son of Drupada, O king, all the rulers of the earth remained silent.
7But Arjuna only casting side glances at Prisata's son and sighing and shedding copious tears said 'fie, fie.'
8Yudhishthira and Bhima and the twins (Nakula and Sahadeva) and Krishna himself were overwhelmed with shame, o king. Then Satyaki spoke these words-
9Is there nobody that will quickly dispatch this sinful, low and cursed wretch, even when he is thus speaking?
10Like the Brahmanas blaming a Chandala, all these Pandavas are reproaching you for your having perpetrated his sinful act.
11Having perpetrated the most sinful act and condemned by the pious, do you not fell ashamed to open your lips in this august assemblage?
12O despicable wretch, why did not your tongue and your cursed head go off into thousand fragments, when you were on the point of slaying your preceptor? Why were you not smitten down by that sinful act?
13You richly merit the condemnation of the Parthas and all the Vrishnis and the Andhakas inasmuch as perpetrating this sinful act, you are boasting of it in the presence of this august assembly.
14Having committed the most heinous act of sin, you further reveal you hatred for the preceptor. For this you deserve to be slain; there is no use in sparing your life even for a moment.
15What other sinful wretch, except yourself, will dare cause the virtuous preceptor's death, holding him by his hoary locks?
16Having obtained you-the disgrace to their race-for their descendant, seven generations before you and seven after, in your race, have sunk in hell, being deprived of their glory.
17You have accused Partha that foremost of men with the slaughter of Bhisma. But this latter illustrious personage has hiinself caused his own destruction.
18Indeed that vilest of wretches viz., your uterine brother Sikhandin, was the cause of Bhisma's death. Really there is no one more sinful on the face of the earth, than the sons of Panchala king
19Your father had begotten Sikhandin for the slaughter of Bhishma. As regards Arjuna he only protected your brother when he caused the death of the high-souled Bhishma.
20The Panchalas have gone astray from the paths of rectitude and like despicable wretches they are injuring their friends and their preceptors, only for having obtained yourself and your brother, hated by the pious, among themselves.
21If you again speak such words before re, I shall knock down your head with a mace resembling the bolt of heaven.
22Stained as you are with the sin of Brahmanicide, people looking at you the slayer of a Brahmana, have to look at the Sun for purifying themselves.
23Ill-mannered wretch of Panchala, villifying my own preceptor in the first instance and then my preceptor's preceptor, why don't you feel ashamed?
24'Wait, Wait.' Bear but this single stroke of my mace. I will bear many strokes of that of yours."
25Thus reproached by that scion of the Satvata race, Prisata's son inspired with wrath, addressed these harsh words to the enraged Satyaki.
26Dhristadyumna said O you of Madhu's race, I have heard you speak. But I forgive you; yourself sinful and impious, you desire to throw odium on the righteous?
27Forgiveness is a praise worthy virtue, buy sinful wretches do not deserve it. A wicked fellow regards him who shows forgiveness as powerless (lit : conquered).
28Ill-behaved, of low mind and sinful resolutions, you are condemnable from the end of your hair to the tip of your toe. Yet do you desire to censure others?
29What act can be more unrighteous than that perpetrated by you when, repeatedly prevented, you slew Bhurisrava, whose arm was lopped off and who had betaken to the Praya Yoga?
30Arranging his troops in order Drona was fighting with his celestial weapons he laid aside his weapons and I slew him o crooked one, what is there improper in this?
31How can he, O Satyaki, censure such as act, who himself has slain his opponent, desisted from battle an opponent that was sitting in Praya Yoga and whose arm was cut-off by another.
32That puissant opponent of yours, careered on the field having thrown you down with the stroke of his feet. Foremost if you were of all male beings why did you not then slay him?
33When Partha had already vanquished him, it was only then that by an unfair means you slew the puissant son of Somadatta.
34In whatever quarter Drona had sought to rout the troops of the Pandavas, in that quarter I proceeded, shooting myriads of shafts.
35Having yourself perpetrated an act worthy of a Chandala only, it is strange that you desire to censure me in such a vile language.
36You are the perpetrator of vile acts and not I, O vilest of the Vrishni race. You are the hotbed of sin. Do not again blame this deed of mine.
37Hold your tongue. It is improper that you shall move after this. I give you this reply from my own lips, you should not address me any longer.
38If again, out of folly you speak such harsh words to me, I shall dispatch you to the abode of Death with my own arrows.
39Once cannot overcome his foes, O fool, solely through fair means. Hear how our opponents also acted unfairly.
40Pandu's eldest son Yudhishthira was a few years back cheated unfairly (out of his own kingdom) and O Satyaki, Draupadi was also most vilely insulted.
41The Pandavas with Krishna their wife were also exiled to the woods and fool, all their possessions were robbed out of them by unrighteous means.
42The king of the Madras was again weaned away from our side by an act of unrighteousness by the foe, unfairly also was the tender son of Subhadra slain.
43Now for the Pandavas, the grand-father of the Kurus, Bhishma was slain by an act of unrighteousness. Bhurisrava was unfairly slain by your very justicel-oving self.
44Thus, O you of the Salvata race, the heroic Pandavas and the Kurus have both acted sinfully for victory in battle, although they are all conversant with the rules of morality.
45Thus morality is a mystery, as also immorality is difficult of being ascertained. Fight on with the Kauravas and do not return to the home of your fathers.
46Sanjaya said Addressed in such ruthless and harsh words, the handsome Satyaki trembled from hcad to foot.
47Hearing those words Satyaki with his eyes coppery in rage, laid his bow aside on the car and breathing like a snake he grasped his mace.
48Then advancing furiously upon the Panchala prince he said-"I shall not waste my harsh words on you any longer, but I shall crush you, as you richly deserve to be slaughtered."
49Beholding the puissant Satyaki rush, from wrath and desire for revenge, at the Panchala prince, like Death against a match of his.
50The mighty Bhima urged by Vasudeva, quickly jumped down from his chariot and caught hold of him by the arms.
51The puissant Satyaki, who was then furiously rushing (at Dhristadyumna) advanced a few steps, dragging after him the mighty son of Pandu, who was trying to withhold him.
52Then Bhima firmly planting his feet, succeeded in stopping that foremost of all beings endowed with strength viz., that illustrious scion or Shini's race.
53Then, Oking, Sahadeva jumping down from his car, addressed Satyaki held in check by the strong arms of Bhima, in these soothing
54O foremost of men, we possess not friends dearer to ourselves, then the Andhakas, the Vrishnis and the Panchalas, O descendant of Madhu's race.
55Similarly the Andhakas and the Vrishnis, specially Krishna among the latter, cannot have any friend dearer than ourselves.
56The Panchalas also, O scion of the Vrishni race, will not be able to find friends dearer to themselves than the Vrishnis and the Pandavas, even if they search the whole earth to the very boundaries of the seas.
57You are a dear friend to this prince and even such is he to you. You are to us even as we are to you.
58Versed in the rules of duty, restrain your anger having the prince of the Panchalas for its object, remembering the duties that you owe to you friends.
59Forgive the son of Prisata, let him also forgive you. We will also practise forgiveness. What other virtue can be equal to forgiveness!
60When, O sire, Sahadeva was thus pacifying the grandson of Shini, the son of the Panchala king thus smilingly spoke:मुञ्चमुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम्॥
61Bhima, let the grandson of Shini, so proud of his prowess in battle, he released. Let him encounter me like the wind encountering the mountains.
62I shall smother his wrath with my sharp arrows, as also his itching for battle; O son of Kunti, let me deprive him of his life in battle.
63I am alone competent to achieve the mighty task the sons of Pandu have undertaken, heavy though it may be. Yonder come the Kauravas.
64Or Phalguna himself will hold all of them in check. Let me cut-off this one's head with my arrows.
65He takes me for Bhurisravas with his arm lopped off. Leave him, Either I will slay him or he shall slay me
66Hearing the words of the Panchala prince the mighty Satyaki breathing like a snake, began to swell even within the embrace of Bhima's arms.
67When those strong-armed and mighty heroes were thus roaring at each other like two bulls, O sire, Vasudeva and the son of Dharma Yudhishthira,
68With great difficulty restrained those two heroes. Thus restraining those two mighty bowmen, whose eyes were red in rage, the foremost of the Kshatriyas advanced desirous of meeting the foe in battle.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — वे महात्मा, जिन्होंने वेदों तथा वेदांगों का विधिपूर्वक अध्ययन किया था, जिन्होंने सम्पूर्ण अस्त्रविद्या पर अधिकार पा लिया था और जो विनयशील थे —
2वे महर्षिपुत्र द्रोण, जिनका अपने आचार्य के वधकर्ता, नीचबुद्धि, क्रूर तथा अधम धृष्टद्युम्न के द्वारा अपमान किया गया —
3वे द्रोण, जिनकी कृपा से आज भी श्रेष्ठ पुरुष ऐसे अलौकिक कर्म कर दिखाते हैं जो देवताओं और असुरों के लिए भी दुष्कर हैं —
4जब उन द्रोण ने उपस्थित समस्त योद्धाओं की आँखों के सामने ही उस परम पापी धृष्टद्युम्न के हाथों ऐसा अपमान सहा, तब क्या कोई क्षत्रिय ऐसा न था जिसे क्रोध आया हो? धिक्कार है क्षत्रिय वर्ण को और धिक्कार है स्वयं क्रोध को!
5हे सञ्जय, मुझे बताओ — पाञ्चालराजकुमार के वे वचन सुनकर पृथापुत्रों ने अथवा पृथ्वी के अन्य राजाओं ने, उन समस्त यशस्वी योद्धाओं ने, क्या कहा?
6सञ्जय ने कहा — हे राजन्, निर्दय द्रुपदपुत्र के वे वचन सुनकर पृथ्वी के समस्त शासक मौन रह गए।
7किन्तु अर्जुन ही पार्षत की ओर तिरछी दृष्टि से देखते हुए, लम्बी साँसें लेते हुए तथा अश्रुधारा बहाते हुए 'धिक्कार है, धिक्कार है' कहते रहे।
8हे राजन्, युधिष्ठिर, भीम, नकुल-सहदेव तथा स्वयं कृष्ण भी लज्जा से अभिभूत हो गए। तब सात्यकि ने ये वचन कहे —
9"क्या कोई ऐसा नहीं है जो इस पापी, नीच तथा धिक्कारयोग्य अधम का तत्काल अन्त कर दे, जब वह इस प्रकार बोल ही रहा है?
10जैसे ब्राह्मण किसी चाण्डाल की निन्दा करते हैं, वैसे ही ये समस्त पाण्डव तुम्हारे इस पापकर्म के लिए तुम्हें फटकार रहे हैं।
11परम पापपूर्ण कर्म करके तथा साधुजनों द्वारा निन्दित होकर भी क्या तुम्हें इस सम्मानित सभा में मुँह खोलते लज्जा नहीं आती?
12हे घृणित अधम, जब तुम अपने आचार्य का वध करने ही वाले थे, तब तुम्हारी जीभ तथा तुम्हारा धिक्कारयोग्य सिर सहस्र टुकड़ों में क्यों नहीं फट गया? उस पापकर्म से तुम धराशायी क्यों नहीं हो गए?
13तुम पृथापुत्रों की तथा समस्त वृष्णियों और अन्धकों की भर्त्सना के पूरे अधिकारी हो, क्योंकि यह पापकर्म करके तुम इस सम्मानित सभा के सम्मुख उसकी डींग हाँक रहे हो।
14परम घृणित पापकर्म करके तुम आगे बढ़कर आचार्य के प्रति अपनी घृणा भी प्रकट कर रहे हो। इसके लिए तुम वध के योग्य हो; तुम्हें क्षण भर भी जीवित रखने में कोई लाभ नहीं।
15तुम्हारे अतिरिक्त और कौन पापी अधम होगा जो धर्मात्मा आचार्य को उनके श्वेत केशों से पकड़कर उनकी मृत्यु का साहस करे?
16अपने वंश के कलंक तुम्हें अपना वंशज पाकर तुम्हारे कुल की तुमसे पहले की सात पीढ़ियाँ तथा तुम्हारे बाद की सात पीढ़ियाँ अपने यश से वंचित होकर नरक में जा डूबी हैं।
17तुमने नरश्रेष्ठ पार्थ पर भीष्म के वध का आरोप लगाया है। किन्तु उन यशस्वी महापुरुष ने तो स्वयं ही अपने विनाश का कारण जुटाया था।
18वस्तुतः वह अधमों में अधम, तुम्हारा सहोदर भाई शिखण्डी ही भीष्म की मृत्यु का कारण था। सचमुच पृथ्वी पर पाञ्चालराज के पुत्रों से बढ़कर पापी कोई नहीं है।
19तुम्हारे पिता ने शिखण्डी को भीष्म के वध के लिए ही उत्पन्न किया था। रही अर्जुन की बात — उन्होंने तो केवल तुम्हारे भाई की रक्षा की थी जब उसने महात्मा भीष्म की मृत्यु कराई।
20पाञ्चाल सन्मार्ग से भ्रष्ट हो गए हैं और घृणित अधमों के समान अपने मित्रों तथा अपने आचार्यों का अनिष्ट कर रहे हैं — केवल इसलिए कि उन्होंने अपने बीच तुम्हें और तुम्हारे भाई को, साधुजनों के घृणापात्रों को, पा लिया है।
21यदि तुमने मेरे सामने फिर ऐसे वचन कहे, तो मैं आकाश के वज्र के समान अपनी गदा से तुम्हारा सिर उड़ा दूँगा।
22ब्रह्महत्या के पाप से कलंकित तुम — उस ब्राह्मण-हन्ता की ओर देखकर लोगों को अपनी शुद्धि के लिए सूर्य की ओर देखना पड़ता है।
23हे पाञ्चालों के दुराचारी अधम, पहले मेरे ही आचार्य की और फिर मेरे आचार्य के आचार्य की निन्दा करते हुए तुम्हें लज्जा क्यों नहीं आती?
24'ठहरो! ठहरो!' — मेरी गदा का यह एक ही प्रहार सह लो। मैं तुम्हारी गदा के अनेक प्रहार सह लूँगा।"
25सात्वतवंशी उन वीर के द्वारा इस प्रकार फटकारे जाने पर पार्षत ने क्रोध से भरकर क्रुद्ध सात्यकि से ये कठोर वचन कहे —
26धृष्टद्युम्न ने कहा — हे मधुवंशी, मैंने तुम्हारी बात सुन ली। किन्तु मैं तुम्हें क्षमा करता हूँ; स्वयं पापी तथा अधर्मी होकर भी तुम धर्मात्माओं पर कलंक लगाना चाहते हो?
27क्षमा प्रशंसनीय गुण है, किन्तु पापी अधम उसके योग्य नहीं होते। दुष्ट व्यक्ति क्षमा करने वाले को शक्तिहीन (अर्थात् पराजित) समझता है।
28दुराचारी, नीचबुद्धि तथा पापपूर्ण संकल्पों वाले तुम अपने केश की नोक से लेकर पैर के अँगूठे तक निन्दनीय हो। फिर भी तुम दूसरों की निन्दा करना चाहते हो?
29उससे बढ़कर अधर्मपूर्ण कर्म और क्या हो सकता है जो तुमने तब किया, जब बार-बार रोके जाने पर भी तुमने भूरिश्रवा का वध कर डाला — जिसकी भुजा कट चुकी थी और जो प्रायोपवेशन में स्थित था?
30अपनी सेनाओं को व्यूह में सजाकर द्रोण अपने दिव्यास्त्रों से युद्ध कर रहे थे; उन्होंने अपने अस्त्र रख दिए और मैंने उनका वध किया — हे कुटिल, इसमें अनुचित क्या है?
31हे सात्यकि, ऐसे कर्म की निन्दा वह कैसे कर सकता है, जिसने स्वयं अपने उस प्रतिद्वन्द्वी का वध किया जो युद्ध से विरत हो चुका था, जो प्रायोपवेशन में बैठा था और जिसकी भुजा किसी और ने काट डाली थी?
32तुम्हारे उस पराक्रमी प्रतिद्वन्द्वी ने तो तुम्हें पैर के प्रहार से गिराकर रणभूमि में विचरण किया था। यदि तुम समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ थे, तो तुमने तभी उसका वध क्यों नहीं किया?
33जब पार्थ उसे पहले ही परास्त कर चुके थे, तब कहीं जाकर तुमने अन्यायपूर्ण उपाय से उस पराक्रमी सोमदत्तपुत्र का वध किया।
34द्रोण जिस-जिस दिशा में पाण्डवों की सेनाओं को खदेड़ने का प्रयत्न करते, मैं उसी दिशा में असंख्य बाण छोड़ता हुआ पहुँच जाता था।
35स्वयं चाण्डाल के योग्य ही कर्म करके तुम मुझे ऐसी नीच भाषा में कोसना चाहते हो — यह विचित्र है।
36हे वृष्णिवंश के अधम, नीच कर्मों का कर्ता तुम हो, मैं नहीं। तुम्हीं पाप के आगार हो। मेरे इस कर्म पर फिर दोष मत लगाना।
37अपनी जीभ सँभालो। इसके आगे तुम्हारा बोलना उचित नहीं। मैं तुम्हें अपने ही मुख से यह उत्तर देता हूँ — अब तुम मुझसे और कुछ मत कहना।
38यदि तुमने मूर्खतावश फिर मुझसे ऐसे कठोर वचन कहे, तो मैं अपने बाणों से तुम्हें यमलोक भेज दूँगा।
39हे मूर्ख, कोई भी केवल न्याय्य उपायों से अपने शत्रुओं पर विजय नहीं पा सकता। सुनो, हमारे प्रतिपक्षियों ने भी किस प्रकार अन्याय किया।
40पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र युधिष्ठिर को कुछ वर्ष पूर्व अन्यायपूर्वक (उनके अपने राज्य से) छला गया था; और हे सात्यकि, द्रौपदी का भी अत्यन्त नीच रीति से अपमान किया गया था।
41पाण्डव अपनी पत्नी कृष्णा (द्रौपदी) सहित वन में निर्वासित किए गए, और हे मूर्ख, उनकी समस्त सम्पत्ति अधर्मपूर्ण उपायों से उनसे छीन ली गई।
42मद्रराज को भी शत्रु ने अधर्मपूर्ण कर्म से हमारे पक्ष से तोड़ लिया; और सुभद्रा के कोमल पुत्र (अभिमन्यु) का वध भी अन्यायपूर्वक ही किया गया।
43अब रही पाण्डवों की बात — कुरुओं के पितामह भीष्म भी अधर्मपूर्ण कर्म से ही मारे गए। और भूरिश्रवा का वध तो तुम स्वयं परम न्यायप्रिय ने अन्यायपूर्वक किया।
44हे सात्वतवंशी, इस प्रकार वीर पाण्डवों तथा कुरुओं — दोनों ने ही युद्ध में विजय के लिए पापकर्म किए हैं, यद्यपि वे सब धर्म के नियमों के ज्ञाता हैं।
45इस प्रकार धर्म एक रहस्य है, और अधर्म का निश्चय करना भी उतना ही कठिन। कौरवों से युद्ध करते रहो और अपने पितरों के घर मत लौटो।
46सञ्जय ने कहा — इस प्रकार के निर्दय तथा कठोर वचन सुनकर सुन्दर सात्यकि सिर से पैर तक काँप उठे।
47वे वचन सुनकर क्रोध से ताम्रवर्ण आँखों वाले सात्यकि ने अपना धनुष रथ पर रख दिया और सर्प के समान फुफकारते हुए अपनी गदा उठा ली।
48तब क्रोधपूर्वक पाञ्चालराजकुमार की ओर बढ़ते हुए उन्होंने कहा — "अब मैं तुम पर अपने कठोर वचन और नहीं गँवाऊँगा, बल्कि तुम्हें कुचल डालूँगा, क्योंकि तुम वध के पूरे अधिकारी हो।"
49क्रोध तथा प्रतिशोध की इच्छा से पराक्रमी सात्यकि को पाञ्चालराजकुमार पर उसी प्रकार झपटते देखकर, जैसे काल अपने समकक्ष पर झपटे —
50वासुदेव से प्रेरित होकर महाबली भीम शीघ्रता से अपने रथ से कूद पड़े और उन्हें भुजाओं से पकड़ लिया।
51तब (धृष्टद्युम्न पर) क्रोधपूर्वक झपटते हुए पराक्रमी सात्यकि उन्हें रोकने का प्रयत्न करते महाबली पाण्डुपुत्र को अपने पीछे घसीटते हुए कुछ पग आगे बढ़ गए।
52तब भीम ने अपने पैर दृढ़ता से जमाकर बल में समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ उन यशस्वी शिनिवंशी वीर को रोकने में सफलता पाई।
53तब हे राजन्, सहदेव अपने रथ से कूदकर भीम की बलिष्ठ भुजाओं में जकड़े हुए सात्यकि को सान्त्वना भरे इन वचनों में सम्बोधित करते हुए बोले —
54"हे नरश्रेष्ठ, हे मधुवंशज, हमारे लिए अन्धकों, वृष्णियों तथा पाञ्चालों से बढ़कर प्रिय मित्र कोई नहीं हैं।
55इसी प्रकार अन्धकों और वृष्णियों के लिए भी, विशेषतः उनमें कृष्ण के लिए, हमसे बढ़कर प्रिय मित्र कोई नहीं हो सकता।
56हे वृष्णिवंशी, पाञ्चाल भी समुद्र की सीमाओं तक सारी पृथ्वी छान डालें, तो भी अपने लिए वृष्णियों तथा पाण्डवों से बढ़कर प्रिय मित्र नहीं पा सकेंगे।
57तुम इस राजकुमार के प्रिय मित्र हो और वह भी तुम्हारा वैसा ही है। जैसे तुम हमारे हो, वैसे ही हम तुम्हारे हैं।
58धर्म के नियमों के ज्ञाता तुम मित्रों के प्रति अपने कर्तव्यों का स्मरण करके पाञ्चालराजकुमार को लक्ष्य करके उठे अपने इस क्रोध को रोको।
59पार्षत को क्षमा करो, वे भी तुम्हें क्षमा करें। हम भी क्षमा का ही आचरण करेंगे। क्षमा के तुल्य और कौन-सा गुण हो सकता है!"
60हे तात, जब सहदेव इस प्रकार शिनिपौत्र को शान्त कर रहे थे, तब पाञ्चालराज के पुत्र ने मुसकराते हुए इस प्रकार कहा —
61"हे भीम, युद्ध में अपने पराक्रम पर इतने गर्वित शिनिपौत्र को छोड़ दो। वे मुझसे वैसे ही जूझें, जैसे वायु पर्वतों से जूझती है।
62मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से उनके क्रोध को तथा युद्ध की उनकी उस खुजली को भी शान्त कर दूँगा; हे कुन्तीपुत्र, मुझे युद्ध में उनके प्राण हर लेने दो।
63पाण्डुपुत्रों ने जो महान् कार्य हाथ में लिया है, वह चाहे कितना ही भारी क्यों न हो, उसे पूरा करने में मैं अकेला ही समर्थ हूँ। वह देखो, कौरव आ रहे हैं।
64अथवा स्वयं फाल्गुन उन सबको रोक लेंगे। मुझे अपने बाणों से इसका सिर काट लेने दो।
65यह मुझे कटी हुई भुजा वाला भूरिश्रवा समझ रहा है। इसे छोड़ दो। या तो मैं इसका वध करूँगा या यह मेरा।"
66पाञ्चालराजकुमार के ये वचन सुनकर सर्प के समान फुफकारते महाबली सात्यकि भीम की भुजाओं के आलिंगन में ही फूलने लगे।
67हे तात, जब वे बलिष्ठ भुजाओं वाले महान् वीर इस प्रकार दो साँड़ों के समान एक-दूसरे पर गरज रहे थे, तब वासुदेव तथा धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने —
68बड़ी कठिनाई से उन दोनों वीरों को रोका। क्रोध से लाल आँखों वाले उन दोनों महाधनुर्धरों को इस प्रकार रोककर वे क्षत्रियश्रेष्ठ युद्ध में शत्रु का सामना करने की इच्छा से आगे बढ़े।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — ती महात्मा, जसले वेद तथा वेदाङ्गको विधिपूर्वक अध्ययन गरेका थिए, जसले सम्पूर्ण अस्त्रविद्यामाथि अधिकार पाइसकेका थिए र जो विनयशील थिए —
2ती महर्षिपुत्र द्रोण, जसको आफ्ना आचार्यका वधकर्ता, नीचबुद्धि, क्रूर तथा अधम धृष्टद्युम्नद्वारा अपमान गरियो —
3ती द्रोण, जसको कृपाले आज पनि श्रेष्ठ पुरुषहरूले यस्ता अलौकिक कर्म गरेर देखाउँछन् जो देवता र असुरहरूका लागि पनि दुष्कर छन् —
4जब ती द्रोणले उपस्थित सम्पूर्ण योद्धाहरूका आँखैअगाडि त्यस परम पापी धृष्टद्युम्नका हातबाट यस्तो अपमान सहे, तब के कुनै क्षत्रिय यस्तो थिएन जसलाई रिस उठ्यो? धिक्कार छ क्षत्रिय वर्णलाई र धिक्कार छ स्वयं क्रोधलाई!
5हे सञ्जय, मलाई भन — पाञ्चालराजकुमारका ती वचन सुनेर पृथापुत्रहरूले अथवा पृथ्वीका अन्य राजाहरूले, ती सम्पूर्ण यशस्वी योद्धाहरूले, के भने?
6सञ्जयले भने — हे राजन्, निर्दय द्रुपदपुत्रका ती वचन सुनेर पृथ्वीका सम्पूर्ण शासक मौन रहे।
7तर अर्जुनले नै पार्षततिर तेर्सो दृष्टिले हेर्दै, लामो सास फेर्दै तथा आँसु बगाउँदै 'धिक्कार छ, धिक्कार छ' भनिरहे।
8हे राजन्, युधिष्ठिर, भीम, नकुल-सहदेव तथा स्वयं कृष्ण पनि लाजले अभिभूत भए। तब सात्यकिले यी वचन भने —
9"के कोही यस्तो छैन जसले यस पापी, नीच तथा धिक्कारयोग्य अधमको तत्कालै अन्त्य गरिदेओस्, जब ऊ यसरी बोलिरहेकै छ?
10जसरी ब्राह्मणहरूले कुनै चाण्डालको निन्दा गर्छन्, त्यसै गरी यी सम्पूर्ण पाण्डवहरूले तिम्रो यस पापकर्मका लागि तिमीलाई हप्काइरहेका छन्।
11परम पापपूर्ण कर्म गरेर तथा साधुजनहरूद्वारा निन्दित भएर पनि के तिमीलाई यस सम्मानित सभामा मुख खोल्दा लाज लाग्दैन?
12हे घृणित अधम, जब तिमी आफ्ना आचार्यको वध गर्नै लागेका थियौ, तब तिम्रो जिब्रो तथा तिम्रो धिक्कारयोग्य शिर हजार टुक्रामा किन फुटेन? त्यस पापकर्मले तिमी किन ढलेनौ?
13तिमी पृथापुत्रहरूको तथा सम्पूर्ण वृष्णि र अन्धकहरूको भर्त्सनाका पूर्ण अधिकारी छौ, किनभने यो पापकर्म गरेर तिमी यस सम्मानित सभाको सामु त्यसको फूर्ति लगाइरहेका छौ।
14परम घृणित पापकर्म गरेर तिमी अझ बढेर आचार्यप्रति आफ्नो घृणा पनि प्रकट गरिरहेका छौ। यसका लागि तिमी वधयोग्य छौ; तिमीलाई क्षणभर पनि जीवित राख्नुमा कुनै लाभ छैन।
15तिमीबाहेक अरू कुन पापी अधम होला जसले धर्मात्मा आचार्यलाई उनका सेता कपालबाट समातेर उनको मृत्युको साहस गरोस्?
16आफ्नो वंशको कलङ्क तिमीलाई आफ्नो वंशज पाएर तिम्रो कुलका तिमीभन्दा अघिका सात पुस्ता तथा तिमीपछिका सात पुस्ता आफ्नो यशबाट वञ्चित भई नरकमा डुबेका छन्।
17तिमीले नरश्रेष्ठ पार्थमाथि भीष्मको वधको आरोप लगाएका छौ। तर ती यशस्वी महापुरुषले त आफैँले आफ्नो विनाशको कारण जुटाएका थिए।
18वास्तवमा त्यो अधमहरूमा अधम, तिम्रो सहोदर भाइ शिखण्डी नै भीष्मको मृत्युको कारण थियो। साँच्चै पृथ्वीमा पाञ्चालराजका छोराहरूभन्दा बढी पापी कोही छैन।
19तिम्रा पिताले शिखण्डीलाई भीष्मको वधका लागि नै उत्पन्न गराएका थिए। रह्यो अर्जुनको कुरा — उनले त केवल तिम्रो भाइको रक्षा गरेका थिए जब उसले महात्मा भीष्मको मृत्यु गरायो।
20पाञ्चालहरू सन्मार्गबाट भ्रष्ट भइसकेका छन् र घृणित अधमहरूजस्तै आफ्ना मित्र तथा आफ्ना आचार्यहरूको अनिष्ट गरिरहेका छन् — केवल यसकारण कि तिनीहरूले आफ्ना बीचमा तिमीलाई र तिम्रो भाइलाई, साधुजनका घृणापात्रहरूलाई, पाएका छन्।
21यदि तिमीले मेरो सामु फेरि यस्ता वचन भन्यौ भने, म आकाशको वज्रजस्तै आफ्नो गदाले तिम्रो शिर उडाइदिनेछु।
22ब्रह्महत्याको पापले कलङ्कित तिमी — त्यस ब्राह्मण-हन्तातिर हेरेर मानिसहरूले आफ्नो शुद्धिका लागि सूर्यतिर हेर्नुपर्दछ।
23हे पाञ्चालहरूका दुराचारी अधम, पहिले मेरै आचार्यको र त्यसपछि मेरा आचार्यका आचार्यको निन्दा गर्दै तिमीलाई लाज किन लाग्दैन?
24'पर्ख! पर्ख!' — मेरो गदाको यो एउटै प्रहार सहिहेर। म तिम्रो गदाका अनेक प्रहार सहिदिनेछु।"
25सात्वतवंशी ती वीरद्वारा यसरी हप्काइएपछि पार्षतले क्रोधले भरिएर क्रुद्ध सात्यकिलाई यी कठोर वचन भने —
26धृष्टद्युम्नले भने — हे मधुवंशी, मैले तिम्रो कुरा सुनेँ। तर म तिमीलाई क्षमा गर्दछु; आफैँ पापी तथा अधर्मी भएर पनि तिमी धर्मात्माहरूमाथि कलङ्क लगाउन चाहन्छौ?
27क्षमा प्रशंसनीय गुण हो, तर पापी अधमहरू त्यसका योग्य हुँदैनन्। दुष्ट व्यक्तिले क्षमा गर्नेलाई शक्तिहीन (अर्थात् पराजित) ठान्दछ।
28दुराचारी, नीचबुद्धि तथा पापपूर्ण सङ्कल्प भएका तिमी आफ्नो कपालको टुप्पादेखि खुट्टाको बुढीऔँलासम्म निन्दनीय छौ। तैपनि तिमी अरूको निन्दा गर्न चाहन्छौ?
29त्योभन्दा बढी अधर्मपूर्ण कर्म अरू के हुन सक्छ जो तिमीले तब गर्यौ, जब बारम्बार रोकिँदा पनि तिमीले भूरिश्रवाको वध गरिदियौ — जसको पाखुरा काटिइसकेको थियो र जो प्रायोपवेशनमा स्थित थियो?
30आफ्ना सेनाहरू व्यूहमा सजाएर द्रोण आफ्ना दिव्यास्त्रले युद्ध गरिरहेका थिए; उनले आफ्ना अस्त्र राखिदिए र मैले उनको वध गरेँ — हे कुटिल, यसमा अनुचित के छ?
31हे सात्यकि, यस्तो कर्मको निन्दा उसले कसरी गर्न सक्छ, जसले स्वयं आफ्नो त्यस प्रतिद्वन्द्वीको वध गर्यो जो युद्धबाट विरत भइसकेको थियो, जो प्रायोपवेशनमा बसेको थियो र जसको पाखुरा अरू कसैले काटिदिएको थियो?
32तिम्रा त्यस पराक्रमी प्रतिद्वन्द्वीले त तिमीलाई खुट्टाको प्रहारले ढालेर रणभूमिमा विचरण गरेको थियो। यदि तिमी सम्पूर्ण पुरुषहरूमा श्रेष्ठ थियौ भने तिमीले त्यही बेला उसको वध किन गरेनौ?
33जब पार्थले उसलाई पहिले नै परास्त गरिसकेका थिए, तब मात्र तिमीले अन्यायपूर्ण उपायले त्यस पराक्रमी सोमदत्तपुत्रको वध गर्यौ।
34द्रोणले जुन-जुन दिशामा पाण्डवहरूका सेना खेदाउने प्रयत्न गर्थे, म त्यसै दिशामा असंख्य बाण छोड्दै पुगिहाल्थेँ।
35आफैँ चाण्डालका योग्य कर्म गरेर तिमी मलाई यस्तो नीच भाषामा गाली गर्न चाहन्छौ — यो अचम्म हो।
36हे वृष्णिवंशका अधम, नीच कर्मका कर्ता तिमी हौ, म होइनँ। तिमी नै पापका आगार हौ। मेरो यस कर्ममा फेरि दोष नलगाऊ।
37आफ्नो जिब्रो सम्हाल। यसभन्दा उता तिम्रो बोल्नु उचित छैन। म तिमीलाई आफ्नै मुखबाट यो उत्तर दिन्छु — अब तिमीले मलाई अरू केही नभन्नू।
38यदि तिमीले मूर्खतावश फेरि मलाई यस्ता कठोर वचन भन्यौ भने, म आफ्ना बाणले तिमीलाई यमलोक पठाइदिनेछु।
39हे मूर्ख, कसैले पनि केवल न्यायोचित उपायले आफ्ना शत्रुमाथि विजय पाउन सक्दैन। सुन, हाम्रा प्रतिपक्षीहरूले पनि कसरी अन्याय गरे।
40पाण्डुका जेठा छोरा युधिष्ठिरलाई केही वर्षअघि अन्यायपूर्वक (उनकै राज्यबाट) छलियो; र हे सात्यकि, द्रौपदीको पनि अत्यन्त नीच किसिमले अपमान गरियो।
41पाण्डवहरू आफ्नी पत्नी कृष्णा (द्रौपदी)सहित वनमा निर्वासित गरिए, र हे मूर्ख, तिनको सम्पूर्ण सम्पत्ति अधर्मपूर्ण उपायले तिनीहरूबाट खोसियो।
42मद्रराजलाई पनि शत्रुले अधर्मपूर्ण कर्मले हाम्रो पक्षबाट तोडेर लगे; र सुभद्राका कोमल पुत्र (अभिमन्यु)को वध पनि अन्यायपूर्वक नै गरियो।
43अब रह्यो पाण्डवहरूको कुरा — कुरुहरूका पितामह भीष्म पनि अधर्मपूर्ण कर्मले नै मारिए। र भूरिश्रवाको वध त तिमी स्वयं परम न्यायप्रियले अन्यायपूर्वक गर्यौ।
44हे सात्वतवंशी, यसरी वीर पाण्डव तथा कुरु — दुवैले नै युद्धमा विजयका लागि पापकर्म गरेका छन्, यद्यपि तिनीहरू सबै धर्मका नियमका ज्ञाता छन्।
45यसरी धर्म एउटा रहस्य हो, र अधर्मको निश्चय गर्नु पनि त्यत्तिकै कठिन छ। कौरवहरूसँग युद्ध गरिरहू र आफ्ना पितृहरूको घर नफर्क।
46सञ्जयले भने — यस्ता निर्दय तथा कठोर वचन सुनेर सुन्दर सात्यकि शिरदेखि खुट्टासम्म काँपे।
47ती वचन सुनेर क्रोधले तामाजस्तै रातो आँखा भएका सात्यकिले आफ्नो धनुष रथमा राखिदिए र सर्पजस्तै फुत्कार्दै आफ्नो गदा उठाए।
48तब क्रोधपूर्वक पाञ्चालराजकुमारतिर बढ्दै उनले भने — "अब म तिमीमाथि आफ्ना कठोर वचन अरू खर्चिनँ, बरु तिमीलाई कुल्चिदिनेछु, किनभने तिमी वधका पूर्ण अधिकारी छौ।"
49क्रोध तथा प्रतिशोधको इच्छाले पराक्रमी सात्यकिलाई पाञ्चालराजकुमारमाथि त्यसै गरी झम्टिएको देखेर, जसरी कालले आफ्नो समकक्षमाथि झम्टन्छ —
50वासुदेवबाट प्रेरित भई महाबली भीम हतारिँदै आफ्नो रथबाट हामफाले र उनलाई पाखुराबाट समाते।
51तब (धृष्टद्युम्नमाथि) क्रोधपूर्वक झम्टिँदै पराक्रमी सात्यकि उनलाई रोक्ने प्रयत्न गरिरहेका महाबली पाण्डुपुत्रलाई आफ्नो पछाडि घिसार्दै केही पाइला अगाडि बढे।
52तब भीमले आफ्ना खुट्टा दृढताका साथ टेकेर बलमा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा श्रेष्ठ ती यशस्वी शिनिवंशी वीरलाई रोक्न सफलता पाए।
53तब हे राजन्, सहदेव आफ्नो रथबाट हामफालेर भीमका बलिष्ठ पाखुरामा जकडिएका सात्यकिलाई सान्त्वनाभरिएका यी वचनमा सम्बोधन गर्दै भने —
54"हे नरश्रेष्ठ, हे मधुवंशज, हाम्रा लागि अन्धक, वृष्णि तथा पाञ्चालहरूभन्दा बढी प्रिय मित्र कोही छैनन्।
55यसै गरी अन्धक र वृष्णिहरूका लागि पनि, विशेषतः तिनमा कृष्णका लागि, हामीभन्दा बढी प्रिय मित्र कोही हुन सक्दैन।
56हे वृष्णिवंशी, पाञ्चालहरूले पनि समुद्रका सिमानासम्म सारा पृथ्वी छाने पनि आफ्ना लागि वृष्णि तथा पाण्डवहरूभन्दा बढी प्रिय मित्र पाउन सक्नेछैनन्।
57तिमी यी राजकुमारका प्रिय मित्र हौ र उनी पनि तिम्रा त्यस्तै हुन्। जसरी तिमी हाम्रा हौ, त्यसै गरी हामी तिम्रा हौँ।
58धर्मका नियमका ज्ञाता तिमीले मित्रहरूप्रति आफ्ना कर्तव्यको सम्झना गरेर पाञ्चालराजकुमारलाई लक्ष्य गरी उठेको आफ्नो यो क्रोध रोक।
59पार्षतलाई क्षमा गर, उनले पनि तिमीलाई क्षमा गरून्। हामी पनि क्षमाकै आचरण गर्नेछौँ। क्षमासमान अरू कुन गुण हुन सक्ला!"
60हे तात, जब सहदेव यसरी शिनिपौत्रलाई शान्त पार्दै थिए, तब पाञ्चालराजका पुत्रले मुसुक्क हाँस्दै यसरी भने —
61"हे भीम, युद्धमा आफ्नो पराक्रममा यति गर्वित शिनिपौत्रलाई छोडिदेऊ। उनी मसँग त्यसै गरी जुधून्, जसरी वायु पर्वतहरूसँग जुध्दछ।
62म आफ्ना तीक्ष्ण बाणले उनको क्रोध तथा युद्धको उनको त्यो चिलाउनेपन पनि शान्त पारिदिनेछु; हे कुन्तीपुत्र, मलाई युद्धमा उनका प्राण हर्न देऊ।
63पाण्डुपुत्रहरूले जुन महान् कार्य हातमा लिएका छन्, त्यो जतिसुकै भारी किन नहोस्, त्यो पूरा गर्न म एक्लै समर्थ छु। त्यो हेर, कौरवहरू आउँदै छन्।
64अथवा स्वयं फाल्गुनले ती सबैलाई रोक्नेछन्। मलाई आफ्ना बाणले यसको शिर काट्न देऊ।
65यसले मलाई काटिएको पाखुरा भएको भूरिश्रवा ठानिरहेको छ। यसलाई छोडिदेऊ। या त म यसको वध गर्नेछु या यसले मेरो।"
66पाञ्चालराजकुमारका यी वचन सुनेर सर्पजस्तै फुत्कारिरहेका महाबली सात्यकि भीमका पाखुराको अङ्गालोभित्रै फुल्न थाले।
67हे तात, जब ती बलिष्ठ पाखुरा भएका महान् वीरहरू यसरी दुई साँढेजस्तै एकअर्कामाथि गर्जिरहेका थिए, तब वासुदेव तथा धर्मपुत्र युधिष्ठिरले —
68ठूलो कठिनाइले ती दुवै वीरलाई रोके। क्रोधले राता आँखा भएका ती दुवै महाधनुर्धरलाई यसरी रोकेर ती क्षत्रियश्रेष्ठहरू युद्धमा शत्रुको सामना गर्ने इच्छाले अगाडि बढे।