Jayadratha-Vadha Parva — Continuous The lopping of Bhurisrava's arm
Volume V — Drona Parva · Chapter 142
Sanskrit
1संजय उवाच तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य सात्वकं युद्धदुर्मदम्। क्रोधाद् भूरिश्रवा राजन् सहसा समुपाद्रवत्॥
2तमब्रवीन्महाराज कौरव्यः शिनिपुङ्गवम्। अद्य प्राप्तोऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयमित्युत॥
3चिराभिलषितं काममहं प्राप्स्यामि संयुगे। न हि मे मोक्ष्यसे जीवन् यदि नोत्सृजसे रणम्॥
4अद्य त्वां समरे हित्वा नित्यं शूराभिमानिनम्। नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयोधनम्॥
5अद्य मद्वाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले। द्रक्ष्यतस्त्वां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ॥
6अद्य धर्मसुतो राजा श्रुत्वा त्वां निहतं मया। सवीडो भविता सद्यो येनासीह प्रवेशितः॥
7अद्य मे विक्रम पार्थो विज्ञास्यति धनंजयः। त्वयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरोक्षिते॥
8चिराभिलषितो ह्येष त्वया सह समागमः। पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा॥
9अद्य युद्धं महाघोरं तव दास्यामि सात्वत। ततो ज्ञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम्॥
10अद्य संयमनी याता मया त्वं निहतो रणे। यथा रामानुजेनाजौ रावणिर्लक्ष्मणेन ह॥
11अद्य कृष्णश्च पार्थश्च धर्मराजश्च माधवा हते त्वयि निरुत्साहा रणं त्यक्ष्यन्त्यसंशयम्॥
12अद्य तेऽपचितिं कृत्वा शितैमाधव सायकैः। तस्त्रियो नन्दयिष्यामि ये त्वया निहता रणे॥
13मचक्षुर्विषयं प्राप्तो न त्वं माधव मोक्ष्यसे। सिंहस्य विषयं प्राप्तो यथा क्षुद्रमृगस्तथा॥
14युयुधानस्तु तं राजन् प्रत्युवाच हसन्निव। कौरवेय न संत्रासो विद्यमे मम संयुगे॥
15नाहं भीषयितुं शक्यो वाङ्मात्रेण तु केवलम्। स मां निहन्यात् संग्रामे यो मां कुर्यान्निरायुधम्॥
16समास्तु शाश्वतीर्हन्याद् यो मां हन्याद्वि संयुगे। किं वृथोक्तेन बहुना कर्मणा तत् समाचर॥
17शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते। श्रुत्वा त्वद्गर्जितं वीरं हास्यं हि मम जायते॥
18चिरकालेप्सितं लोके युद्धमद्यास्तु कौरव। त्वरते मे मतिस्तात तप युद्धाभिकाङ्क्षिणी॥
19नाहत्वाहं निवर्तिष्ये त्वामद्य पुरुषाधम। अन्योन्यं तौ तथा वाग्भिस्तक्षन्तौ नरपुङ्गवौ।॥
20जिघांसू परमक्रुद्धावभिजघ्नतुराहवे। समेतौ तौ महेष्वासौ शुष्मिणो स्पर्धिनो रणे॥
21द्विरदाविव संक्रुद्धौ वासितार्थ मदोत्कटौ। भूरिश्रवाः सात्यकिश्च ववर्षतुररिंदमौ॥
22शरवर्षाणि घोराणि मेघाविव परस्परम्। सौमदत्तिस्तु शैनेयं प्रच्छायेषुभिराशुगैः॥
23जिघांसुर्भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः। दशभिः सात्यकि विदध्वा सौमदत्तिरथापरान्॥
24मुमोच निशितान् बाणान् जिघांसुः शिनिपुङ्गवम्। तानस्य विशिखांस्तीक्ष्णानन्तरिक्षे विशाम्पते।॥ अप्राप्तानसमायाभिरग्रसत् सात्यकिः प्रभो। तौ पृथक् शस्त्रवर्षाभ्यामवर्षतां परस्परम्॥
25उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरुवृष्णियशस्करौ। तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ॥
26रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिग्वैश्चाप्यकृन्तताम्। निर्भिन्दन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शोणितम्॥
27व्यष्टम्भयेतामन्योन्यं प्राणद्यूताभिदेविनौ। एवमुत्तमकर्माणौ कुरुवृष्णियशस्करौ॥
28परस्परमयुध्येतां वारणाविव यूथपौ। तावदीर्पण कालेन ब्रह्मलोकपुरस्कृतौ॥ यियासन्तौ परं स्थानमन्योन्यं संजगर्जतुः। सात्यकिः सौदत्तिश्च शरवृष्ट्या परस्परम्॥ हृष्टवद् धार्तराष्ट्राणां पश्यतामभ्यवर्षताम्। सम्प्रेक्षन्त जनास्तौ तु युध्यमानौ युधाम्पती॥
29यूथपौ वासिताहेतोः प्रयुद्धाविव कुञ्जरौ। अन्योन्यस्य हयान् हत्वा धनुषी विनिकृत्य च॥
30विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे। आर्षभे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुभे॥
31विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः। चरन्तौ विविधान् मार्गान् मण्डलानि च भागशः॥
32मुहुराजघ्नतुः क्रुद्धावन्योन्यमरिमर्दनौ। सखड्गी चित्रवर्माणौ सनिष्काङ्गदभूषणौ॥
33भ्रान्तमुद्भरान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम्। सम्पातं समुदीर्ण च दर्शयन्तौ यशस्विनौ॥
34असिभ्यां सम्प्रजह्राते परस्परमरिंदमौ। उभौ छिट्टैषिणो वीरावुभौ चित्रं ववल्गतुः॥
35दर्शयन्तावुभौ शिक्षा लाघवं सौष्ठवं तथा। रणे रणकृतां श्रेष्ठावन्योन्यं पर्यकर्षताम्॥
36मुहूर्तमिव राजेन्द्र समाहत्य परस्परम्। पश्यतां सर्वसैन्यानां वीरावाश्वासतां पुनः॥
37असिभ्यां चर्मणी चित्रे शतचन्द्रे नराधिप। निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं प्रचक्रतुः॥
38व्यूढोरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्धकुशलावुभौ। बाहुभिः समसज्जेतामायसैः परिधैरिव॥
39तयो राजन् भुजाधातनिग्रहप्रग्रहास्तथा। शिक्षाबलसमुद्भूताः सर्वयोधप्रहर्षणाः॥
40तयोर्नृवरयो राजन् समरे युध्यमानयोः। भीमोऽभवन्महाशब्दो वज्रपर्वतयोरिव॥
41द्विपाविव विषाणाग्रैः शृङ्गैरिव महर्षभौ। भुजयोक्त्रावबन्धैश्च शिरोभ्यां चावघातनैः॥ पादावकर्षसंधानैस्तोमराङ्कुशलासनैः। पादोदरविबन्धैश्च भूतावुभ्रमणैस्तथा॥ गतप्रत्यागताक्षेपैः पातनोत्थानसम्प्लुतैः। युयुधाते महात्मानौ कुरुसात्वतपुङ्गवौ॥
42युध्यमानं द्वात्रिंशत्करणानि स्युर्यानि युद्धानि भारत। तान्यदर्शयतां तत्र युध्यमानौ महाबलौ॥
43क्षीणायुधे सात्वते युध्यमाने ततोऽब्रवीदर्जुनं वासुदेवः। पश्यस्वैनं विरथं रणे वरं सर्वधनुर्धराणाम्॥
44प्रविष्टो भारती भित्त्वा तव पाण्डव पृष्ठतः। योधितश्च महावीर्यैः सर्वैर्भारत भारतैः॥
45परिश्रान्तं युधां श्रेष्ठं सम्प्राप्तो भूरिदक्षिणः। युद्धाकाङ्क्षी समायान्तं नैतत् सममिवार्जुन॥
46ततो भूरिश्रवाः क्रुद्धः सात्यकिं युद्धदुर्मदः। उद्यम्याभ्याहनद् राजन् मत्तो मत्तमित द्विपम्॥
47स्थस्थयोर्द्वयोर्युद्धे क्रुद्धयोर्योधमुख्ययोः। केशवार्जुनयो राजन् समरे प्रेक्षमाणयोः॥
48अथ कृष्णो महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत। पश्य वृष्ण्यन्धकव्यानं सौमदत्तिवशं गतम्॥
49परिश्रान्तं गतं भूतौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम्। तवान्तेवासिनं वीरं पालयार्जुन सात्यकिम्॥
50न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेदेष वरोऽर्जुन। त्वत्कृते पुरुषव्याघ्र तदाशु क्रियतां विभो॥
51अथाब्रवीद्धष्टमना वासुदेवं धनंजयः। पश्य वृष्णिप्रवीरेण क्रीडन्तं कुरुपुङ्गवम्॥
52महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम्। इत्येवं भाषमाणे तु पाण्डवे वै धनंजये॥
53हाहाकारो महानासीत् सैन्यानां भरतर्षभ। तदुद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं न्यहनद् भुवि॥
54स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन् भूरिदक्षिणः। व्यरोचत कुरुश्रेष्ठः सात्वतप्रवरं युधि॥
55अथ कोशाद् विनिष्कृष्य खङ्गं भूरिश्रवा रणे। मूर्धजेषु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत्॥
56ततोऽस्य छेत्तुपारब्धः शिरः कायात् सकुण्डलम्। तावत्क्षणात् सात्वतोऽपि शिरः सम्भ्रमयंस्त्वरन्॥
57यथा चक्रं तु कौलालो दण्डविद्ध तु भारत। सहैव भूरिश्रवसो बाहुना केशधारिणा॥
58तं तथा परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतमाहवे। वासुदेवस्ततो राजन् भूयोऽर्जुनमभाषत॥
59पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्तिवशं गतम्। तव शिष्यं महाबाहो धनुष्यनवरं त्वया॥
60असत्यो विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे। विशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्॥
61एवमुक्तो महाबाहुर्वासुदेवेन पाण्डवः। मनसा पूजयामास भूरिश्रवसमाहवे॥
62विकर्षन् सात्वतश्रेष्ठं क्रांडमान इवाहवे। संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः॥
63प्रवरं वृष्णिवीराणां यत्र हन्याद्धि सात्यकिम्। महाद्विपमिवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति॥
64एवं तु मनसा राजन् पार्थः सम्पूज्य कौरवम्। वासुदेवं महाबाहुरर्जुनः प्रत्यभाषत॥
65सैन्धवे सक्तदृष्टित्वान्नैनं पश्यामि माधवम्। एतत् त्वसुकरं कर्म यादवार्थे करोम्यहम्॥
66इत्युक्त्वा वचनं कुर्वन् वासुदेवस्य पाण्डवः। ततः क्षुरप्रं निशितं गाण्डीवे समायोजयत्॥
67पार्थबाहुविसृष्टः स महोल्केव नभश्च्युता। सखङ्गं यज्ञशीलस्य साङ्गदं बाहुमच्छिनत्॥
English
1Sanjaya said Beholding that warrior indomitable in battle, that scion of the Sini race rush furiously to battle, o king, Bhurisravas, inflamed with wrath, assailed him.
2Then, O mighty monarch, that foremost of the Kurus (Bhurisravas) addressing Sini's grandson thus spoke-"By good luck it is that you have today come within the range of my sight;
3Today, I shall realise in battle my longcherish I hope; you shall not escape me alive if indeed you do not fly away from the battle.
4O scion of the Dasarha race, today slaying you who ever boast of your prowess, I shall afford delight to Suyodhana, the king of the Kurus.
5Today the heroes, Keshava and Arjuna, will both behold you prostrate on the field of battle, consumed with the fire of my barrows.
6Today Dharma's son king Yudhishthira hearing you slain by me, would be covered with shame, for it was he who dispatched you on this mission.
7Today Pritha's son Dhananjaya will come to know of my prowess when he will see you slain by me and lie weltering in your blood.
8This encounter with you has long been desired by me, like that desired by Shakra with Bali, in the battle between the Gods and the Asuras in days gone by.
9Today, O descendant of the Satvata race, I shall fight a terrible fight with you, whence you shall know my great mighty and manliness.
10Slain by me in battle, you shall today go to the domains of the Samyamni, like the son of Ravana slain by the younger brother of Rama (Lakshmana.)
11Today Krishna, Partha and the virtuous king Yudhishthira, O Madhava, will abandon fighting and became despondent, consequence of your slaughter.
12O Madhava, today, slaying you with my sharp arrows, I shall afford delight to the wives of those who have been slain by you. in
13Just as a small deer coming within the range of a lion's sight cannot escape, SO O descendant of Madhu's race, you shall not escape me alive, having come within the range of my sight."
14Thereupon, O king, Yuyudhana smilingly replied to him saying,"O illustrious descendant of the Kuru race, I have no fear in fight.
15I am not to be terrified by empty words. He will slay me in battle who will be competent to deprive me of my weapons.
16He that will slay me in battle will ever be victorious. What is the use of vain boasts. Achieve in deeds what you say in words.
17Like the rumbled of autumnal clouds, your roars are barren. So hearing your empty roars nothing beast my laughter is being excited.
18O Kaurava, let the encounter which you looked so eargrly for, today take place; O sire, my heart that longs for the combat with you, cannot tolerate any more delay.
19O wretch, I shall not abstain from the fight today without having slain you in battle.” Thus those two foremost of men, stirring each other with their biting words.
20And waxing wroth and desirous of slaying each other in battle began to smite each other. Then those two mighty bow-men both boastful of their prowess and both challenging each other.
21Appeared like two infuriate elephants encounter each other, with a desire to consort with a she-elephant. Then those two subduers of foes, Bhurisravas and Satyaki began to pour.
22On each other, dreadful showers of arrows like two mighty-clouds. Covering Sini's grandson with swift-coursing arrows, Somadatta's son.
23O foremost of the Bharatas, desirous of slaying the former, pierced him with sharp arrows. Having pierced Satyaki then with ten arrows, Somadatta's son.
24Out of a desire for slaying that illustrious scion of the Sini race, sped other sharp shafts at him. Then, O ruler of men, Satyaki with the illusion of his weapons devoured up all those up all those arrows, O lord, when they were ranging through the skies and before they had even reached him (Satyaki). Then those two heroes began to pour upon one another their showers of weapons.
25Those two heroes, of noble extraction both enhancers of the fame of the Kurus and the Vrishnis respectively, began to fight with each other like two tigers fighting with claws or two elephants fighting with their tusks.
26With lances and with darts and javelins they inflicted wounds on each other. They mangled their bodies and shed blood profusely.
27Then those two heroes checked each other in that battle which was like a gambling match in which their lives were the stakes. Thus those two enhancers of the glory of the Kuru and the Vrishni races (respectively).
28Fought on with each other like two huge elephants, the leaders of two herds. Those two warriors, both desirous of attaining the highest of regions both longing to attain to the region of Brahma, thus roared at each other. Indeed Satyaki and Somadatta's son continued to cover each with their arrowy downpour in the sight of the delighted Dharatarastras. The people then witnessed that encounter between those two foremost of warriors.
29Who were fighting like two leaders of elephant herds for the sake of consorting with a she-elephant in her season. Then each slaying the other's steeds and cutting off the other's bow.
30And thus deprived of the use of their cars, encountered each other for sword fighting. Taking up two large and beautiful and variegated shields made of bull's hide.
31And drawing out their swords out of their scabbards, they appeared beautiful on the field of battle. They moved in various motions and described in their montions, various circles.
32Those two subduers of foes incessantly then began to strike one another out of rage. With their swords and covered in variegated coats of mail and adorned with Nikas and Angadas.
33Those two renowned warriors displayed various kinds of motions. They wheeled about and jumped on high, made side thirsts, leapt forward whirled on high, ran and dashed forward and advanced upwards.
34Those two subduer of foes began to smite each other with their swords and each was on the alert for finding the weakness of other. Both of those two heroes jumped up superbly.
35And both displayed their training agility and skill. Those foremost of warriors in that battle, made many skillful thirst at each other.
36Then, O foremost of men, striking each other, they took respite only for a moment before the presence of all the troop.
37Having, with their respective swords cut-off the variegated buckler of each other decked with hundred moons, those foremost of men engaged in a wrestling encounter, O ruler of men.
38Possessed of expanded chests, long arms and both versed in wrestling, they fought on with each other with their arms that resembling iron-piked bludgeons.
39They struck and seized each other with their arms and each seized the others neck with his arms. The skill that hey had acquired by practice, afforded great delight to other warriors who then were turned into mere spectators.
40The, O king, as those two foremost of men fought on with each other, the sound that then arose, was the like that caused by the striking of thunder against a mountain.
41Like two elephants fighting with each other with the ends of their tusks, of like two bulls with their horns, those two high-souled and foremost warriors of the Kuru and the Satvata races, fought with each other, sometimes twining each other with their arms, sometimes striking each other with their heads, sometimes binding each other with their legs, sometimes slaping their arm-pits, sometimes scraching each other with their nails, sometimes embracing each other tightly, sometimes twining their legs round each others loins, sometimes rolling on the ground, sometimes going forward and sometime falling back, sometimes challenging each other, sometimes throwing each other down, sometimes rising up and sometimes jumping on high.
42Then those two puissant combatant's displayed in that encounter all the thirty kinds of manoeuvres and acts that are the principal feathers of these kinds of encounters.
43When during that encounter, the lock of Satwata's weapons was exhausted, Vasudeva's son addressing Arjuna said-" Behold this carless hero, viz., Satyaki, this foremost of all wielder of bow, engaged in fight.
44O son of Pandu, he has followed you having penetrated into the Bharata host. O Bharata, he has fought with many mighty warriors of the Bharata host.
45Bhurisravas who has made great sacrificial presents, rushing upon that foremost of warriors viz., Satyaki exhausted with fatigue, has no encountered him. This is indeed very unfair."
46Then the indomitable Bhurisravas inflamed with rage, uplifting his sword struck Satyaki like a mad elephant striking another in the same state.
47Those two foremost of car-warriors, both riding in their cars and both rushing with rage fought on with each other, Arjuna and Krishna being their witness.
48Thereupon the mighty-armed Krishna addressing Arjuna, said. “Behold the foremost of the Vrishni and Andhaka races, viz., Satyaki succumb to the son of Somadatta.
49Having achieved many difficult feats he now laid low on the field in consequence of his great exhaustion. O Arjuna protect the heroic Satyaki, your (renowned) pupil.
50O foremost of men, O Arjuna, do you soon take that measure by which Satyaki many not succumb to Bhurisravas the performer of numerous sacrifices, O lord.”
51Then Dhananjaya, with cheerful heart addressing Vasudeva's son said-"Behold that foremost among the Kurus and that best hero among the Vrishni's, sport with each other.
52Like a huge and infuriate elephant sporting in the woods with mighty lion.” While Pandu's son Dhananjaya was thus speaking.
53Loud cried of Oh and Alas arose among the troops, foremost of the Bharatas, as the mighty-armed (Bhurisravas) striking vigorously had brought Satyaki down on the earth.
54Then like a lion dragging an elephant, that foremost of the Kuru race, namely Bhurisravas, that destroyer of darkness, looked beautiful in that battle as he dragged that foremost one of the Satwatas.
55Then drawing his sword out of the scabbard and holding Satyaki by the hair, Bhurisravas struck the former on the breast with his legs.
56Bhurisravas was then about to sever from Satyaki's trunk his head graced with earrings. For sometimes, that hero of the Satvata race rapidly whirling round with the rod.
57Together with the arm of Bhurisravas that held it by the hair, like a potters wheel whirling round with the rod.
58Beholding the Satvata hero thus dragged by Bhurisravas, Vasudeva once more addressing Arjuna said-
59Behold O mighty-armed one, that foremost hero among the Vrishnis and Andhakas, that disciple of yours who is not inferior to you in bowmanship, succumb to the son of Somadatta.
60Behold, O son of Partha, the weak Bhurisravas obtain advantage over the Vrishni hero Satyaki of prowess incapable of being baffled.
61The mighty-armed son of Pandu thus spoken to by Vasudeva (Krishna), worshipped Bhurisravas in his minds.
62(He then said to himself). 'Dragging this foremost of the Satvata race as if in sport, the enhancer of the glory of the (Bhurisravas) is filling me with delight.
63Without slaying that foremost of the Vrishni heroes viz., Satyaki he is only dragging the former like the king of the beasts dragging a mighty elephant in the woods.'
64Having thus mentally applauded that foremost of the Kauravas, Pritha's son, O king, the mighty Arjuna thus replied to Vasudeva
65“O Madhava, my eyes being fixed on the ruler of the Sindhus, I cannot see Bhurisravas; but for the sake of that descendant of Yadu's, race, I shall perform a very difficult feat.”
66Having thus spoken and desirous of carrying out the words of Vasudeva, the son of Pandu placed a sharp razor-headed arrows on the bowstring.
67That arrow shot by the force of Partha's arms and looking like a meteor dropping from the skies, cut-off the arm of that one devoted to the performance of sacrifice arm that was decked with Angadas and had a sword in its grasp.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, युद्ध में अदम्य उन शिनिवंशी वीर को क्रोध से युद्ध की ओर दौड़ते देखकर भूरिश्रवा ने क्रोध से जलते हुए उन पर आक्रमण किया।
2तब, हे महाराज, उन कुरुश्रेष्ठ (भूरिश्रवा) ने शिनिपौत्र से इस प्रकार कहा — “यह सौभाग्य की बात है कि आज तुम मेरी दृष्टि की परिधि में आ गए हो;
3— आज मैं युद्ध में अपनी चिरसंचित आशा पूरी करूँगा; यदि तुम युद्ध से भाग न निकलो, तो तुम मुझसे जीवित बचकर न जा सकोगे।
4हे दाशार्हवंशी, सदा अपने पराक्रम की डींग हाँकनेवाले तुम्हारा आज वध करके मैं कुरुराज सुयोधन को आनन्दित करूँगा।
5आज वे दोनों वीर, केशव और अर्जुन, तुम्हें मेरे बाणों की अग्नि से भस्म होकर रणभूमि में पड़ा देखेंगे।
6आज धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर तुम्हें मेरे हाथों मारा गया सुनकर लज्जा से गड़ जाएँगे, क्योंकि उन्हीं ने तुम्हें इस कार्य पर भेजा था।
7आज पृथापुत्र धनञ्जय मेरे पराक्रम को तब जानेंगे, जब वे तुम्हें मेरे हाथों मारा गया और अपने रक्त में लथपथ पड़ा देखेंगे।
8तुमसे इस भिड़न्त की इच्छा मुझे चिरकाल से थी, जैसी बीते दिनों में देवासुर संग्राम में शक्र को बलि से भिड़ने की इच्छा थी।
9हे सात्वतवंशी, आज मैं तुमसे भयंकर युद्ध करूँगा, जिससे तुम मेरे महान् बल और पौरुष को जान सकोगे।
10आज युद्ध में मेरे हाथों मारे जाकर तुम संयमनी (यमपुरी) को उसी प्रकार जाओगे, जैसे राम के छोटे भाई (लक्ष्मण) द्वारा मारा गया रावण का पुत्र।
11हे माधव, आज तुम्हारे वध के कारण कृष्ण, पार्थ और धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर युद्ध छोड़कर निराश हो जाएँगे।
12हे माधव, आज अपने तीक्ष्ण बाणों से तुम्हारा वध करके मैं उन स्त्रियों को आनन्दित करूँगा, जिनके पति तुम्हारे हाथों मारे गए हैं।
13जैसे सिंह की दृष्टि की परिधि में आया छोटा मृग बच नहीं सकता, वैसे ही, हे मधुवंशी, मेरी दृष्टि की परिधि में आ जाने पर तुम मुझसे जीवित बचकर न जा सकोगे।”
14इस पर, हे राजन्, युयुधान ने मुस्कुराते हुए उन्हें उत्तर दिया — “हे यशस्वी कुरुवंशी, मुझे युद्ध का कोई भय नहीं।
15मैं खोखले शब्दों से भयभीत होनेवाला नहीं हूँ। युद्ध में मेरा वध वही करेगा जो मुझे मेरे अस्त्रों से वंचित करने में समर्थ होगा।
16जो युद्ध में मेरा वध करेगा, वह सदा विजयी रहेगा। व्यर्थ की डींगों से क्या लाभ? जो वचनों में कहते हो, वह कर्म में करके दिखाओ।
17शरत्कालीन मेघों की गर्जना के समान तुम्हारी गर्जनाएँ निष्फल हैं। इसलिए तुम्हारी खोखली गर्जनाएँ सुनकर मुझे हँसी के सिवा और कुछ नहीं आ रहा।
18हे कौरव, जिस भिड़न्त की तुम इतनी उत्सुकता से बाट जोहते रहे, वह आज हो ही जाए; हे तात, तुमसे युद्ध के लिए लालायित मेरा हृदय अब और विलम्ब सहन नहीं कर सकता।
19हे अधम, आज युद्ध में तुम्हारा वध किए बिना मैं युद्ध से विरत न होऊँगा।” इस प्रकार वे दोनों नरश्रेष्ठ अपने चुभते वचनों से एक-दूसरे को उकसाते हुए —
20— और क्रोध से भरकर तथा युद्ध में एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे। तब वे दोनों महाधनुर्धर, जो दोनों ही अपने पराक्रम पर गर्व करते थे और एक-दूसरे को ललकार रहे थे —
21— हथिनी के साथ रहने की इच्छा से एक-दूसरे से भिड़ते दो मतवाले हाथियों के समान दिखाई देने लगे। तब वे दोनों शत्रुदमन, भूरिश्रवा और सात्यकि —
22— दो विशाल मेघों के समान एक-दूसरे पर बाणों की भयंकर वर्षा करने लगे। शिनिपौत्र को तीव्र गतिवाले बाणों से ढँकते हुए सोमदत्तपुत्र ने —
23— हे भरतश्रेष्ठ, उनका वध करने की इच्छा से उन्हें तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला। तब सात्यकि को दस बाणों से बींधकर सोमदत्तपुत्र ने —
24— शिनिवंश के उन यशस्वी वीर का वध करने की इच्छा से उन पर और भी तीक्ष्ण बाण छोड़े। तब, हे नरेश्वर, हे प्रभो, सात्यकि ने अपने अस्त्रों की माया से उन सब बाणों को, जब वे आकाश में विचर रहे थे और उन (सात्यकि) तक पहुँचे भी न थे, ग्रस लिया। तब वे दोनों वीर एक-दूसरे पर अस्त्रों की वर्षा करने लगे।
25उच्च कुल में उत्पन्न वे दोनों वीर, जो क्रमशः कुरुओं और वृष्णियों की कीर्ति बढ़ानेवाले थे, पंजों से लड़ते दो बाघों अथवा दाँतों से लड़ते दो हाथियों के समान एक-दूसरे से जूझने लगे।
26शक्तियों, भालों और तोमरों से उन्होंने एक-दूसरे को घायल किया। उन्होंने एक-दूसरे के शरीर क्षत-विक्षत कर डाले और खूब रक्त बहाया।
27तब उन दोनों वीरों ने उस युद्ध में, जो ऐसा द्यूत था जिसमें उनके प्राण ही दाँव पर लगे थे, एक-दूसरे को रोका। इस प्रकार कुरु और वृष्णि वंशों की कीर्ति बढ़ानेवाले वे दोनों —
28— दो झुण्डों के नायक दो विशाल हाथियों के समान एक-दूसरे से जूझते रहे। परम लोकों की प्राप्ति के इच्छुक और ब्रह्मलोक पाने के अभिलाषी वे दोनों योद्धा इस प्रकार एक-दूसरे पर गरजते रहे। सचमुच सात्यकि और सोमदत्तपुत्र प्रसन्न धृतराष्ट्रपुत्रों के देखते-देखते एक-दूसरे को अपनी बाणवर्षा से ढँकते रहे। तब लोगों ने उन दोनों योद्धाश्रेष्ठों की वह भिड़न्त देखी —
29— जो ऋतुमती हथिनी के साथ रहने के लिए लड़ते दो गजयूथपतियों के समान लड़ रहे थे। तब एक-दूसरे के घोड़ों का वध करके और एक-दूसरे के धनुष काटकर —
30— और इस प्रकार रथों के उपयोग से वंचित होकर वे खड्गयुद्ध के लिए एक-दूसरे से भिड़ गए। बैल के चमड़े से बनी दो बड़ी, सुन्दर और विचित्र ढालें उठाकर —
31— तथा म्यान से अपनी तलवारें खींचकर वे रणभूमि में शोभा पाने लगे। वे नाना प्रकार की गतियों से चले और अपनी गतियों में अनेक मण्डल बनाए।
32तब वे दोनों शत्रुदमन क्रोध से निरन्तर एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे — अपनी तलवारों से, विचित्र कवचों से ढँके और निष्कों तथा अंगदों से अलंकृत होकर।
33उन दोनों प्रसिद्ध योद्धाओं ने नाना प्रकार की गतियाँ दिखाईं। वे चक्कर काटते, ऊँचे उछलते, बगल से वार करते, आगे लपकते, ऊपर घूमते, दौड़ते, आगे झपटते और ऊपर की ओर बढ़ते।
34वे दोनों शत्रुदमन अपनी तलवारों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे और प्रत्येक दूसरे की कमजोरी ढूँढ़ने में सतर्क था। वे दोनों वीर अद्भुत ढंग से उछलते थे —
35— और दोनों ने अपनी शिक्षा, फुर्ती और कौशल का प्रदर्शन किया। उस युद्ध में उन योद्धाश्रेष्ठों ने एक-दूसरे पर अनेक कुशल वार किए।
36तब, हे नरश्रेष्ठ, एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए उन्होंने समस्त सेनाओं के सामने केवल क्षणभर के लिए विश्राम लिया।
37अपनी-अपनी तलवारों से एक-दूसरे की सौ चन्द्रमाओं से अलंकृत विचित्र ढालें काट डालने के बाद, हे नरेश्वर, वे नरश्रेष्ठ मल्लयुद्ध में भिड़ गए।
38चौड़े वक्षःस्थल और लम्बी भुजाओंवाले तथा मल्लविद्या में निपुण वे दोनों लोहे की कीलोंवाले मुसलों के समान अपनी भुजाओं से एक-दूसरे से जूझते रहे।
39वे अपनी भुजाओं से एक-दूसरे पर प्रहार करते और एक-दूसरे को पकड़ते तथा प्रत्येक अपनी भुजाओं से दूसरे का गला पकड़ लेता। अभ्यास से अर्जित उनके उस कौशल ने अन्य योद्धाओं को, जो तब केवल दर्शक बन गए थे, महान् आनन्द दिया।
40हे राजन्, जब वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरे से जूझ रहे थे, तब जो शब्द उठा, वह पर्वत पर वज्र के गिरने से उत्पन्न शब्द के समान था।
41अपने दाँतों की नोकों से एक-दूसरे से लड़ते दो हाथियों अथवा अपने सींगों से लड़ते दो बैलों के समान कुरु और सात्वत वंशों के वे दोनों महात्मा योद्धाश्रेष्ठ एक-दूसरे से जूझते रहे — कभी अपनी भुजाओं से एक-दूसरे को जकड़ते, कभी अपने सिरों से एक-दूसरे पर प्रहार करते, कभी अपनी टाँगों से एक-दूसरे को बाँधते, कभी अपनी काँखें ठोकते, कभी नाखूनों से एक-दूसरे को नोचते, कभी एक-दूसरे को कसकर भींचते, कभी अपनी टाँगें एक-दूसरे की कमर के चारों ओर लपेटते, कभी भूमि पर लोटते, कभी आगे बढ़ते और कभी पीछे हटते, कभी एक-दूसरे को ललकारते, कभी एक-दूसरे को पटकते, कभी उठ खड़े होते और कभी ऊँचे उछलते।
42तब उन दोनों पराक्रमी योद्धाओं ने उस भिड़न्त में उन तीसों प्रकार के दाँव-पेच और क्रियाएँ दिखाईं, जो इस प्रकार की भिड़न्तों के प्रमुख अंग हैं।
43उस भिड़न्त के समय जब सात्वत वीर के अस्त्रों का भण्डार समाप्त हो गया, तब वासुदेवपुत्र ने अर्जुन से कहा — “देखो, यह रथहीन वीर सात्यकि, जो समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ है, युद्ध में लगा हुआ है।
44हे पाण्डुपुत्र, ये भरतवंशियों की सेना में घुसकर तुम्हारे पीछे-पीछे आए हैं। हे भरतवंशी, इन्होंने भरतसेना के अनेक महायोद्धाओं से युद्ध किया है।
45महान् यज्ञदक्षिणा देनेवाले भूरिश्रवा ने थकावट से चूर उन योद्धाश्रेष्ठ सात्यकि पर टूटकर अब उनसे भिड़न्त की है। यह सचमुच अत्यन्त अनुचित है।”
46तब क्रोध से जलते अदम्य भूरिश्रवा ने अपनी तलवार उठाकर सात्यकि पर इस प्रकार प्रहार किया, जैसे एक मतवाला हाथी उसी दशा में पड़े दूसरे पर प्रहार करता है।
47अपने-अपने रथों पर आरूढ़ और क्रोध से झपटते वे दोनों महारथी अर्जुन और कृष्ण को साक्षी बनाकर एक-दूसरे से जूझते रहे।
48तब महाबाहु कृष्ण ने अर्जुन से कहा — “देखो, वृष्णि और अन्धक वंशों में श्रेष्ठ सात्यकि सोमदत्तपुत्र के आगे हार रहे हैं।
49अनेक दुष्कर पराक्रम कर चुकने के बाद अब वे अत्यन्त थकावट के कारण रणभूमि में गिरे पड़े हैं। हे अर्जुन, अपने (सुप्रसिद्ध) शिष्य वीर सात्यकि की रक्षा करो।
50हे नरश्रेष्ठ, हे अर्जुन, हे प्रभो, तुम शीघ्र वह उपाय करो जिससे सात्यकि अनेक यज्ञ करनेवाले भूरिश्रवा के आगे हार न जाएँ।”
51तब धनञ्जय ने प्रसन्न हृदय से वासुदेवपुत्र से कहा — “देखिए, कुरुओं में श्रेष्ठ वे और वृष्णियों में श्रेष्ठ वीर ये — दोनों आपस में क्रीड़ा कर रहे हैं —
52— जैसे कोई विशाल और मतवाला हाथी वन में किसी महाबली सिंह के साथ क्रीड़ा करता हो।” जब पाण्डुपुत्र धनञ्जय ये वचन कह रहे थे —
53— हे भरतश्रेष्ठ, तभी सेनाओं में हाहाकार मच गया, क्योंकि महाबाहु (भूरिश्रवा) ने प्रबल प्रहार करके सात्यकि को पृथ्वी पर पटक दिया था।
54तब हाथी को घसीटते सिंह के समान कुरुवंश के वे श्रेष्ठ वीर भूरिश्रवा, वे अन्धकार के नाशक, उन सात्वतश्रेष्ठ को घसीटते हुए उस युद्ध में शोभा पाने लगे।
55तब म्यान से अपनी तलवार खींचकर और सात्यकि को केशों से पकड़कर भूरिश्रवा ने अपने पैरों से उनकी छाती पर प्रहार किया।
56तब भूरिश्रवा सात्यकि के धड़ से उनका कुण्डलों से सुशोभित सिर काट डालने ही वाले थे। कुछ समय तक वे सात्वत वीर तेजी से घूमते रहे —
57— भूरिश्रवा की उस भुजा सहित, जो उन्हें केशों से पकड़े हुए थी, जैसे कुम्हार का चक्का दण्ड के साथ घूमता है।
58सात्वत वीर को भूरिश्रवा द्वारा इस प्रकार घसीटा जाता देखकर वासुदेव ने फिर अर्जुन से कहा —
59— “हे महाबाहो, देखो, वृष्णियों और अन्धकों में श्रेष्ठ वे वीर, तुम्हारे वे शिष्य, जो धनुर्विद्या में तुमसे कम नहीं, सोमदत्तपुत्र के आगे हार रहे हैं।
60हे पार्थ, देखो, दुर्बल भूरिश्रवा अजेय पराक्रमवाले वृष्णिवीर सात्यकि पर बढ़त पा रहे हैं।”
61वासुदेव (कृष्ण) के ये वचन सुनकर महाबाहु पाण्डुपुत्र ने मन ही मन भूरिश्रवा की प्रशंसा की।
62(तब उन्होंने अपने मन में कहा —) ‘सात्वतश्रेष्ठ को मानो खेल-खेल में घसीटते हुए कुरुवंश की कीर्ति बढ़ानेवाले (भूरिश्रवा) मुझे आनन्द से भर रहे हैं।
63वृष्णिवीरों में श्रेष्ठ सात्यकि का वध न करके वे उन्हें केवल इस प्रकार घसीट रहे हैं, जैसे मृगराज वन में किसी विशाल हाथी को घसीटता है।’
64हे राजन्, कौरवश्रेष्ठ की इस प्रकार मन ही मन प्रशंसा करके महाबली पृथापुत्र अर्जुन ने वासुदेव को यह उत्तर दिया —
65“हे माधव, मेरी दृष्टि सिन्धुराज पर टिकी है, इसलिए मैं भूरिश्रवा को देख नहीं सकता; किन्तु उन यदुवंशी वीर के लिए मैं एक अत्यन्त दुष्कर कार्य करूँगा।”
66ऐसा कहकर और वासुदेव के वचनों का पालन करने की इच्छा से पाण्डुपुत्र ने अपनी प्रत्यंचा पर एक तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण चढ़ाया।
67पार्थ की भुजाओं के बल से छोड़ा गया और आकाश से गिरती उल्का के समान दिखनेवाला वह बाण उस यज्ञपरायण वीर की उस भुजा को काट गया, जो अंगदों से अलंकृत थी और जिसकी मुट्ठी में तलवार थी।
Nepali
1सञ्जयले भने — हे राजन्, युद्धमा अदम्य ती शिनिवंशी वीरलाई क्रोधले युद्धतिर दौडेको देखेर भूरिश्रवाले क्रोधले जल्दै तिनीमाथि आक्रमण गरे।
2तब, हे महाराज, ती कुरुश्रेष्ठ (भूरिश्रवा)ले शिनिनातिलाई यसरी भने — “यो सौभाग्यको कुरा हो कि आज तिमी मेरो दृष्टिको परिधिभित्र आयौ;
3— आज म युद्धमा आफ्नो चिरसञ्चित आशा पूरा गर्नेछु; यदि तिमी युद्धबाट भागेनौ भने तिमी मबाट जीवित बचेर जान सक्नेछैनौ।
4हे दाशार्हवंशी, सधैँ आफ्नो पराक्रमको गफ हाँक्ने तिम्रो आज वध गरेर म कुरुराज सुयोधनलाई आनन्दित पार्नेछु।
5आज ती दुवै वीर, केशव र अर्जुनले तिमीलाई मेरा बाणको अग्निले भस्म भई रणभूमिमा परेको देख्नेछन्।
6आज धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर तिमीलाई मेरा हातबाट मारिएको सुनेर लाजले गडिनेछन्, किनभने उहाँले नै तिमीलाई यस कार्यमा पठाउनुभएको थियो।
7आज पृथापुत्र धनञ्जयले मेरो पराक्रम तब जान्नेछन्, जब तिनले तिमीलाई मेरा हातबाट मारिएको र आफ्नै रगतमा लतपत परेको देख्नेछन्।
8तिमीसँग यस भिडन्तको इच्छा मलाई चिरकालदेखि थियो, जस्तो बितेका दिनहरूमा देवासुर सङ्ग्राममा शक्रलाई बलिसँग भिड्ने इच्छा थियो।
9हे सात्वतवंशी, आज म तिमीसँग भयङ्कर युद्ध गर्नेछु, जसबाट तिमीले मेरो महान् बल र पौरुष जान्न सक्नेछौ।
10आज युद्धमा मेरा हातबाट मारिएर तिमी संयमनी (यमपुरी) मा त्यसै गरी जानेछौ, जसरी रामका कान्छा भाइ (लक्ष्मण)द्वारा मारिएका रावणका पुत्र।
11हे माधव, आज तिम्रो वधका कारण कृष्ण, पार्थ र धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर युद्ध छोडेर निराश हुनेछन्।
12हे माधव, आज आफ्ना तीक्ष्ण बाणले तिम्रो वध गरेर म ती स्त्रीहरूलाई आनन्दित पार्नेछु, जसका पति तिम्रा हातबाट मारिएका छन्।
13जसरी सिंहको दृष्टिको परिधिभित्र आएको सानो मृग बाँच्न सक्दैन, त्यसै गरी, हे मधुवंशी, मेरो दृष्टिको परिधिभित्र आइसकेपछि तिमी मबाट जीवित बचेर जान सक्नेछैनौ।”
14यसमा, हे राजन्, युयुधानले मुस्कुराउँदै तिनलाई उत्तर दिए — “हे यशस्वी कुरुवंशी, मलाई युद्धको कुनै भय छैन।
15म खोक्रा शब्दले भयभीत हुनेवाला होइनँ। युद्धमा मेरो वध त्यसैले गर्नेछ जो मलाई मेरा अस्त्रबाट वञ्चित गर्न समर्थ हुनेछ।
16जसले युद्धमा मेरो वध गर्नेछ, ऊ सधैँ विजयी रहनेछ। व्यर्थका गफले के फाइदा? जे वचनमा भन्छौ, त्यो कर्ममा गरेर देखाऊ।
17शरत्कालीन मेघको गर्जनजस्तै तिम्रा गर्जन निष्फल छन्। त्यसैले तिम्रा खोक्रा गर्जन सुनेर मलाई हाँसोबाहेक अरू केही आइरहेको छैन।
18हे कौरव, जुन भिडन्तको तिमीले यति उत्सुकतापूर्वक प्रतीक्षा गर्यौ, त्यो आज होस्; हे तात, तिमीसँग युद्धका लागि लालायित मेरो हृदयले अब थप ढिलाइ सहन सक्दैन।
19हे अधम, आज युद्धमा तिम्रो वध नगरी म युद्धबाट विरत हुनेछैनँ।” यसरी ती दुवै नरश्रेष्ठ आफ्ना चुभ्ने वचनले एकअर्कालाई उक्साउँदै —
20— र क्रोधले भरिएर तथा युद्धमा एकअर्काको वध गर्ने इच्छाले एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले। तब ती दुवै महाधनुर्धर, जो दुवै नै आफ्नो पराक्रममा गर्व गर्थे र एकअर्कालाई ललकारिरहेका थिए —
21— हात्तिनीसँग रहने इच्छाले एकअर्कासँग भिड्ने दुई मातेका हात्तीजस्तै देखिन थाले। तब ती दुवै शत्रुदमन, भूरिश्रवा र सात्यकि —
22— दुई विशाल मेघजस्तै एकअर्कामाथि बाणको भयङ्कर वर्षा गर्न थाले। शिनिनातिलाई तीव्र गति भएका बाणले छोप्दै सोमदत्तपुत्रले —
23— हे भरतश्रेष्ठ, तिनको वध गर्ने इच्छाले तिनलाई तीक्ष्ण बाणले छेडिदिए। तब सात्यकिलाई दस बाणले छेडेर सोमदत्तपुत्रले —
24— शिनिवंशका ती यशस्वी वीरको वध गर्ने इच्छाले तिनीमाथि झन् तीक्ष्ण बाण छोडे। तब, हे नरेश्वर, हे प्रभु, सात्यकिले आफ्ना अस्त्रको मायाले ती सबै बाणलाई, जब ती आकाशमा विचरण गरिरहेका थिए र तिनी (सात्यकि)सम्म पुगेकै थिएनन्, ग्रसे। तब ती दुवै वीर एकअर्कामाथि अस्त्रको वर्षा गर्न थाले।
25उच्च कुलमा जन्मेका ती दुवै वीर, जो क्रमशः कुरु र वृष्णिहरूको कीर्ति बढाउने थिए, पन्जाले लड्ने दुई बाघ अथवा दाँतले लड्ने दुई हात्तीजस्तै एकअर्कासँग जुध्न थाले।
26शक्ति, भाला र तोमरले तिनीहरूले एकअर्कालाई घाइते बनाए। तिनीहरूले एकअर्काका शरीर क्षतविक्षत पारिदिए र खूब रगत बगाए।
27तब ती दुवै वीरले त्यस युद्धमा, जो यस्तो द्यूत थियो जसमा तिनीहरूका प्राणै दाउमा लागेका थिए, एकअर्कालाई रोके। यसरी कुरु र वृष्णि वंशको कीर्ति बढाउने ती दुवै —
28— दुई बथानका नायक दुई विशाल हात्तीजस्तै एकअर्कासँग जुधिरहे। परम लोकको प्राप्तिका इच्छुक र ब्रह्मलोक पाउने अभिलाषी ती दुवै योद्धा यसरी एकअर्कामाथि गर्जिरहे। साँच्चै सात्यकि र सोमदत्तपुत्र प्रसन्न धृतराष्ट्रपुत्रहरूको आँखै अगाडि एकअर्कालाई आफ्नो बाणवर्षाले छोपिरहे। तब मानिसहरूले ती दुवै योद्धाश्रेष्ठको त्यो भिडन्त देखे —
29— जो ऋतुमती हात्तिनीसँग रहनका लागि लड्ने दुई गजयूथपतिजस्तै लडिरहेका थिए। तब एकअर्काका घोडाहरूको वध गरेर र एकअर्काका धनुष काटेर —
30— र यसरी रथको उपयोगबाट वञ्चित भई तिनीहरू खड्गयुद्धका लागि एकअर्कासँग भिडे। गोरुको छालाबाट बनेका दुई ठूला, सुन्दर र विचित्र ढाल उठाएर —
31— तथा म्यानबाट आफ्ना तरवार तानेर तिनीहरू रणभूमिमा शोभा पाउन थाले। तिनीहरू नाना प्रकारका गतिले हिँडे र आफ्ना गतिमा अनेक मण्डल बनाए।
32तब ती दुवै शत्रुदमन क्रोधले निरन्तर एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले — आफ्ना तरवारले, विचित्र कवचले ढाकिएका र निष्क तथा अङ्गदले अलंकृत भएर।
33ती दुवै प्रसिद्ध योद्धाले नाना प्रकारका गति देखाए। तिनीहरू चक्कर काट्थे, अग्लो उफ्रन्थे, छेउबाट वार गर्थे, अगाडि लम्कन्थे, माथि घुम्थे, दौडन्थे, अगाडि झम्टिन्थे र माथितिर बढ्थे।
34ती दुवै शत्रुदमन आफ्ना तरवारले एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले र प्रत्येक अर्काको कमजोरी खोज्नमा सतर्क थियो। ती दुवै वीर अद्भुत किसिमले उफ्रन्थे —
35— र दुवैले आफ्नो शिक्षा, फुर्ती र कौशलको प्रदर्शन गरे। त्यस युद्धमा ती योद्धाश्रेष्ठहरूले एकअर्कामाथि अनेक कुशल वार गरे।
36तब, हे नरश्रेष्ठ, एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै तिनीहरूले सम्पूर्ण सेनाहरूको सामु केवल क्षणभरका लागि विश्राम लिए।
37आ-आफ्ना तरवारले एकअर्काका सय चन्द्रमाले अलंकृत विचित्र ढाल काटिसकेपछि, हे नरेश्वर, ती नरश्रेष्ठ मल्लयुद्धमा भिडे।
38फराकिलो छाती र लामा पाखुरा भएका तथा मल्लविद्यामा निपुण ती दुवै फलामका किला भएका मुसलजस्ता आफ्ना पाखुराले एकअर्कासँग जुधिरहे।
39तिनीहरू आफ्ना पाखुराले एकअर्कामाथि प्रहार गर्थे र एकअर्कालाई समात्थे तथा प्रत्येकले आफ्ना पाखुराले अर्काको घाँटी समात्थ्यो। अभ्यासबाट आर्जित तिनीहरूको त्यस कौशलले अन्य योद्धाहरूलाई, जो तब केवल दर्शक बनेका थिए, महान् आनन्द दियो।
40हे राजन्, जब ती दुवै नरश्रेष्ठ एकअर्कासँग जुधिरहेका थिए, तब जुन शब्द उठ्यो, त्यो पर्वतमा वज्र खस्दा उत्पन्न हुने शब्दजस्तै थियो।
41आफ्ना दाँतका टुप्पाले एकअर्कासँग लड्ने दुई हात्ती अथवा आफ्ना सिङले लड्ने दुई गोरुजस्तै कुरु र सात्वत वंशका ती दुवै महात्मा योद्धाश्रेष्ठ एकअर्कासँग जुधिरहे — कहिले आफ्ना पाखुराले एकअर्कालाई जकड्थे, कहिले आफ्ना टाउकाले एकअर्कामाथि प्रहार गर्थे, कहिले आफ्ना खुट्टाले एकअर्कालाई बाँध्थे, कहिले आफ्ना काखी ठोक्थे, कहिले नङले एकअर्कालाई कोतर्थे, कहिले एकअर्कालाई कसेर अँठ्याउँथे, कहिले आफ्ना खुट्टा एकअर्काको कम्मरको वरिपरि बेर्थे, कहिले भुइँमा लड्बडाउँथे, कहिले अगाडि बढ्थे र कहिले पछि हट्थे, कहिले एकअर्कालाई ललकार्थे, कहिले एकअर्कालाई पछार्थे, कहिले उठेर उभिन्थे र कहिले अग्लो उफ्रन्थे।
42तब ती दुवै पराक्रमी योद्धाले त्यस भिडन्तमा ती तीसै प्रकारका दाउपेच र क्रियाहरू देखाए, जो यस्ता भिडन्तका प्रमुख अङ्ग हुन्।
43त्यस भिडन्तका बेला जब सात्वत वीरका अस्त्रको भण्डार सकियो, तब वासुदेवपुत्रले अर्जुनलाई भने — “हेर, यी रथविहीन वीर सात्यकि, जो सम्पूर्ण धनुर्धरमध्ये श्रेष्ठ छन्, युद्धमा लागिरहेका छन्।
44हे पाण्डुपुत्र, यिनी भरतवंशीहरूको सेनामा पसेर तिम्रो पछिपछि आएका छन्। हे भरतवंशी, यिनले भरतसेनाका अनेक महायोद्धासँग युद्ध गरेका छन्।
45महान् यज्ञदक्षिणा दिने भूरिश्रवाले थकानले चूर ती योद्धाश्रेष्ठ सात्यकिमाथि जाइलागेर अब तिनीसँग भिडन्त गरेका छन्। यो साँच्चै अत्यन्त अनुचित छ।”
46तब क्रोधले जलिरहेका अदम्य भूरिश्रवाले आफ्नो तरवार उठाएर सात्यकिमाथि यसरी प्रहार गरे, जसरी एउटा मातेको हात्तीले त्यही अवस्थामा रहेको अर्कोमाथि प्रहार गर्छ।
47आ-आफ्ना रथमा आरूढ र क्रोधले झम्टिने ती दुवै महारथी अर्जुन र कृष्णलाई साक्षी बनाएर एकअर्कासँग जुधिरहे।
48तब महाबाहु कृष्णले अर्जुनलाई भने — “हेर, वृष्णि र अन्धक वंशका श्रेष्ठ सात्यकि सोमदत्तपुत्रको अगाडि हारिरहेका छन्।
49अनेक दुष्कर पराक्रम गरिसकेपछि अब तिनी अत्यन्त थकानका कारण रणभूमिमा ढलेका छन्। हे अर्जुन, आफ्ना (सुप्रसिद्ध) शिष्य वीर सात्यकिको रक्षा गर।
50हे नरश्रेष्ठ, हे अर्जुन, हे प्रभु, तिमी शीघ्र त्यो उपाय गर जसले सात्यकि अनेक यज्ञ गर्ने भूरिश्रवाको अगाडि नहारून्।”
51तब धनञ्जयले प्रसन्न हृदयले वासुदेवपुत्रलाई भने — “हेर्नुहोस्, कुरुहरूमध्ये श्रेष्ठ ती र वृष्णिहरूमध्ये श्रेष्ठ वीर यी — दुवै आपसमा क्रीडा गरिरहेका छन् —
52— जसरी कुनै विशाल र मातेको हात्तीले वनमा कुनै महाबली सिंहसँग क्रीडा गरिरहेको होस्।” जब पाण्डुपुत्र धनञ्जयले यी वचन भनिरहेका थिए —
53— हे भरतश्रेष्ठ, त्यही बेला सेनाहरूमा हाहाकार मच्चियो, किनभने महाबाहु (भूरिश्रवा)ले प्रबल प्रहार गरेर सात्यकिलाई पृथ्वीमा पछारिसकेका थिए।
54तब हात्तीलाई घिसार्ने सिंहजस्तै कुरुवंशका ती श्रेष्ठ वीर भूरिश्रवा, ती अन्धकारका नाशक, ती सात्वतश्रेष्ठलाई घिसार्दै त्यस युद्धमा शोभा पाउन थाले।
55तब म्यानबाट आफ्नो तरवार तानेर र सात्यकिलाई कपालबाट समातेर भूरिश्रवाले आफ्ना खुट्टाले तिनको छातीमा प्रहार गरे।
56तब भूरिश्रवा सात्यकिको धडबाट तिनको कुण्डलले सुशोभित टाउको काट्नै लागेका थिए। केही समयसम्म ती सात्वत वीर तीव्र गतिले घुमिरहे —
57— भूरिश्रवाको त्यस पाखुरासहित, जसले तिनलाई कपालबाट समातेको थियो, जसरी कुमालेको चक्का डण्डासँगै घुम्छ।
58सात्वत वीरलाई भूरिश्रवाद्वारा यसरी घिसारिएको देखेर वासुदेवले फेरि अर्जुनलाई भने —
59— “हे महाबाहु, हेर, वृष्णि र अन्धकहरूमध्ये श्रेष्ठ ती वीर, तिम्रा ती शिष्य, जो धनुर्विद्यामा तिमीभन्दा कम छैनन्, सोमदत्तपुत्रको अगाडि हारिरहेका छन्।
60हे पार्थ, हेर, दुर्बल भूरिश्रवाले अजेय पराक्रम भएका वृष्णिवीर सात्यकिमाथि बढत पाइरहेका छन्।”
61वासुदेव (कृष्ण)का यी वचन सुनेर महाबाहु पाण्डुपुत्रले मनमनै भूरिश्रवाको प्रशंसा गरे।
62(तब तिनले आफ्नो मनमा भने —) ‘सात्वतश्रेष्ठलाई मानौँ खेलखेलमै घिसार्दै कुरुवंशको कीर्ति बढाउने (भूरिश्रवा)ले मलाई आनन्दले भरिरहेका छन्।
63वृष्णिवीरहरूमध्ये श्रेष्ठ सात्यकिको वध नगरी तिनले तिनलाई केवल यसरी घिसारिरहेका छन्, जसरी मृगराजले वनमा कुनै विशाल हात्तीलाई घिसार्छ।’
64हे राजन्, कौरवश्रेष्ठको यसरी मनमनै प्रशंसा गरेर महाबली पृथापुत्र अर्जुनले वासुदेवलाई यो उत्तर दिए —
65“हे माधव, मेरो दृष्टि सिन्धुराजमा टिकेको छ, त्यसैले म भूरिश्रवालाई हेर्न सक्दिनँ; तर ती यदुवंशी वीरका लागि म एउटा अत्यन्त दुष्कर कार्य गर्नेछु।”
66यसो भनेर र वासुदेवका वचनको पालन गर्ने इच्छाले पाण्डुपुत्रले आफ्नो प्रत्यञ्चामा एउटा तीक्ष्ण क्षुरप्र बाण चढाए।
67पार्थका पाखुराको बलले छोडिएको र आकाशबाट खस्ने उल्काजस्तै देखिने त्यो बाणले त्यस यज्ञपरायण वीरको त्यो पाखुरा काटिदियो, जो अङ्गदले अलंकृत थियो र जसको मुठीमा तरवार थियो।