The prowess displayed by Bhima
Volume V — Drona Parva · Chapter 155
Sanskrit
1धृतराष्ट्र उवाच तस्मिन् प्रविष्टे दुधेर्षे सृञ्जयानमितौजसि। अमृध्यमाणे संरब्धे का वोऽभूद् वै मतिस्तदा॥
2दुर्योधनं तथा पुत्रमुक्त्वा शास्त्रातिगं मम। यत् प्राविशदमेयात्मा किं पार्थः प्रत्यपद्यत॥
3निहते सैन्धवे वीरे भूरिश्रवसि चैव ह। : यदाभ्यगान्महातेजाः पञ्चालानपराजित॥
4किममन्यत दुधेचे प्रविष्टे शत्रुतापने। दुर्योधनस्तु किं कृत्यं प्राप्तकालममन्यत॥
5के च तं वरदं वीरमन्वयुर्द्विजसत्तमम्। के चास्य पृष्ठतोऽगच्छन् वीराः शूरस्य युध्यतः॥
6के पुरस्तादवर्तन्त निघ्नतः शात्रवान् रणे। मन्येऽहं पाण्डवान् सर्वान् भारद्वाजशरार्दितान्॥
7शिशिरे कम्पमाना वै कृशा गाव इव प्रभो। प्रविश्य स महेष्वासः पञ्चालानरिमर्दनः। कथं नु पुरुषव्याघ्रः पञ्चत्वमुपजग्मिवान्॥
8सर्वेणु योधेषु च संगतेषु रात्रौ समेतेषु महारथेषु। संलोड्यमानेषु पृथग्बलेषु के वस्तदानीं मतिमन्त आसन्॥
9हतांश्चैव विषक्तांश्च पराभूतांश्च शंससि। रथिनो विरथांश्चैव कृतान् युद्धेषु मामकान्॥
10तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्हतचेतसाम्। अन्धे तमसि मग्नानामभवत् का पतिस्तदा॥
11प्रहृष्टांश्चाप्युदग्रांश्च संतुष्टांश्चैव पाण्डवान्। शंससीहाप्रहृष्टांश्च विभ्रष्टांश्चैव मामकान्॥
12कथमेषां तदा तत्र पार्थानामपलायिनाम्। प्रकाशमभवद् रात्रौ कथं कुरुषु संजय॥
13संजय उवाच रात्रियुद्धे तदा राजन् वर्तमाने सुदारुणे। द्रोणमभ्यद्रवन् सर्वे पाण्डवाः सह सोमकैः ॥
14ततो द्रोण: केकयांश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान्। सम्प्रेषयत् प्रेतलोकं सर्वानिषुभिराशुगैः॥
15तस्य प्रमुखतो राजन् येऽवर्तन्त महारथाः। तान् सर्वान् प्रेषयामास पितृलोकं स भारत॥
16प्रमनन्तं तदा वीरान् भारद्वाजं महारथम्। अभ्यवर्तत संक्रुद्धः शिबी राजा प्रतापवान्॥
17तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथम्। विव्याध दशभिर्बाणैः सर्वपारशवैः शितैः॥
18तं शिविः प्रतिविव्याध त्रिंशता निशितैः शरैः। सारथिं चास्य भल्लेन स्मयमानो न्यपातयत्॥
19तस्य द्रोणो हयान् हत्वा सारथिं च महात्मनः। अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्॥
20ततोऽस्य सारथिं क्षिप्रमन्यं दुर्योधनोऽदिशत्। स तेन संगृहीताश्वः पुनरभ्यद्रवद् रिपून्॥
21कलिङ्गानामनीकेन कालिङ्गस्य सुतो रणे। पूर्वं पितृवघात् क्रुद्धो भीमसेनमुपाद्रवत्॥
22स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः। विशोकं त्रिभिरानछेद् ध्वजमेकेन पत्रिणा॥
23कलिङ्गानां तु तं शूरं क्रुद्धं क्रुद्धो वृकोदरः। रथाद् रथमभिद्रुत्य मुष्टिनाभिजघान ह॥
24तस्य मुष्टिहतस्याजौ पाण्डवेन बलीयसा। सर्वाण्यस्थीनि सहसा प्रापतन् वै पृथक् पृथक्॥
25तं कर्णो भ्रातरश्चास्य नामृष्यन्त परंतप। ते भीमसेनं नाराचैर्जघ्नुराशीविषोपमैः॥
26ततः शत्रुरथं त्यक्त्वा भीमो ध्रुवरथं गतः। ध्रुवं चास्यन्तमनिशं मुष्टिना समपोथयत्॥
27स तथा पाण्डुपुत्रेण बलिनाभिहतोऽपतत्। तं निहत्य महाराज भीमसेनो महाबलः॥
28जयरातरथं प्राप्य मुहुः सिंह इवानदत्। जयरातमथाक्षिप्य नदन् सव्येन पाणिना॥
29तलेन नाशयामास कर्णस्यैवाग्रतः स्थितः। कर्णस्तु पाण्डवे शक्तिं काञ्चनीं समवासृजत्॥
30यतस्तामेव जग्राह प्रहसन् पाण्डुनन्दनः। कर्णायैव च दुर्धर्षश्चिक्षेपाजौ वृकोदरः॥
31तामापतन्ती चिच्छेद शकुनिस्तैलपायिना। एतत् कृत्वा महत् कर्म रणेऽद्भुपराक्रमः॥
32पुनः स्वरथमास्थाय दुद्राव तव वाहिनीम्। तमायान्तं जिघांसन्तं भीमं क्रुद्धमिवान्तकम्॥
33न्यवारयन् महाबाहुं तव पुत्रा विशाम्पते। महता शरवर्षेण च्छादयन्तो महारथाः॥
34दुर्मदस्य ततो भीमः प्रहसन्निव संयुगे। सारथिं च हयांश्चैव शर्निन्ये यमक्षयम्॥
35दुर्मदस्तु ततो यानं दुष्कर्णस्यावचक्रमे। तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ परतापनौ॥
36संग्रामशिरसो मध्ये भीमं द्वावप्यधावताम्। यथाम्बुपतिमित्रौ हि तारकं दैत्यसत्तमम्॥
37ततस्तु दुर्मदश्चैव दुष्कर्णश्च तवात्मजौ। रथमेकं समारुह्य भीमं बाणैरविध्यताम्॥
38ततः कर्णस्य मिषतो द्रौणे दुर्योधनस्य च। कृपस्य सोमदत्तस्य बाहीकस्य च पाण्डवः॥
39दुर्मदस्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य च तं रथम्। पादप्रहारेण धरां प्रावेशयदरिंदमः॥
40ततः सुतौ ते बलिनौ शूरौ दुष्कर्णदुर्मदौ। मुष्टिनाऽऽहत्य संक्रुद्धो ममर्द च ननर्द च॥
41ततो हाहाकृते सैन्ये दृष्ट्वा भीमं नृपाऽब्रुवन्। रुद्रोऽयं भीमरूपेण धार्तराष्ट्रेषु युध्यति॥
42एवमुक्त्वा पलायन्ते सर्वे भारत पार्थिवाः। विसंज्ञा वाहयन् वाहान् न च द्वौ सह धावतः॥
43ततो बले भृशलुलिते निशामुखे। सुपूजितो नृपवृषभैर्वृकोदरः। महाबल: कमलविबुद्धलोचनो युधिष्ठिरं नृपतिमपूजयद् बली॥
44ततो यमौ दुपदविराटकेकया युधिष्ठिरश्चापि परां मुदं ययुः। वृकोदरं भृशमनुपूजयंश्च ते यथान्धके प्रतिनिहते हरं सुराः॥
45ततः सुतास्ते वरुणात्मजोपमा रुषान्विताः सह गुरुणा महात्मना। वृकोदरं सरथपदातिकुञ्जरा युयुत्सवो भृशमभिपर्यवारयन्॥
46ततोऽभवत् तिमिरघनैरिवावृते महाभये भयदमतीव दारुणम्। निशामुखे वृकबलगृध्रमोदनं महात्मनां नृपवर युद्धमद्भुतम्॥
English
1Dhritarashtra said When, unable to bear (the destruction of the king of Sindhu), that one of unrivaled energy and difficult of being vanquished penetrated into the Srinjayas what became the state of) your mind? one
2Having addressed my disobedient son Duryodhana thus, when that of immeasurable energy entered into the Pandava army) what did Partha do?
3(You say that) on the slaughter of the heroic king of Sindhu as well as of Bhurisrava that unvanquished one (i.e., Drona) endued with great energy rushed against the Srinjayas.
4What did (Partha) think on that invincible scorcher of foes having so entered? What also did Duryodhana think as to the most proper step that he could adopt at that time?
5Who were they that followed the heroic bestower of boons, the foremost of the twiceborn ones? Who, O charioteer, were the warriors that remained behind that fighting hero?
6Who were they that fought in, his van when he was destroying the enemies? I think that afflicted with the darts of the of Bharadvaja, all the Pandavas.
7Like lean cows shivering in cold. Having entered into the Panchalas how that mighty wielder of bow, that grinder of foes and foremost of men came by his end?
8When, on that night, all the soldiers joined together and (all) the mighty car-warriors, combined, were being separately crushed, (by ona), who, were the intelligent men among you, that were then present?
9son (You say) that, in the encounter. my soldiers were (either) killed, Driven away or defeated and that my car-warriors were deprived of their cars in the encounter.
10Crushed and deprived of senses by the Pandavas and buried in blinding darkness (as they were), what was (the state of) their mind?
11You say that the Pandavas were full of joy and elated (with success) and that my partisans were cheerless, heartless and struck with terror,
12How, O chariotecr, O Sanjaya or that (dark) night could you unretreating sons of Partha and the Kurus?
13Sanjaya said Oking, when that greatly furious nocturnal battle was going on, all the Pandavas together with the Somakas rushed against Drona.
14But Drona, by means of his swift-going darts, sent the Kekayas and sons of Dhrishtadyumna to the region of the departed spirits.
15And Drona sent all those mighty carwarriors, those lords of earth who confronted hiin to the region of Pitris, O king.
16Then the powerful king Sibi furiously advanced against the heroic son of Bharadvaja, was the mighty-car warrior Drona who engaged in crushing (the enemy).
17Secing the great car-warrior of the Pandavas advance, Drona pierced him with ten arrows made wholly of steel.
18Sibi (too) pierced him (i.e., Drona) in return by thirty shafts adorned with the plumes of the Kanka (bird) and struck down his charioteer with a smile by a broad-headed shafts.
19(On the other hand) Drona, having killed the horses as well as the charioteer of that highsouled one, severed his head, adorned with a diadem, from the body.
20Duryodhana then quickly ordered charioteer (to guide Drona's car). The reins of the) horses being taken by him, he (i.c., Drona) again proceeded against his foes.
21Accompanied by the Kalinga forces the son of the king of Kalinga, excited with wrath for the destruction of his father by Bhimasena, rushed towards him.
22Having (first) pierced Bhima with five shafts and then again with seven, be struck Vishoka (Bhima's chariotcer) with three darts and his (i.e. Bhima's) standard with one.
23Vrikodara, then fired with rage, leaped from (his own) car to that of the heroic prince of a : Kalinga, who also was (very) angry and killed him with blows from his fists.
24All the bones of that one (i.c., the Kalinga prince) thus boxed to death by the powerful Pandava, suddenly fell down on the ground separated from one another.
25Karna and all the brothers (of the Kalinga prince) could not bear that act of the part of Bhimasena. They (therefore) struck him with keen darts (as fierce) as poisonous snakes.
26Bhima, then leaving the car of his enemy (i.e., dead Kalinga prince) made for the car of Dhruva and smashed Dhruva who was incessantly striking him, by a blow of his fist.
27Thus struck by the powerful son of Pandu, he fell down (from his car). The highly powerful Bhimasena, Oking, after slaying him.
28Got up to the car of Jayadratha and repeatedly sent forth leoninc roars. While roaring he hurled him down with his left hand.
29And he (then) killed him with a slap in the very presence of Karna himself. Karna then shot a golden dart at that Pandava.
30But the son of Pandu seized that (dart) with a smile. And in that encounter the invincible Vrikodara hurled that very dart of Karna.
31(Then) Shakuni cut-off that dart while it was coming (towards Karna) by a shaft saturated with oil. Having performed such great exploits in battle, that one of marvellous prowess.
32Returned to his own car and (then) rushed against your troops. When Bhima desirous of staying (your troops), was (thus) advancing furiously like the (grim) destroyer himself.
33Your mighty armed-sons, those great carwarriors tried to check his career by enveloping him with mighty showers of arrows.
34Then Bhima, with a smile, sent the charioteer and the steeds of Durmada in that battle to the abode of Yama with his shafts.
35Durmada then got to the car of Duskarna. Those two brothers, the tormentors of foes, mounted on the same car.
36Both rushed against Bhima in the van of the battle, as the lord of the water (i.e. Varuna) (had rushed against) Taraka, the foremost of the Daitayas (in days of yore).
37Then your sons Durmada and Duskarna ascending the same car pierced Bhima with arrows.
38Then in the very sight of Karna and Duryodhana and in that of Kripa, Somadatta and Balhika, the Pandava,
39That chastiser of foes, buried the car of the heroic Durmada and that of Duskarna into the earth with the stroke of his foot.
40Then striking furiously with the blows of his fits those two heroic and powerful sons of yours, Duskama and Durmada, he crushed them (therewith) and sent forth thundering shouts.
41Then your troops began to wail aloud and the kings seeing Bhima, said. "He is Rudra himself who assuming the shape of a Bhima is fighting with the troops of Dhritarashtra.”
420 Bharata, saying this, all the kings deprived, (as it were) of their senses and urging the animals (on which they rode), fled away (from the field) and no two then (so great was their terror) did run together.
43The army (of the Kurus) being thus greatly crushed, in that night, the heroic and highly powerful Vrikodara, endued with full blown lotus-like eyes, being highly complemented by (many) foremost of kings, paid his regards to king Yudhishthira.
44Then the twins (i.e., Nakula and Sahadeva), Drupada, Virata and the Kekayas as well as Yudhishthira experienced a great joy and paid high complements to Vrikodara as the celestials paid to Hara after the slaughter of Andhaka by him.
45Then your sons resembling those of Varuna filled with wrath and eager for battle led by (their) high-souled preceptor surrounded on all sides Vrikodara by cars foot-soldiers and clephants.
46Then, O best of kings, on that dreadful night enveloped with darkness thick as clouds, there took place, between those high-souled ones, an awe-inspiring and terrible battle delightful to wolves, crows and vultures.
Hindi
1धृतराष्ट्र ने कहा — जब (सिन्धुराज के विनाश को) सह न पाकर वे अनुपम तेजवाले और दुर्जेय वीर सृञ्जयों में जा घुसे, तब तुम्हारे मन की क्या दशा हुई?
2मेरे अवज्ञाकारी पुत्र दुर्योधन को इस प्रकार सम्बोधित करके जब वे अपरिमित तेजवाले (पाण्डवसेना में) प्रविष्ट हुए, तब पार्थ ने क्या किया?
3(तुम कहते हो कि) वीर सिन्धुराज तथा भूरिश्रवा के मारे जाने पर वे अजेय (अर्थात् द्रोण) महान् तेज से सम्पन्न होकर सृञ्जयों पर टूट पड़े।
4उन अजेय शत्रुतापन के इस प्रकार प्रवेश कर जाने पर (पार्थ ने) क्या सोचा? और दुर्योधन ने उस समय अपनाने योग्य सर्वोत्तम उपाय के विषय में क्या सोचा?
5उन वीर वरदाता द्विजश्रेष्ठ के पीछे कौन-कौन चले? हे सारथि, युद्धरत उन वीर के पीछे कौन-कौन योद्धा रहे?
6जब वे शत्रुओं का विनाश कर रहे थे, तब उनके अग्रभाग में कौन-कौन लड़े? मेरा विचार है कि भरद्वाजपुत्र के बाणों से पीड़ित समस्त पाण्डव —
7— शीत में काँपती दुर्बल गायों के समान (हो गए होंगे)। पाञ्चालों में प्रवेश करके वे महाधनुर्धर, वे शत्रुमर्दन पुरुषश्रेष्ठ अपने अन्त को कैसे प्राप्त हुए?
8उस रात्रि में जब समस्त सैनिक एकत्र हुए और समस्त महारथी मिलकर (द्रोण द्वारा) पृथक्-पृथक् कुचले जा रहे थे, तब तुम्हारे बीच वे बुद्धिमान् पुरुष कौन थे जो वहाँ उपस्थित थे?
9(तुम कहते हो कि) उस संग्राम में मेरे सैनिक (या तो) मारे गए, खदेड़े गए या परास्त हुए, और मेरे महारथी उस संग्राम में अपने रथों से वंचित कर दिए गए।
10पाण्डवों द्वारा कुचले और संज्ञाहीन किए जाकर तथा अन्धकार में डूबे हुए उनके मन की क्या (दशा) थी?
11तुम कहते हो कि पाण्डव हर्ष से भरे और (सफलता से) उल्लसित थे तथा मेरे पक्षधर उदास, हतोत्साह और आतंक से ग्रस्त थे।
12हे सारथि, हे सञ्जय, उस (अन्धकारपूर्ण) रात्रि में पीछे न हटने वाले पृथापुत्रों और कुरुओं को तुम कैसे (पहचान सके)?
13सञ्जय ने कहा — हे राजन्, जब वह अत्यन्त भीषण रात्रियुद्ध चल रहा था, तब सोमकों सहित समस्त पाण्डव द्रोण पर टूट पड़े।
14किन्तु द्रोण ने अपने शीघ्रगामी बाणों से केकयों और धृष्टद्युम्न के पुत्रों को प्रेतलोक भेज दिया।
15और हे राजन्, जो-जो महारथी और पृथ्वीपति उनके सम्मुख आए, उन सबको द्रोण ने पितृलोक भेज दिया।
16तब शक्तिशाली राजा शिबि क्रोधपूर्वक वीर भरद्वाजपुत्र के विरुद्ध आगे बढ़े, वे महारथी द्रोण जो (शत्रु को) कुचलने में लगे थे।
17पाण्डवों के उस महारथी को आगे बढ़ता देखकर द्रोण ने उन्हें पूर्णतः इस्पात के बने दस बाणों से बींधा।
18शिबि ने (भी) बदले में उन्हें (अर्थात् द्रोण को) कंक पक्षी के परों से सुसज्जित तीस बाणों से बींधा और मुस्कराते हुए एक चौड़े फलवाले बाण से उनके सारथि को गिरा दिया।
19(दूसरी ओर) द्रोण ने उन महात्मा के घोड़ों तथा सारथि का वध करके उनका किरीट से सुशोभित सिर धड़ से पृथक् कर दिया।
20तब दुर्योधन ने शीघ्र ही एक सारथि को (द्रोण का रथ हाँकने की) आज्ञा दी। उसके द्वारा (घोड़ों की) बागडोर सँभाल लिए जाने पर वे (अर्थात् द्रोण) पुनः अपने शत्रुओं के विरुद्ध आगे बढ़े।
21कलिङ्ग सेनाओं सहित कलिङ्गराज का पुत्र, भीमसेन द्वारा अपने पिता के विनाश से क्रोध में उत्तेजित होकर उनकी ओर झपटा।
22(पहले) भीम को पाँच बाणों से और फिर सात बाणों से बींधकर उसने विशोक (भीम के सारथि) पर तीन बाणों से और उनकी (अर्थात् भीम की) ध्वजा पर एक बाण से प्रहार किया।
23तब क्रोध से जलते वृकोदर (अपने) रथ से कूदकर उस वीर कलिङ्गराजकुमार के रथ पर जा पहुँचे, जो स्वयं भी (अत्यन्त) क्रुद्ध था, और मुक्कों के प्रहार से उसका वध कर डाला।
24शक्तिशाली पाण्डव द्वारा इस प्रकार मुक्कों से मारे गए उस (अर्थात् कलिङ्गराजकुमार) की समस्त अस्थियाँ एक-दूसरे से पृथक् होकर सहसा भूमि पर गिर पड़ीं।
25कर्ण और (कलिङ्गराजकुमार के) समस्त भाई भीमसेन के इस कर्म को सह न सके। (इसलिए) उन्होंने विषधर सर्पों के समान (प्रचण्ड) तीक्ष्ण बाणों से उन पर प्रहार किया।
26तब भीम अपने शत्रु (अर्थात् मृत कलिङ्गराजकुमार) का रथ छोड़कर ध्रुव के रथ की ओर बढ़े और निरन्तर उन पर प्रहार करते हुए ध्रुव को एक ही मुक्के से चूर-चूर कर दिया।
27शक्तिशाली पाण्डुपुत्र द्वारा इस प्रकार प्रहार किए जाने पर वह (अपने रथ से) गिर पड़ा। हे राजन्, उसका वध करने के पश्चात् अत्यन्त शक्तिशाली भीमसेन —
28— जयद्रथ के रथ पर जा चढ़े और बारम्बार सिंहनाद करने लगे। गरजते हुए ही उन्होंने उसे अपने बायें हाथ से नीचे पटक दिया।
29और (फिर) उन्होंने स्वयं कर्ण के देखते-देखते ही एक थप्पड़ से उसका वध कर दिया। तब कर्ण ने उन पाण्डव पर एक स्वर्णशक्ति फेंकी।
30किन्तु पाण्डुपुत्र ने मुस्कराते हुए उस (शक्ति) को पकड़ लिया। और उस संग्राम में अजेय वृकोदर ने कर्ण की उसी शक्ति को (उन्हीं पर) फेंक दिया।
31(तब) शकुनि ने उस शक्ति को, जब वह (कर्ण की ओर) आ रही थी, तेल में सने एक बाण से काट डाला। युद्ध में ऐसे महान् पराक्रम कर दिखाकर वे अद्भुत पराक्रमी —
32— अपने रथ पर लौट आए और (फिर) आपकी सेनाओं पर टूट पड़े। जब (आपकी सेनाओं का) संहार करने के इच्छुक भीम (इस प्रकार) साक्षात् (विकराल) संहारक के समान क्रोधपूर्वक आगे बढ़ रहे थे —
33— तब आपके महाबाहु पुत्रों ने, उन महारथियों ने, उन्हें बाणों की प्रबल वर्षा से ढककर उनकी गति रोकने का प्रयत्न किया।
34तब भीम ने मुस्कराते हुए उस युद्ध में अपने बाणों से दुर्मद के सारथि और अश्वों को यमलोक भेज दिया।
35तब दुर्मद दुष्कर्ण के रथ पर जा चढ़ा। एक ही रथ पर आरूढ़ वे दोनों शत्रुतापन भाई —
36— युद्ध के अग्रभाग में भीम पर इस प्रकार टूट पड़े जैसे जल के स्वामी (अर्थात् वरुण) दैत्यश्रेष्ठ तारक पर (बीते युगों में टूट पड़े थे)।
37तब एक ही रथ पर चढ़े आपके पुत्र दुर्मद और दुष्कर्ण ने भीम को बाणों से बींधा।
38तब कर्ण और दुर्योधन के तथा कृप, सोमदत्त और बाह्लीक के देखते-देखते ही पाण्डव —
39— उन शत्रुदमन ने वीर दुर्मद के रथ को और दुष्कर्ण के रथ को अपने पैर के प्रहार से भूमि में गाड़ दिया।
40फिर आपके उन दोनों वीर और शक्तिशाली पुत्रों — दुष्कर्ण और दुर्मद — पर मुक्कों का क्रोधपूर्वक प्रहार करके उन्होंने उन्हें (उन्हीं से) चूर-चूर कर दिया और गर्जनापूर्ण नाद किए।
41तब आपकी सेनाएँ उच्च स्वर से विलाप करने लगीं और भीम को देखकर राजाओं ने कहा — "ये तो साक्षात् रुद्र हैं, जो भीम का रूप धारण करके धृतराष्ट्र की सेनाओं से युद्ध कर रहे हैं।"
42हे भरतवंशी, यह कहकर समस्त राजा (मानो) अपनी सुध-बुध खोकर अपने-अपने वाहनों को हाँकते हुए (रणभूमि से) भाग निकले, और तब (उनका आतंक इतना अधिक था कि) दो भी साथ भागते न दिखे।
43उस रात्रि में (कुरुओं की) सेना के इस प्रकार अत्यन्त कुचले जाने पर विकसित कमल के समान नेत्रोंवाले वीर और अत्यन्त शक्तिशाली वृकोदर ने (अनेक) श्रेष्ठ राजाओं द्वारा भूरि-भूरि प्रशंसित होकर राजा युधिष्ठिर को प्रणाम किया।
44तब जुड़वाँ (अर्थात् नकुल और सहदेव), द्रुपद, विराट और केकय तथा युधिष्ठिर ने महान् हर्ष अनुभव किया और वृकोदर की भूरि-भूरि प्रशंसा की, जैसे अन्धक के वध के पश्चात् देवताओं ने हर की प्रशंसा की थी।
45तब वरुण के पुत्रों के समान आपके पुत्रों ने, क्रोध से भरे और युद्ध के लिए उत्सुक होकर, अपने महात्मा आचार्य के नेतृत्व में रथों, पैदल सैनिकों और हाथियों से वृकोदर को चारों ओर से घेर लिया।
46तब, हे राजाओं में श्रेष्ठ, मेघों के समान घने अन्धकार से आच्छादित उस भयानक रात्रि में उन महात्माओं के बीच एक भयोत्पादक और विकराल युद्ध हुआ, जो भेड़ियों, काकों और गिद्धों को आनन्द देने वाला था।
Nepali
1धृतराष्ट्रले भने — जब (सिन्धुराजको विनाश) सहन नसकेर ती अनुपम तेज भएका र दुर्जेय वीर सृञ्जयहरूमा गएर पसे, तब तिम्रो मनको कस्तो दशा भयो?
2मेरा अवज्ञाकारी पुत्र दुर्योधनलाई यसरी सम्बोधन गरेर जब ती अपरिमित तेज भएका (पाण्डवसेनामा) प्रविष्ट भए, तब पार्थले के गरे?
3(तिमी भन्छौ कि) वीर सिन्धुराज तथा भूरिश्रवा मारिएपछि ती अजेय (अर्थात् द्रोण) महान् तेजले सम्पन्न भई सृञ्जयहरूमाथि जाइलागे।
4ती अजेय शत्रुतापनले यसरी प्रवेश गरेपछि (पार्थले) के सोचे? र दुर्योधनले त्यस बेला अपनाउनयोग्य सर्वोत्तम उपायका विषयमा के सोच्यो?
5ती वीर वरदाता द्विजश्रेष्ठको पछि को-को लागे? हे सारथि, युद्धरत ती वीरको पछाडि को-को योद्धा रहे?
6जब उनी शत्रुहरूको विनाश गरिरहेका थिए, तब उनको अग्रभागमा को-को लडे? मेरो विचार छ कि भरद्वाजपुत्रका बाणले पीडित सम्पूर्ण पाण्डवहरू —
7— जाडोमा काँप्ने दुब्ला गाईजस्तै (भएका होलान्)। पाञ्चालहरूमा प्रवेश गरेर ती महाधनुर्धर, ती शत्रुमर्दन पुरुषश्रेष्ठ आफ्नो अन्त्यमा कसरी पुगे?
8त्यस रातमा जब सम्पूर्ण सैनिक एकत्र भए र सम्पूर्ण महारथीहरू मिलेर (द्रोणद्वारा) छुट्टाछुट्टै कुल्चिँदै थिए, तब तिमीहरूको बीचमा ती बुद्धिमान् पुरुषहरू को थिए जो त्यहाँ उपस्थित थिए?
9(तिमी भन्छौ कि) त्यस सङ्ग्राममा मेरा सैनिकहरू (कि त) मारिए, खेदिए वा परास्त भए, र मेरा महारथीहरू त्यस सङ्ग्राममा आफ्ना रथबाट वञ्चित पारिए।
10पाण्डवहरूद्वारा कुल्चिएर र संज्ञाहीन पारिएर तथा अन्धकारमा डुबेका तिनका मनको कस्तो (दशा) थियो?
11तिमी भन्छौ कि पाण्डवहरू हर्षले भरिएका र (सफलताले) उल्लसित थिए तथा मेरा पक्षधरहरू उदास, हतोत्साह र आतङ्कले ग्रस्त थिए।
12हे सारथि, हे सञ्जय, त्यस (अन्धकारपूर्ण) रातमा पछि नहट्ने पृथापुत्र र कुरुहरूलाई तिमीले कसरी (चिन्न सक्यौ)?
13सञ्जयले भने — हे राजन्, जब त्यो अत्यन्त भीषण रातिको युद्ध चलिरहेको थियो, तब सोमकहरूसहित सम्पूर्ण पाण्डवहरू द्रोणमाथि जाइलागे।
14तर द्रोणले आफ्ना शीघ्रगामी बाणले केकयहरू र धृष्टद्युम्नका पुत्रहरूलाई प्रेतलोक पठाइदिए।
15र हे राजन्, जो-जो महारथी र पृथ्वीपति उनको सामु आए, ती सबैलाई द्रोणले पितृलोक पठाइदिए।
16तब शक्तिशाली राजा शिबि क्रोधपूर्वक वीर भरद्वाजपुत्रविरुद्ध अघि बढे, ती महारथी द्रोण जो (शत्रुलाई) कुल्चनमा लागिरहेका थिए।
17पाण्डवहरूका ती महारथीलाई अघि बढेको देखेर द्रोणले उनलाई पूर्णतः इस्पातका बनेका दस बाणले छेडे।
18शिबिले (पनि) बदलामा उनलाई (अर्थात् द्रोणलाई) कङ्क पक्षीका प्वाँखले सुसज्जित तीस बाणले छेडे र मुस्कुराउँदै एउटा चौडा फल भएको बाणले उनका सारथिलाई खसालिदिए।
19(अर्कातिर) द्रोणले ती महात्माका घोडा तथा सारथिको वध गरेर उनको किरीटले सुशोभित शिर धडबाट अलग पारिदिए।
20तब दुर्योधनले चाँडै नै एउटा सारथिलाई (द्रोणको रथ हाँक्ने) आज्ञा दियो। उसले (घोडाहरूको) लगाम सम्हालेपछि उनी (अर्थात् द्रोण) पुनः आफ्ना शत्रुहरूविरुद्ध अघि बढे।
21कलिङ्ग सेनासहित कलिङ्गराजको पुत्र, भीमसेनद्वारा आफ्ना पिताको विनाशले क्रोधमा उत्तेजित भई उनीतिर झम्टियो।
22(पहिले) भीमलाई पाँच बाणले र अनि सात बाणले छेडेर उसले विशोक (भीमका सारथि)माथि तीन बाणले र उनको (अर्थात् भीमको) ध्वजामाथि एउटा बाणले प्रहार गऱ्यो।
23तब क्रोधले जलेका वृकोदर (आफ्नो) रथबाट हामफालेर त्यस वीर कलिङ्गराजकुमारको रथमा गएर पुगे, जो स्वयं पनि (अत्यन्त) क्रुद्ध थियो, र मुक्काका प्रहारले उसको वध गरिदिए।
24शक्तिशाली पाण्डवद्वारा यसरी मुक्काले मारिएको त्यस (अर्थात् कलिङ्गराजकुमार)का सम्पूर्ण हड्डी एकअर्काबाट अलग भई सहसा भूमिमा खसे।
25कर्ण र (कलिङ्गराजकुमारका) सम्पूर्ण भाइहरूले भीमसेनको यो कर्म सहन सकेनन्। (त्यसैले) तिनीहरूले विषालु सर्पजस्तै (प्रचण्ड) तीक्ष्ण बाणले उनीमाथि प्रहार गरे।
26तब भीम आफ्नो शत्रु (अर्थात् मृत कलिङ्गराजकुमार)को रथ छाडेर ध्रुवको रथतिर बढे र निरन्तर उनीमाथि प्रहार गरिरहेको ध्रुवलाई एउटै मुक्काले धूलिसात् पारिदिए।
27शक्तिशाली पाण्डुपुत्रद्वारा यसरी प्रहार गरिएपछि ऊ (आफ्नो रथबाट) खस्यो। हे राजन्, उसको वध गरेपछि अत्यन्त शक्तिशाली भीमसेन —
28— जयद्रथको रथमा गएर चढे र बारम्बार सिंहनाद गर्न थाले। गर्जँदा-गर्जँदै उनले उसलाई आफ्नो देब्रे हातले तल पछारे।
29र (अनि) उनले स्वयं कर्णले हेरिरहेकै बेला एउटा थप्पडले उसको वध गरिदिए। तब कर्णले ती पाण्डवमाथि एउटा सुनको शक्ति फ्याँके।
30तर पाण्डुपुत्रले मुस्कुराउँदै त्यो (शक्ति) समाते। र त्यस सङ्ग्राममा अजेय वृकोदरले कर्णकै त्यो शक्ति (उनीमाथि नै) फ्याँकिदिए।
31(तब) शकुनिले त्यस शक्तिलाई, जब त्यो (कर्णतिर) आइरहेको थियो, तेलमा लटपटिएको एउटा बाणले काटिदियो। युद्धमा यस्ता महान् पराक्रम गरेर देखाई ती अद्भुत पराक्रमी —
32— आफ्नो रथमा फर्किए र (अनि) तपाईंका सेनाहरूमाथि जाइलागे। जब (तपाईंका सेनाहरूको) संहार गर्न इच्छुक भीम (यसरी) साक्षात् (विकराल) संहारकजस्तै क्रोधपूर्वक अघि बढिरहेका थिए —
33— तब तपाईंका महाबाहु पुत्रहरूले, ती महारथीहरूले, उनलाई बाणको प्रबल वर्षाले ढाकेर उनको गति रोक्ने प्रयत्न गरे।
34तब भीमले मुस्कुराउँदै त्यस युद्धमा आफ्ना बाणले दुर्मदका सारथि र अश्वहरूलाई यमलोक पठाइदिए।
35तब दुर्मद दुष्कर्णको रथमा गएर चढ्यो। एउटै रथमा आरूढ ती दुवै शत्रुतापन भाइ —
36— युद्धको अग्रभागमा भीममाथि यसरी जाइलागे जसरी जलका स्वामी (अर्थात् वरुण) दैत्यश्रेष्ठ तारकमाथि (बितेका युगमा जाइलागेका थिए)।
37तब एउटै रथमा चढेका तपाईंका पुत्र दुर्मद र दुष्कर्णले भीमलाई बाणले छेडे।
38तब कर्ण र दुर्योधनका तथा कृप, सोमदत्त र बाह्लीकका आँखाकै अगाडि पाण्डव —
39— ती शत्रुदमनले वीर दुर्मदको रथ र दुष्कर्णको रथलाई आफ्नो खुट्टाको प्रहारले भूमिमा गाडिदिए।
40अनि तपाईंका ती दुवै वीर र शक्तिशाली पुत्र — दुष्कर्ण र दुर्मद — माथि मुक्काको क्रोधपूर्वक प्रहार गरेर उनले तिनलाई (तिनैले) धूलिसात् पारिदिए र गर्जनपूर्ण नाद गरे।
41तब तपाईंका सेनाहरू उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले र भीमलाई देखेर राजाहरूले भने — "यिनी त साक्षात् रुद्र हुन्, जो भीमको रूप धारण गरेर धृतराष्ट्रका सेनासँग युद्ध गरिरहेका छन्।"
42हे भरतवंशी, यसो भनेर सम्पूर्ण राजाहरू (मानौँ) आफ्नो सुधबुध गुमाएर आफ्ना-आफ्ना वाहन हाँक्दै (रणभूमिबाट) भागे, र तब (तिनको आतङ्क यति धेरै थियो कि) दुई जना पनि सँगै भागेको देखिएन।
43त्यस रातमा (कुरुहरूको) सेना यसरी अत्यन्त कुल्चिएपछि खुलेको कमलजस्तै आँखा भएका वीर र अत्यन्त शक्तिशाली वृकोदरले (अनेक) श्रेष्ठ राजाहरूद्वारा भूरिभूरि प्रशंसित भई राजा युधिष्ठिरलाई प्रणाम गरे।
44तब जुम्ल्याहा (अर्थात् नकुल र सहदेव), द्रुपद, विराट र केकयहरू तथा युधिष्ठिरले महान् हर्ष अनुभव गरे र वृकोदरको भूरिभूरि प्रशंसा गरे, जसरी अन्धकको वधपछि देवताहरूले हरको प्रशंसा गरेका थिए।
45तब वरुणका पुत्रजस्ता तपाईंका पुत्रहरूले, क्रोधले भरिएर र युद्धका लागि उत्सुक भई, आफ्ना महात्मा आचार्यको नेतृत्वमा रथ, पैदल सैनिक र हात्तीले वृकोदरलाई चारैतिरबाट घेरे।
46तब, हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, मेघजस्तै बाक्लो अन्धकारले आच्छादित त्यस भयानक रातमा ती महात्माहरूबीच एउटा भयोत्पादक र विकराल युद्ध भयो, जो ब्वाँसो, काग र गिद्धहरूलाई आनन्द दिने थियो।