Ghatotkacha-Vadha Parva — The pierce fight
Volume V — Drona Parva · Chapter 172
Sanskrit
1संजय उवाच ततस्ते प्राद्रवन् सर्वे त्वरिता युद्धदुर्मदाः। अमृष्यमाणाः संरब्धा युयुधानरथं प्रति॥
2ते रथैः कल्पितै राजन् हेमरूप्यविभूषितैः। सादिभिश्च गजैश्चैव परिवठ्ठः समन्ततः॥
3अथैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथाः। सिंहनादांस्ततश्चक्रुस्तर्जयन्ति स्म सात्यकिम्॥
4तेऽभ्यवर्षञ्छरैस्तीक्ष्णैः सात्यकिं सत्यविक्रमम्। त्वरमाणा महावीरा माधवस्य बधैषिणः॥
5तान् दृष्ट्वा पततस्तूर्णं शैनेयः परवीरहा। प्रत्यगृह्णान्महाबाहुः प्रमुञ्चन् विशिखान् बहून्॥
6तत्र वीरो महेष्वासः सात्यकियुद्धदुर्मदः। निचकर्त शिरांस्युग्रैः शरैः संनतपर्वभिः॥
7हस्तिहस्तान् हयग्रीवा बाहूनापि च सायुधान्। क्षुरप्रैः शातयामास तावकानां स माधवः॥
8पतितैश्चामरैश्चैव श्वेतच्छत्रैश्च भारत। बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रै?रिव प्रभो॥
9एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत। बभूव तुमुलः शब्दः प्रेतानां क्रन्दतामिव॥
10तेन शब्देन महता पूरिताभूद् वसुन्धरा। रात्रिः समभवचैव तीव्ररूपा भयावहा॥
11दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा युयुधानशराहतम्। श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लोमहर्षणे॥
12सुतस्तवाब्रवीद् राजन् सारथिं रथिनां वरः। यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्चोदयेति पुनः पुनः॥
13तेन संचोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान्। सूत: संचोदयामास युयुधानस्थं प्रति॥ ततो दुर्योधनः क्रुद्धो दृढधन्वा जितक्कमः। शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत्॥
14ततः पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैः शोणितभोजनैः। दुर्योधनं द्वादशभिर्माधवः प्रत्यविध्यत॥
15दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवादितः शरैः। शैनेयं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदमर्पितः॥
16ततः समभवद् युद्धं तुमुलं भरतर्षभ। पञ्चालानां च सर्वेषां भरतानां च दारुणम्॥
17शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं महारथम्। सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत॥
18ततोऽस्य वाहान् समरे शर्निन्ये यमक्षयम्। सारथिं च रथात् तूर्णं पातयामास पत्रिणा॥
19हताश्वे तु रथे तिष्ठन् पुत्रस्तव विशाम्पते। मुमोच निशितान् बाणाशैनेयस्य रथं प्रति॥
20शरान् पञ्चाशतस्तांस्तु शैनेयः कृतहस्तवत्। चिच्छेद समरे राजन् प्रेषितांस्तनयेन ते॥
21अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद् धनुः। चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधवः॥
22विरथो विधनुष्कश्च सर्वलोकेश्वरः प्रभुः। आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः॥
23दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम्। द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशाम्पते॥
24शकुनिश्चार्जुनं राजन् परिवार्य समन्ततः। रथैरनेकसाहस्रैर्गजैश्चापि सहस्रशः॥
25तथा हयसहस्रैश्च नानाशस्त्रैरवाकिरत्। ते महास्त्राणि सर्वाणि विकिरन्तोऽर्जुनं प्रति॥
26अर्जुनं योधयन्ति स्म क्षत्रियाः कालचोदिताः। तान्यर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम्॥ प्रत्यवारयदायस्तः प्रकुर्वन् विपुलं क्षयम्। ततस्तु समरे शूरः शकुनिः सौबलस्तदा॥ विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव। पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम्॥
27तमर्जुनस्तु विंशत्या विव्याध युधि भारत। अथेतरान् महेष्वासांसिभिस्रिभिरविध्यत॥
28निवार्य तान् बाणगणैर्युधि राजन् धनंजयः। जघान तावकान् योधान् वज्रपाणिरिवासुरान्॥
29भुजैश्छिन्नैर्महीपाल हस्तिहस्तोपमैर्मधे। समाकीर्णा मही भाति पञ्चास्यैरिव पन्नगैः॥
30शिरोभिः सकिरीटैश्च सुनसैश्चारुकुण्डलैः। संदष्टौष्ठपुटैः क्रुद्धैस्तथैवोद्भूतलोचनैः॥ निष्कचूडामणिधरैः क्षत्रियाणां प्रियंवदैः। पङ्कजैरिव विन्यस्तैः पतितैर्विबभौ मही॥
31कृत्वा तत् कर्म बीभत्सुरुग्रमुग्रपराक्रमः। विव्याध शकुनि भूयः पञ्चभिर्नतपर्वभिः॥
32अताड्यदुलूकं च त्रिभिरेव तथा शरैः। उलूकस्तु तथा विद्धो वासुदेवमताड्यत्॥
33ननाद च महानादं पूरयन्निव मेदिनीम्। अर्जुनः शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद् रणे॥
34निन्ये च चतुरो वाहान् यमस्य सदनं प्रति। ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ॥
35उलूकस्य रथं तूर्णमासरोह विशाम्पते। तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ॥
36पार्थं सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं प्रेधाविवाम्बुभिः। तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवो निशितैः शरैः॥
37विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरैः। अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः॥
38विच्छिन्नानि तथा राजन् बलान्यासन् विशाम्पते। तद् बलं भरतश्रेष्ठ वव्यमानं तदा निशि॥
39प्रदुद्राव दिशः सर्वा वीक्षमाणं भयादितम्। उत्सृज्य वाहान् समरे चोदयन्तस्तथा परे॥
40सम्भ्रान्ताः पर्यधावन्त तस्मिस्तमसि दारुणे। विजित्य समरे योधांस्तावकान् भरतर्षभ।॥
41दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ। धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः॥
42चिच्छेद धनुषस्तूर्णं ज्यां शरेण शितेन ह। तन्निधाय धनुर्भूमौ द्रोणः क्षत्रियमर्दनः॥
43आददेऽन्यद् धनुः शरू वेगवत् सारवत्तरम्। धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः॥
44सारथिं पञ्चभिर्बाणै राजन् विव्याध संयुगे। तं निवार्य शरैस्तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः॥
45व्यधमत् कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव। वध्यमाने बले तस्निस्तव पुत्रस्य मारिष॥
46प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी। उभयोः सेनयोर्मध्ये नराश्वद्विपवाहिनी॥
47यथा वैतरणी राजन् यमराजपुरं प्रति। द्रावयित्वा तु तत् सैनयं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान्॥
48अभ्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विवा अथ दध्मुर्महाशङ्खान् धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ॥
49यमौ च युयुधानश्च पाण्डवश्च वृकोदरः। जित्वा रथसहस्राणि तावकानां महारथाः।
50सिंहनादरवांश्चक्रुः पाण्डवा जितकाशिनः॥ पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च रणोत्कटाः। तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्चैव विशाम्पते॥
English
1Sanjaya said Then all those royal warriors of your army all indomitable in battle, furiously rushed against Yuyudhana's chariot, unable to brook his feats.
2Those warriors then surrounded on all sides the Satvata hero, with duly-equipped chariots decked with gold and gems and with horsemen and elephants.
3Having thus impaled the Satvata hero, all those mighty warriors filled the directions of the compass with the echo of their war-cries.
4Then those mighty heroes, desirous of achieving the slaughter of that scion of Madhu's race, began to pour showers of sharp arrows on Satyaki of infallible prowess.
5Beholding then those heroes make towards himself in fury, that slayer of hostile heroes, that mighty-armed grandson of Shini, received them with a copious discharge of arrows.
6Then that mighty bowman, the heroic Satyaki of indomitable prowess, began to lop off the heads of his foes with fierce shafts of depressed knots.
7That scion of Madhu's race then severed with his razor-edged arrows, the trunks of elephants, the necks of horses and the arms of warriors decked with brace-lets.
8The earth then over-strewn with shattered yak-tails and white umbrellas, looked, O king, as beautiful as the star-bespangled firmament,
9Thus when they were being thus slaughtered by Yuyudhana in battle, O Bharata, a tumultuous uproar was heard there like the yell or bewailing of ghosts.
10With that terrible uproar the earth was filled and the night appeared to be more hideous and more frightful.
11Beholding the army routed and afflicted by the arrows of Yuyudhana and hearing in that nightly darkness that tremendous and horripilating uproar.
12Your son that foremost of car-warrior, O king, addressing his charioteer thus repeatedly spoke-"Drive, drive the steeds to the spot whence this tumult is proceeding.”
13Then inspired by him that charioteer proceeded those excellent horses to the car of Yuyudhana. Then that resolute bowman that indefatigable warrior, king Duryodhana versed in various modes of warfare and endued with great lightness of hands, rushed upon Yuyudhana.
14Thereupon the scion of Madhu's race pierced Duryodhana with twelve shafts shot from a full-drawn bow and capable of drinking the blood and mangling the skin.
15Duryodhana then pierced as before with those arrows of Shini's grandsons, angrily pierced the latter with ten shafts in return.
16Meanwhile the battle that was being fought between the Panchalas and your troops, presented a wonderful and harming aspect.
17O Bharata, then the grandson of Shini, worked up with rage, pierced your mighty son with a group of eighty shafts on the chest.
18Thereafter that slayer of foes dispatched to the abode of Death the horses of Duryodhana and he also felled quickly the charioteer of the latter.
19O ruler of men, remaining in that steedless car, your son began to discharge sharp arrows towards the car of Shini's grandson.
20Then like one endued with great lightness of hands, Shinis' grandson, O king, cut-off the group of fifty arrows shot by your son in that battle.
21The descendant of Madhu's race then cutoff the mighty bow of your son near the grasp, with broad-headed arrows shot with great force.
22Deprived of his car and his bow, that lord, that ruler of all men, quickly ascended the resplendent car of Kritavarman.
23When Duryodhana had been compelled to turn his face away from the battle, the grandson of Shini in that night began to crush your troops, O ruler of men.
24O king, meanwhile Shakuni surrounding Arjuna on all sides with countless cars and thousands of elephants.
25And an equal number of horses, began furiously to assault him. His troops then began to discharge many celestial weapons against Arjuna.
26Those Kshatriyas then urged on by fate fought on with Arjuna. Arjuna however singlehandedly checked those thousands of chariots, elephants and horses and finally compelled them to turn back. Then Subala's son with eyes coppery in rage and excited to the highest pitch of fury, pierced with twenty shafts that slayer of foes namely the puissant Arjuna. Then again he impeded the course of Arjuna's mighty car with a group of hundred arrows.
27Him, O Bharata, Arjuna pierced in battle with a set of twenty shafts and other mighty bowmen of his division with three shafts each.
28O monarch, baffling the countless shafts shot by his foes, Dhananjaya slew the warriors of your army with excellent shafts charged with the force of the thunder.
29The earth then covered over with loppedoff arms and thousands of mangled bodies, appeared beautiful as if covered over with charming flowers.
30Strewn over with heads of Kshatriyasheads that were decked with diadems and graced with handsome noses and beautiful earrings and nether lips bit in anger and wide open eyes, heads that were graced with collars and crowned with gems and which while life was in them spoke salutary words, the earth looked beautiful as if strewn with hillocks covered with Champaka flowers.
31Then Vibhatsu on fierce energy having achieved that dreadful feat once more pierced Sakuni with five arrows of depressed knots.
32He then angrily pierced Uluka in that battle with his arrows. Thus having pierced Uluka even before the very eyes of Subala's son, Arjuna.
33Uttered a mighty roar that filled the earth with its echo. Thereafter that son of the foremost of celestials, cut-off the bow of Sakuni with his arrows.
34And dispatched the latter's four steeds to the kingdom of Death. Thereupon, O foremost of the Bharatas, jumping down from his chariot, the son of Subala.
35Quickly ascended the car of Uluka. Then those two mighty car-warriors, sire and son, riding on the same chariot.
36Began to shower arrows on Pritha's son, like two risen clouds showering rain on the mountain-breast. Thereafter, . mighty monarch, Pandu's son piercing them both with shafts.
37Began to crush your troops by hundreds and thousands. Just as masses of clouds are torn as under by a violent storm.
38So, O ruler of men, your troops were then routed and dispersed by Arjuna. O foremost of the Bharatas, then the troops of your army carnaged during that night.
39Fled in fear in all directions looking at one another; some left behind their horses, others urged them to the top of their speed.
40They then fled away in great fright in that darkness of night. O foremost of the Bharatas, defeating your troops in battle.
41Vasudeva and Dhananjaya began to blow their conchs. Meanwhile Dhristadyumna, 0 king, piercing Drona with three shafts.
42Quickly cut-off the latter's bowstring with a short arrow; thereupon Drona that crusher of hostile Kshatriyas, throwing that bow down on the ground.
43Took up another bow of greater force and toughness; then Drona piercing Dhistadyumna with seven swift-flying arrows.
44Pierced the latter's charioteer, O foremost of the Bharatas, with five arrows. Then the mighty car-warrior Dhistadyumna checking Drona by means of his arrows.
45Began to agitate the Kaurava host like Indra agitating the Asura host. O sire when the troops of your son were thus being carnaged.
46A dreadful river of boldly currents began to flow between the two armies, carrying with it slain men horses and elephants.
47Like, O monarch, the river Vaitarani carrying creatures to the abode of Death. Then the puissant Dhristadyumna completely routing that army of your son.
48Shone resplendent like Shakra in the midst of the celestial hosts. Thereafter Dhristadyumna and Sikhandin blew their mighty conchs;
49So did also the twins (Nakula and Sahadeva) and Yuyudhana, the Pandu's son Vrikodara. Having vanquished thousands of energetic kings of your army.
50The Pandavas ever attended with victory uttered dreadful war-cries, even before the eyes of your son and Karna and the heroic Drona and the son of Drona, O ruler of men.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — तब युद्ध में अजेय आपकी सेना के वे समस्त राजा युयुधान के पराक्रम को सहन न कर सकने के कारण क्रोध में उसके रथ पर टूट पड़े।
2तब उन योद्धाओं ने सुवर्ण और रत्नों से सजे सुसज्जित रथों से तथा घुड़सवारों और हाथियों से उस सात्वत वीर को चारों ओर से घेर लिया।
3इस प्रकार उस सात्वत वीर को घेरकर उन समस्त बलवान् योद्धाओं ने अपने सिंहनादों की प्रतिध्वनि से दिशाओं को भर दिया।
4तब मधुवंश के उस वंशज का वध करने के इच्छुक वे बलवान् वीर अमोघ पराक्रमी सात्यकि पर तीक्ष्ण बाणों की झड़ी बरसाने लगे।
5तब उन वीरों को क्रोध में अपनी ओर आते देखकर शत्रुवीरों के उस संहारक, महाबाहु शिनि-पौत्र ने प्रचुर बाण-वर्षा से उनका स्वागत किया।
6तब अजेय पराक्रम वाले उस महाधनुर्धर वीर सात्यकि ने नत गाँठ वाले प्रचण्ड बाणों से अपने शत्रुओं के सिर काटने आरम्भ किए।
7मधुवंश के उस वंशज ने अपने क्षुरधार बाणों से हाथियों की सूँड़ें, घोड़ों की गर्दनें तथा बाजूबन्दों से सजी योद्धाओं की भुजाएँ काट डालीं।
8हे राजन्, तब बिखरे हुए चँवरों और श्वेत छत्रों से पटी हुई पृथ्वी नक्षत्रों से जड़े आकाश के समान सुन्दर दिखाई देती थी।
9हे भरतश्रेष्ठ, जब वे इस प्रकार युद्ध में युयुधान द्वारा संहार किए जा रहे थे, तब वहाँ प्रेतों के चीत्कार अथवा विलाप-सा एक कोलाहलपूर्ण शब्द सुनाई दिया।
10उस भयंकर कोलाहल से पृथ्वी भर गई और वह रात्रि और भी विकराल तथा भयावह प्रतीत होने लगी।
11सेना को भागती और युयुधान के बाणों से पीड़ित देखकर तथा रात्रि के उस अन्धकार में वह भयंकर और रोमांचकारी कोलाहल सुनकर
12हे राजन्, रथियों में श्रेष्ठ आपके पुत्र ने अपने सारथि को सम्बोधित करके बार-बार यह कहा — "हाँको, घोड़े उसी स्थान की ओर हाँको जहाँ से यह कोलाहल उठ रहा है।"
13तब उसकी प्रेरणा से उस सारथि ने उन उत्तम घोड़ों को युयुधान के रथ की ओर हाँका। तब वह दृढ़ धनुर्धर, अथक योद्धा, युद्ध की विविध विधियों में निपुण और महान् हस्तलाघव से सम्पन्न राजा दुर्योधन युयुधान पर टूट पड़ा।
14तब मधुवंश के उस वंशज ने पूरी तरह खींचे गए धनुष से छोड़े गए, रक्त पीने और चमड़ी चीरने में समर्थ बारह बाणों से दुर्योधन को बींध दिया।
15शिनि-पौत्र के उन बाणों से पहले की भाँति बिंधे हुए दुर्योधन ने क्रोध में बदले में उसे दस बाणों से बींध दिया।
16इसी बीच पाञ्चालों और आपकी सेना के बीच जो युद्ध चल रहा था, वह अद्भुत और मनोहारी दृश्य प्रस्तुत कर रहा था।
17हे भरतश्रेष्ठ, तब क्रोध से भरे शिनि-पौत्र ने आपके बलवान् पुत्र को छाती पर अस्सी बाणों के समूह से बींध दिया।
18तत्पश्चात् उस शत्रुसंहारक ने दुर्योधन के घोड़ों को यमलोक भेज दिया और शीघ्र ही उसके सारथि को भी गिरा दिया।
19हे नरनाथ, उस अश्वहीन रथ पर खड़े रहकर आपका पुत्र शिनि-पौत्र के रथ की ओर तीक्ष्ण बाण छोड़ने लगा।
20हे राजन्, तब महान् हस्तलाघव-सम्पन्न वीर के समान शिनि-पौत्र ने उस युद्ध में आपके पुत्र द्वारा छोड़े गए पचास बाणों के समूह को काट डाला।
21तब मधुवंशी ने बड़े वेग से छोड़े गए भल्ल बाणों से आपके पुत्र का विशाल धनुष मुट्ठी के पास से काट डाला।
22रथ और धनुष से रहित हो जाने पर वह स्वामी, समस्त मनुष्यों का शासक, शीघ्र ही कृतवर्मा के देदीप्यमान रथ पर चढ़ गया।
23हे नरनाथ, जब दुर्योधन को युद्ध से मुँह मोड़ने पर विवश होना पड़ा, तब शिनि-पौत्र उस रात्रि में आपकी सेना को कुचलने लगा।
24हे राजन्, इसी बीच शकुनि ने असंख्य रथों, सहस्रों हाथियों
25तथा उतने ही घोड़ों से अर्जुन को चारों ओर से घेरकर उस पर क्रोध में आक्रमण करना आरम्भ किया। तब उसकी सेनाएँ अर्जुन के विरुद्ध अनेक दिव्यास्त्र छोड़ने लगीं।
26तब भाग्य से प्रेरित वे क्षत्रिय अर्जुन से लड़ते रहे। किन्तु अर्जुन ने अकेले ही उन सहस्रों रथों, हाथियों और घोड़ों को रोक दिया और अन्ततः उन्हें पीछे लौटने पर विवश कर दिया। तब क्रोध से ताँबे-जैसी लाल आँखें किए और क्रोध की चरम सीमा तक पहुँचे सुबलपुत्र ने शत्रुसंहारक पराक्रमी अर्जुन को बीस बाणों से बींधा। फिर उसने सौ बाणों के समूह से अर्जुन के विशाल रथ की गति रोक दी।
27हे भरतश्रेष्ठ, अर्जुन ने युद्ध में उसे बीस बाणों के समूह से तथा उसकी सेना के अन्य महाधनुर्धरों को तीन-तीन बाणों से बींध दिया।
28हे नरेश, अपने शत्रुओं द्वारा छोड़े गए असंख्य बाणों को विफल करके धनञ्जय ने वज्र के वेग से युक्त उत्तम बाणों से आपकी सेना के योद्धाओं का वध किया।
29तब कटी हुई भुजाओं और सहस्रों क्षत-विक्षत शरीरों से ढँकी हुई पृथ्वी ऐसी सुन्दर दिखाई देती थी मानो मनोहर फूलों से ढँकी हो।
30क्षत्रियों के सिरों से पटी हुई पृथ्वी — वे सिर जो मुकुटों से सजे थे, जिनकी नासिकाएँ सुन्दर और कुण्डल मनोहर थे, जिनके अधर क्रोध में चबाए हुए थे और आँखें फैली हुई थीं, जो हारों से सुशोभित और रत्नजटित मुकुटों से मण्डित थे और जो जीवित रहते हुए कल्याणकारी वचन बोलते थे — ऐसी सुन्दर दिखाई देती थी मानो चम्पा के फूलों से ढँकी छोटी-छोटी पहाड़ियों से बिखरी हो।
31तब प्रचण्ड तेज वाले विभत्सु ने वह भयंकर पराक्रम करके पुनः शकुनि को नत गाँठ वाले पाँच बाणों से बींध दिया।
32फिर उन्होंने क्रोध में उस युद्ध में उलूक को अपने बाणों से बींधा। इस प्रकार साक्षात् सुबलपुत्र की आँखों के सामने ही उलूक को बींधकर अर्जुन ने
33एक भयंकर गर्जना की, जिसकी प्रतिध्वनि से पृथ्वी भर गई। तत्पश्चात् देवश्रेष्ठ के उस पुत्र ने अपने बाणों से शकुनि का धनुष काट डाला
34और उसके चारों घोड़ों को यमलोक भेज दिया। तब हे भरतश्रेष्ठ, सुबलपुत्र अपने रथ से कूदकर
35शीघ्र ही उलूक के रथ पर चढ़ गया। तब वे दोनों महारथी — पिता और पुत्र — एक ही रथ पर सवार होकर
36पृथापुत्र पर वैसे ही बाणों की वर्षा करने लगे जैसे दो उमड़े हुए मेघ पर्वत के वक्षःस्थल पर जल बरसाते हैं। तत्पश्चात् हे महाराज, पाण्डुपुत्र ने उन दोनों को बाणों से बींधकर
37आपकी सेना को सैकड़ों-हजारों की संख्या में कुचलना आरम्भ किया। जैसे प्रचण्ड आँधी से मेघों के समूह छिन्न-भिन्न हो जाते हैं,
38वैसे ही हे नरनाथ, आपकी सेनाएँ अर्जुन द्वारा तितर-बितर और छिन्न-भिन्न कर दी गईं। हे भरतश्रेष्ठ, तब उस रात्रि में संहार की जाती हुई आपकी सेनाएँ
39एक-दूसरे को देखते हुए भय से समस्त दिशाओं में भाग गईं; कुछ ने अपने घोड़े पीछे छोड़ दिए, तो कुछ ने उन्हें पूरी गति से दौड़ाया।
40तब वे रात्रि के उस अन्धकार में महान् भय से भाग खड़े हुए। हे भरतश्रेष्ठ, युद्ध में आपकी सेनाओं को परास्त करके
41वासुदेव और धनञ्जय अपने शंख बजाने लगे। इसी बीच हे राजन्, धृष्टद्युम्न ने द्रोण को तीन बाणों से बींधकर
42शीघ्र ही एक छोटे बाण से उनके धनुष की प्रत्यंचा काट डाली; तब शत्रु-क्षत्रियों के संहारक द्रोण ने उस धनुष को भूमि पर फेंककर
43अधिक बलवान् और दृढ़ दूसरा धनुष उठाया; तब द्रोण ने धृष्टद्युम्न को सात वेगवान् बाणों से बींधकर
44हे भरतश्रेष्ठ, उसके सारथि को पाँच बाणों से बींध दिया। तब महारथी धृष्टद्युम्न ने अपने बाणों से द्रोण को रोककर
45कौरव-सेना को वैसे ही विचलित करना आरम्भ किया जैसे इन्द्र असुर-सेना को विचलित करते हैं। हे पूज्य नरेश, जब आपके पुत्र की सेनाओं का इस प्रकार संहार हो रहा था,
46तब दोनों सेनाओं के बीच रक्त की प्रचण्ड धाराओं वाली एक भयंकर नदी बहने लगी, जो मारे गए मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों को बहाए लिए जाती थी —
47हे नरेश, प्राणियों को यमलोक ले जाने वाली वैतरणी नदी के समान। तब पराक्रमी धृष्टद्युम्न आपके पुत्र की उस सेना को पूर्णतः परास्त करके
48देवसेनाओं के मध्य शक्र के समान देदीप्यमान हुआ। तत्पश्चात् धृष्टद्युम्न और शिखण्डी ने अपने विशाल शंख बजाए;
49वैसे ही दोनों जुड़वाँ (नकुल और सहदेव), युयुधान तथा पाण्डुपुत्र वृकोदर ने भी बजाए। आपकी सेना के सहस्रों तेजस्वी राजाओं को परास्त करके
50हे नरनाथ, विजय के सदा साथी पाण्डवों ने साक्षात् आपके पुत्र, कर्ण, वीर द्रोण तथा द्रोणपुत्र के सामने ही भयंकर सिंहनाद किए।
Nepali
1सञ्जयले भने — तब युद्धमा अजेय तपाईंको सेनाका ती सम्पूर्ण राजा युयुधानको पराक्रम सहन नसकेर क्रोधमा उनको रथमाथि जाइलागे।
2तब ती योद्धाहरूले सुन र रत्नले सजिएका सुसज्जित रथले तथा घोडचढी र हात्तीले ती सात्वत वीरलाई चारै तिरबाट घेरे।
3यसरी ती सात्वत वीरलाई घेरेर ती सम्पूर्ण बलवान् योद्धाहरूले आफ्ना सिंहनादको प्रतिध्वनिले दिशाहरू भरिदिए।
4तब मधुवंशका ती वंशजको वध गर्न इच्छुक ती बलवान् वीरहरू अमोघ पराक्रमी सात्यकिमाथि तीखा बाणको झरी बर्साउन थाले।
5तब ती वीरहरूलाई क्रोधमा आफूतिर आएको देखेर शत्रुवीरहरूका ती संहारक, महाबाहु शिनिनातिले प्रचुर बाणवर्षाले तिनीहरूको स्वागत गरे।
6तब अजेय पराक्रम भएका ती महाधनुर्धर वीर सात्यकिले नत गाँठा भएका प्रचण्ड बाणले आफ्ना शत्रुहरूका शिर काट्न थाले।
7मधुवंशका ती वंशजले आफ्ना क्षुरधार बाणले हात्तीका सुँड, घोडाका घाँटी तथा बाजुबन्दले सजिएका योद्धाहरूका पाखुरा काटिदिए।
8हे राजन्, तब छरिएका चँवर र सेता छत्रले छ्यापिएको पृथ्वी नक्षत्रले जडित आकाशझैँ सुन्दर देखिन्थी।
9हे भरतश्रेष्ठ, जब तिनीहरू यसरी युद्धमा युयुधानद्वारा संहार गरिँदै थिए, तब त्यहाँ प्रेतहरूको चीत्कार अथवा विलापजस्तै एउटा कोलाहलपूर्ण शब्द सुनियो।
10त्यस भयङ्कर कोलाहलले पृथ्वी भरियो र त्यो रात झन् विकराल तथा भयावह प्रतीत हुन थाल्यो।
11सेनालाई भागेको र युयुधानका बाणले पीडित देखेर तथा रातको त्यस अन्धकारमा त्यो भयङ्कर र रोमाञ्चकारी कोलाहल सुनेर
12हे राजन्, रथीहरूमा श्रेष्ठ तपाईंका पुत्रले आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गर्दै बारम्बार यो भन्यो — "हाँक, घोडा त्यसै ठाउँतिर हाँक जहाँबाट यो कोलाहल उठिरहेको छ।"
13तब उसको प्रेरणाले त्यस सारथिले ती उत्तम घोडा युयुधानको रथतिर हाँक्यो। तब त्यो दृढ धनुर्धर, अथक योद्धा, युद्धका विविध विधिमा निपुण र महान् हस्तलाघवले सम्पन्न राजा दुर्योधन युयुधानमाथि जाइलाग्यो।
14तब मधुवंशका ती वंशजले पूरै तानिएको धनुषबाट छोडिएका, रगत पिउन र छाला चिर्न समर्थ बाह्र बाणले दुर्योधनलाई घोचिदिए।
15शिनिनातिका ती बाणले पहिलेझैँ घोचिएको दुर्योधनले क्रोधमा बदलामा उनलाई दस बाणले घोचिदियो।
16यसै बीच पाञ्चालहरू र तपाईंको सेनाबीच जुन युद्ध चलिरहेको थियो, त्यसले अद्भुत र मनमोहक दृश्य प्रस्तुत गरिरहेको थियो।
17हे भरतश्रेष्ठ, तब क्रोधले भरिएका शिनिनातिले तपाईंका बलवान् पुत्रलाई छातीमा असी बाणको समूहले घोचिदिए।
18त्यसपछि ती शत्रुसंहारकले दुर्योधनका घोडालाई यमलोक पठाइदिए र चाँडै नै उसको सारथिलाई पनि ढालिदिए।
19हे नरनाथ, त्यस अश्वविहीन रथमा उभिएर तपाईंको पुत्रले शिनिनातिको रथतिर तीखा बाण छोड्न थाल्यो।
20हे राजन्, तब महान् हस्तलाघवयुक्त वीरझैँ शिनिनातिले त्यस युद्धमा तपाईंका पुत्रले छोडेका पचास बाणको समूह काटिदिए।
21तब मधुवंशीले ठूलो वेगले छोडिएका भल्ल बाणले तपाईंका पुत्रको विशाल धनुष मुठ्ठीनजिकबाट काटिदिए।
22रथ र धनुषविहीन भएपछि त्यो स्वामी, सम्पूर्ण मानिसको शासक, चाँडै नै कृतवर्माको देदीप्यमान रथमा चढ्यो।
23हे नरनाथ, जब दुर्योधनलाई युद्धबाट मुख फर्काउन बाध्य हुनुपर्यो, तब शिनिनातिले त्यस रातमा तपाईंको सेनालाई कुल्चन थाले।
24हे राजन्, यसै बीच शकुनिले असङ्ख्य रथ, हजारौँ हात्ती
25तथा त्यति नै घोडाले अर्जुनलाई चारै तिरबाट घेरेर उनीमाथि क्रोधमा आक्रमण गर्न थाल्यो। तब उसका सेनाहरूले अर्जुनविरुद्ध अनेक दिव्यास्त्र छोड्न थाले।
26तब भाग्यले प्रेरित ती क्षत्रियहरू अर्जुनसँग लडिरहे। तर अर्जुनले एक्लै ती हजारौँ रथ, हात्ती र घोडा रोकिदिए र अन्ततः तिनीहरूलाई पछि फर्कन बाध्य पारिदिए। तब क्रोधले तामाजस्तै राता आँखा पारेको र क्रोधको चरम सीमासम्म पुगेको सुबलपुत्रले शत्रुसंहारक पराक्रमी अर्जुनलाई बीस बाणले घोच्यो। अनि उसले सय बाणको समूहले अर्जुनको विशाल रथको गति रोकिदियो।
27हे भरतश्रेष्ठ, अर्जुनले युद्धमा उसलाई बीस बाणको समूहले तथा उसको सेनाका अन्य महाधनुर्धरहरूलाई तीन-तीन बाणले घोचिदिए।
28हे नरेश, आफ्ना शत्रुहरूले छोडेका असङ्ख्य बाण विफल पारेर धनञ्जयले वज्रको वेगले युक्त उत्तम बाणले तपाईंको सेनाका योद्धाहरूको वध गरे।
29तब काटिएका पाखुरा र हजारौँ क्षतविक्षत शरीरले ढाकिएको पृथ्वी यस्ती सुन्दर देखिन्थी मानौँ मनोहर फूलले ढाकिएकी होस्।
30क्षत्रियहरूका शिरले छ्यापिएको पृथ्वी — ती शिर जो मुकुटले सजिएका थिए, जसका नाक सुन्दर र कुण्डल मनोहर थिए, जसका ओठ क्रोधमा चपाइएका थिए र आँखा फैलिएका थिए, जो हारले सुशोभित र रत्नजडित मुकुटले मण्डित थिए र जो जीवित छँदा कल्याणकारी वचन बोल्थे — यस्ती सुन्दर देखिन्थी मानौँ चम्पाका फूलले ढाकिएका साना-साना डाँडाले छरिएकी होस्।
31तब प्रचण्ड तेज भएका विभत्सुले त्यो भयङ्कर पराक्रम गरेर पुनः शकुनिलाई नत गाँठा भएका पाँच बाणले घोचिदिए।
32अनि उनले क्रोधमा त्यस युद्धमा उलूकलाई आफ्ना बाणले घोचे। यसरी साक्षात् सुबलपुत्रकै आँखा अगाडि उलूकलाई घोचेर अर्जुनले
33एउटा भयङ्कर गर्जन गरे, जसको प्रतिध्वनिले पृथ्वी भरियो। त्यसपछि देवश्रेष्ठका ती पुत्रले आफ्ना बाणले शकुनिको धनुष काटिदिए
34र उसका चारै घोडा यमलोक पठाइदिए। तब हे भरतश्रेष्ठ, सुबलपुत्र आफ्नो रथबाट हामफालेर
35चाँडै नै उलूकको रथमा चढ्यो। तब ती दुवै महारथी — पिता र पुत्र — एउटै रथमा सवार भई
36पृथापुत्रमाथि त्यसरी नै बाणको वर्षा गर्न थाले जसरी दुई उर्लिएका मेघले पर्वतको छातीमा पानी बर्साउँछन्। त्यसपछि हे महाराज, पाण्डुपुत्रले ती दुवैलाई बाणले घोचेर
37तपाईंको सेनालाई सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा कुल्चन थाले। जसरी प्रचण्ड आँधीले मेघका समूह छिन्नभिन्न हुन्छन्,
38त्यसरी नै हे नरनाथ, तपाईंका सेना अर्जुनद्वारा तितरबितर र छिन्नभिन्न पारिए। हे भरतश्रेष्ठ, तब त्यस रातमा संहार गरिँदै गरेका तपाईंका सेनाहरू
39एकअर्कालाई हेर्दै भयले सम्पूर्ण दिशामा भागे; कतिपयले आफ्ना घोडा पछाडि छाडे, त कतिपयले तिनीहरूलाई पूरा गतिमा दौडाए।
40तब तिनीहरू रातको त्यस अन्धकारमा महान् भयले भागे। हे भरतश्रेष्ठ, युद्धमा तपाईंका सेनालाई परास्त गरेर
41वासुदेव र धनञ्जयले आफ्ना शङ्ख फुक्न थाले। यसै बीच हे राजन्, धृष्टद्युम्नले द्रोणलाई तीन बाणले घोचेर
42चाँडै नै एउटा सानो बाणले उनको धनुषको प्रत्यञ्चा काटिदिए; तब शत्रुक्षत्रियहरूका संहारक द्रोणले त्यो धनुष भुइँमा फ्याँकेर
43बढी बलियो र दह्रो अर्को धनुष उठाए; तब द्रोणले धृष्टद्युम्नलाई सात वेगवान् बाणले घोचेर
44हे भरतश्रेष्ठ, उनका सारथिलाई पाँच बाणले घोचिदिए। तब महारथी धृष्टद्युम्नले आफ्ना बाणले द्रोणलाई रोकेर
45कौरवसेनालाई त्यसरी नै विचलित पार्न थाले जसरी इन्द्रले असुरसेनालाई विचलित पार्दछन्। हे पूज्य नरेश, जब तपाईंका पुत्रका सेनाहरूको यसरी संहार भइरहेको थियो,
46तब दुवै सेनाबीच रगतका प्रचण्ड धारा भएको एउटा भयङ्कर नदी बग्न थाल्यो, जसले मारिएका मानिस, घोडा र हात्तीलाई बगाएर लैजान्थ्यो —
47हे नरेश, प्राणीहरूलाई यमलोक लैजाने वैतरणी नदीझैँ। तब पराक्रमी धृष्टद्युम्न तपाईंका पुत्रको त्यो सेनालाई पूर्णतः परास्त गरेर
48देवसेनाहरूको बीचमा शक्रझैँ देदीप्यमान भए। त्यसपछि धृष्टद्युम्न र शिखण्डीले आफ्ना विशाल शङ्ख फुके;
49त्यसै गरी दुवै जुम्ल्याहा (नकुल र सहदेव), युयुधान तथा पाण्डुपुत्र वृकोदरले पनि फुके। तपाईंको सेनाका हजारौँ तेजस्वी राजालाई परास्त गरेर
50हे नरनाथ, विजयका सधैँ साथी पाण्डवहरूले साक्षात् तपाईंका पुत्र, कर्ण, वीर द्रोण तथा द्रोणपुत्रकै सामु भयङ्कर सिंहनाद गरे।