The anxiety of Yudhishthira
Volume V — Drona Parva · Chapter 126
Sanskrit
1संजय उवाच व्यूहेष्वालोड्यमानेषु पाण्डवानां ततस्ततः। सुदूरमन्वयुः पार्थाः पञ्चालाः सह सोमकैः॥
2वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लोमहर्षणे। संक्षये जगतस्तीने युगान्त इव भारत॥
3द्रोणे युधि पराक्रान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः। पञ्चालेषु च क्षीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु॥
4नापश्यच्छरणं किञ्चिद् धर्मराजो युधिष्ठिरः। चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद् भविष्यति॥
5ततो वीक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिदृक्षया। युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम्॥
6सोऽपश्यन् नरशार्दूलं वानरर्षभलक्षणम्। गाण्डीवस्य च नि?षमशृण्वन् व्यथितेन्द्रियः॥
7अपश्यन् सात्यकिं चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्। चिन्तयाभिपरिताङ्गो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
8नाध्यगच्छत् तदा शान्ति तावपश्यन् नरोत्तमौ। लोकोपक्रोशभीरुत्वाद् धर्मराजो महामनाः॥
9अचिन्तयन्महाबाहुः शैनेयस्य रथं प्रति। पदवीं प्रेषितश्चैव फाल्गुनस्य मया रणे॥
10शैनेयः सात्यकिः सत्यो मित्राणामभयंकरः। तदिदं ह्येकमेवासीद् द्विधा जातं ममाद्य वै॥
11सात्यकिश्च हि विज्ञेयः पाण्डवश्च धनंजयः। सात्यकिं प्रेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम्॥
12सात्वतस्यापि कं युद्धे प्रेषयिष्ये पदानुगम् करिष्यामि प्रयत्नेन भ्रातुरन्वेषणं यदि॥
13युयुधानमनन्विषय लोको मां गर्हयिष्यति। भ्रातुरन्वेषणं कृत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥
14परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम्। लोकापवादभीरुत्वात् सोऽहं पार्थ वृकोदरम्॥ पदवीं प्रेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः। यथैव च मम प्रीतिरर्जुने शत्रुसूदने॥
15तथैव वृष्णिवीरेऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे। अतिभारे नियुक्तश्च मया शैनेयनन्दनः॥
16स तु मित्रोपरोधने गौरवात्तु महाबलः। प्रविष्टो भारती सेनां मकरः सागरं यथा॥
17असौ हि श्रूयते शब्दः शूराणामनिवर्तिनाम्। मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता॥
18प्राप्तकालं सुबलवनिश्चितं बहुधा हि मे। तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः॥ गमनं रोचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ। न चाप्यसह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किंचन॥
19शक्तो ह्येष रणे यत्तः पृथिव्यां सर्वधन्विनाम्। त्वबाहुवलमास्थाय प्रतिव्यूहितुमासा॥
20यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः। वनवासानिवृत्ताः स्म न च युद्धेषु निर्जिताः॥
21इतो गते भीमसेने सात्वतं प्रति पाण्डवे। सनाथौ भवितारौ हि युधि सात्वतफाल्गुनौ॥
22कामं त्वशोचनीयौ तौ रणे सात्वतफाल्गुनौ। रक्षितौ वासुदेवेन स्वयं शस्त्रविशारदौ॥
23अवश्यं तु मया कार्यमात्मनः शोकनाशनम्। तस्माद् भीमं नियोक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम्॥
24ततः प्रतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं प्रति। एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥
25यन्तारमब्रवीद् राजा भीमं प्रति नयस्व माम्। धर्मराजवचः श्रुत्वा सारथिर्हयकोविदः॥
26रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकमुपानयत्। भीमसेनमनुप्राप्य प्राप्तकालमचिन्तयत्॥
27कश्मलं प्राविशद् राजा बहु तत्र समादिशन्। स कश्मलसमाविष्टो भीममाहूय पार्थिवः॥
28अब्रवीद् वचनं राजन् कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। यः सदेवान् सगन्धर्वान् दैत्यांश्चैकरथोऽजयत्॥ तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते। ततोऽब्रवीद् धर्मराजं भीमसेनस्तथागतम्॥
29नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलमीदृशम्। पुरातिदुःखदीर्णानां भवान् गतिरभूद्धि नः॥
30उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते। न ह्यसाध्यमकार्य वा विद्यते मम मानद॥
31आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः। तमब्रवीदश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव श्वसन्॥ भीमसेनमिदं वाक्यं प्रम्लानवदनो नृपः। यथा शङ्खस्य निर्घोषः पाञ्चजन्यस्य श्रूयते॥
32पूरितो वासुदेवेन संरब्धेन यशखिना। नूनमद्य हतः शेते तव भ्राता धनंजयः॥
33तस्मिन् विनिहते नूनं युध्यतेऽसौ जनार्दनः। यस्य सत्त्ववतो वीर्य ह्युपजीवन्ति पाण्डवाः॥
34यं भयेष्वभिगच्छन्ति सहस्राक्षमिवामराः। स शूरः सैन्धवप्रेप्सुरन्वयाद् भारती चमूम्॥
35तस्य वै गमनं विद्मो भीम नावर्तनं पुनः। श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयो महारथः॥
36व्यूढोरस्को महाबाहुर्मत्तद्विरदविक्रमः। चकोरनेत्रस्ताम्रास्यो द्विषतां भयवर्धनः॥
37तदिदं मम भद्रं ते शोकस्थानमरिंदम। अर्जुनार्थे महाबाहो सात्वतस्य च कारणात्॥
38वर्धते हविषेवाग्निरिध्यमानः पुनः पुनः। तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम्॥
39तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम्। स तं महारथं पश्चादनुयातस्तवानुजम्॥ तमपश्यन्महाबाहुमहं विन्दामि कश्मलम्।
40पार्थे तस्मिन् हते चैव युध्यते नूनमग्रणीः॥ सहायो नास्य वै कश्चित् तेन विन्दामि कश्मलम्। तस्मिन् कृष्णे हते नूनं युध्यते युद्धकोविदः॥ न हि मे शुध्यते भावस्तयोरेव परंतप।
41स तत्र गच्छ कौन्तेय यत्र यातो धनंजयः॥ सात्यकिश्च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे।
42वचनं मम धर्मज्ञ भ्राता ज्येष्ठो भवामि ते॥ न तेऽर्जुनस्तथा ज्ञेयो ज्ञातव्यः सात्यकिर्यथा।
43चिकीर्षुर्मत्प्रियं पार्थ स यातः सव्यसाचिनः। पदवी दुर्गमां घोरामगम्यामकृतात्मभिः॥
44दृष्ट्वा कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चैव सात्यकिम्। संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव॥
English
1Sanjaya said When the armies of the Pandavas were thus being agitated on all sides, the Pandavas and the Panchalas, together with the Somakas retreated to a great distance.
2When, 0 Bharata, that fierce fierce and horripilating battle was raging furiously, it appeared that the hour of the world's dreadful dissolution had arrived.
3When Drona was displaying his prowess in battle and constantly roaring and when the Pandus, the Panchalas were being slaughtered and reduced in number.
4King Yudhishthira the virtuous could not find any protector for himself. And O foremost of kings, he thought-'how will it end.'.
5Then longingly looking on all directions with the desire of having a sight of Partha, Yudhishthira was disappointed and saw neither Arjuna nor Madhava.
6He could not then find that foremost of men having the money-chief for the device on his banner; and could not also hear the twang of the Gandiva bow. He therefore became greatly depressed.
7Without finding also that foremost of the Vrishnis namely Satyaki, that great car-warrior, king Yudhishthira the virtuous became overwhelmed with anxious thought and his limbs became weak.
8Then getting no information whatever of those two best of men, the very virtuous king Yudhishthira obtained no peace of mind. The high-souled king then afraid of the reproaches of the world.
9Began to think of the car of Sini's grandson-"In the track of Phalguna, I have sent.
10Sini's grandson Satyaki, that one of true prowess, that giver of assurances to his friends. My anxiety that was for one only, is now for two, Satyaki and Arjuna.
11I should now get information both of Satyaki and of Dhananjaya. Having sent Satyaki in the track of Pandu's son Arjuna.
12me Whom shall I now sent in the track of that Satvata hero, If now I strive to get information of my brother only.
13Not taking any care for Yuyudhana, the world will blame any say-"King Yudhishthira the virtuous enquiring after his brother.
14Neglects Satyaki of the Vrishni race, that hero of infallible prowess. Afraid as I am of the reproaches of men, I shall send Pritha's son Vrikodara in the track of the illustrious scion of Madhu's race. The affection I bear for that slayer of foes viz., Arjuna.
15Is in no way greater than that I bear for that invincible hero of the Satvata race. That delighter of Sini's race, has been entrusted with a commission on my behalf.
16That mighty-warrior has either for the sake of a friend's words or for the sake of his honor, has plunged into the Bharata host, like Makara entering into the ocean.
17Hark the loud noise of the battle that the unretreating heroes are fighting with that intelligent champion of the Vrishni race!
18Surely the odds are too many for him. It is therefore high time that I should think of rescuing him. It appears proper to me that armed with the bow, the son of Pandu viz., Bhimasena should proceed to the spot where those two mighty car-warriors are. There is scarcely anything on earth that Bhima cannot bear.
19Exerting his best, he alone withstand all the bowmen of the world. Depending on the prowess of his own arms, he can make head against all enemies.
20With the help of the strength of arms of that hero of illustrious soul, we have been able to come back from our exile and have never been defeated in battle.
21If now Bhimasena goes to their rescue, Satvata and Phalguna will find a competent protector in his self.
22Surely I should not cherish any anxiety of those two heroes, as both of them are versed in the use of all weapons and are protected by the son of Vasudeva himself.
23However, it is my duty to make myself altogether unaxious on their account. Therefore should I engage Bhima to follow in the track of the Satvata hero.
24Having done this, I should think my arrangements for the protection of Satyaki complete.” Thus resolving in his mind, king Yudhishthira the virtues.
25Thus spoke to his charioteer-"Take me to the spot where Bhima is.” Hearing the words of the virtuous king Yudhishthira, the charioteer versed in the art of horse-driving.
26Drove that chariot adorned with gold, near where Bhimas was. Reaching Bhima, the king remembering the exigencies of the hour.
27Became totally overwhelmed with grief and entreated Bhima with numerous prayers. Then overwhelmed as he was with grief, the king summoned Bhima, near him.
28Then Yudhishthira the son of Kunti addressing him said-"O Bhima, I do not see the banner-device of that younger brother of mine, who on a single car vanquished the celestials, the Gandharvas and the Daityas in battle." Thereupon Bhima addressing the virtuous Yudhishthira who was in that pitiable plight said
29“Never before did I seen you afflicted with such great grief. In days gone by, you were our only comforter when we were afflicted with extreme distress.
30Arise, arise, O foremost of king! Command me what act of yours shall I do? O giver of honours, there is nothing which I cannot accomplish.
31O foremost of the Kurus, command me! Let not your heart give way to grief.” Then king Yudhishthira, with a cheerless countenance and tearful eyes, said these words to Bhimasena sighing like a snake. 'In as much as I do hear the blast of the conch Panchajanya.
32Filled with the breath of the illustrious and highly courageous son of Vasudeva, I infer that your brother Dhananjaya today is slain on the field of battle.
33Upon the slaughter of Arjuna, surely Janardana is fighting. That hero on whose indomitable prowess the Pandavas rely.
34He to whom we turn for help, like the celestials turning to the thousand-eyed deity at the times of our sorest calamities, surely that hero is now agitating the Bharata hosts in search of the ruler of the Sindhus.
35O Bhima, we have seen him (Arjuna) gone, but we shall never seen him return! Alas for Arjuna of dark-blue complexion, who is youthful in years, possessed of curling locks exceedingly charming, handsome and a mighty car-warrior.
36Of broad breast, mighty arms, possessed of the tread of an infuriate elephant, of eyes like those of the Chakara, that inspirer of terror into the heart of the foes!
37Good betide you! O slayer of foes, this indeed is the cause of my grief, O mighty armed one, for the sake of Arjuna and for that of the Satvata hero.
38My grief is ever increasing, like fire increasing when libation of clarified batter is poured on it. I do not see the device on his banner and this adds to my grief and anxiety all the more.
39Know him a great car-warrior and lion among the men of Sattvata race, Your younger brother followed him. I do not see him and this adds to my grief and anxiety all the more.
40Upon the slaughter to your brother, surely Krishna conversant with all modes of warfare, is battling with the Kurus. Bring me the intelligence of that foremost of men and of that mighty car-warrior of the Vrishni race. Who has ere now followed in the track of your brother that mighty car-warrior. I am also overwhelmed with distress on account of this last-mentioned mighty arm-hered.
41O son of Kunti! do you hie yourself to the spot where Dhananjaya and Satyaki of great energy, have gone! This indeed is your duty.
42O my most dutiful brother, carry out my behests as I am your elder brother. Think that Satyaki is dearer to you than your brother Arjuna (so try to help Satyaki the more).
43O son of Pritha, desirous of doing me good, he has gone in search of Dhananjaya in an impossible track dreadful and in capable of being followed upon by warriors of inferior skill.
44Beholding Krishna and Arjuna and the Satvata hero Satyaki sound and alive, inform me of the fact, O son of Pandu, by uttering your war-cry aloud.
Hindi
1सञ्जय ने कहा — जब इस प्रकार पाण्डवों की सेनाएँ चारों ओर से विचलित की जा रही थीं, तब पाण्डव और पाञ्चाल सोमकों सहित बहुत दूर तक पीछे हट गए।
2हे भरतवंशी, जब वह अत्यन्त घोर और रोमांचकारी युद्ध प्रचण्ड रूप से चल रहा था, तब ऐसा प्रतीत होता था मानो संसार के भयंकर प्रलय की घड़ी आ पहुँची हो।
3जब द्रोण युद्ध में अपना पराक्रम दिखाते हुए निरन्तर गरज रहे थे और जब पाण्डव तथा पाञ्चाल मारे जाकर घटते जा रहे थे —
4— तब धर्मराज युधिष्ठिर को अपने लिए कोई रक्षक दिखाई न दिया। और, हे नृपश्रेष्ठ, उन्होंने सोचा — ‘इसका अन्त कैसे होगा?’
5तब पार्थ के दर्शन की इच्छा से उत्सुक होकर सब दिशाओं में देखते हुए युधिष्ठिर निराश हो गए, क्योंकि उन्हें न अर्जुन दिखाई दिए और न माधव।
6उन्हें उस नरश्रेष्ठ की, जिसकी ध्वजा पर वानरराज (हनुमान) का चिह्न था, कहीं भी झलक न मिली; न ही गाण्डीव धनुष की टंकार सुनाई दी। इससे वे अत्यन्त खिन्न हो गए।
7वृष्णिश्रेष्ठ महारथी सात्यकि को भी न देखकर धर्मराज युधिष्ठिर चिन्ता से अभिभूत हो गए और उनके अंग शिथिल पड़ गए।
8उन दोनों नरश्रेष्ठों का कुछ भी समाचार न पाकर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को मन की शान्ति न मिली। तब उन महात्मा राजा को संसार के अपवाद का भय हुआ।
9और वे शिनि के पौत्र के रथ के विषय में सोचने लगे — “मैंने फाल्गुन के मार्ग पर भेजा है —
10— शिनि के पौत्र सात्यकि को, जो सच्चे पराक्रमवाला और अपने मित्रों को अभय देनेवाला है। मेरी जो चिन्ता पहले एक के लिए थी, वह अब दो के लिए हो गई है — सात्यकि और अर्जुन के लिए।
11अब मुझे सात्यकि और धनञ्जय दोनों का समाचार पाना चाहिए। पाण्डुपुत्र अर्जुन के मार्ग पर सात्यकि को भेजकर —
12— अब उस सात्वत वीर के पीछे मैं किसे भेजूँ? यदि अब मैं केवल अपने भाई का ही समाचार जानने का प्रयत्न करूँ —
13— और युयुधान की कोई चिन्ता न करूँ, तो संसार मुझे दोष देगा और कहेगा — ‘धर्मराज युधिष्ठिर अपने भाई की खोज करते हुए —
14— वृष्णिवंशी सात्यकि की, उस अमोघ पराक्रमवाले वीर की उपेक्षा कर रहे हैं।’ लोकापवाद से डरकर मैं पृथापुत्र वृकोदर को मधुवंश के उस यशस्वी वीर के मार्ग पर भेजूँगा। शत्रुसंहारक अर्जुन के प्रति मेरा जो स्नेह है —
15— वह सात्वतवंश के उस अजेय वीर के प्रति मेरे स्नेह से किसी भी प्रकार अधिक नहीं है। शिनिवंश को आनन्दित करनेवाले उस वीर को मेरी ही ओर से यह कार्य सौंपा गया था।
16वह महारथी या तो मित्र के वचन के कारण अथवा अपने सम्मान के कारण भरतवंशियों की सेना में इस प्रकार घुस गया है, जैसे मकर समुद्र में प्रवेश करता है।
17सुनो, वृष्णिवंश के उस बुद्धिमान् वीर के साथ पीछे न हटनेवाले योद्धा जो युद्ध कर रहे हैं, उसका कैसा प्रचण्ड कोलाहल हो रहा है!
18निश्चय ही शत्रु उसके लिए बहुत अधिक हैं। अतः अब उसे बचाने का विचार करने का ठीक समय है। मुझे उचित जान पड़ता है कि धनुर्धारी पाण्डुपुत्र भीमसेन वहाँ जाएँ जहाँ वे दोनों महारथी हैं। पृथ्वी पर ऐसा कुछ भी नहीं है जिसे भीम सह न सके।
19अपना पूरा बल लगाकर वह अकेला ही संसार के समस्त धनुर्धरों का सामना कर सकता है। अपनी भुजाओं के पराक्रम के भरोसे वह सब शत्रुओं के विरुद्ध डटा रह सकता है।
20उस महात्मा वीर की भुजाओं के बल के सहारे ही हम वनवास से लौट सके हैं और युद्ध में कभी पराजित नहीं हुए।
21यदि अब भीमसेन उनकी सहायता के लिए जाएँ, तो सात्वत और फाल्गुन दोनों को उनमें एक समर्थ रक्षक मिल जाएगा।
22वस्तुतः मुझे उन दोनों वीरों की कोई चिन्ता नहीं करनी चाहिए, क्योंकि वे दोनों समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं और स्वयं वासुदेवपुत्र द्वारा सुरक्षित हैं।
23तथापि उनके विषय में अपने को पूर्णतया निश्चिन्त कर लेना मेरा कर्तव्य है। इसलिए मुझे भीम को सात्वत वीर के मार्ग पर जाने के लिए नियुक्त करना चाहिए।
24ऐसा कर लेने पर मैं सात्यकि की रक्षा के लिए अपनी व्यवस्था पूर्ण समझूँगा।” मन में इस प्रकार निश्चय करके धर्मराज युधिष्ठिर ने —
25— अपने सारथि से इस प्रकार कहा — “मुझे वहाँ ले चलो जहाँ भीम हैं।” धर्मराज युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर अश्वसंचालन की कला में निपुण उस सारथि ने —
26— सुवर्ण से अलंकृत उस रथ को वहाँ ले चला जहाँ भीम थे। भीम के पास पहुँचकर, समय की गम्भीरता का स्मरण करते हुए राजा —
27— शोक से पूर्णतया अभिभूत हो गए और उन्होंने अनेक प्रकार की प्रार्थनाओं से भीम से निवेदन किया। तब शोक से अभिभूत उन राजा ने भीम को अपने पास बुलाया।
28तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर ने उनसे कहा — “हे भीम, मुझे अपने उस छोटे भाई की ध्वजा का चिह्न दिखाई नहीं देता, जिसने अकेले एक ही रथ पर देवताओं, गन्धर्वों और दैत्यों को युद्ध में परास्त किया था।” तब उस दयनीय दशा में पड़े धर्मराज युधिष्ठिर से भीम ने कहा —
29“इससे पहले मैंने आपको कभी इतने महान् शोक से पीड़ित नहीं देखा। बीते दिनों में जब हम घोर विपत्ति से पीड़ित थे, तब आप ही हमारे एकमात्र आश्वासन थे।
30उठिए, उठिए, हे नृपश्रेष्ठ! मुझे आज्ञा दीजिए कि आपका कौन-सा कार्य मैं करूँ? हे मानदाता, ऐसा कुछ भी नहीं है जिसे मैं पूरा न कर सकूँ।
31हे कुरुश्रेष्ठ, मुझे आज्ञा दीजिए! आपका हृदय शोक के वश में न हो।” तब उदास मुख और अश्रुपूर्ण नेत्रोंवाले राजा युधिष्ठिर ने सर्प के समान लम्बी साँस लेते हुए भीमसेन से ये वचन कहे — “चूँकि मैं पाञ्चजन्य शंख का घोष सुन रहा हूँ —
32— जो यशस्वी और परम साहसी वासुदेवपुत्र की फूँक से भरा हुआ है, इससे मैं अनुमान करता हूँ कि आज तुम्हारा भाई धनञ्जय रणभूमि में मारा गया है।
33अर्जुन के मारे जाने पर निश्चय ही जनार्दन स्वयं युद्ध कर रहे हैं। वे वीर, जिनके अदम्य पराक्रम पर पाण्डव भरोसा करते हैं —
34— जिनकी ओर हम सहायता के लिए इस प्रकार देखते हैं, जैसे देवता अपनी घोरतम विपत्तियों के समय सहस्राक्ष इन्द्र की ओर देखते हैं, निश्चय ही वे वीर अब सिन्धुराज की खोज में भरतवंशियों की सेनाओं को मथ रहे हैं।
35हे भीम, हमने उन्हें (अर्जुन को) जाते हुए तो देखा, किन्तु लौटते हुए कभी न देख सकेंगे! हाय, उस श्यामवर्ण अर्जुन के लिए, जो अवस्था में तरुण, अत्यन्त मनोहर घुँघराले केशोंवाला, सुन्दर और महारथी है —
36— चौड़े वक्षःस्थलवाला, विशाल भुजाओंवाला, मतवाले हाथी की चाल चलनेवाला, चकोर के समान नेत्रोंवाला और शत्रुओं के हृदय में भय उत्पन्न करनेवाला!
37तुम्हारा कल्याण हो! हे शत्रुसंहारक, हे महाबाहो, यही मेरे शोक का कारण है — अर्जुन के लिए और उस सात्वत वीर के लिए।
38मेरा शोक निरन्तर बढ़ रहा है, जैसे घी की आहुति डालने पर अग्नि बढ़ती है। मुझे उनकी ध्वजा का चिह्न दिखाई नहीं देता और इससे मेरा शोक तथा चिन्ता और भी बढ़ जाती है।
39उन्हें सात्वतवंश के मनुष्यों में सिंह और महारथी जानो। तुम्हारा छोटा भाई उनके पीछे गया। मुझे वह भी दिखाई नहीं देता और इससे मेरा शोक तथा चिन्ता और भी बढ़ जाती है।
40तुम्हारे भाई के मारे जाने पर निश्चय ही युद्ध की समस्त विधियों के ज्ञाता कृष्ण कौरवों से जूझ रहे हैं। मुझे उस नरश्रेष्ठ का और वृष्णिवंश के उस महारथी का समाचार ला दो, जो इससे पहले तुम्हारे उस महारथी भाई के मार्ग पर गया है। मैं इस अन्तिम कहे गए महाबाहु के कारण भी दुःख से अभिभूत हूँ।
41हे कुन्तीपुत्र! तुम शीघ्र ही वहाँ जाओ जहाँ धनञ्जय और महातेजस्वी सात्यकि गए हैं! यही तुम्हारा कर्तव्य है।
42हे मेरे परम आज्ञाकारी भाई, मेरी आज्ञा का पालन करो, क्योंकि मैं तुम्हारा ज्येष्ठ भ्राता हूँ। सात्यकि को अपने भाई अर्जुन से भी अधिक प्रिय समझो (और उसकी सहायता में और भी अधिक प्रयत्न करो)।
43हे पृथापुत्र, मेरा हित करने की इच्छा से वह धनञ्जय की खोज में ऐसे दुर्गम मार्ग पर गया है, जो भयंकर है और जिस पर कम कुशल योद्धा चल ही नहीं सकते।
44हे पाण्डुपुत्र, कृष्ण, अर्जुन तथा सात्वत वीर सात्यकि को सकुशल और जीवित देखकर अपना सिंहनाद ऊँचे स्वर में करके मुझे इसकी सूचना दे देना।
Nepali
1सञ्जयले भने — जब यसरी पाण्डवहरूका सेनाहरू चारैतिरबाट विचलित पारिँदै थिए, तब पाण्डव र पाञ्चालहरू सोमकहरूसहित निकै टाढासम्म पछि हटे।
2हे भरतवंशी, जब त्यो अत्यन्त घोर र रोमाञ्चकारी युद्ध प्रचण्ड रूपमा चलिरहेको थियो, तब यस्तो प्रतीत हुन्थ्यो मानौँ संसारको भयङ्कर प्रलयको घडी आइपुगेको छ।
3जब द्रोणले युद्धमा आफ्नो पराक्रम देखाउँदै निरन्तर गर्जिरहेका थिए र जब पाण्डव तथा पाञ्चालहरू मारिएर घट्दै गइरहेका थिए —
4— तब धर्मराज युधिष्ठिरले आफ्ना लागि कुनै रक्षक देखेनन्। र, हे नृपश्रेष्ठ, तिनले सोचे — ‘यसको अन्त्य कसरी होला?’
5तब पार्थको दर्शनको इच्छाले उत्सुक भई सबै दिशामा हेर्दै युधिष्ठिर निराश भए, किनभने तिनले न अर्जुनलाई देखे न माधवलाई।
6तिनले ती नरश्रेष्ठको, जसको ध्वजामा वानरराज (हनुमान)को चिह्न थियो, कतै पनि झल्को पाएनन्; न त गाण्डीव धनुषको टङ्कार नै सुनियो। यसले तिनी अत्यन्त खिन्न भए।
7वृष्णिश्रेष्ठ महारथी सात्यकिलाई पनि नदेखेर धर्मराज युधिष्ठिर चिन्ताले अभिभूत भए र तिनका अङ्ग शिथिल भए।
8ती दुवै नरश्रेष्ठको कुनै पनि समाचार नपाएर परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले मनको शान्ति पाएनन्। तब ती महात्मा राजालाई संसारको अपवादको भय भयो।
9र तिनी शिनिका नातिको रथका विषयमा सोच्न थाले — “मैले फाल्गुनको मार्गमा पठाएको छु —
10— शिनिका नाति सात्यकिलाई, जो साँचो पराक्रम भएका र आफ्ना मित्रलाई अभय दिने हुन्। मेरो जुन चिन्ता पहिले एउटाका लागि थियो, त्यो अब दुईका लागि भएको छ — सात्यकि र अर्जुनका लागि।
11अब मैले सात्यकि र धनञ्जय दुवैको समाचार पाउनुपर्छ। पाण्डुपुत्र अर्जुनको मार्गमा सात्यकिलाई पठाएर —
12— अब ती सात्वत वीरको पछि म कसलाई पठाऊँ? यदि अब म केवल आफ्नै भाइको समाचार थाहा पाउने प्रयत्न गरूँ —
13— र युयुधानको कुनै चिन्ता नगरूँ भने संसारले मलाई दोष दिनेछ र भन्नेछ — ‘धर्मराज युधिष्ठिरले आफ्नो भाइको खोजी गर्दै —
14— वृष्णिवंशी सात्यकिको, ती अमोघ पराक्रमी वीरको उपेक्षा गरिरहेका छन्।’ लोकापवादको डरले म पृथापुत्र वृकोदरलाई मधुवंशका ती यशस्वी वीरको मार्गमा पठाउनेछु। शत्रुसंहारक अर्जुनप्रति मेरो जुन स्नेह छ —
15— त्यो सात्वतवंशका ती अजेय वीरप्रतिको मेरो स्नेहभन्दा कुनै पनि प्रकारले बढी छैन। शिनिवंशलाई आनन्दित पार्ने ती वीरलाई मेरै तर्फबाट यो कार्य सुम्पिएको थियो।
16ती महारथी या त मित्रको वचनका कारण अथवा आफ्नो सम्मानका कारण भरतवंशीहरूको सेनामा यसरी पसेका छन्, जसरी मकर समुद्रमा प्रवेश गर्छ।
17सुन, वृष्णिवंशका ती बुद्धिमान् वीरसँग पछि नहट्ने योद्धाहरूले जुन युद्ध गरिरहेका छन्, त्यसको कस्तो प्रचण्ड कोलाहल भइरहेको छ!
18निश्चय नै शत्रुहरू तिनका लागि धेरै छन्। त्यसैले अब तिनलाई बचाउने विचार गर्ने ठीक समय हो। मलाई उचित लाग्छ कि धनुर्धारी पाण्डुपुत्र भीमसेन त्यहाँ जाऊन् जहाँ ती दुवै महारथी छन्। पृथ्वीमा त्यस्तो केही पनि छैन जुन भीमले सहन नसकून्।
19आफ्नो पूरा बल लगाएर तिनी एक्लै संसारका सम्पूर्ण धनुर्धरको सामना गर्न सक्छन्। आफ्ना पाखुराको पराक्रमको भरमा तिनी सबै शत्रुविरुद्ध डटिरहन सक्छन्।
20ती महात्मा वीरका पाखुराको बलकै सहाराले हामी वनवासबाट फर्कन सक्यौँ र युद्धमा कहिल्यै पराजित भएनौँ।
21यदि अब भीमसेन तिनीहरूको सहायताका लागि जान्छन् भने सात्वत र फाल्गुन दुवैले तिनमा एक समर्थ रक्षक पाउनेछन्।
22वास्तवमा मैले ती दुवै वीरको कुनै चिन्ता गर्नु हुँदैन, किनभने ती दुवै सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् र स्वयं वासुदेवपुत्रद्वारा सुरक्षित छन्।
23तथापि तिनीहरूका विषयमा आफूलाई पूर्णतया निश्चिन्त पार्नु मेरो कर्तव्य हो। त्यसैले मैले भीमलाई सात्वत वीरको मार्गमा जान नियुक्त गर्नुपर्छ।
24यसो गरेपछि म सात्यकिको रक्षाका लागि आफ्नो व्यवस्था पूर्ण ठान्नेछु।” मनमा यसरी निश्चय गरेर धर्मराज युधिष्ठिरले —
25— आफ्नो सारथिलाई यसरी भने — “मलाई त्यहाँ लैजाऊ जहाँ भीम छन्।” धर्मराज युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर अश्वसञ्चालनको कलामा निपुण त्यस सारथिले —
26— सुवर्णले अलंकृत त्यो रथ त्यहाँ लगे जहाँ भीम थिए। भीमकहाँ पुगेर, समयको गम्भीरता सम्झँदै राजा —
27— शोकले पूर्णतया अभिभूत भए र तिनले अनेक प्रकारका प्रार्थनाले भीमसँग निवेदन गरे। तब शोकले अभिभूत ती राजाले भीमलाई आफूकहाँ बोलाए।
28तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरले तिनलाई भने — “हे भीम, मलाई आफ्ना ती कान्छा भाइको ध्वजाको चिह्न देखिँदैन, जसले एक्लै एउटै रथमा देवता, गन्धर्व र दैत्यहरूलाई युद्धमा परास्त गरेका थिए।” तब त्यस दयनीय अवस्थामा परेका धर्मराज युधिष्ठिरलाई भीमले भने —
29“यसभन्दा अघि मैले तपाईंलाई कहिल्यै यति महान् शोकले पीडित देखेको थिइनँ। बितेका दिनहरूमा जब हामी घोर विपत्तिले पीडित थियौँ, तब तपाईं नै हाम्रो एकमात्र आश्वासन हुनुहुन्थ्यो।
30उठ्नुहोस्, उठ्नुहोस्, हे नृपश्रेष्ठ! मलाई आज्ञा दिनुहोस् कि तपाईंको कुन कार्य म गरूँ? हे मानदाता, त्यस्तो केही पनि छैन जुन मैले पूरा गर्न नसकूँ।
31हे कुरुश्रेष्ठ, मलाई आज्ञा दिनुहोस्! तपाईंको हृदय शोकको वशमा नपरोस्।” तब उदास अनुहार र आँसुले भरिएका आँखा भएका राजा युधिष्ठिरले सर्पजस्तै लामो सास फेर्दै भीमसेनलाई यी वचन भने — “किनकि म पाञ्चजन्य शङ्खको घोष सुनिरहेको छु —
32— जुन यशस्वी र परम साहसी वासुदेवपुत्रको फुकाइले भरिएको छ, यसबाट म अनुमान गर्छु कि आज तिम्रा भाइ धनञ्जय रणभूमिमा मारिएका छन्।
33अर्जुन मारिएपछि निश्चय नै जनार्दन स्वयं युद्ध गरिरहेका छन्। ती वीर, जसको अदम्य पराक्रममा पाण्डवहरू भरोसा गर्छन् —
34— जसतिर हामी सहायताका लागि यसरी हेर्छौँ, जसरी देवताहरूले आफ्ना घोरतम विपत्तिका बेला सहस्राक्ष इन्द्रतिर हेर्छन्, निश्चय नै ती वीर अब सिन्धुराजको खोजीमा भरतवंशीहरूका सेनालाई मथिरहेका छन्।
35हे भीम, हामीले तिनलाई (अर्जुनलाई) जाँदै गरेको त देख्यौँ, तर फर्किँदै गरेको कहिल्यै देख्न सक्नेछैनौँ! हाय, ती श्यामवर्ण अर्जुनका लागि, जो उमेरमा तरुण, अत्यन्त मनोहर घुम्रिएका कपाल भएका, सुन्दर र महारथी छन् —
36— फराकिलो छाती भएका, विशाल पाखुरा भएका, मातेको हात्तीको हिँडाइ भएका, चकोरजस्ता आँखा भएका र शत्रुहरूको हृदयमा भय उत्पन्न गर्ने!
37तिम्रो कल्याण होस्! हे शत्रुसंहारक, हे महाबाहु, यही मेरो शोकको कारण हो — अर्जुनका लागि र ती सात्वत वीरका लागि।
38मेरो शोक निरन्तर बढिरहेको छ, जसरी घिउको आहुति हाल्दा अग्नि बढ्छ। मलाई तिनको ध्वजाको चिह्न देखिँदैन र यसले मेरो शोक तथा चिन्ता झन् बढ्छ।
39तिनलाई सात्वतवंशका मानिसहरूमध्ये सिंह र महारथी जान। तिम्रो कान्छो भाइ तिनकै पछि गयो। मलाई त्यो पनि देखिँदैन र यसले मेरो शोक तथा चिन्ता झन् बढ्छ।
40तिम्रो भाइ मारिएपछि निश्चय नै युद्धका सम्पूर्ण विधिका ज्ञाता कृष्ण कौरवहरूसँग जुधिरहेका छन्। मलाई ती नरश्रेष्ठको र वृष्णिवंशका ती महारथीको समाचार ल्याइदेऊ, जो यसभन्दा अघि तिम्रा ती महारथी भाइको मार्गमा गएका छन्। म यी अन्तिम भनिएका महाबाहुका कारण पनि दुःखले अभिभूत छु।
41हे कुन्तीपुत्र! तिमी शीघ्र नै त्यहाँ जाऊ जहाँ धनञ्जय र महातेजस्वी सात्यकि गएका छन्! यही तिम्रो कर्तव्य हो।
42हे मेरा परम आज्ञाकारी भाइ, मेरो आज्ञाको पालन गर, किनभने म तिम्रो ज्येष्ठ दाजु हुँ। सात्यकिलाई आफ्नो भाइ अर्जुनभन्दा पनि बढी प्रिय ठान (र तिनको सहायतामा झन् बढी प्रयत्न गर)।
43हे पृथापुत्र, मेरो हित गर्ने इच्छाले तिनी धनञ्जयको खोजीमा यस्तो दुर्गम मार्गमा गएका छन्, जो भयङ्कर छ र जसमा कम कुशल योद्धाहरू हिँड्नै सक्दैनन्।
44हे पाण्डुपुत्र, कृष्ण, अर्जुन तथा सात्वत वीर सात्यकिलाई सकुशल र जीवित देखेर आफ्नो सिंहनाद उच्च स्वरमा गरेर मलाई यसको सूचना दिनू।