Ghatotkacha-Vadha Parva — The charge of Ghatotkacha against Karna
Volume V — Drona Parva · Chapter 174
Sanskrit
1संजय उवाच ततः कर्णो रणे दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहा। आजधानोरसि शरैर्दशभिर्मर्मभेदिभिः॥
2प्रतिविव्याध तं तूर्णं धृष्टद्युम्नोऽपि मारिष। दशभिः सायकैर्हष्टस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
3तावन्योन्यं शरैः संख्ये संछाद्य सुमहारथैः। पुनः पूर्णायतोत्सृष्टैर्विव्यधाते परस्परम्॥
4ततः पाञ्चालमुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। सारथिं चतुरश्वाश्वान् कर्णो विव्याध सायकैः॥
5कार्मुकप्रवरं चापि प्रचिच्छेद शितैः शरैः। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ॥
6धृष्टद्युम्नस्तु विरथो हताश्वो हतसारथिः। गृहीत्वा परिघं घोरं कर्णस्याश्वानपीपिषत्॥
7विद्धश्च बहुभिस्तेन शरैराशीविषोपमैः। ततो युधिष्ठिरानीकं पद्भ्यामेवान्वपद्यत॥
8आरुरोह रथं चापि सहदेवस्य मारिष। प्रयातुकामः कर्णाय वारितो धर्मनूनुना॥
9कर्णस्तु सुमहातेजाः सिंहनादविमिश्रितम्। धनुःशब्दं महचके दध्मौ तारेण चाम्बुजम्॥ दृष्टवा विनिर्जितं युद्धे पार्षतं ते महारथाः। अमर्षवशमापन्नाः पञ्चालाः सहसोमकाः॥
10सूतपुत्रवधार्थाय शस्त्राण्यादाय सर्वशः। प्रययुः कर्णमुद्दिश्य मृत्युं कृत्वा निवर्तनम्॥
11कर्णस्यापि रथे वाहानन्यान् सूतोऽभ्ययोजयत्। शङ्खवर्णान् महावेगान् सैन्धवान् साधुवाहिनः॥
12लब्धलक्ष्यस्तु राधेयः पञ्चालानां महारथान्। अभ्यपीडयदायस्तः शरैर्मेघ इवाचलम्॥
13सा पीड्यमाना कर्णेन पञ्चालानां महाचमूः। सम्प्राद्रवत् सुसंत्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी॥
14पतितास्तुगेभ्यश्च गजेभ्यश्च महीतले। रथेभ्यश्च नरास्तूर्णमदृश्यन्त ततस्ततः॥ धावमानस्य योधस्य क्षुरप्रैः स महामृधे। बाहू चिच्छेद वै कर्णः शिरश्चैव संकुण्डलम्॥ ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशाम्पते।
15वाजिपृष्ठगतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिष॥ नाज्ञासिषुर्धावमाना बहवश्च महारथाः।
16संछिन्नान्यात्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे॥ ते वध्यमानाः समरे पञ्चालाः सृञ्जयैः सह।
17तृणप्रस्पन्दनाचापि सूतपुत्रं स्म मेनिरे॥ अपि स्वं समरे योधं धावमानं विचेतसम्। कर्णमेवाभ्यमन्यन्त ततो भीता द्रवन्ति ते॥ तान्यनीकानि भग्नानि द्रवमाणानि भारत।
18अभ्यद्रवद् द्रुतं कर्णः पृष्ठतो विकिरञ्छरान्॥ अवेक्षमाणास्त्वन्योन्यं सुसम्मूढा विचेतसः।
19नाशक्नुवन्नवस्थातुं काल्यमाना महात्मना॥ कर्णेनाभ्याहता राजन् पञ्चालाः परमेषुभिः।
20द्रोणेन च दिशः सर्वा वीक्षमाणाः प्रदुद्रवुः॥ ततो युधिष्ठिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्रुतम्।
21अपयाने मनः कृत्वा फाल्गुनं वाक्यमब्रवीत्॥ पश्य कर्णं महेष्वासं धनुष्पाणिमवस्थितम्।
22निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम्॥ कर्णसायकनुन्नानां क्रोशतामेष निःस्वनः। अनिशं श्रूयते पार्थ त्वद्वन्धूनामनाथवत्॥ यथा विसृजतश्चास्य संदधानस्य चाशुगान्। पश्यामि नान्तरं पार्थ क्षपयिष्यति नो ध्रुवम्॥ यदत्रानन्तरं कार्य प्राप्तकालं च पश्यसि। कर्णस्य वधसंयुक्तं तत् कुरुष्व धनंजय॥ एवमुक्तो महाराज पार्थः कृष्णमथाब्रवीत्। भीतः कुन्तीसुतो राजा राधेयस्याद्य विक्रमात्॥ एवंगते प्राप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनः।
23भवान् व्यवस्यतु क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी॥ द्रोणसायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदन।
24कर्णेन त्रास्यमानानामवस्थानं न विद्यते॥ पश्यामि च तथा कर्णे विचरन्तमभीतवत्।
25द्रवमाणान् रथोदारान् किरन्तं निशितैः शरैः॥ नैनं शक्ष्यामि संसोढुं चरन्तं रणमूर्धनि।
26प्रत्यक्षं वृष्णिशार्दूलं पाढम्पर्शमिवोरगः॥ स भवांस्तत्र यात्वाशु यत्र कर्णो महारथः। अहमेनं हनिष्यामि मां वैष मधुसूदन॥
27वासुदेव उवाच पश्यामि कर्णं कौन्तेय देवराजमिवाहवे। विचरन्तं नरव्याघ्रमतिमानुषविक्रमम्॥
28नैतस्यान्योऽस्ति संग्रामे प्रत्युद्याता धनंजय। ऋते त्वां पुरुषव्याघ्र राक्षसाद् वा घटोत्कचात्॥
29न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ। समागमं महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे॥
30दीप्यमाना महोल्केव तिष्ठत्यस्य हि वासवी। त्वदर्थं हि महाबाहो सूतपुत्रेण संयुगे॥
31रक्ष्यते शक्तिरेषा हि रौद्रं रूपं बिभर्ति च। घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महाबलः॥
32स हि भीमेन बलिना जातः सुरपराक्रमः। तस्मिन्नस्राणि दिव्यानि राक्षसान्यासुराणि च॥ सततं चानुरक्तो वो हितैषी च घटोत्कचः। विजेष्यति रणे कर्णमिति मे नात्र संशयः॥
33एवमुक्तो महाबाहुः पार्थः पुष्करलोचनः। आजुहावाथ तद् रक्षस्तचासीत् प्रादुरग्रतः॥
34कवची सशरः खड्गी सधन्वा च विशाम्पते। अभिवाद्य ततः कृष्णं पाण्डवं च धनंजयम्।
35अब्रवीच तदा कृष्णमयमस्यनुशाधि माम्॥ ततस्तं मेघसंकाशं दीप्तास्यं दीप्तकुण्डलम्। अभ्यभाषत हैडिम्बि दाशार्हः प्रहसन्निव॥
36श्रीवासुदेव उवाच घटोत्कच विजानीहि यत् त्वां वक्ष्यामि पुत्रक। प्राप्तो विक्रमकालोऽयं तव नान्यस्य कस्यचित्॥
37स भवान् मज्जमानानां बन्धूनां त्वं प्लवो भव। विविधानि तवास्राणि सन्ति माया च राक्षसी॥
38पश्य कर्णेन हैडिम्बे पाण्डवानामनीकिनी। काल्यमाना यथा गावः पालेन रणमूर्धनि॥
39एष कर्णो महेष्वासो मतिमान् दृढविक्रमः। पाण्डवानामनीकेषु निहन्ति क्षत्रियर्षभान्॥
40किरन्तः शरवर्षाणि महान्ति दृढधन्विनः। न शक्रुवन्त्यवस्थातुं पीड्यमानाः शरार्चिषा॥
41निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिताः। एते द्रवन्ति पञ्चालाः सिंहेनेवार्दिता मृगाः॥
42एतस्यैवं प्रवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगे। निषेद्धा विद्यते नान्यस्त्वामृते भीमविक्रम॥
43स त्वं कुरु महाबाहो कर्म युक्तमिहात्मनः। मातुलानां पितॄणां च तेजसोऽस्रबलस्य च॥
44एतदर्थं हि हैडिम्बे पुत्रानिच्छन्ति मानवाः। कथं नस्तारयेद् दुःखात् स त्वं तारय बान्धवान्॥
45इच्छन्ति पितरः पुत्रान् स्वार्थ हेतोर्घटोत्कच। इहलोकात् परे लोके तारयिष्यन्ति ये हिताः॥
46तव ह्यत्र बलं भीमं मायाश्च तव दुस्तराः। संग्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन॥
47पाण्डवानां प्रभग्नानां कर्णेन निशि सायकैः। मजतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परंतप॥
48रात्रौ हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमाः। बलवन्तः सुदुर्धर्षाः शूरा विक्रान्तचारिणः॥
49जहि कर्णं महेष्वासं निशीथे मायया रणे। पार्था द्रोणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरोगमाः॥
50संजय उवाच केशवस्य वचः श्रुत्वा बीभत्सुरपि राक्षसम्। अभ्यभाषत कौरव्य घटोत्कचमरिंदमम्॥
51घटोत्कच भवांश्चैव दीर्घबाहुश्च सात्यकिः। मतो मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश्च पाण्डवः॥
52तद्भवान् यातु कर्णेन द्वैरथं युध्यतां निशि। सात्यकिः पृष्ठगोपस्ते भविष्यति महारथः॥
53जहि कर्णं रणे शूरं सात्वतेन सहायवान्। यथेन्द्रस्तारकं पूर्वं स्कन्देन सह जनिवान्॥
54घटोत्कच उवाच अलमेवास्मि कर्णाय द्रोणायालं च भारत। अन्येषां क्षत्रियाणां च कृतास्राणां महात्मनाम्॥
55अद्य दास्यामि संग्रामं सूतपुत्राय तं निशि। यं जनाः सम्प्रवक्ष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति॥
56न चात्र शूरान् मोक्ष्यामि न भीतान्न कृताञ्जलीन्। सर्वानेव वधिष्यामि राक्षस धर्ममास्थितः॥
57संजय उवाच एवमुक्त्वा महाबाहु डिम्बिर्वरवीरहा। अभ्ययात् तुमुले कर्णं तव सैनयं विभीषयन्॥
58तमापतन्तं संक्रुद्धं दीप्तास्यं दीप्तमूर्धजम्। प्रहसन् पुरुषव्याघ्रः प्रतिजग्राह सूतजः॥
59तयोः समभवद् युद्धं कर्णराक्षसयोर्मधे। गर्जतो राजशार्दूल शक्रप्रहादयोरिव॥
English
1Sanjaya said Then that slayer of foes viz., Karna beholding Prisata's son in battle, pierced the him on the breast with ten arrows capable of penetrating to the vitals.
2In return Dhristadyumna quickly pierced, in that battle, Karna, with five arrows and challenged him saying 'stay, stay.'
3In that dreadful battle, they both covering each other with their arrowy showers, pierced each other with shafts shot from fully-stretched bows.
4Thereafter Karna dispatched the four steeds and charioteer of Dhristadyumna that foremost of the Panchalas, to the dreary abode of Death.
5He cut-off with sharp arrows the latter's excellent bow and then with a bhalla felled his charioteer from the niche on the car.
6The puissant Dhristadyumna deprived of the use of his car and having his charioteer and his horses slain, quickly jumped down on the ground armed with a terrible mace.
7Then through inangled with arrows of depressed knots shot by Karna, he still approached the former's chariot and slew the steeds thereof with the strokes of his mace.
8Then quickly wheeling back, that slayer of hostile heroes viz., Prisata's son, that foremost of all car-warriors, ascended the chariot of Dhananjaya.
9Then though desirous of encountering Karna once more, he was prevented from doing so by the son of Dharma. Then the highly puissant Karna created a loud din by means of his bow, which became mingled with his warcries. He then blew his conch furiously. Beholding Prisata's son vanquished in battle, those mighty car-warriors.
10The Panchalas and the Somakas influenced by wrath, grasped their weapons with a view to compass the death of Suta's son.
11They then rushed against Karna, making death their final goal. Meanwhile Karna's
12Steeds that were of the hue of conch shells, endued with great fleetness, of the Sindhu breed and well-broken. Then the son of Radha getting the mighty warriors of the Panchalas within his range.
13Began to afflict them with his arrowy showers, like masses of clouds afflicting the mountain breast with torrents of rain. Afflicted sore by Karna, the division of the Panchalas.
14Panic-struck,. began to break and fly away like a herd of deer attacked by a lion. O ruler of earth, then warriors were seen to fall down on the ground from their steeds or elephants or chariots, on all sides. In that fierce battle Karna cut-off with razor-headed arrows the arms and heads decked with ear-ring of warriors that were flying away. O ruler of men, he cut-off the thighs of other warriors riding on elephants.
15Or on the backs of steeds or of those standing on the ground. O sire, many mighty car-warriors in the confusion of their flight perceived no.
16Their own limbs cut-off or the injuries of their animals. The Panchalas and the Srinjayas then slaughtered with dreadful arrows.
17Took even the motion of a straw for Karna. Greatly confounded; the combatants mistook their flying friends for Karna and then fled from them in great fright. Then, O Bharata, as those broken and routed divisions were flying away.
18Karna pursued them from behind shooting his arrows in all directions. Those warriors as they were madly flying, were carnaged by thousands, in that battle.
19Afflicted by that illustrious warrior Karna, they could not then stay on the field. O king, the Panchalas then mangled with excellent shafts by Karna.
20As also by Drona, looked vacantly at the different quarters and then fled away. Thereupon king Yudhishthira, beholding his own army routed.
21And considering a retreat to be addressed Arjuna thus;-'Behold the mighty car-warriors Karna standard yonder armed with his bow.
22Like a burning sun shining even during the hideous hour of night. The yells of your own partisans helplessly mangled by the shafts of Karna are being incessantly heard. Karna does shoot his arrows so skillfully that no interval can be noticed between his fixing the arrow on the string and letting it off. He will surely fighting thus, extirpate all our friends. Do that now, O Dhananjaya, for compassing the slaughter of Karna, which according to your judgment should be done and for which the hour may have come." Being thus spoken to, Arjuna addressing Krishna said
23“The royal son Dharma has been frightened today at the prowess of Karna. As Karna's division is repeatedly worsting that of our own, do your quickly make some arrangement that will cope with the present dangerous situation. Behold, yonder are our troops flying away. O slayer of Madhu, broken and mangled with the shafts of Drona.
24And frightened by Karna, they have no stay or support. I see that Karna is careering dauntlessly on the field.
25Crushing numerous illustrious car-warriors and covering them with his sharp shafts I cannot brook the sight of him careering in thick of the fight.
26Under my very nose, foremost of the Vrishnis, even as a snake cannot bear the tread of human feet. So, do you take me there where the mighty Karna is fighting. Oslayer of Madhu, either I will slay him or he shall slay me.
27Vasudeva said I see, O son of Kunti, that foremost of men, of super-human prowess, viz.., Karna, careering at the head of battle like the king of the celestials himself.
28O Dhananjaya, there is none, save yourself and the Rakshasa Ghatotkacha who can encounter him in battle, O foremost of men.
29O sinless one, I do not think that the hour has come when, O mighty armed one, you should meet the son of Suta in battle.
30The resplendent Sakti, resembling a mighty meteor, obtained by him from Vasava is still in his possession, o mighty armed one, kept carefully to be used against yourself by this son Suta.
31He preserves that Sakti; and therefore he has now assumed a terrible aspect. Ghatotkacha, is ever attached to your interests and is anxious for your welfare.
32Therefore let the mighty Ghatotkacha charge the son of Radha. That one of prowess resembling that of an immortal, was begotten by Bhima and he is conversant with numerous celestial, Asuri and Rakshasa-weapons. I am sure, he will conquer Karna in battle.
33Sanjaya said Thus spoken to the mighty-armed Partha possessed of eyes resembling lotus petals, summoned the Rakshasa. Thereupon the Rakshasa appeared before him.
34Cased in armour and armed with bows arrows and a sword, O ruler of men. Then doing obeisance to Krishna and Pandu's son Dhananjaya.
35He proudly said-"Here am I order me.” Thereupon the descendant of the Dasarha race Krishna, addressing Hidimva's son of the complexion of clouds, of effulgent countenance and fiery eyes smilingly said these words.
36Vasudeva said Take my blessings, O Ghatotkacha, hear attentively what I now say to you. The hour for the display of your prowess and of no one else has now arrived.
37Do you become the raft in this battle to the sinking Pandavas. You possess weapons of various kinds and the potent Rakshasi illusion.
38Behold, O son of Hidimba, the hosts of the Pandavas afflicted by Karna in battle like a herd of kine belaboured by the keeper.
39Yonder does the mighty bowman Karna of great intelligence and resolute prowess, burn the foremost of the Kshatriyas of the Pandava host.
40Scorched with his fiery arrows the Pandava warrior cannot stand before that resolute bowman who is shooting numerous arrows.
41Afflicted at the dead of night with showers of arrows shot by the son of Suta, yonder are the Panchalas flying away like a flock of deer attacked by the lion.
42Save yourself, O you of dreadful prowess, no one else is none who can confront Suta's son in battle thus engaged.
43Therefore, O mighty-armed one, do you now perform what will be worthy of yourself, your maternal uncles, your sires and the measure of your energy and might.
44It is for saving them from difficulties, that men desire to have sons; O son of Hidimba, do you therefore, rescue your fathers and friends.
45O Ghatotkacha, fathers desire to have sons, for furthering their own interests. And goc sons save their fathers here and hereafter.
46You are generous and your strength in battle is indeed terrible and matchless. While engaged in battle, there is none else equal to you.
47O afflicter of your foes, do you become the raft for the Pandavas when they are being routed in this hour of night by the shafts of Karna and when they are sinking in the ocean identified with the Dhartarashtra troops.
48Moreover, at night the Rakshasas become possessed of immeasurable prowess; the Rakshasas are by nature powerful, indomitable, heroic and energetic in battle.
49With the help of your illusions do you kill the fierce bowman Karna in this nocturnal fight. The of Pritha headed by Dhristadyumna will slay Drona in battle.
50Sanjaya said Hearing the words of Kesava, Vibhatsu also addressing that Rakshasa, that slayer of foes viz., Ghatotkacha said, O foremost of the Kurus, these words.
510 Ghatotkacha, yourself, the long-armed Satyaki and the Pandava Bhimasena, these, according to my opinion, are the foremost among all our troops.
52In this nocturnal fight do you therefore sons warrior Satyaki will become your protect or from behind.
53Supported by the Satvata hero, do you slay the heroic Karna in battle, even as Indra supported by Skanda slew Taraka in days gone by.”
54Ghatotkacha said I am capable of encountering Karna and Drona, O Bharata and I am a match for all the other high-souled Kshatriyas accomplished in the use of weapons.
55This night, I shall fight such a fierce battle with the son of Suta, of which men will talk as long as the earth will exit.
56Following the Rakshasa mode, I shall not spare this time any body, either the brave or the coward or those that will with folded palms, solicit mercy. I shall slay all folded palms, solicit mercy. I shall slay all.
57Sanjaya said Having thus spoken, that slayer of hostile heroes namely the mighty-armed son of Hidimba, dashed against Karna, in that fierce fight, frightening your troops.
58Then that foremost of men that son of Suta smilingly received Ghatotkacha of blazing countenance and burning locks, as the latter was furiously falling upon him.
59Then the battle between those two roaring heroes, viz., Karna and that Rakshasa, commenced resembling O foremost of kings that between Shakra and Pralhada in days gone by.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब शत्रुसंहारक कर्ण ने युद्ध में पृषतपुत्र को देखकर उसकी छाती में मर्मभेदी दस बाण मारे।
2बदले में धृष्टद्युम्न ने उस युद्ध में शीघ्र ही कर्ण को पाँच बाणों से बींधा और उसे ललकारते हुए कहा — "ठहरो, ठहरो।"
3उस भयंकर युद्ध में वे दोनों एक-दूसरे को अपनी बाण-वर्षा से ढँकते हुए पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े गए बाणों से एक-दूसरे को बींधने लगे।
4तत्पश्चात् कर्ण ने पाञ्चालों में श्रेष्ठ धृष्टद्युम्न के चारों घोड़ों तथा सारथि को यमराज के उजाड़ लोक में भेज दिया।
5उसने तीक्ष्ण बाणों से उसका उत्तम धनुष काट डाला और फिर एक भल्ल बाण से उसके सारथि को रथ के आसन से गिरा दिया।
6रथ के उपयोग से वंचित तथा सारथि और घोड़ों के मारे जाने पर पराक्रमी धृष्टद्युम्न एक भयंकर गदा लिए शीघ्र ही भूमि पर कूद पड़ा।
7तब कर्ण द्वारा छोड़े गए नत गाँठ वाले बाणों से क्षत-विक्षत होने पर भी वह उसके रथ के निकट पहुँचा और अपनी गदा के प्रहारों से उसके घोड़ों का वध कर डाला।
8फिर शीघ्र ही पीछे मुड़कर शत्रुवीरों का वह संहारक पृषतपुत्र, जो समस्त रथियों में श्रेष्ठ था, धनञ्जय के रथ पर चढ़ गया।
9तब यद्यपि वह पुनः कर्ण से भिड़ना चाहता था, तथापि धर्मपुत्र ने उसे ऐसा करने से रोक दिया। तब अत्यन्त पराक्रमी कर्ण ने अपने धनुष से भारी शब्द किया, जो उसके सिंहनाद से मिल गया। फिर उसने क्रोध में अपना शंख बजाया। युद्ध में पृषतपुत्र को पराजित देखकर वे महारथी —
10पाञ्चाल और सोमक — क्रोध के वश में होकर सूतपुत्र की मृत्यु का उपाय करने के लिए अपने अस्त्र उठा बैठे।
11तब वे मृत्यु को ही अपना अन्तिम लक्ष्य बनाकर कर्ण पर टूट पड़े। इसी बीच कर्ण के
12शंख के समान वर्ण वाले, महान् वेग से सम्पन्न, सिन्धु देश में उत्पन्न और भली-भाँति सधे हुए घोड़े (आगे बढ़े)। तब पाञ्चालों के उन बलवान् योद्धाओं को अपनी बाण-पहुँच के भीतर पाकर राधापुत्र
13उन्हें अपनी बाण-वर्षा से वैसे ही पीड़ित करने लगा जैसे मेघों के समूह जल की धाराओं से पर्वत के वक्षःस्थल को पीड़ित करते हैं। कर्ण से अत्यन्त पीड़ित होकर पाञ्चालों की सेना
14भय से व्याकुल होकर सिंह से आक्रान्त मृगों के झुंड के समान टूटकर भागने लगी। हे पृथ्वीनाथ, तब चारों ओर योद्धा अपने घोड़ों, हाथियों अथवा रथों से भूमि पर गिरते दिखाई देते थे। उस प्रचण्ड युद्ध में कर्ण ने क्षुरधार बाणों से भागते हुए योद्धाओं की भुजाएँ तथा कुण्डलों से सजे सिर काट डाले। हे नरनाथ, उसने हाथियों पर सवार अन्य योद्धाओं की जाँघें काट दीं,
15अथवा जो घोड़ों की पीठ पर सवार थे या भूमि पर खड़े थे, उनकी भी। हे पूज्य नरेश, भगदड़ की उस अफरा-तफरी में अनेक महारथियों को
16अपने ही कटे हुए अंगों अथवा अपने पशुओं की चोटों का भी पता नहीं चला। तब भयंकर बाणों से संहार किए जाते पाञ्चाल और सृञ्जय
17तिनके के हिलने को भी कर्ण समझ बैठते थे। अत्यन्त भ्रमित होकर योद्धा अपने भागते हुए मित्रों को ही कर्ण समझकर बड़े भय से उनसे दूर भागते थे। तब हे भरतश्रेष्ठ, जब वे टूटी और भागती हुई सेनाएँ भाग रही थीं,
18तब कर्ण समस्त दिशाओं में अपने बाण छोड़ता हुआ पीछे से उनका पीछा करने लगा। उन्मत्त होकर भागते हुए वे योद्धा उस युद्ध में सहस्रों की संख्या में मारे गए।
19उस विख्यात योद्धा कर्ण से पीड़ित होकर वे रणभूमि में टिक न सके। हे राजन्, तब कर्ण तथा द्रोण के उत्तम बाणों से
20क्षत-विक्षत पाञ्चाल शून्य दृष्टि से दिशाओं को ताकते हुए भाग खड़े हुए। तब राजा युधिष्ठिर ने अपनी सेना को भागते देखकर
21और पीछे हटना ही उचित समझकर अर्जुन से इस प्रकार कहा — "वह देखो, महारथी कर्ण की ध्वजा — वह अपना धनुष धारण किए
22रात्रि की इस विकराल घड़ी में भी जलते हुए सूर्य के समान चमक रहा है। कर्ण के बाणों से असहाय होकर क्षत-विक्षत हुए तुम्हारे ही पक्ष के लोगों की चीखें निरन्तर सुनाई दे रही हैं। कर्ण इतनी कुशलता से बाण चलाता है कि प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाने और उसे छोड़ने के बीच कोई अन्तर ही नहीं जान पड़ता। इस प्रकार लड़ता हुआ वह निश्चय ही हमारे समस्त मित्रों का उन्मूलन कर देगा। हे धनञ्जय, कर्ण के वध के लिए तुम्हारे विचार से जो कुछ किया जाना चाहिए और जिसकी घड़ी आ चुकी हो, वही अब करो।" इस प्रकार कहे जाने पर अर्जुन ने कृष्ण को सम्बोधित करके कहा —
23"धर्मपुत्र राजा आज कर्ण के पराक्रम से भयभीत हो गए हैं। जब कर्ण की सेना बार-बार हमारी सेना को परास्त कर रही है, तब आप शीघ्र ही ऐसा कोई उपाय कीजिए जो इस भयंकर परिस्थिति का सामना कर सके। हे मधुसूदन, वह देखिए — हमारी सेनाएँ भाग रही हैं, द्रोण के बाणों से टूटी और क्षत-विक्षत होकर,
24और कर्ण से भयभीत होकर; उनका कोई ठहराव अथवा सहारा नहीं रह गया है। मैं देख रहा हूँ कि कर्ण रणभूमि में निर्भय होकर विचर रहा है,
25अनेक विख्यात महारथियों को कुचलते और उन्हें अपने तीक्ष्ण बाणों से ढँकते हुए। युद्ध के बीच उसका इस प्रकार विचरना मैं सहन नहीं कर सकता —
26हे वृष्णिश्रेष्ठ, मेरी नाक के नीचे ही, जैसे सर्प मनुष्य के पैरों का दबाव सहन नहीं कर सकता। अतः मुझे वहीं ले चलिए जहाँ महाबली कर्ण लड़ रहा है। हे मधुसूदन, या तो मैं उसका वध करूँगा अथवा वह मेरा।"
27वासुदेव ने कहा — हे कुन्तीपुत्र, मैं देख रहा हूँ कि पुरुषों में श्रेष्ठ, अलौकिक पराक्रम वाला वह कर्ण साक्षात् देवराज के समान युद्ध के अग्रभाग में विचर रहा है।
28हे धनञ्जय, हे पुरुषश्रेष्ठ, तुम्हारे और राक्षस घटोत्कच के अतिरिक्त ऐसा कोई नहीं जो युद्ध में उसका सामना कर सके।
29हे निष्पाप, हे महाबाहु, मैं नहीं मानता कि वह घड़ी आ चुकी है जब तुम्हें युद्ध में सूतपुत्र से भिड़ना चाहिए।
30हे महाबाहु, वासव से प्राप्त, विशाल उल्का के समान देदीप्यमान वह शक्ति अब भी उसके पास है, जिसे यह सूतपुत्र तुम्हीं पर चलाने के लिए सावधानी से सँभालकर रखे हुए है।
31वह उस शक्ति को सुरक्षित रखे हुए है; और इसीलिए उसने अब यह भयंकर रूप धारण किया है। घटोत्कच सदा तुम्हारे हित में लगा रहता है और तुम्हारे कल्याण के लिए उत्सुक रहता है।
32अतः महाबली घटोत्कच ही राधापुत्र पर धावा बोले। देवतुल्य पराक्रम वाला वह भीम से उत्पन्न हुआ है और अनेक दिव्य, आसुरी तथा राक्षसी अस्त्रों का ज्ञाता है। मुझे विश्वास है कि वह युद्ध में कर्ण को जीत लेगा।
33सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर कमलदल-सदृश नेत्रों वाले महाबाहु पार्थ ने उस राक्षस को बुलाया। तब वह राक्षस उनके सामने प्रकट हुआ —
34हे नरनाथ, कवच धारण किए तथा धनुष, बाण और खड्ग लिए हुए। तब कृष्ण तथा पाण्डुपुत्र धनञ्जय को प्रणाम करके
35उसने गर्व से कहा — "मैं उपस्थित हूँ, मुझे आज्ञा दीजिए।" तब दशार्ह वंश के वंशज कृष्ण ने मेघ के समान वर्ण वाले, तेजस्वी मुख और अग्नि-सी आँखों वाले हिडिम्बा-पुत्र को सम्बोधित करके मुसकराते हुए ये वचन कहे —
36वासुदेव ने कहा — हे घटोत्कच, मेरा आशीर्वाद लो और ध्यान से सुनो कि मैं तुमसे अब क्या कहता हूँ। तुम्हारे पराक्रम के प्रदर्शन की घड़ी आ चुकी है — किसी और के नहीं।
37इस युद्ध में डूबते हुए पाण्डवों के लिए तुम बेड़ा बन जाओ। तुम्हारे पास अनेक प्रकार के अस्त्र तथा प्रबल राक्षसी माया है।
38हे हिडिम्बा-पुत्र, देखो — युद्ध में कर्ण द्वारा पाण्डवों की सेनाएँ वैसे ही पीड़ित की जा रही हैं जैसे ग्वाले द्वारा पीटा गया गौओं का झुंड।
39वह देखो, महान् बुद्धि और दृढ़ पराक्रम वाला महाधनुर्धर कर्ण पाण्डव-सेना के क्षत्रियश्रेष्ठों को भस्म कर रहा है।
40उसके अग्नि-सदृश बाणों से झुलसे हुए पाण्डव योद्धा असंख्य बाण छोड़ते हुए उस दृढ़ धनुर्धर के सामने टिक नहीं पा रहे।
41वह देखो, आधी रात में सूतपुत्र द्वारा छोड़े गए बाणों की वर्षा से पीड़ित पाञ्चाल सिंह से आक्रान्त मृगों के झुंड के समान भाग रहे हैं।
42हे भयंकर पराक्रम वाले, तुम्हारे अतिरिक्त ऐसा कोई नहीं जो इस प्रकार युद्धरत सूतपुत्र का सामना कर सके।
43अतः हे महाबाहु, अब तुम वही करो जो तुम्हारे, तुम्हारे मामाओं और तुम्हारे पिताओं के तथा तुम्हारे तेज और बल के अनुरूप हो।
44संकटों से उबारने के लिए ही मनुष्य पुत्रों की कामना करते हैं; अतः हे हिडिम्बा-पुत्र, तुम अपने पिताओं और मित्रों की रक्षा करो।
45हे घटोत्कच, पिता अपने ही हित की सिद्धि के लिए पुत्रों की कामना करते हैं। और सुपुत्र इस लोक तथा परलोक — दोनों में अपने पिताओं का उद्धार करते हैं।
46तुम उदार हो और युद्ध में तुम्हारा बल सचमुच भयंकर और अनुपम है। युद्ध में लगे हुए तुम्हारे समान दूसरा कोई नहीं।
47हे शत्रुतापन, जब रात्रि की इस घड़ी में कर्ण के बाणों से पाण्डव भगाए जा रहे हैं और जब वे धृतराष्ट्र की सेना रूपी समुद्र में डूब रहे हैं, तब तुम उनके लिए बेड़ा बन जाओ।
48इसके अतिरिक्त रात्रि में राक्षस अपरिमित पराक्रम से सम्पन्न हो जाते हैं; राक्षस स्वभाव से ही बलवान्, अजेय, वीर और युद्ध में तेजस्वी होते हैं।
49अपनी मायाओं की सहायता से इस रात्रि-युद्ध में तुम उस प्रचण्ड धनुर्धर कर्ण का वध करो। धृष्टद्युम्न को आगे किए पृथापुत्र युद्ध में द्रोण का वध करेंगे।
50सञ्जय ने कहा — केशव के वचन सुनकर विभत्सु ने भी उस राक्षस, शत्रुसंहारक घटोत्कच को सम्बोधित करके हे कुरुश्रेष्ठ, ये वचन कहे —
51"हे घटोत्कच, तुम, महाबाहु सात्यकि और पाण्डुपुत्र भीमसेन — मेरे मत से हमारी समस्त सेनाओं में ये ही श्रेष्ठ हैं।
52अतः इस रात्रि-युद्ध में तुम (कर्ण का सामना करो); वीर सात्यकि पीछे से तुम्हारा रक्षक बनेगा।
53सात्वत वीर के सहारे तुम युद्ध में वीर कर्ण का वध वैसे ही करो जैसे पूर्वकाल में स्कन्द के सहारे इन्द्र ने तारक का वध किया था।"
54घटोत्कच ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, मैं कर्ण और द्रोण से भिड़ने में समर्थ हूँ और अस्त्र-संचालन में निपुण अन्य समस्त महात्मा क्षत्रियों के लिए भी मैं पर्याप्त हूँ।
55आज रात मैं सूतपुत्र से ऐसा प्रचण्ड युद्ध करूँगा जिसकी चर्चा मनुष्य तब तक करते रहेंगे जब तक यह पृथ्वी रहेगी।
56राक्षस-रीति का अनुसरण करते हुए मैं इस बार किसी को नहीं छोड़ूँगा — न वीर को, न कायर को और न उन्हें ही जो हाथ जोड़कर प्राणों की भीख माँगेंगे। मैं सबका वध करूँगा।
57सञ्जय ने कहा — इस प्रकार कहकर शत्रुवीरों का वह संहारक महाबाहु हिडिम्बा-पुत्र आपकी सेनाओं को भयभीत करता हुआ उस प्रचण्ड युद्ध में कर्ण पर टूट पड़ा।
58तब पुरुषों में श्रेष्ठ उस सूतपुत्र ने जलते हुए मुख और धधकती लटों वाले घटोत्कच का, जो क्रोध में उस पर टूट पड़ा था, मुसकराते हुए स्वागत किया।
59तब गरजते हुए उन दोनों वीरों — कर्ण और उस राक्षस — के बीच वैसा ही युद्ध आरम्भ हुआ, हे राजश्रेष्ठ, जैसा पूर्वकाल में शक्र और प्रह्लाद के बीच हुआ था।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब शत्रुसंहारक कर्णले युद्धमा पृषतपुत्रलाई देखेर उनको छातीमा मर्मभेदी दस बाण हाने।
2बदलामा धृष्टद्युम्नले त्यस युद्धमा चाँडै नै कर्णलाई पाँच बाणले घोचे र उसलाई ललकार्दै भने — "ठहर, ठहर।"
3त्यस भयङ्कर युद्धमा ती दुवैले एकअर्कालाई आफ्नो बाणवर्षाले ढाक्दै पूरै तानिएका धनुषबाट छोडिएका बाणले एकअर्कालाई घोच्न थाले।
4त्यसपछि कर्णले पाञ्चालहरूमा श्रेष्ठ धृष्टद्युम्नका चारै घोडा तथा सारथिलाई यमराजको उजाड लोकमा पठाइदिए।
5उसले तीखा बाणले उनको उत्तम धनुष काटिदियो र अनि एउटा भल्ल बाणले उनका सारथिलाई रथको आसनबाट ढालिदियो।
6रथको उपयोगबाट वञ्चित तथा सारथि र घोडा मारिएपछि पराक्रमी धृष्टद्युम्न एउटा भयङ्कर गदा लिएर चाँडै नै भुइँमा हामफाले।
7तब कर्णले छोडेका नत गाँठा भएका बाणले क्षतविक्षत हुँदाहुँदै पनि उनी उसको रथनजिक पुगे र आफ्नो गदाका प्रहारले उसका घोडाको वध गरिदिए।
8अनि चाँडै नै पछि फर्केर शत्रुवीरहरूका ती संहारक पृषतपुत्र, जो सम्पूर्ण रथीहरूमा श्रेष्ठ थिए, धनञ्जयको रथमा चढे।
9तब यद्यपि उनी पुनः कर्णसँग भिड्न चाहन्थे, तथापि धर्मपुत्रले उनलाई त्यसो गर्नबाट रोकिदिए। तब अत्यन्त पराक्रमी कर्णले आफ्नो धनुषले भारी शब्द गरे, जो उनको सिंहनादसँग मिल्यो। अनि उनले क्रोधमा आफ्नो शङ्ख फुके। युद्धमा पृषतपुत्रलाई पराजित देखेर ती महारथी —
10पाञ्चाल र सोमकहरू — क्रोधको वशमा भई सूतपुत्रको मृत्युको उपाय गर्न आफ्ना अस्त्र उठाए।
11तब तिनीहरू मृत्युलाई नै आफ्नो अन्तिम लक्ष्य बनाएर कर्णमाथि जाइलागे। यसै बीच कर्णका
12शङ्खजस्तै वर्ण भएका, महान् वेगले सम्पन्न, सिन्धु देशमा जन्मेका र राम्ररी सधिएका घोडा (अगाडि बढे)। तब पाञ्चालहरूका ती बलवान् योद्धालाई आफ्नो बाणपहुँचभित्र पाएर राधापुत्रले
13तिनीहरूलाई आफ्नो बाणवर्षाले त्यसरी नै पीडित पार्न थाले जसरी मेघका समूहले पानीका धाराले पर्वतको छाती पीडित पार्दछन्। कर्णबाट अत्यन्त पीडित भई पाञ्चालहरूको सेना
14भयले व्याकुल भई सिंहले आक्रमण गरेको मृगको बथानझैँ भाँचिएर भाग्न थाल्यो। हे पृथ्वीनाथ, तब चारै तिर योद्धाहरू आफ्ना घोडा, हात्ती अथवा रथबाट भुइँमा खसेको देखिन्थ्यो। त्यस प्रचण्ड युद्धमा कर्णले क्षुरधार बाणले भाग्दै गरेका योद्धाहरूका पाखुरा तथा कुण्डलले सजिएका शिर काटिदिए। हे नरनाथ, उनले हात्तीमा सवार अन्य योद्धाहरूका तिघ्रा काटिदिए,
15अथवा जो घोडाको पीठमा सवार थिए वा भुइँमा उभिएका थिए, तिनीहरूका पनि। हे पूज्य नरेश, भागदौडको त्यस हडबडीमा अनेक महारथीलाई
16आफ्नै काटिएका अङ्ग अथवा आफ्ना पशुका चोटको पनि पत्तो भएन। तब भयङ्कर बाणले संहार गरिँदै गरेका पाञ्चाल र सृञ्जयहरूले
17सिन्काको हल्लाइलाई पनि कर्ण नै ठान्थे। अत्यन्त भ्रमित भई योद्धाहरू आफ्ना भाग्दै गरेका मित्रलाई नै कर्ण ठानेर ठूलो भयले तिनीहरूबाट टाढा भाग्थे। तब हे भरतश्रेष्ठ, जब ती भाँचिएका र भाग्दै गरेका सेनाहरू भाग्दै थिए,
18तब कर्ण सम्पूर्ण दिशामा आफ्ना बाण छोड्दै पछाडिबाट तिनीहरूलाई लखेट्न थाले। उन्मत्त भई भाग्दै गरेका ती योद्धा त्यस युद्धमा हजारौँको सङ्ख्यामा मारिए।
19ती विख्यात योद्धा कर्णबाट पीडित भई तिनीहरू रणभूमिमा टिक्न सकेनन्। हे राजन्, तब कर्ण तथा द्रोणका उत्तम बाणले
20क्षतविक्षत पाञ्चालहरू शून्य दृष्टिले दिशाहरू हेर्दै भागे। तब राजा युधिष्ठिरले आफ्नो सेनालाई भागेको देखेर
21र पछि हट्नु नै उचित ठानेर अर्जुनलाई यसरी भने — "त्यो हेर, महारथी कर्णको ध्वजा — ऊ आफ्नो धनुष धारण गरेर
22रातको यस विकराल घडीमा पनि बलिरहेको सूर्यझैँ चम्किरहेको छ। कर्णका बाणले असहाय भई क्षतविक्षत भएका तिम्रै पक्षका मानिसहरूका चीत्कार निरन्तर सुनिँदै छन्। कर्णले यति कुशलतापूर्वक बाण चलाउँछ कि प्रत्यञ्चामा बाण चढाउने र त्यो छोड्ने बीचमा कुनै अन्तरै थाहा हुँदैन। यसरी लड्दै गरेको उसले निश्चय नै हाम्रा सम्पूर्ण मित्रको उन्मूलन गरिदिनेछ। हे धनञ्जय, कर्णको वधका लागि तिम्रो विचारमा जे गरिनुपर्छ र जसको घडी आइसकेको छ, त्यही अब गर।" यसरी भनिएपछि अर्जुनले कृष्णलाई सम्बोधन गर्दै भने —
23"धर्मपुत्र राजा आज कर्णको पराक्रमबाट भयभीत हुनुभएको छ। जब कर्णको सेनाले बारम्बार हाम्रो सेनालाई परास्त गरिरहेको छ, तब तपाईंले चाँडै नै यस्तो कुनै उपाय गर्नुहोस् जसले यस भयङ्कर परिस्थितिको सामना गर्न सकोस्। हे मधुसूदन, त्यो हेर्नुहोस् — हाम्रा सेनाहरू भागिरहेका छन्, द्रोणका बाणले भाँचिएर र क्षतविक्षत भई,
24र कर्णसँग भयभीत भई; तिनीहरूको कुनै ठहराव अथवा सहारा बाँकी छैन। म देख्दै छु कि कर्ण रणभूमिमा निर्भय भई विचरण गरिरहेको छ,
25अनेक विख्यात महारथीलाई कुल्चँदै र तिनीहरूलाई आफ्ना तीखा बाणले ढाक्दै। युद्धको बीचमा उसको यसरी विचरण गरेको म सहन सक्दिनँ —
26हे वृष्णिश्रेष्ठ, मेरै नाकमुनि, जसरी सर्पले मानिसका खुट्टाको दबाब सहन सक्दैन। त्यसैले मलाई त्यहीँ लैजानुहोस् जहाँ महाबली कर्ण लडिरहेको छ। हे मधुसूदन, या त म उसको वध गर्नेछु अथवा उसले मेरो।"
27वासुदेवले भने — हे कुन्तीपुत्र, म देख्दै छु कि पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, अलौकिक पराक्रम भएको त्यो कर्ण साक्षात् देवराजझैँ युद्धको अग्रभागमा विचरण गरिरहेको छ।
28हे धनञ्जय, हे पुरुषश्रेष्ठ, तिमी र राक्षस घटोत्कचबाहेक यस्तो कोही छैन जसले युद्धमा उसको सामना गर्न सकोस्।
29हे निष्पाप, हे महाबाहु, म मान्दिनँ कि त्यो घडी आइसकेको छ जब तिमीले युद्धमा सूतपुत्रसँग भिड्नुपर्छ।
30हे महाबाहु, वासवबाट प्राप्त, विशाल उल्काजस्तै देदीप्यमान त्यो शक्ति अझै उसँग छ, जुन यो सूतपुत्रले तिमीमाथि नै चलाउनका लागि सावधानीपूर्वक जोगाएर राखेको छ।
31उसले त्यो शक्ति सुरक्षित राखेको छ; र त्यसैले उसले अब यो भयङ्कर रूप धारण गरेको छ। घटोत्कच सधैँ तिम्रो हितमा लागिरहन्छ र तिम्रो कल्याणका लागि उत्सुक रहन्छ।
32त्यसैले महाबली घटोत्कचले नै राधापुत्रमाथि धावा बोलोस्। देवतुल्य पराक्रम भएको ऊ भीमबाट उत्पन्न भएको हो र अनेक दिव्य, आसुरी तथा राक्षसी अस्त्रको ज्ञाता छ। मलाई विश्वास छ कि उसले युद्धमा कर्णलाई जित्नेछ।
33सञ्जयले भने — यसरी भनिएपछि कमलदलजस्ता आँखा भएका महाबाहु पार्थले त्यस राक्षसलाई बोलाए। तब त्यो राक्षस उनको सामु प्रकट भयो —
34हे नरनाथ, कवच धारण गरेर तथा धनुष, बाण र खड्ग लिएर। तब कृष्ण तथा पाण्डुपुत्र धनञ्जयलाई प्रणाम गरेर
35उसले गर्वका साथ भन्यो — "म उपस्थित छु, मलाई आज्ञा दिनुहोस्।" तब दशार्ह वंशका वंशज कृष्णले मेघजस्तै वर्ण भएको, तेजस्वी मुख र अग्निजस्ता आँखा भएको हिडिम्बापुत्रलाई सम्बोधन गर्दै मुसुक्क हाँस्दै यी वचन भने —
36वासुदेवले भने — हे घटोत्कच, मेरो आशीर्वाद लेऊ र ध्यान दिएर सुन कि म तिमीलाई अब के भन्दछु। तिम्रो पराक्रम प्रदर्शनको घडी आइसकेको छ — अरू कसैको होइन।
37यस युद्धमा डुब्दै गरेका पाण्डवहरूका लागि तिमी डुङ्गा बन। तिमीसँग अनेक प्रकारका अस्त्र तथा प्रबल राक्षसी माया छ।
38हे हिडिम्बापुत्र, हेर — युद्धमा कर्णद्वारा पाण्डवहरूका सेना त्यसरी नै पीडित पारिँदै छन् जसरी गोठालाले पिटेको गाईको बथान।
39त्यो हेर, महान् बुद्धि र दृढ पराक्रम भएको महाधनुर्धर कर्णले पाण्डवसेनाका क्षत्रियश्रेष्ठहरूलाई भस्म पारिरहेको छ।
40उसका अग्निसदृश बाणले डढेका पाण्डव योद्धाहरू असङ्ख्य बाण छोड्दै गरेको त्यस दृढ धनुर्धरको सामु टिक्न सकिरहेका छैनन्।
41त्यो हेर, मध्यरातमा सूतपुत्रले छोडेका बाणको वर्षाले पीडित पाञ्चालहरू सिंहले आक्रमण गरेको मृगको बथानझैँ भागिरहेका छन्।
42हे भयङ्कर पराक्रम भएका, तिमीबाहेक यस्तो कोही छैन जसले यसरी युद्धरत सूतपुत्रको सामना गर्न सकोस्।
43त्यसैले हे महाबाहु, अब तिमी त्यही गर जो तिम्रो, तिम्रा मामाहरूको र तिम्रा पिताहरूको तथा तिम्रो तेज र बलअनुरूप होस्।
44सङ्कटबाट उद्धार गर्नकै लागि मानिसहरूले पुत्रको कामना गर्दछन्; त्यसैले हे हिडिम्बापुत्र, तिमी आफ्ना पिता र मित्रहरूको रक्षा गर।
45हे घटोत्कच, पिताहरूले आफ्नै हितको सिद्धिका लागि पुत्रको कामना गर्दछन्। र सुपुत्रले यस लोक तथा परलोक — दुवैमा आफ्ना पिताको उद्धार गर्दछन्।
46तिमी उदार छौ र युद्धमा तिम्रो बल साँच्चै भयङ्कर र अनुपम छ। युद्धमा लागेको तिमीजस्तो अर्को कोही छैन।
47हे शत्रुतापन, जब रातको यस घडीमा कर्णका बाणले पाण्डवहरू भगाइँदै छन् र जब तिनीहरू धृतराष्ट्रको सेनारूपी समुद्रमा डुब्दै छन्, तब तिमी तिनीहरूका लागि डुङ्गा बन।
48यसबाहेक रातमा राक्षसहरू अपरिमित पराक्रमले सम्पन्न हुन्छन्; राक्षसहरू स्वभावैले बलवान्, अजेय, वीर र युद्धमा तेजस्वी हुन्छन्।
49आफ्ना मायाको सहायताले यस रातको युद्धमा तिमी त्यस प्रचण्ड धनुर्धर कर्णको वध गर। धृष्टद्युम्नलाई अगाडि राखेका पृथापुत्रहरूले युद्धमा द्रोणको वध गर्नेछन्।
50सञ्जयले भने — केशवका वचन सुनेर विभत्सुले पनि त्यस राक्षस, शत्रुसंहारक घटोत्कचलाई सम्बोधन गर्दै हे कुरुश्रेष्ठ, यी वचन भने —
51"हे घटोत्कच, तिमी, महाबाहु सात्यकि र पाण्डुपुत्र भीमसेन — मेरो मतमा हाम्रा सम्पूर्ण सेनामा यिनीहरू नै श्रेष्ठ हुन्।
52त्यसैले यस रातको युद्धमा तिमी (कर्णको सामना गर); वीर सात्यकि पछाडिबाट तिम्रो रक्षक बन्नेछन्।
53सात्वत वीरको सहाराले तिमी युद्धमा वीर कर्णको वध त्यसरी नै गर जसरी पूर्वकालमा स्कन्दको सहाराले इन्द्रले तारकको वध गरेका थिए।"
54घटोत्कचले भने — हे भरतश्रेष्ठ, म कर्ण र द्रोणसँग भिड्न समर्थ छु र अस्त्रसञ्चालनमा निपुण अन्य सम्पूर्ण महात्मा क्षत्रियका लागि पनि म पर्याप्त छु।
55आज रात म सूतपुत्रसँग यस्तो प्रचण्ड युद्ध गर्नेछु जसको चर्चा मानिसहरूले तबसम्म गरिरहनेछन् जबसम्म यो पृथ्वी रहनेछ।
56राक्षस-रीतिको अनुसरण गर्दै म यस पटक कसैलाई छाड्नेछैनँ — न वीरलाई, न कायरलाई र न तिनीहरूलाई नै जसले हात जोडेर प्राणको भीख माग्नेछन्। म सबैको वध गर्नेछु।
57सञ्जयले भने — यसरी भनेर शत्रुवीरहरूका ती संहारक महाबाहु हिडिम्बापुत्र तपाईंका सेनालाई भयभीत पार्दै त्यस प्रचण्ड युद्धमा कर्णमाथि जाइलागे।
58तब पुरुषहरूमा श्रेष्ठ ती सूतपुत्रले बलिरहेको मुख र दन्किएका कपाल भएका घटोत्कचको, जो क्रोधमा उनीमाथि जाइलागेका थिए, मुसुक्क हाँस्दै स्वागत गरे।
59तब गर्जिरहेका ती दुवै वीर — कर्ण र त्यस राक्षस — बीच त्यस्तै युद्ध सुरु भयो, हे राजश्रेष्ठ, जस्तो पूर्वकालमा शक्र र प्रह्लादबीच भएको थियो।