Drona-Vadha Parva — The battle between Nakula and Duryodhana
Volume V — Drona Parva · Chapter 188
Sanskrit
1संजय उवाच ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि। संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे॥
2उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे। प्रकाशितेषु लोकेषु पुनयुद्धमवर्तत॥
3द्वन्द्वानि तत्र यान्यासन् संसक्तानि पुरोदयात्। तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत॥
4स्थैर्हया हयैर्नागाः पादातैश्चापि कुञ्जराः। हयैर्हयाः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः॥
5रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ। संसक्ताश्च वियुक्ताक्ष योधाः संन्यपतन् रणे॥
6ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा। क्षत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन्॥
7शङ्खभेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम्। विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्॥ शब्दः समभवद् राजन् दिविस्पृग् भरतर्षभ। द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि॥
8हयानां द्वेषतां चापि रथानां च निवर्तताम्। क्रोशतां गर्जतां चैव तदाऽऽसीत् तुमुलं महत्॥
9विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा। नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः॥ भूमावश्रूयत महांस्तदाऽऽसीत् कृपणं महत्। पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्॥
10तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः। स्वे परे स्वांश्च स्वान् परेषां परे परान्॥
11वीरबाहुविमृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च। राशयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव॥
12उद्यतप्रतिपिष्टानां खङ्गानां वीरबाहुभिः। स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव॥
13अर्धासिभिस्तथा खड्नेस्तोमरैः सपरश्वधैः। निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत् सुदारुणम्॥
14गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्। शस्रमत्स्यसुसम्पूर्णां मांसशोणितकर्दमाम्॥ आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्रफेनिलाम्। नदीं प्रावर्तयन् वीराः परलोकौघगामिनीम्॥
15शरशक्त्यर्दिताः कान्ता रात्रिमूढाल्पचेतसः। विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन् गजवाजिनः॥
16बाहुभिः कवचैश्चिवैः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः। युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्र तत्र चकाशिरे॥
17क्रव्यादसङ्घराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपि। नासीद् रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति॥
18मज्जत्सु चक्रेषु रथान् सत्त्वमास्थाय वाजिनः। कथंचिदवहश्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः॥
19कुलसत्त्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः। विह्वलं तूर्णमुद्भरान्तं सभयं भारतातुरम्॥ बलमासीत् तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ। तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च॥
20तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम्। आविग्नमभवत् सर्वं कौरवाणां महद् बलम्॥
21पञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किंचन। अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम्॥ पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये। न तत्र कर्णं द्रोणं वा नार्जुनं न युधिष्ठिरम्॥
22न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम्। न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलो॥
23न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च। न चान्यान् नैव चात्मानं च क्षितिं न दिशस्तथा॥
24पश्याम राजन् संसक्तान् सैन्येन रजसाऽऽवृतान्। सम्भ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघ समुत्थिते॥
25द्वितीयामिव सम्प्राप्ताममन्यन्त निशां तदा। न ज्ञायन्ते कौरवेया न पञ्चाला न पाण्डवाः॥
26न दिशो द्यौर्न चोर्वी च न समं विषमं तथा। हस्तसंस्पर्शमापन्नान् परानप्यथवा स्वकान्॥ न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः। उद्भूतत्वात् तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च॥ प्राशाम्यत रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च। तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयः॥
27पारिजातवनानीव व्यरोचन् रुधिरोक्षिताः। ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा॥ पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः। दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत॥
28वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः। तद् घोरं महदाश्चर्यं सर्वे प्रेक्षन्त सर्वतः॥
29रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम्। रथमागैर्विचित्रैस्तैर्विचित्ररथसंकुलम्॥ अपश्यन् रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम्। यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः॥
30जीमूता इव धर्मान्ते शरव(रवाकिरन्। ते रथान् सूर्यसंकाशानास्थिताः पुरुषर्षभाः॥
31अशोभन्त यथा मेघाः शारदाश्चलविद्युतः। योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विताः॥
32स्पर्धिनश्च महेष्वासाः कृतयला धनुर्धराः। अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव॥
33न नूनं देहभेदोऽस्ति काले राजन्ननागते। यत्र सर्वे न युगपद् व्यशीर्यन्त महारथाः॥
34बाहुभिश्चरणैच्छिन्नै: शिरोभिश्च सकुण्डलैः। कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खङ्गैः परशुपट्टिशैः॥
35नालीकैः क्षुद्रनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैः। अन्यैश्च विविधाकारैधौतैः प्रहरणोत्तमैः॥
36विचित्रविविधकारैः शरीरावरणैरपि। विचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः॥
37विचित्रैश्च नगराकारैर्हतयोधध्वजै रथैः। अमनुष्यैर्हयैस्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः॥
38वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलङ्कतैः। व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः॥
39छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च ससुगन्धिभिः। हारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः॥
40उरस्थैर्मणिभिनिष्कैश्चूडामणिभिरेव च। आसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव॥
41ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः। अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च॥
42अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम्। किरज्छरशतैर्हष्टस्तत्र नादो महानभूत्॥
43अपसव्यं कृतं संख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा। नामृष्यत तमप्याजौ प्रतिचक्रेऽपसव्यतः॥
44पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम्। ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्॥
45न्यवारयत तेजस्वी नकुलचित्रमार्गवित्। स सर्वतो निवार्यैनं शरजालेन पीडयन्॥
46तिष्ठ तिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव। संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितं च तत्॥
English
1Sanjaya said The warriors then, O monarch, clad as they were in coats of mail, worshipped the sun of thousand rays as he made its appearance on the morning sky.
2Upon the rise of the thousand-rayed sun of the effulgence of heated gold and upon the illumination of the world, battle raged anew.
3The same soldiers, that were engaged with one another before sun rise, once more fought with each other, OBharata, after the sun rise.
4Horsemen fought with car-warriors and elephants with horsemen and foot-soldier with elephants and horsemen with horsemen and infantry with infantry.
5Car-warriors with car-warriors elephants with elephants, horsemen with horse men O foremost of the Bharatas, Sometimes, in a body and sometimes individually, the warriors assailed one another in battle.
6Having fought hard during the previous night many combatants, worn out with toil and weak with hunger and thirst, lost their senses in a swoon.
7The noise, O foremost of the Bharata race, created by the blowing of conchs, the bear of drums, the roar of elephants and the twang of bows stretched with force, reached the very heavens, O monarch. The tumult, made also by running foot-soldiers and falling weapons.
8And neighing steeds and rattling chariots and shouting and challenging warriors, became tremendous.
9That tremendous din, momentarily increasing, touched the very heavens. The moans and groans of pain, uttered by falling and fallen foot-soldiers and car-warriors and elephants, became exceedingly loud and pitiable as they were heard on the field.
10When the divisions were inter-mingled and confused, both sides slew each other and also their own men.
11Swords, hurled by the hands of heroic warriors upon combatants and elephants, in large heaps, were seen on the field, like cloths on the washing ground.
12The whizz, of lifted and descending swords, wielded by the arms of heroes, resembled that of clothes thrashed for wash.
13Then that general engagement, in which the warriors encountered one another with swords and scimitars and lances and battle, axes, became extremely terrible.
14The brave warriors then caused a river to flow there towards the region of the departed; the blood of elephants and steeds and human beings constituted its currents. Weapons constituted the large number of blood and flesh. Wails of grief and pain constituted its murmuring sound. Banners and cloths constituted its foam.
15Afflicted with shafts and arrows, tired with fatigue, worn out with exertion of the previous night and robbed of their strength, elephants and horses, stood on the field utterly incapable of moving their limbs.
16Heroes, with pale countenances and with head graced with charming ear-rings and armed with the implements of war, appeared extremely resplendent.
17On the field infested with carnivorous animals and obstructed with the dead and the dying there was no space for the cars to move.
18The wheels of cars being thus entangled, the steeds, yoked thereto, with great effort dragged them although they were tired and trembling and afflicted with arrows.
19Those steeds moreover were of good breed and were endued with mettle and strength and resembled elephants in seize. Then the Bharata troops, resembling the ocean for its vastness, became affrighted and terrible agitated, save and exert Drona and Arjuna. They both then became the refuge and the protectors of the warriors of their respective sides.
20Meeting them both their opponents went to regions of Death. Then the mighty host of the Kurus became greatly agitated.
21And the Panchalas being intermingled with them, none could be distinguished. During the progress of that terrible carnage of the Kshatriyas on that field of battle, enhancing the fear of the cowards and resembling a crematorium, neither Karna, nor Drona, nor Arjuna, nor Yudhishthira.
22Nor Bhimasena, nor the twins Nakula and Sahadeva, nor the Panchala prince, nor Satyaki nor Dushasana, Drona's son, Duryodhana, nor Subala's son.
23Nor Kripa nor the ruler of the Madra, nor Kritavarman, nor others, nor my own self, nor the earth, nor the different quarters of heaven. nor nor nor
24Could be discerned, O king, in consequence of all of them being mingled with troops and covered by ciouds of dust. During the progress of that dreadful and fierce battle, when that dust-cloud arose.
25Every body thought that night had once more set in. Neither the Kouravas, nor the Panchalas, the Pandavas could be distinguished.
26Nor the quarters of heaven, nor the welkin, nor the earth, nor the undulations of land. The warriors, impelled by the thought of victory, slew friends and foes indiscriminately, in fact all whom they perceived by their touch. The dust that had arisen was very soon driven away by the winds that began to blow then and it wad quenched by the blood that shed profusely. Elephants, steeds, car-warriors and foot-soldiers.
27Steeped in blood, appeared beautiful like the celestial forest of the Parijata flowers. Thereafter Duryodhana, Karna, Drona and Dushasana engaged in battle with four Pandava warriors. Duryodhana and his brothers encountered twins (Nakula and Sahadeva).
28Radha's son encountered Vrikodara and Arjuna engaged with the son of Bharadvaja. All the soldiers then began to look on those marvelous and terrible encountered from all sides.
29The car-warriors of both sides, beheld that wonderful battle, that super-human engagement between those furious and excellent car-warriors all versed in the different modes of war, mounted on their respective chariots, that moved in various charming motions. Possessed of great prowess, exerting their best and each anxious to defeat the other.
30They then poured on each other showers of shafts, like clouds pouring rain at the end of summer. Those foremost of men, mounted on their cars of solar effulgence.
31Appeared beautiful like vast masses of clouds in the autumnal sky. Then those warriors, O mighty-monarch, inspired with rage and thought of rivenge.
32All proud and mighty bowmen, putting forth their greatest effort, rushed upon one another, like infuriate leaders of the herds of elephants.
33Indeed, O king, corporeal creatures do not forsake their corpus, until the proper hour comes, inasmuch as, O monarch, all those mighty car-warriors, though fighting hard, were not slain all together.
34With lopped-off arms and legs with heads graced with charming ear-rings, with bows and arrows and lances and swords and axes and Pattiscs.
35With Nalikas, Ksharvas, Narachas, nails, darts and Tomaras, with diverse other kinds of excellent weapons, of various shapes and well cleansed.
36With wonderful cuirasses of different shapes, with charming chariots shattered, with slain horses and elephants.
37With brave combatants slain, with standless and warriorless chariots looking like large cities, with vehicles dragged hither and thither by affrighted steeds having none to restrain them.
38In speed more then that of the wind, with countless warriors adorned with ornaments, with fans, with coats of mail, with overthrown standards.
39With umbrellas, with ornaments, garments and perfumeries with chains and diadems and crowns and headgears and with tinkling bells.
40With jewels that had adorned the breast of heroes with Niskhas and with jewels that had decorated the crowns of combatants, the field of battle, strewn over, looked resplendent like the star-bespangled firmament.
41Thereafter an encounter took place between Duryodhana and Nakula when both were filled with feelings of wrath and revenge.
42Then the son of Madri, delightful shooting hundreds of shafts, kept your son on his right side. At this, loud sounds and applause arose there.
43Though placed on the right by his enraged cousin, your son, inflamed with rage, began to resist him from even from that disadvantageous position of his.
44Your son the king Duryodhana then began to fight wonderfully. O mighty monarch. Then as your son endeavoured to counteract Nakula even from his sight.
45The latter (Nakula) endued with energy and versed in the diverse ccurses of a chariot, restrained your son. But your son again, resisting Nakula on all sides and afflicting him, with his arrowy showers.
46Compelled Nakula to turn back. Your troops then applauded that feat of your son. Then Nakula, keeping alive the memory of the wrongs inflicted on them by your wicked counsel, addressed your son saying-Wait, wait.'
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, तब कवच पहने हुए उन योद्धाओं ने सहस्ररश्मि सूर्य की, जो प्रातःकालीन आकाश में प्रकट हो रहे थे, पूजा की।
2तपे हुए स्वर्ण के समान तेज वाले उन सहस्ररश्मि सूर्य के उदय पर और संसार के प्रकाशित हो जाने पर युद्ध फिर से छिड़ गया।
3हे भरतवंशी, जो सैनिक सूर्योदय से पहले एक-दूसरे से भिड़े हुए थे, वही सूर्योदय के पश्चात् एक बार फिर एक-दूसरे से लड़ने लगे।
4अश्वारोही रथियों से, हाथी अश्वारोहियों से, पदाति हाथियों से, अश्वारोही अश्वारोहियों से और पदाति पदातियों से लड़ने लगे।
5हे भरतश्रेष्ठ, रथी रथियों से, हाथी हाथियों से और अश्वारोही अश्वारोहियों से भिड़े। कभी समूहों में और कभी अकेले-अकेले वे योद्धा युद्ध में एक-दूसरे पर टूट पड़ते थे।
6पिछली रात्रि में कठोर युद्ध कर चुकने के कारण अनेक योद्धा परिश्रम से चूर तथा भूख और प्यास से निर्बल होकर मूर्च्छित होकर अपनी सुध खो बैठे।
7हे भरतवंश में अग्रगण्य, शङ्खों के फूँकने, दुन्दुभियों के बजने, हाथियों के चिंघाड़ने और बलपूर्वक खींचे गए धनुषों की टङ्कार से उत्पन्न वह शब्द, हे राजन्, स्वर्ग तक जा पहुँचा। दौड़ते पदातियों और गिरते अस्त्रों से उत्पन्न कोलाहल भी —
8तथा हिनहिनाते अश्वों, घरघराते रथों और चीखते तथा ललकारते योद्धाओं से उत्पन्न कोलाहल भयङ्कर हो उठा।
9क्षण-प्रतिक्षण बढ़ता हुआ वह भयङ्कर शब्द स्वर्ग तक जा पहुँचा। गिरते और गिरे हुए पदातियों, रथियों और हाथियों की पीड़ा भरी कराहें और चीत्कारें, जैसे वे रणभूमि पर सुनी जाती थीं, अत्यन्त प्रचण्ड और करुण थीं।
10जब सेनाएँ एक-दूसरे में घुल-मिल गईं और अस्तव्यस्त हो गईं, तब दोनों पक्षों ने एक-दूसरे का तथा अपने ही लोगों का भी वध किया।
11वीर योद्धाओं के हाथों से योद्धाओं और हाथियों पर फेंकी गई तलवारें रणभूमि पर बड़े-बड़े ढेरों में इस प्रकार पड़ी दिखाई देती थीं, जैसे धोबीघाट पर वस्त्र।
12वीरों की भुजाओं द्वारा चलाई गई उठती और गिरती तलवारों की सनसनाहट धुलाई के लिए पीटे जाते वस्त्रों की-सी थी।
13तब वह सामान्य सङ्ग्राम, जिसमें योद्धा तलवारों, कृपाणों, शूलों और परशुओं से एक-दूसरे से भिड़ते थे, अत्यन्त भयङ्कर हो उठा।
14तब उन वीर योद्धाओं ने वहाँ परलोक की ओर बहने वाली एक नदी बहा दी; हाथियों, अश्वों और मनुष्यों का रक्त उसकी धाराएँ थीं। अस्त्र उसमें बहते रक्त और माँस की राशि थे। शोक और पीड़ा के विलाप उसका कलकल था। ध्वजाएँ और वस्त्र उसका फेन थे।
15बाणों और शरों से पीड़ित, थकान से चूर, पिछली रात्रि के परिश्रम से क्षीण और अपने बल से वञ्चित हाथी और घोड़े रणभूमि पर इस प्रकार खड़े रहे कि वे अपने अङ्ग तक हिलाने में असमर्थ थे।
16पीले पड़े मुख वाले, मनोहर कुण्डलों से सुशोभित सिर वाले और युद्ध के उपकरणों से सुसज्जित वे वीर अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई देते थे।
17माँसभक्षी पशुओं से भरी और मृतकों तथा मरणासन्नों से अवरुद्ध उस रणभूमि पर रथों के चलने के लिए स्थान ही नहीं बचा था।
18इस प्रकार रथों के पहिए उलझ जाने पर उनमें जुते अश्व, यद्यपि थके हुए, काँपते और बाणों से पीड़ित थे, तथापि बड़े प्रयत्न से उन्हें खींचते रहे।
19इसके अतिरिक्त वे अश्व उत्तम कुल के थे, तेज और बल से सम्पन्न थे तथा आकार में हाथियों के समान थे। तब समुद्र के समान विशाल भरत सेनाएँ भयभीत और अत्यन्त विचलित हो उठीं — केवल द्रोण और अर्जुन को छोड़कर। वे दोनों ही तब अपने-अपने पक्ष के योद्धाओं के आश्रय और रक्षक बने।
20इन दोनों से भिड़कर उनके प्रतिद्वन्द्वी यमलोक चले जाते थे। तब कुरुओं की विशाल सेना अत्यन्त विचलित हो उठी।
21और पाञ्चालों के उनमें घुल-मिल जाने के कारण किसी को पहचाना नहीं जा सकता था। उस रणभूमि पर क्षत्रियों के उस भयङ्कर संहार के चलते रहने पर, जो कायरों का भय बढ़ाने वाला और श्मशान के समान था, न कर्ण, न द्रोण, न अर्जुन, न युधिष्ठिर —
22न भीमसेन, न नकुल-सहदेव नामक जुड़वाँ, न पाञ्चालराजकुमार, न सात्यकि, न दुःशासन, न द्रोणपुत्र, न दुर्योधन और न सुबल का पुत्र —
23न कृप, न मद्रराज, न कृतवर्मा, न अन्य कोई, न स्वयं मैं, न पृथ्वी और न आकाश की भिन्न-भिन्न दिशाएँ —
24हे राजन्, इनमें से कोई भी पहचाना नहीं जा सकता था, क्योंकि ये सब सेनाओं में घुल-मिल गए थे और धूल के बादलों से ढक गए थे। उस भयङ्कर और प्रचण्ड युद्ध के चलते रहने पर, जब वह धूल का बादल उठा —
25तब हर कोई यह समझने लगा कि रात्रि एक बार फिर आ गई है। न कौरव, न पाञ्चाल और न पाण्डव ही पहचाने जा सकते थे।
26न आकाश की दिशाएँ, न अन्तरिक्ष, न पृथ्वी और न भूमि के ऊँचे-नीचे भाग। विजय के विचार से प्रेरित वे योद्धा मित्र और शत्रु का भेद किए बिना ही उन सबका वध करते रहे, जिन्हें वे स्पर्श से जान पाते थे। उठी हुई वह धूल शीघ्र ही उन वायुओं से उड़ा दी गई, जो तब बहने लगीं, और वह अत्यधिक बहते रक्त से बैठ गई। हाथी, अश्व, रथी और पदाति —
27रक्त से सने हुए, दिव्य पारिजात पुष्पों के वन के समान सुन्दर दिखाई देते थे। तत्पश्चात् दुर्योधन, कर्ण, द्रोण और दुःशासन चार पाण्डव योद्धाओं से युद्ध में भिड़े। दुर्योधन और उसके भाइयों ने जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) का सामना किया।
28राधा के पुत्र ने वृकोदर का सामना किया और अर्जुन भरद्वाज के पुत्र से भिड़े। तब समस्त सैनिक चारों ओर से उन अद्भुत और भयङ्कर द्वन्द्वों को देखने लगे।
29दोनों पक्षों के रथियों ने वह अद्भुत युद्ध देखा, वह अलौकिक भिड़न्त देखी, जो उन क्रुद्ध और श्रेष्ठ महारथियों के बीच हो रही थी — जो सब युद्ध की भिन्न-भिन्न विधियों में निपुण थे और अपने-अपने रथों पर आरूढ़ थे, जो नाना मनोहर गतियों से चल रहे थे। महान् पराक्रम से सम्पन्न, अपना सर्वोत्तम प्रयत्न करते हुए और प्रत्येक दूसरे को हराने के लिए उत्सुक —
30उन्होंने तब एक-दूसरे पर बाणों की वैसी वर्षा की, जैसे ग्रीष्म के अन्त में मेघ जल बरसाते हैं। सूर्य के समान तेजस्वी अपने रथों पर आरूढ़ पुरुषों में अग्रगण्य वे वीर —
31शरत्कालीन आकाश में विशाल मेघपुञ्जों के समान सुन्दर दिखाई देते थे। तब, हे महाराज, क्रोध और प्रतिशोध के भाव से भरे वे योद्धा —
32सब गर्वीले और महाधनुर्धर, अपना सर्वाधिक प्रयत्न करते हुए एक-दूसरे पर मदमत्त गजयूथपतियों के समान टूट पड़े।
33सचमुच, हे राजन्, देहधारी प्राणी तब तक अपनी देह नहीं त्यागते, जब तक उचित समय नहीं आ जाता — क्योंकि, हे राजन्, वे समस्त महारथी, कठोर युद्ध करते हुए भी, एक साथ नहीं मारे गए।
34कटी हुई भुजाओं और टाँगों से, मनोहर कुण्डलों से सुशोभित सिरों से, धनुषों, बाणों, शूलों, तलवारों, परशुओं और पट्टिशों से —
35नालिकों, क्षुरप्रों, नाराचों, नखों, बरछों और तोमरों से, तथा नाना आकारों के भलीभाँति माँजे हुए अन्य उत्तम अस्त्रों से —
36भिन्न-भिन्न आकारों के अद्भुत कवचों से, चूर हुए मनोहर रथों से, मारे गए घोड़ों और हाथियों से —
37मारे गए वीर योद्धाओं से, ध्वजा और योद्धा से रहित उन रथों से, जो विशाल नगरों के समान दिखते थे, तथा भयभीत अश्वों द्वारा इधर-उधर घसीटे जाते उन वाहनों से, जिन्हें रोकने वाला कोई नहीं था —
38जिनकी गति वायु से भी अधिक थी, आभूषणों से सजे असंख्य योद्धाओं से, पङ्खों से, कवचों से, गिरी हुई ध्वजाओं से —
39छत्रों से, आभूषणों, वस्त्रों और सुगन्धों से, हारों, मुकुटों, किरीटों, शिरस्त्राणों और किंकिणियों से —
40वीरों के वक्ष को सुशोभित करने वाले रत्नों से, निष्कों से तथा योद्धाओं के मुकुटों को सजाने वाले रत्नों से बिखरी हुई वह रणभूमि तारों से जड़े आकाश के समान देदीप्यमान दिखाई देती थी।
41तत्पश्चात् दुर्योधन और नकुल के बीच एक भिड़न्त हुई, जब दोनों ही क्रोध और प्रतिशोध के भावों से भरे थे।
42तब माद्री के पुत्र ने प्रसन्नतापूर्वक सैकड़ों बाण छोड़ते हुए आपके पुत्र को अपनी दाईं ओर रखा। इस पर वहाँ उच्च स्वर में हर्षध्वनि और प्रशंसा उठी।
43अपने क्रुद्ध चचेरे भाई द्वारा इस प्रकार दाईं ओर रखे जाने पर भी आपका पुत्र क्रोध से जलता हुआ अपनी उसी प्रतिकूल स्थिति से भी उसका सामना करने लगा।
44हे महाराज, तब आपके पुत्र राजा दुर्योधन अद्भुत ढङ्ग से युद्ध करने लगे। तब जब आपका पुत्र अपनी उसी स्थिति से नकुल को रोकने का प्रयत्न कर रहा था —
45तब तेज से सम्पन्न और रथ की नाना गतियों में निपुण उन नकुल ने आपके पुत्र को रोक दिया। किन्तु आपके पुत्र ने फिर चारों ओर से नकुल को रोकते और अपनी बाणवर्षा से उन्हें पीड़ित करते हुए —
46नकुल को पीछे मुड़ने पर विवश कर दिया। तब आपकी सेनाओं ने आपके पुत्र के उस पराक्रम की प्रशंसा की। तब नकुल ने, आपकी दुष्ट नीति से उन पर हुए अन्यायों की स्मृति जीवित रखते हुए, आपके पुत्र को सम्बोधित करके कहा — "ठहरो, ठहरो।"
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, तब कवच लगाएका ती योद्धाहरूले हजार किरण भएका सूर्यको, जो बिहानीको आकाशमा प्रकट हुँदै थिए, पूजा गरे।
2तातेको सुनजस्तै तेज भएका ती हजार किरण भएका सूर्यको उदयमा र संसार प्रकाशित भएपछि युद्ध फेरि सुरु भयो।
3हे भरतवंशी, जुन सिपाही सूर्योदयभन्दा पहिले एकअर्कासँग भिडेका थिए, तिनै सूर्योदयपछि एक पटक फेरि एकअर्कासँग लड्न थाले।
4अश्वारोहीहरू रथीसँग, हात्तीहरू अश्वारोहीसँग, पैदल सिपाही हात्तीसँग, अश्वारोही अश्वारोहीसँग र पैदल सिपाही पैदल सिपाहीसँग लड्न थाले।
5हे भरतश्रेष्ठ, रथीहरू रथीसँग, हात्ती हात्तीसँग र अश्वारोही अश्वारोहीसँग भिडे। कहिले समूहमा र कहिले एक्लाएक्लै ती योद्धा युद्धमा एकअर्कामाथि जाइलाग्थे।
6अघिल्लो रातमा कठोर युद्ध गरिसकेकाले अनेक योद्धा परिश्रमले चूर तथा भोक र तिर्खाले निर्बल भई मूर्च्छित हुँदै आफ्नो सुध गुमाए।
7हे भरतवंशमा अग्रगण्य, शङ्ख फुक्ने, दुन्दुभी बज्ने, हात्ती चिच्याउने र बलपूर्वक तानिएका धनुषको टङ्कारबाट उत्पन्न त्यो शब्द, हे राजन्, स्वर्गसम्मै पुग्यो। दौडिरहेका पैदल सिपाही र खस्दै गरेका अस्त्रबाट उत्पन्न कोलाहल पनि —
8तथा हिनहिनाउने अश्व, घडघडाउने रथ र चिच्याउने तथा ललकार्ने योद्धाहरूबाट उत्पन्न कोलाहल भयङ्कर भयो।
9क्षणप्रतिक्षण बढ्दै गएको त्यो भयङ्कर शब्द स्वर्गसम्मै पुग्यो। खस्दै गरेका र खसिसकेका पैदल सिपाही, रथी र हात्तीका पीडाले भरिएका कहराहट र चीत्कार, जसरी ती रणभूमिमा सुनिन्थे, अत्यन्त प्रचण्ड र करुण थिए।
10जब सेनाहरू एकअर्कामा घुलमिल भए र अस्तव्यस्त भए, तब दुवै पक्षले एकअर्काको तथा आफ्नै मानिसहरूको पनि वध गरे।
11वीर योद्धाहरूका हातबाट योद्धा र हात्तीहरूमाथि फ्याँकिएका तरबारहरू रणभूमिमा ठूला-ठूला थुप्रोमा यसरी पल्टिएका देखिन्थे, जसरी धोबीघाटमा वस्त्र।
12वीरहरूका पाखुराले चलाइएका उठ्दा र खस्दा तरबारको सनसनाहट धुनका लागि पिटिने वस्त्रको जस्तै थियो।
13तब त्यो सामान्य सङ्ग्राम, जसमा योद्धाहरू तरबार, कृपाण, शूल र परशुले एकअर्कासँग भिड्थे, अत्यन्त भयङ्कर भयो।
14तब ती वीर योद्धाहरूले त्यहाँ परलोकतिर बग्ने एउटा नदी बगाइदिए; हात्ती, अश्व र मानिसहरूको रगत त्यसका धारा थिए। अस्त्रहरू त्यसमा बग्ने रगत र मासुका राशि थिए। शोक र पीडाका विलाप त्यसको कलकल थियो। ध्वजा र वस्त्र त्यसका फिँज थिए।
15बाण र शरले पीडित, थकानले चूर, अघिल्लो रातको परिश्रमले क्षीण र आफ्नो बलबाट वञ्चित हात्ती र घोडाहरू रणभूमिमा यसरी उभिइरहे कि तिनीहरू आफ्ना अङ्ग हल्लाउन पनि असमर्थ थिए।
16पहेँलिएका मुख भएका, मनोहर कुण्डलले सुशोभित शिर भएका र युद्धका उपकरणले सुसज्जित ती वीर अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्थे।
17मासु खाने पशुहरूले भरिएको र मृतक तथा मरणासन्नहरूले अवरुद्ध त्यस रणभूमिमा रथ चल्नका लागि ठाउँ नै बाँकी थिएन।
18यसरी रथका पाङ्ग्रा अल्झिएपछि तिनमा जोतिएका अश्वले, यद्यपि थाकेका, काँपिरहेका र बाणले पीडित थिए, तथापि ठूलो प्रयत्नले तिनलाई तानिरहे।
19यसबाहेक ती अश्व उत्तम कुलका थिए, तेज र बलले सम्पन्न थिए तथा आकारमा हात्तीजस्तै थिए। तब समुद्रजस्तै विशाल भरत सेनाहरू भयभीत र अत्यन्त विचलित भए — केवल द्रोण र अर्जुनबाहेक। ती दुवै नै तब आ-आफ्नो पक्षका योद्धाहरूका आश्रय र रक्षक बने।
20यी दुवैसँग भिडेर तिनका प्रतिद्वन्द्वीहरू यमलोक जान्थे। तब कुरुहरूको विशाल सेना अत्यन्त विचलित भयो।
21र पाञ्चालहरू तिनमा घुलमिल भएकाले कसैलाई चिन्न सकिँदैनथ्यो। त्यस रणभूमिमा क्षत्रियहरूको त्यो भयङ्कर संहार चलिरहँदा, जो कायरहरूको भय बढाउने र मसानघाटजस्तै थियो, न कर्ण, न द्रोण, न अर्जुन, न युधिष्ठिर —
22न भीमसेन, न नकुल-सहदेव नामका जुम्ल्याहा, न पाञ्चालराजकुमार, न सात्यकि, न दुःशासन, न द्रोणपुत्र, न दुर्योधन र न सुबलका पुत्र —
23न कृप, न मद्रराज, न कृतवर्मा, न अरू कोही, न स्वयं म, न पृथ्वी र न आकाशका भिन्नाभिन्नै दिशा —
24हे राजन्, यीमध्ये कोही पनि चिन्न सकिँदैनथे, किनभने यी सबै सेनामा घुलमिल भएका थिए र धूलोका बादलले ढाकिएका थिए। त्यस भयङ्कर र प्रचण्ड युद्ध चलिरहँदा, जब त्यो धूलोको बादल उठ्यो —
25तब सबैले यो ठान्न थाले कि रात एक पटक फेरि आइसक्यो। न कौरव, न पाञ्चाल र न पाण्डव नै चिन्न सकिन्थे।
26न आकाशका दिशा, न अन्तरिक्ष, न पृथ्वी र न भूमिका उच्च-नीच भाग। विजयको विचारले प्रेरित ती योद्धाले मित्र र शत्रुको भेद नगरी नै ती सबैको वध गरिरहे, जसलाई तिनीहरूले स्पर्शले चिन्न सक्थे। उठेको त्यो धूलो चाँडै नै ती वायुले उडाइयो, जो तब बहन थाले, र त्यो अत्यधिक बगेको रगतले बस्यो। हात्ती, अश्व, रथी र पैदल सिपाही —
27रगतले लतपतिएका, दिव्य पारिजात पुष्पको वनजस्तै सुन्दर देखिन्थे। त्यसपछि दुर्योधन, कर्ण, द्रोण र दुःशासन चार पाण्डव योद्धासँग युद्धमा भिडे। दुर्योधन र उसका भाइहरूले जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)को सामना गरे।
28राधाका पुत्रले वृकोदरको सामना गरे र अर्जुन भरद्वाजका पुत्रसँग भिडे। तब सम्पूर्ण सिपाहीहरू चारैतिरबाट ती अद्भुत र भयङ्कर द्वन्द्व हेर्न थाले।
29दुवै पक्षका रथीहरूले त्यो अद्भुत युद्ध देखे, त्यो अलौकिक भिडन्त देखे, जो ती क्रुद्ध र श्रेष्ठ महारथीहरूबीच भइरहेको थियो — जो सबै युद्धका भिन्नाभिन्नै विधिमा निपुण थिए र आ-आफ्ना रथमा आरूढ थिए, जो नाना मनोहर गतिले चलिरहेका थिए। महान् पराक्रमले सम्पन्न, आफ्नो सर्वोत्तम प्रयत्न गर्दै र प्रत्येक अर्कोलाई हराउन उत्सुक —
30तिनीहरूले तब एकअर्कामाथि बाणको त्यस्तै वर्षा गरे, जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघले जल बर्साउँछन्। सूर्यजस्तै तेजस्वी आफ्ना रथमा आरूढ पुरुषहरूमा अग्रगण्य ती वीर —
31शरत्कालीन आकाशमा विशाल मेघपुञ्जजस्तै सुन्दर देखिन्थे। तब, हे महाराज, क्रोध र प्रतिशोधको भावले भरिएका ती योद्धा —
32सबै गर्वीला र महाधनुर्धर, आफ्नो सर्वाधिक प्रयत्न गर्दै एकअर्कामाथि मदमत्त गजयूथपतिजस्तै जाइलागे।
33साँच्चै, हे राजन्, देहधारी प्राणीले तबसम्म आफ्नो देह त्याग्दैनन्, जबसम्म उचित समय आउँदैन — किनभने, हे राजन्, ती सम्पूर्ण महारथी, कठोर युद्ध गर्दा पनि, एकैसाथ मारिएनन्।
34कटेका पाखुरा र खुट्टाले, मनोहर कुण्डलले सुशोभित शिरले, धनुष, बाण, शूल, तरबार, परशु र पट्टिशले —
35नालिक, क्षुरप्र, नाराच, नङ्ग्रा, बर्छी र तोमरले, तथा नाना आकारका राम्ररी माझिएका अन्य उत्तम अस्त्रले —
36भिन्नाभिन्नै आकारका अद्भुत कवचले, चकनाचूर भएका मनोहर रथले, मारिएका घोडा र हात्तीले —
37मारिएका वीर योद्धाले, ध्वजा र योद्धाविहीन ती रथले, जो विशाल नगरजस्तै देखिन्थे, तथा भयभीत अश्वहरूले यताउता घिसारिएका ती सवारीले, जसलाई रोक्ने कोही थिएन —
38जसको गति वायुभन्दा पनि बढी थियो, आभूषणले सजिएका असङ्ख्य योद्धाले, पङ्खाले, कवचले, ढलेका ध्वजाले —
39छत्रले, आभूषण, वस्त्र र सुगन्धले, हार, मुकुट, किरीट, शिरस्त्राण र किंकिणीले —
40वीरहरूको छाती सुशोभित पार्ने रत्नले, निष्कले तथा योद्धाहरूका मुकुट सजाउने रत्नले छरिएको त्यो रणभूमि ताराले जडिएको आकाशजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
41त्यसपछि दुर्योधन र नकुलबीच एउटा भिडन्त भयो, जब दुवै क्रोध र प्रतिशोधका भावले भरिएका थिए।
42तब माद्रीका पुत्रले प्रसन्नतापूर्वक सयौँ बाण छोड्दै तपाईंका पुत्रलाई आफ्नो दाहिनेतिर राखे। यसमा त्यहाँ उच्च स्वरमा हर्षध्वनि र प्रशंसा उठ्यो।
43आफ्ना क्रुद्ध काकाका छोरा भाइले यसरी दाहिनेतिर राख्दा पनि तपाईंका पुत्र क्रोधले जल्दै आफ्नो त्यही प्रतिकूल स्थितिबाट पनि उनको सामना गर्न थाले।
44हे महाराज, तब तपाईंका पुत्र राजा दुर्योधन अद्भुत ढङ्गले युद्ध गर्न थाले। तब जब तपाईंका पुत्रले आफ्नै त्यस स्थितिबाट नकुललाई रोक्ने प्रयत्न गरिरहेका थिए —
45तब तेजले सम्पन्न र रथका नाना गतिमा निपुण ती नकुलले तपाईंका पुत्रलाई रोकिदिए। तर तपाईंका पुत्रले फेरि चारैतिरबाट नकुललाई रोक्दै र आफ्नो बाणवर्षाले उनलाई पीडित पार्दै —
46नकुललाई पछि फर्कन बाध्य पारे। तब तपाईंका सेनाहरूले तपाईंका पुत्रको त्यस पराक्रमको प्रशंसा गरे। तब नकुलले, तपाईंकै दुष्ट नीतिले तिनीहरूमाथि भएका अन्यायको स्मृति जीवित राख्दै, तपाईंका पुत्रलाई सम्बोधन गरेर भने — "पर्ख, पर्ख।"